Karl Ove Knausgård

Engelen vallen langzaam

Vertaald uit het Noors door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel En tid for alt, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober a/s, Oslo 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2010

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Arcangel Images/[image]store

ISBN 978 90 445 3347 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

om de een of andere reden staan de cherubijnen, die mollige ventjes met hun rode wangetjes waar de schilderijen uit de late Renaissance en de Barok mee bezaaid zijn, ons nog steeds voor de geest als hét beeld van de engel. En zo merkwaardig is dat waarschijnlijk niet, aangezien de engelen in die periode in veel opzichten hun bloeitijd beleefden. Aan de andere kant betekent ze het keerpunt in hun geschiedenis. Er waren destijds maar weinig mensen die het doorhadden, maar het verval had al ingezet en voor ons, die de schilderijen waarop ze voorkomen kunnen bekijken in het licht van de tijd die is verstreken, zijn de tekens duidelijk: ze hebben iets gulzigs en blasés, iets wat zelfs de meest vertederende pose niet kan verhullen, en misschien is dat nog wel het moeilijkst te begrijpen, namelijk hoe het kwam dat hun onschuld en zuiverheid, waarvan ze de uiterlijke kenmerken altijd hebben behouden, zo gemakkelijk in het tegendeel konden omslaan. Maar juist dat is gebeurd. Veel mensen zullen zeggen dat de engelen hun verdiende loon hebben gekregen, aangezien ze zo onverstandig waren niet op tijd te stoppen en zich steeds verder de wereld lieten binnenlokken die ze oorspronkelijk moesten dienen, tot ze er ten slotte in gevangenzaten. Mij lijkt het vreselijke lot dat hun is beschoren, niet helemaal in verhouding te staan tot hun zonden. Maar dat is mijn persoonlijke mening. Voor de engelen speelt het sowieso geen rol meer. Ze herinneren zich niet langer waar ze vandaan komen of wie ze ooit waren, begrippen als ‘waardigheid’ en ‘plechtstatigheid’ hebben geen betekenis voor hen, het enige waar zij aan denken is eten en zich vermenigvuldigen.

De oorsprong van de engelen is onbekend. Omstreeks 400 n.Chr. beweerde Hiëronymus dat ze uit een tijd ver voor het ontstaan van de wereld stamden en dat baseerde hij op hun opvallende afwezigheid in het scheppingsverhaal, waarin ze met geen woord worden genoemd. Augustinus daarentegen nam een standpunt in dat daar lijnrecht tegenover stond en betoogde dat de engelen wél in het scheppingsverhaal werden genoemd, zij het indirect, aangezien ze inherent zijn aan Gods eerste verkondiging: ‘Er moet licht komen’ en dus op de eerste dag geschapen werden. Dit argument, dat Thomas van Aquino verder uitwerkte en verfijnde, gaat echter uit van de veronderstelling dat de verhouding tussen de engelen en het licht niet alleen metaforisch van aard is, zoals algemeen wordt aangenomen, maar dat ze ook op gecompliceerde wijze met elkaar verweven zijn, bijna identiek. Licht is niet gelijk engelen, maar engelen is gelijk licht. Hoe mooi deze gedachte ook is en hoeveel ze ook over de aard van de engelen zegt, ze voldoet helaas niet. Licht is slechts een van de vele verschijningsvormen van de engelen, zoals uit de Bijbel blijkt, en waarom zou juist die als benaming zijn gebruikt toen deze volmaakte, door God uitverkoren schepselen ontstonden? Omdat ze in hun buitenaardsheid beschreven noch begrepen kunnen worden? In dat geval is het toch merkwaardig dat ze vlak daarna, in het verhaal over de tuin van Eden, zonder enige schroom met name worden genoemd en dat ze daar, de állereerste keer dat de engelen direct in de Schrift worden vermeld, zo concreet en resoluut present zijn dat ze met zwaarden zijn uitgerust.

Daarom geloof ik dat Hiëronymus gelijk had met zijn bewering en dat de engelen niet in het scheppingsverhaal worden genoemd omdat ze toen al bestonden. In hoeverre ze altíjd al hadden bestaan, zoals bijvoorbeeld Antinous Bellori beweerde, is natuurlijk onmogelijk met zekerheid te zeggen. Überhaupt is alles wat de engelen betreft in een soort vage nevel gehuld: we weten niet wanneer ze zijn ontstaan, we weten niet waar ze vandaan komen, we weten niet welke eigenschappen ze bezitten, hoe ze denken of wat ze zien als ze ons zien. Anderzijds zijn ze in de hele Bijbel met een soort vertrouwdheid omgeven alsof hun aanwezigheid zo vanzelf spreekt dat er geen verdere verklaring nodig is. Deze ambivalentie ligt voor de hand, aangezien het belangrijkste kenmerk van de engelen is dat ze tot twee werelden behoren en de ene altijd meenemen naar de andere. Dat wordt nergens zo duidelijk als in het verhaal over de val van Sodom en Gomorra. Ze hebben iets vreemds – zodra Lot hen ’s avonds voor de stadspoort ziet, holt hij hun tegemoet en buigt hij zich voor hen in het stof – maar ook iets vertrouwds, want vlak daarop nodigt hij hen uit bij zich thuis, hij bakt brood en maakt een maaltijd voor hen klaar, die ze nuttigen. Waarschijnlijk komt het door bovengenoemde vertrouwdheid dat de schrijver het niet nodig vindt de situatie uitvoeriger te beschrijven. Aan een tafel in een keuken in Sodom zitten twee engelen te eten, door God gezonden om het lot van de stad te bezegelen, haar eventueel te verwoesten, en we krijgen níéts te horen over de sfeer, over hoe ze eruitzien, wat ze tegen elkaar zeggen. Niets dan de laconieke constatering: ‘Daar maakte hij een maaltijd voor hen klaar; hij bakte brood en ze aten bij hem.’ Dat is alles. Maar die engelen moeten daar een hele tijd hebben gezeten, ten minste zo lang als het duurt om brood te bakken, en hun aanwezigheid moet Lot nerveus hebben gemaakt omdat hij de enige was die wist wat ze kwamen doen. Ik zie hem voor me terwijl hij bij de oven staat te wachten tot het brood klaar is, hoe hij steeds weer naar de twee engelen gluurt die zwijgend aan tafel zitten, hoe elke keer als er weer geluid van buiten tot hen doordringt zijn wanhoop groeit, want hij weet waartoe ze in staat zijn, de inwoners van de stad, die er lucht van hebben gekregen dat er vreemden zijn en die zich intussen buiten in het donker verzamelen. Gezien alle gebeurtenissen die hieraan zijn voorafgegaan, wijst veel erop dat de engelen een zekere tegenzin uitstralen – aanvankelijk sloegen ze de uitnodiging af, ze waren van plan de nacht buiten op straat door te brengen, maar Lot drong zo aan dat ze zich ten slotte lieten overhalen – terwijl Lot op zijn beurt een wat overijverige en babbelzieke indruk maakt in zijn poging te verhinderen dat ze doorkrijgen wat er buiten gaande is.

Dan is het brood eindelijk klaar. Hij haalt het uit de oven en legt het opzij om af te koelen, zet eten en drinken op tafel, voelt zijn hart tekeergaan door hun fysieke aanwezigheid, door de kilte die om hen heen hangt, maar hij verzet zich ertegen, wrijft zich in de handen en roept opgewekt uit: ‘Een hapje eten zal wel smaken, denk ik!’

Hij krijgt geen antwoord. Hoewel er in de Bijbel niet meer staat dan dat ze eten, ben ik ervan overtuigd dat ze behoorlijk honger hadden en flink toetastten zonder te proberen hun gulzigheid te verbergen. De exacte formulering in de tekst is: ‘… en ze aten bij hem.’ De onverwachte punt maakt abrupt een eind aan de zin. Maar de taal is slechts een voertuig en wat hij vervoert, wordt voortgestuwd door de bereikte snelheid, tot voorbij de punt, tot buiten de zin, tussen de regels, waar het natuurlijk niet meer gelezen kan worden, alleen vermoed.

Ze eten. Terwijl ze in hun ene hand een bot hebben, waar ze met hun tanden steeds weer stukken vlees af scheuren, tasten ze met hun andere over tafel om zeker te zijn dat er een stuk brood of kaas voorhanden is zodra de hap is doorgeslikt, als die hand al niet om een kroes wijn is gekromd, die Lot voortdurend bijschenkt zonder dat ze het lijken te merken, druk bezig als ze zijn zich vol te proppen met wat er voor hen staat. Ze smakken en slurpen, hun kaken glimmen van het vet, zo nu en dan glijden hun oogappels naar boven en is hun blik wit en leeg. En ook al wordt Lot bang als hij dat ziet, toch wil hij niet dat er een eind komt aan de maaltijd, want zolang ze aan het eten zijn, schenken ze geen aandacht aan wat er om hen heen gebeurt en buiten op straat roept de menigte nu zijn naam. Daarom staat hij behoedzaam op zodra de hoeveelheid op tafel slinkt, hij glipt naar de voorraadkelder om meer eten te halen en zet dat zo discreet mogelijk voor hen neer om hun aandacht niet te trekken en de trance waarin ze verkeren niet te verbreken.

Misschien lukt het, denkt hij. Na een maal als dit zijn ze vast slaperig, en als hij te kennen geeft dat hij zich terugtrekt voor de nacht, volgen ze misschien zijn voorbeeld. Het is tenslotte al laat, denkt hij. En hij heeft al een bed voor hen klaargemaakt.

Uit die gedachte schept Lot moed. Dan ontdekt hij dat de twee engelen naar hem zitten te kijken. Met een rood hoofd vraagt hij of ze genoeg hebben gehad. Ze knikken en bedanken hem voor het eten. Buiten is het stil. Als hij de tafel heeft afgeruimd, rekt hij zich gapend uit.

‘Het is al laat’, zegt hij. ‘Tijd om te gaan slapen, misschien?’

De engelen schuiven hun stoel naar achteren en komen overeind. Van hun onbeheerste gedrag tijdens de maaltijd is niets meer te bespeuren, de beide dienaren van de Heer stralen weer rust en waardigheid uit en heel even heeft Lot het gevoel dat hij het allemaal heeft gedroomd.

‘Ik heb daar een bed voor jullie klaargemaakt’, zegt hij en hij wijst naar de kamer ernaast. ‘Als jullie even meelopen …’

Het lukt! denkt hij. Het lukt!

Net op dat moment klopt er iemand hard op de buitendeur. Lot doet alsof hij niets hoort, hij loopt door, maar achter hem zijn de engelen blijven staan.

‘Wat was dat?’ vraagt de een.

‘Vast een paar kwajongens’, zegt Lot. ‘Niet de moeite waard.’

Dan dringt er geschreeuw van de straat tot hen door.

‘Lot!’ wordt er geroepen. ‘Waar zijn die mannen die bij je overnachten? Breng ze naar buiten, we willen ze nemen!’

Er is niets aan te doen. Met de kaars in zijn hand loopt hij langs de twee engelen, doet de deur open en wendt zich tot de menigte die zich buiten heeft verzameld. Maar hij heeft de hoop nog steeds niet opgegeven. Want zoals in de Schrift staat: ‘Lot ging naar buiten en deed de deur achter zich dicht. “Maar vrienden, zoiets kunnen jullie toch niet doen!”’

Waar het hier om gaat, is niet het verzoek dat hij tot zijn medeburgers richt, maar de informatie dat hij erop toeziet eerst de deur achter zich dicht te doen. Lot probeert dus nog steeds te vermijden dat de engelen erachter komen wat er gaande is. Dat heeft iets ontroerends, vind ik: wat moet hij vertwijfeld zijn als hij probeert met behulp van een dichte deur te verhinderen dat de engelen iets merken.

‘Luister, ik heb twee dochters die nog nooit met een man hebben geslapen’, zegt hij. ‘Die zal ik bij jullie brengen, doe met hen wat jullie willen. Maar laat die mannen met rust, ik heb hun niet voor niets een veilig onderkomen geboden.’

Maar ze luisteren niet naar hem.

‘Uit de weg!’ roepen ze. ‘Dat woont hier als vreemdeling en moet ons zo nodig de wet voorschrijven. Wacht maar, jij zult er ook van lusten, en nog meer dan zij!’

Razend duwen ze hem opzij en proberen ze de deur open te breken.

Dan grijpen de engelen in. Ze pakken Lot beet, trekken hem het huis binnen en doen de deur achter hem dicht, terwijl ze de menigte buiten met blindheid slaan zodat die niet achter hen aan kan komen. Het lijkt alsof ze woedend zijn om wat Lot wordt aangedaan. Waarschijnlijk hebben ze in de loop van de avond sympathie voor hem opgevat, hebben ze bij zichzelf zitten glimlachen om zijn hulpeloze pogingen zijn eigenlijke bedoeling voor hen verborgen te houden.

‘Hebt u hier nog meer familie? Zonen, dochters, een schoonzoon, ga met iedereen die bij u hoort weg uit deze stad’, zeggen ze tegen hem. ‘Wij staan namelijk op het punt deze stad te verwoesten: er zijn zulke ernstige beschuldigingen tegen haar ingebracht dat de Heer ons hierheen heeft gestuurd om haar te verwoesten.’

Lot doet wat ze zeggen, hij praat met zijn schoonzoons, maar hij heeft geen gezag, ze nemen hem niet serieus. En dan weet hij niets beters te doen dan naar bed te gaan. Want het volgende wat staat geschreven, is: ‘Zodra het licht begon te worden zetten de engelen Lot aan tot spoed: “Vlug, ga hier weg met uw vrouw en uw twee dochters, anders komt u om en wordt u het slachtoffer van de misdrijven die in deze stad zijn begaan.”’

Als Lot aarzelt, grijpen de engelen hen alle vier bij de hand en brengen hen de stad uit. Later die dag valt ze in puin en wordt alle leven uitgeroeid. De volgende ochtend, staat er, stijgen rookwolken op van het land als uit een smeltoven.

Het is een merkwaardig verhaal en het is niet gemakkelijk om wijs te worden uit de rol die de engelen erin spelen. Van oudsher zijn de engelen de schakel tussen het goddelijke en het menselijke, zowel boodschapper als dat wat de boodschap inhoudt. De boodschap van de engel die Maria verkondigt dat ze zwanger is, maakt haar tegelijkertijd zwanger. De engelen zijn handeling en zingeving in één. Alles wat ze doen, moet worden geduid. Daarom zijn hun handelingen over het algemeen zo groots en tegelijk zo eenvoudig, net als de gebaren van toneelspelers op het toneel, die eveneens met het oog op de afstand tot de toeschouwers worden gemaakt. En daarom maakt hun gedrag ten opzichte van Lot zo’n merkwaardige indruk. Is hij niet te onbeduidend voor hen? Komen ze hem niet te na? Ja, zou je kunnen zeggen, maar misschien gaat het daar juist om? Misschien willen ze op die manier de aandacht op deze onbeduidende, eerlijke en zorgzame man vestigen, terwijl het de vreselijke handelingen die volgen rechtvaardigt: de enige eerbare blijft gespaard, alle anderen zijn zondaren en verdienen het te worden gestraft. En vanuit ons standpunt bezien is dat in zekere zin terecht, maar voor de engelen moet het er heel anders uitzien. Wat wij van hen denken, heeft geen enkele betekenis. Ze horen niet op aarde thuis, net zomin als in de hemel: hun element is de beweging ertussen. Medelijden is hun vreemd, ze staan onverschillig tegenover ons en alles wat ons betreft, vandaar die zweem van wreedheid die ze vaak uitstralen.

Maar ten opzichte van Lot toonden ze dus inlevingsvermogen en zorgzaamheid.

Hoe komt dat?

Ik geloof dat er een eenvoudige verklaring voor is. Zoals bekend kunnen engelen alle mogelijke vormen aannemen. Minder bekend is dat de vorm die ze aannemen, een gevaar voor hen inhoudt. Als ze te lang in een bepaalde vorm blijven, gaat die hen beïnvloeden en uiteindelijk, als ze de waarschuwingssignalen niet op tijd opmerken, zal hij volledig bezit van hen nemen. In Sodom vertoonden ze zich als mens. Het was hoogstwaarschijnlijk de bedoeling dat ze door de stad zouden lopen, de zondaars van de niet-zondaars zouden scheiden en haar dan zouden vernietigen. Lots tussenkomst stuurde echter alles in de war. Aanvankelijk sloegen ze zijn uitnodiging af, maar toen moeten ze gedacht hebben: waarom niet? Een hapje eten en een korte pauze, dat kan toch geen kwaad? En toen ze eenmaal met hem mee naar huis waren gegaan, moesten ze daar wachten tot het brood klaar was, nog steeds engelachtig zwijgzaam, waardig en afstandelijk, terwijl hun gedachten zich langzamerhand steeds meer op hun omgeving richtten en ze alles opmerkten wat zich anders nooit in het bewustzijn van engelen prent zodat ze, toen de maaltijd voorbij was, op fatale wijze met Lots triviale werkelijkheid verweven waren. Die wat onhandige man betekende plotseling iets voor hen en de impulsen waarnaar ze handelden waren eerder op hem gericht dan op de opdracht die ze moesten uitvoeren. Dat kan de razernij verklaren waarmee Sodom en Gomorra werden vernietigd. Zodra Lot uit beeld was, hadden ze weer oog voor zichzelf, begrepen ze hoe zwak ze waren geweest, en hun woede vierden ze bot op de beide steden. Want ze vernietigden niet alleen alle huizen en alle inwoners, maar ook de hele vallei en alle gewassen op de velden; en Lots vrouw, die het verleden niet kon loslaten, zelfs het kwade erin niet, veranderden ze in een zuil van zout.

Voor de moderne lezer van de Bijbel is het opvallend hoe nauw het contact tussen hemel en aarde ooit was. Het wekt de indruk dat God werkelijk begaan was met de mens, bij het minste of geringste vertoonde hij zich aan hem en sprak hij tot hem of zond hij een van zijn engelen naar de aarde om zijn wil ten uitvoer te brengen. Deze voortdurende ingrepen leidden echter nooit tot een blijvende verbetering. Integendeel, uiteindelijk bleef altijd alles weer bij het oude. Het is alsof al het goede en rechtvaardige het resultaat is van enorme inspanningen die telkens moeten worden herhaald en nooit mogen verslappen, iets waartoe geen mens bij machte is. Ook Lot, de onverwachte lieveling van de engelen, gaf het uiteindelijk op. Na de vlucht uit Sodom vestigde hij zich samen met zijn twee dochters in de bergen boven Soar. Nog steeds te bang om zich in de stad te wagen woonden ze in een grot waar hij hen allebei bezwangerde. Weliswaar woonden ze na het doemdagachtige gebeuren helemaal alleen in de bergen en dachten ze misschien in hun verwarring de laatst levende mensen te zijn, en weliswaar vond de bezwangering plaats op initiatief van zijn dochters, die hem dronken voerden voor ze met hem sliepen, maar Lot moet heel goed hebben geweten welke grenzen hij overschreed. Hij wilde zijn dochters, en hij kreeg ze. Want begeerlijke gedachten kunnen zo’n dicht vlechtwerk boven de hemel van het bewustzijn vormen, dat er geen sprankje licht doordringt tot de ziel met zijn donkere, vochtige bodem die alle vormen van leven uitsluit behalve de allerlaagste: mos en schimmel, kevers en wurmen, een slijmerige slak die blind in het slijk rondkruipt. Hoe kun je onder dergelijke omstandigheden van iemand verwachten het juiste te doen? Misschien lukt het je een poosje de ontgonnen grond vrij van onkruid te houden, je bent tenslotte een rechtvaardig en verlicht mens, maar vroeg of laat val je in slaap en als je wakker wordt, ben je weer door duisternis omgeven. Heb je kracht genoeg, dan begin je van voren af aan, heb je die niet, dan geef je het op. De menselijke ziel is een gerooid stuk bos en voor het goddelijk zuivere en volmaakte moet het onbegrijpelijk zijn waarom het voortdurend weer dichtgroeit. Dat is de strijd waarover de Bijbel vertelt: de duisternis die telkens weer valt, over de ene mens na de andere, generatie op generatie, eeuw na eeuw, tot de vertwijfeling ondraaglijk moet zijn geweest en het verhaal eindigt in de beschrijving van de uitzinnige, apocalyptische razernij die aan Johannes op Patmos werd geopenbaard. Dat die razernij lang onderdrukt was, blijkt duidelijk uit de volgende passage: ‘De vier engelen werden losgemaakt; ze waren gereedgehouden om juist op dit uur van deze dag, in deze maand van dit jaar, eenderde deel van de mensen te doden.’ Ze slaan hun de kop af, ze verbranden hen, ze pijnigen hen bij levenden lijve en vanuit de put naar de onderaardse diepte laten ze zwermen giftige sprinkhanen op hen neer die de beschikking krijgen over dezelfde vermogens als schorpioenen en die de planten, struiken en bomen ongemoeid laten, maar alleen de mensen die niet het zegel van God op hun voorhoofd hebben, kwaad mogen doen. Sterren vallen op aarde neer, de zon wordt verduisterd, bossen branden in enorme vuurstormen, de zee verandert in bloed. Er wordt een enorm leger uitgezonden, tienduizend maal tienduizend mannen, en op hun paarden met leeuwenkoppen gezeten, in hun vuurrode, violette en zwavelgele borstpantsers, moeten ze een imponerende aanblik voor Johannes zijn geweest. Zijn beschrijvingen zijn zo gedetailleerd dat er geen reden is te betwijfelen of hij heeft gezien wat hij beschrijft, en toch is er iets wat niet klopt, want nadat hij in zijn grot op Patmos zijn visioenen had zijn er dingen gebeurd die het beschreven scenario onmogelijk maken. De wereld gaat ten onder, maar niet op die manier. De engelen hebben alle macht verloren die ze ooit bezaten en als ze nu tegen ons ten strijde zouden trekken, zou het ons geen moeite kosten hen te vermorzelen. Waarschijnlijk waren ze toentertijd werkelijk van plan alles te vernietigen en was dat ook gebeurd als er niet iets volledig was misgegaan met hen, dus er bestaat geen reden om Johannes iets kwalijk te nemen, hij heeft te goeder trouw gehandeld en de razernij waarvan hij getuigenis aflegde, was in ieder geval authentiek.

Wat de engelen niet voorzagen, was dat het christendom zo’n succes zou blijken. In de tijd dat ze Johannes de apocalyps toonden, was het nog slechts een onbeduidende religie van een kleine minderheid, vergelijkbaar met de huidige ufosektes, en aangezien de christenen overal met argwaan werden bejegend en later zelfs vervolgd, gemarteld en om het leven gebracht, rekende niemand erop dat het van blijvende aard zou zijn. Toen het christendom zich de eerste eeuwen na Christus plotseling in razend tempo verspreidde, waren de engelen daar absoluut niet op voorbereid. Ziel na ziel in land na land werd verlost. En allemaal prezen ze de engelen. Er werden gedichten over hen geschreven, schilderijen van hen gemaakt, wetenschappelijke verhandelingen over hen gepubliceerd, verhalen over hen verteld. Toen de Middeleeuwen aanbraken was eenieder zich ten slotte van het bestaan van de engelen bewust. Ze veroorzaakten toestanden die aan hysterie deden denken als ze zich vertoonden, want door middel van hun aanwezigheid gaven ze te kennen wie was uitverkoren om Gods wil ten uitvoer te brengen, of het er nu om ging zijn vermogen weg te geven en zijn leven aan de armen te wijden, zoals Franciscus van Assisi, of het Franse leger aan te voeren in de strijd tegen de Engelsen, zoals Jeanne d’Arc, of alleen om zichzelf tot bloedens toe met een zweep te geselen, zoals de vele flagellanten deden. Lichamen leden onder hevige krampen, vielen in diepe trance, spraken in onverstaanbare tongen, vertoonden plotseling gapende wonden. De engelen zelf waren niet betrokken bij deze wanstaltige vleeswording van Gods woord, maar het moet hen hebben gefascineerd dat ze puur door hun aanwezigheid een fenomeen konden oproepen dat hun dermate vreemd was. Zelf waren ze licht, mooi, zuiver en ze moeten een toenemende euforie hebben gekend over de verering die hun ten deel viel. Ze openbaarden zich in ieder geval steeds vaker en bovendien werden ze na verloop van tijd onderwerp van een heel andere, niet minder intensieve vorm van verering in de wirwar van wetenschappelijke geschriften en verhandelingen die in de Middeleeuwen werd geproduceerd en waarin al hun verschillende verschijningsvormen in kaart werden gebracht, gesystematiseerd en geclassificeerd in een soort taxonomie van de engelen, compleet met geslachten, klassen en onderklassen. De Zweedse theoloog Lönnroth uit Uppsala bijvoorbeeld, maakte onderscheid tussen materieel en immaterieel, zichtbaar en onzichtbaar, veranderlijk en onveranderlijk, met en zonder vrije wil. In Over de hemelse hiërarchie betoogde Pseudo-Dionysius dat het aantal koren van engelen negen bedroeg, terwijl Gregorius Tholosanus van mening was dat het er zeven waren, in overeenstemming met de zeven planeten, waarbij de goede zich boven de maan bevonden en de slechte eronder. Johannes Durandus wierp de vraag op of engelen een geheugen hadden en zo niet of hun bewustzijn zich in een eeuwig nu bevond. Waren ze louter vorm (creatura rationalis et spiritualis)? Of waren ze, evenals de mens, zowel vorm als materie (creatura corporalis et rationalis)? Bodine en David Crusius bepleitten in respectievelijk Theatrum naturae en Hermetica Philosophia dat ze volkomen stoffelijk waren. Bodine was vreemd genoeg zelfs van mening dat ze kogelrond moesten zijn, aangezien dat de meest perfecte van alle vormen is, terwijl Bochard zo ver ging te beweren dat ze bovendien sterfelijk waren, voedsel tot zich namen en ontlasting hadden.

De Middeleeuwen waren ongetwijfeld de tijd van de engelen. Kunnen we het hun kwalijk nemen dat ze zich gevleid voelden door die enorme aandacht? Dat ze steeds vaker in de buurt van de mensen te vinden waren, zelfs wanneer ze geen specifieke opdracht hadden uit te voeren? In die tijd straalden ze nog waardigheid uit met hun strenge trekken, eenvoudige kaftans en stijve bewegingen; hun schoonheid had nog iets hards en wreeds, niet van razernij maar van het tegenovergestelde, een onmenselijke beheersing die echter verdween zodra ze zongen – o, het gezang van de engelen, zo mooi! – dan verzachtten hun trekken, verscheen er een blos op hun wangen en stonden hun de tranen in de ogen. Maar het was niet van lange duur. Gedurende de dertiende en veertiende eeuw hielden ze zich steeds langer en steeds regelmatiger onder de mensen op en in het begin van de vijftiende eeuw vonden de eerste veranderingen in de fysionomie van de engelen plaats. Op een schilderij van Francesco Botticini uit deze periode is duidelijk te zien wat er is gebeurd. Michaël, Rafaël en Gabriël, drie aartsengelen, lopen door een landschap, zo te zien Italiaans, samen met een jongen. Michaël is volgens de traditie gekleed in een harnas en houdt een opgeheven zwaard in zijn hand. Toch heeft zijn verschijning niets machtigs of angstaanjagends, integendeel eigenlijk: hij heeft een zacht, jongensachtig gezicht, zijn wangen hebben iets pafferigs, zijn haar is lang en verzorgd en bij zijn zwarte harnas draagt hij rode schoenen, een bijpassende rode mantel met goudborduursel en een rode schede met verguld uiteinde, zodat hij eerder de indruk wekt van een jonge, ijdele edelman dan van een zegevierend krijgsheer met het bevel over alle hemelse engelen. Weliswaar heeft zijn blik nog iets van de vroegere meedogenloosheid bewaard, maar zolang de gedaante verder zo gemaakt en zelfingenomen overkomt, heeft het gezicht meer weg van het hoogmoedige gelaat van een verwende jongeman. Rafaël draagt een violet pak, over zijn schouders heeft hij een rode mantel met goudborduursel geslagen die in zijn hals met een enkele parel bijeen wordt gehouden en zo is gedrapeerd dat de matte, groene voering over zijn armen prijkt. Om zijn middel heeft hij een rood-zwarte doek gebonden, ook met goudborduursel, terwijl zijn vleugels met groene en zwarte cirkels zijn versierd die een beetje aan de ogen op pauwenveren doen denken. Hij heeft brede heupen, een feminiene houding, lang, goudblond haar en een knap gezicht als van een mooie vrouw. Hij heeft een pruilmondje en uit de blik in de halfgesloten ogen spreekt pure verveling en afkeer. Ook Gabriëls gestalte is gehuld in een zijden mantel, donkergroen, met een zwarte kraag met gouddraad bestikt, terwijl zijn vleugels roodgekleurd zijn en zijn gezicht zich naar de toeschouwer verheft in een pose die uitdagend zou zijn als hij die bijna demonstratief ongeïnteresseerde blik niet had gehad. Hij weet dat er naar hem wordt gekeken, hij weet dat hij er goed uitziet, maar het doet hem niets. Aan de andere kant spreekt er ook verdriet uit zijn ogen en daardoor krijgt hij een raadselachtige blik. Waarom staart hij ons zo aan? Hij moet iets van ons willen.

Maar wat?

In het begin van de Renaissance werden de engelen steeds vaker afgebeeld met vergelijkbare blikken en al die blikken drukten medelijden met de mens uit, alsof die hun pas toen zo vertrouwd was dat ze begrepen wat ze zagen. Maar Gabriëls blik wijkt af, is naar binnen gericht: hij lijdt niet met ons, hij lijdt met de engelen. Hij vermoedt als enige waar de weg die ze zijn ingeslagen, heen voert. ‘Het is triest voor de engelen’, lijkt hij te zeggen terwijl ze langslopen. Het duidelijkste teken dat er iets niet in orde is, zijn echter hun stralenkransen. Terwijl die in de tijd van Cimabue en Giotto zo straalden dat ze soms net schijven van goud leken, zijn ze hier zo zwak dat ze zich slechts vaag aftekenen tegen de donkere achtergrond, net als Gabriëls rode vleugels. Waar de hemel de achtergrond vormt, zijn ze doorzichtig. Dit zijn gevallen engelen, maar ze vallen zo langzaam dat ze het zelf niet merken.

Dat er nog eens honderd jaar moest verstrijken voordat de veranderingen ook het leven van de engelen, hun gedrag en hun manier van doen begonnen te beïnvloeden, moet betekenen dat ze hetzij blind bleven voor hun eigen lot, wat gezien de lange tijdspanne niet zo waarschijnlijk is, hetzij gewoon de consequenties niet eerder aanvaardden, maar in de hoop leefden dat de nieuwe situatie van voorbijgaande aard zou zijn, zo ongeveer als mensen soms hun ogen sluiten voor wat voor ernstige symptomen ook en niet eerder naar de dokter gaan dan tot de ziekte zo ver is gevorderd dat het onmogelijk is de waarheid verborgen te houden, zelfs voor henzelf. Want nadat de engelen in de loop van de vijftiende eeuw in de streken rond een aantal Italiaanse stadstaten een steeds gebruikelijker verschijnsel waren geworden, begonnen ze zich in de eerste helft van de zestiende eeuw langzamerhand terug te trekken, waarschijnlijk in een poging om het oude wereldbeeld weer te herstellen waarin de verschijning van een engel een net zo uniek en zeldzaam als beangstigend en gewichtig gebeuren was, echter zonder daarin te slagen, daarvoor was de mens te zeer met hen vertrouwd geraakt. Ze waren te ver gegaan, of het nu uit overmoed was of omdat ze niet hadden opgepast. Op sommige plaatsen waren de engelen zo’n dagelijkse verschijning geworden dat zelfs het aura van de openbaring, de ijzige vrees en de extatische vreugde die hun aanblik altijd had opgeroepen, beetje bij beetje verbleekten. Vaders wezen hun kinderen op hen, boeren zagen goede voortekenen in hen, dorpspriesters waren gevleid als ze zich in hun kerk vertoonden. Het was alsof ze er altijd waren geweest. Zelfs het licht van hun vuren in de bergen rondom de steden ’s nachts, dat de mensen in het begin zo’n angst en schrik had aangejaagd – niet in het minst omdat er werd verteld dat de engelen de hele nacht in grote groepen volkomen roerloos op de grond in de vlammen zaten te staren, alsof ze gehypnotiseerd waren of levende doden – was mettertijd een teken van het tegenovergestelde geworden: in de loop van enkele generaties was het idee ontstaan dat de engelen over de stad waakten. Dat deze vertrouwdheid slechts in een zeer gering aantal bronnen is terug te vinden, is helemaal niet zo merkwaardig, aangezien het in de aard van de mens ligt eerst oog te hebben voor het ongebruikelijke en pas daarna voor het gangbare: eerst de uitzondering, dan de regel. Als mensen elkaar schreven, hadden ze net zo weinig reden de zwerftochten van de engelen door bos en beemd te noemen als de vlucht van de vogels langs de hemel. Behalve in de kunst natuurlijk, waar de engelen nog steeds werden afgebeeld en bezongen. Maar ook daar verbleekte hun bovenaardse aura, ze werden steeds vaker als iets moois op zich beschouwd, net als een dier, een bloem of een landschap mooi kan zijn.

Toen ze zich ten slotte begonnen terug te trekken, was dat een proces dat verscheidene generaties duurde zodat de mensen de veranderingen niet opvallend vonden. Want het collectieve geheugen laat zijn voorstellingen slechts langzaam varen en daarin bleef de verschijning van de engelen nog lang een heel gebruikelijk fenomeen.

Dit is de achtergrond waartegen Antinous Bellori’s bijna waanzinnige bezetenheid van de aanwezigheid van engelen in de wereld moet worden bezien. Hij werd in 1551 geboren in Ardo, een bergdorpje hoog in het noorden van Italië, waar hij naar alle waarschijnlijkheid woonde tot hij in 1565 begon te studeren. Behalve een bepaalde gebeurtenis, waar hij zijn leven lang keer op keer weer op terug zou komen, is er over de eerste jaren van zijn leven weinig bekend. Noch de naam van zijn ouders noch die van zijn geboorteplaats komt ergens in Antinous’ geschriften voor en aangezien deze verder door een overvloed aan autobiografisch materiaal worden gekenmerkt, heeft dit zwarte gat in zijn jeugd de nieuwsgierigheid van vele lezers gewekt. Maar om Antinous te begrijpen moet je je niet tot zijn innerlijk wenden. Want ook al zou het lukken zijn innerlijk landschap in kaart te brengen zoals het werkelijk wás, tot op de kleinste spleet en groef in het massief van zijn karakter, onmerkbaar gevormd door de trage erosie van de gebeurtenissen, en de loop van de gevoelsstromen terug te vervolgen tot hun oorsprong, zij het ervaringen als kind, als jongeman of als volwassene, je zou er niet wijzer van worden zolang de betékenis van het in kaart gebrachte niet duidelijk werd. Zelfs als de gebeurtenissen en de relaties in zijn leven exacte overeenkomsten zouden vertonen met een bestaan in onze tijd, die we begrijpen en kennen, zouden we hem niet beter leren kennen. Antinous maakte in de eerste plaats deel uit van zijn tijd en als je wilt begrijpen wie hij was, moet je díé in kaart brengen. Dat we zo weinig betekenis hechten aan dit verschil is misschien vooral te wijten aan de blijvende invloed van Freud, dat speculatieve genie uit de twintigste eeuw, wiens fatale verwisseling van cultuur en natuur gecombineerd met de al even fatale nadruk op de innerlijke gevolgen van uiterlijke gebeurtenissen, het beeld dat we van onszelf hebben meer dan wat ook heeft beïnvloed en ons zo ver van onze voorvaderen heeft verwijderd dat we denken dat ze net zo waren als wij. Maar onze wereld is er slechts een van vele mogelijke, iets waar niet in het minst de geschriften die Antinous en zijn tijdgenoten achterlieten, ons op wijzen.

De beslissende gebeurtenis in Antinous’ leven vond plaats toen hij elf jaar oud was. Waar hij vandaan kwam komen we niet te weten, waar hij daarna heen ging ook niet en juist om die reden, omdat de gebeurtenis in de duisternis van het ongenoemde is gehuld, treedt elk detail in zijn verhaal zo ongelooflijk duidelijk naar voren. De rode gloed in de aarde waar hij op loopt, het groene loof van de bomen langs de rivier waar hij naar op weg is, de gele zon, de blauwe hemel, de glanzende libelle die heel even vlak voor hem in de lucht blijft hangen, zich dan als het ware losrukt en het volgende moment tussen de bomen verdwijnt. De hengel die hij over zijn schouder heeft, zijn vuile voeten, zijn voorhoofd glanzend van het zweet. Hoe op het moment dat de wind de takken in zijn greep krijgt en ze langzaam op en neer laat wiegen, de schaduw van de bomen door de zonnestralen in kleine, trillende lichtvlekjes wordt versplinterd. Het mos op de stenen langs de oever van de rivier, het rimpelige, zwarte wateroppervlak, zijn broekspijpen die donker kleuren van het vocht als hij zijn voeten in het water steekt, zijn ogen genietend gesloten.

Heel die lange zondag heeft hij zich hierop verheugd. Hierheen te komen, naar deze schaduwrijke kolk in de beek, zijn vaste stek, om te vissen.

Na een poosje komt hij overeind, pakt een worm die hij in zijn zak heeft en doet hem aan het haakje. Zelfs met half doorboord lijf probeert het beest zich nog los te wringen. Met zijn lichtroze kleur en fijngerimpelde huid lijkt het een beetje op een vinger, denkt Antinous en hij bestudeert het een paar seconden waarna hij het kronkelige uiteinde beetpakt en ook daar het haakje doorheen drukt. Dan werpt hij de worm in het water.

Als hij een half uur later niet één enkele keer beet heeft gehad, volgt hij de beek een paar honderd meter naar de volgende visstek. Maar ook daar willen ze niet bijten. Rusteloos als hij is, besluit hij de hengel te verstoppen en dan maar op ontdekkingstocht te gaan in het dal. Hij staat een tijdje bij de stroomversnelling naar het glinsterende water te kijken, gefascineerd door het feit dat al die verschillende bewegingen de hele tijd op dezelfde plek optreden, vanaf de aanzwellende stroom helemaal bovenaan, waar het net is alsof het water in een vlies is gehuld, tot het bruisend over de rand valt en beneden als het ware in de wachtende watermassa’s wordt geploegd, waar het ontelbare kleine wervelingen vormt in het wateroppervlak.

Die wervelingen zijn toch ook water, denkt hij. Dus waarom stromen ze niet weg als het water wegstroomt?

Boven aan de stroomversnelling gooit hij een stokje in de rivier en langs de oever hollend volgt hij het naar beneden, steeds sneller, tot het over de rand wordt meegevoerd en in het schuim verdwijnt. Als het een poosje later een kolk binnendrijft, staat hij al klaar om het op te vissen. Dit spel herhaalt hij een paar keer, dan heeft hij er genoeg van en loopt verder. Hij volgt een hobbelig bergpad en blijft nat van het zweet boven op de top staan om over het dal uit te kijken. In het sterke tegenlicht is het moeilijk om het dorp te zien waar hij vandaan komt en dat in de schaduw van de bergen aan de andere kant ligt. Het idee dat een vreemdeling het waarschijnlijk niet zou ontdekken vervult Antinous met trots, want híj weet waar het is, híj ziet het wel. Een poosje heeft hij er plezier in verschillende huizen en plekken aan te wijzen terwijl de vreemdeling elke keer weer even verbaasd is: is dát een huis, zeg je? Wie had dat gedacht. Het lijkt net een deel van de bergwand! Dan draait hij zich om en kijkt neer op het bos in het dal aan de andere kant. Dat ligt daar donkergroen en dichtbegroeid omgeven door bergen als in een krater. Er doen verhalen over dat bos de ronde, maar nu, met de hier en daar oplichtende open plekken, weilanden en kleine, glinsterende vennen, maakt het überhaupt geen dreigende indruk en zonder zich te bedenken volgt hij het pad verder.

Als hij beneden in het dal aankomt, valt het hem op hoe stil het er is. De lucht hangt volkomen onbeweeglijk tussen de bomen, doodmoe van de warmte, lijkt het. Boven hem in de schaduwen onder de boomkruinen hangt het licht als in trossen met hier en daar kleine nissen waarin het wemelt van de insecten. Het ruikt naar hars, droog naaldloof, warme aarde. Het water in de beek die hij volgt, stroomt zwartgroen door het donker onder de reusachtige naaldbomen, blauw en glanzend waar de hemel zich opent, witschuimend glinsterend in de terrasvormige stroomversnellingen naar het meertje midden in het dal. Belust op avontuur holt hij nu eens in die richting, dan weer in die en zonder ook maar één gedachte aan de naderende avond te besteden, loopt hij steeds dieper het dal in. Hij ziet een wespennest onder aan een tak, hij ziet een veld vol vlinders, hij ziet een dode koe in een greppel en bij de walgelijke stank die opstijgt als het hem ten slotte lukt met een stok een gat in de verrotte buik te prikken, moet hij bijna overgeven. Hij ziet een verdroogde slangenhuid in een hoop stenen, hij ziet een kersenboom in volle bloei, hij ziet op slechts een paar meter afstand in het gras een haas langsrennen en als de zon ondergaat, ligt hij op zijn buik voor een enorme mierenhoop en bestudeert de merkwaardige bedrijvigheid die zich daar ontvouwt. Hij merkt niet dat de zonnestralen steeds hoger langs de bergwanden kruipen en dat het dal om hem heen zich langzaam met duisternis vult. Hij merkt ook niet dat de vogels niet langer zingen, of dat het gelijkmatige gegons van de insecten geleidelijk wegsterft. Hij kijkt naar de werkers die in lange rijen aanmarcheren met hun kleine vracht organisch materiaal op hun rug: naalden van bomen, stukjes blad, grassprieten of delen van dode insecten die ze op hun tocht zijn tegengekomen, en naar de opgestelde wachtposten die telkens weer naar de rij lopen om hem te besnuffelen, net honden, en die zich zo nu en dan oprichten en met hun voorpoten een gevecht beginnen waarop de vreemde mier, die misschien gedacht had dat zijn identiteit in de menigte een goed bewaard geheim was, er direct vandoor rent en in het kreupelhout verdwijnt.

Na een tijdje pakt hij een stokje van de grond en steekt het voorzichtig in de hoop, nieuwsgierig naar de chaos die het veroorzaakt, die razende opeenhoping van dunne pootjes en ronde lijfjes die ontstaat als er van alle kanten mieren aan komen stromen. Op hetzelfde moment staat het hem tegen, eigenlijk wil hij niets kapotmaken, maar het heeft bijna iets magisch de gang van zaken op die manier te kunnen beïnvloeden en hij maakt hun hoop toch niet stuk? Zo vlijtig als ze zijn, zal de schade binnen de kortste keren weer zijn hersteld.

Hij steekt het stokje vanaf de andere kant in de hoop, benieuwd hoe ze op die uitdaging zullen reageren. Er welt een nieuwe golf mieren op terwijl de vorige, in de overtuiging dat het gevaar voorbij is, al bezig is de schade die hij zojuist heeft aangericht, te repareren. Een tijdje wisselt hij het af en heeft hij er lol in te zien hoe snel ze van de aanval tot de verdediging overgaan, tot hij de stok zonder erbij na te denken zo hard hij kan in de hoop steekt en ermee begint te wrikken. De manier waarop het poreuze mengsel van aarde, naalden en takjes door zijn bewegingen inzakt, roept een merkwaardig bevredigend gevoel bij hem op. En aangezien delen van de hoop toch al ingezakt zijn, kan hij net zo goed doorgaan, denkt hij. Tegelijkertijd wekt zijn bezigheid afkeer in hem. Maar op de een of andere rare manier maakt juist die afkeer dat hij ermee doorgaat. Hij heeft er een voorgevoel van hoe groot zijn spijt zal zijn als het voorbij is, wil dat moment zo lang mogelijk uitstellen terwijl de vertwijfeling over wat hij doet een soort razernij in hem opwekt. Hij begint in de hoop te schoppen, steeds wilder, en hij geeft het niet op tot het ding met de grond is gelijkgemaakt en het om hem heen zwart ziet van de rondkrabbelende mieren. Dan gooit hij de stok weg en rent ervandoor.

Hoewel de schemering alles om hem heen donker kleurt en zich hier en daar tot enorme gordijnen van duisternis snoert, vraagt hij zich nog steeds niet af hoe laat het is. Het enige wat hij wil is een zo groot mogelijke afstand afleggen en zo veel mogelijk tijd laten verlopen tussen zichzelf en zijn wandaad. Wat heb ik gedaan? denkt hij. Wat heb ik gedaan, wat heb ik gedaan?

Pas als het pad dat hij volgt op een veld uitkomt waarvan hij zich niet kan herinneren het al eens te hebben gezien, wordt de ernst van de situatie hem duidelijk. Nog even en het is helemaal donker. En hij is niet alleen kilometers van huis, hij is ook een heel eind van de weg erheen.

Roerloos blijft hij een tijd aan de rand van het bos over het veld staan uitkijken. De top van de donkere berg erachter tekent zich duidelijk af tegen de blauwzwarte hemel waar de maan, die de hele dag bleek en spookachtig langs de horizon is gegleden, nu naar voren treedt. Hij ziet de schaduwen van de bergtoppen daarboven, ziet de vlaktes oplichten.

Het is alsof de maan op hem afkomt, denkt hij. Alsof hij vanuit de ruimte komt aangedreven als een schip vanaf zee.

Plotseling huivert hij: er klinkt geritsel in het struikgewas vlakbij. Het geluid verplaatst zich snel langs de bosgrond, maar als het ophoudt is het niet om plaats te maken voor de stilte, zoals hij onbewust had verwacht, integendeel, het maakt plaats voor een tumult aan andere geluidjes. Hier kraakt een tak, daar ritselt een struik, ergens in de verte schreeuwt een uil. Dan verheft de wind zich met een diepe zucht door het dal en brengt de takken van de bomen achter hem in beweging. Hij vindt het net blinden die naar iets grijpen. Of doden die weer tot leven gewekt worden. Hij stelt zich voor hoe hun schaduwen onzichtbaar door het donker om hem heen zweven. Maar als hij doodstil blijft staan, denkt hij, merkt misschien niemand dat hij er is. Geen wilde dieren, geen boze geesten, geen dode zielen … Aan de andere kant wil hij niets liever dan ervandoor gaan. Nog even en het is volkomen donker en als hij dan het bos niet uit is, vindt hij nooit de weg terug naar huis.

Een paar keer raapt hij alle moed bij elkaar en denkt: nu hol ik weg, maar elke keer belet zijn angst hem zijn gedachte in daden om te zetten. Pas als de uil weer schreeuwt en hij hoort dat hij dichterbij is gekomen, vindt de gedachte ondersteuning in beweging. Hij zet het op een lopen en hij holt wat hij kan, want uilen zijn schepselen van de duivel, ze hebben mensenogen en vogellijven: dat hij er een hoort vlak na wat hij heeft gedaan, is een waarschuwing. Misschien zelfs meer dan dat. Misschien vliegen ze net op dit moment tussen de zwarte boomkruinen in het bos rond op zoek naar hem. Misschien hebben ze hem net op dit moment in de gaten gekregen. Misschien storten ze zich net op dit moment door het donker op hem …

Dan krijgt hij in de gaten dat hij weer in de buurt is van de plaats van zijn wandaad. Hij wil die verwoeste mierenhoop nooit meer onder ogen krijgen, alleen al bij de gedachte eraan wordt hij wanhopig, maar omdat hij ook niet durft te blijven staan, rent hij het bos in in wat volgens hem een flauwe bocht is die hem na een paar honderd meter moet terugvoeren op het pad.

Als een opgejaagd dier stormt hij door het dichte kreupelhout. Hij neemt ongeveer vijftig meter voor zich een boom in het vizier en als hij die heeft bereikt, buigt hij naar links, loopt nog eens vijftig meter door en zoekt dan naar het pad. Het moet daar ongeveer zijn, denkt hij. Achter die boomstam daar. Als hij op de plek aankomt, begrijpt hij dat het achter die boomstam dáár moet liggen. Of is hij het zonder het te merken overgestoken?

Nee, dat is onmogelijk!

Maar als het ook daar niet is, slaat de twijfel een wig in zijn gedachten. Hij blijft tegen een boom geleund staan om weer op adem te komen en staart in het donker voor zich uit. Is hij misschien te ver doorgelopen? Ligt het in het bos boven hem?

Opeens wordt het hem duidelijk. Het pad heeft natuurlijk een bocht gemaakt! Daarom heeft hij het nog niet gevonden. Ik moet gewoon doorlopen, denkt hij, en hij kijkt even omhoog naar de lucht waar de duisternis net de laatste restjes blauw opslokt. Dan zet hij het weer op een hollen. Deze keer loopt hij een paar honderd meter door voor de twijfel zich opnieuw doet gelden. Er is hier geen pad. Hij moet verkeerd zijn gelopen. Het pad ligt in de andere richting, denkt hij en hij begint dezelfde weg terug te hollen. Nu ziet hij nauwelijks meer een hand voor ogen. Hij struikelt, staat weer op, struikelt weer. Het idee dat hij is verdwaald, is zo angstaanjagend dat hij het zodra het opduikt met alle geweld met kleine bemoedigende gedachten verdringt. Telkens weer denkt hij details in het landschap om zich heen te herkennen. Die omgevallen boom, die bemoste rots, dat moerassige stuk grond. Zelfs als blijkt dat deze herkenningstekens niet kloppen, weigert hij de onzekerheid toe te laten, want als hij gewoon rechtdoor loopt, denkt hij, moet hij vroeg of laat op het pad of op de berghelling stuiten. Hij komt in een doornstruik terecht, zijn ene wang en beide handruggen zitten vol schrammen, maar daar slaat hij geen acht op, hij moet het pad vinden, het is hier vlakbij, dat weet hij zeker. Achter dat heuveltje daar misschien, denkt hij, maar daar is het niet, en achter het volgende heuveltje ook niet …

Ten slotte kan hij het niet meer opbrengen hard te lopen en de angst, die het laatste half uur volkomen eigenmachtig in hem heeft gewoed, ingesloten achter zijn bonzende hart en zijn opgejaagde ademhaling, krijgt weer contact met zijn bron. Zelfs het minste geluid raast als een steen door hem heen en verbreidt ongehinderd zijn golven van paniek als het de bodem raakt. Had ik die mierenhoop maar niet verwoest, denkt hij.

In het bleke maanlicht hebben de schaduwen om hem heen zich tot gedaantes samengebald. Hij kan ze duidelijk zien, ze staan in groepjes bij elkaar onder de bomen en houden hem in de gaten, en als ze met elkaar fluisteren, fluisteren ze zijn naam. Antinous, fluisteren ze. Antinous.

Zonder zijn ogen neer te slaan, blijft hij staan, vouwt zijn handen en begint te bidden.

‘Onze Vader in de hemel.’

Er gaat een zucht door de gedaantes in het bos om hem heen.

‘Vanavond heb ik een mierenhoop verwoest. Maar dat was niet mijn bedoeling. Ik weet niet waarom ik het heb gedaan. Het was een zonde en ik heb er spijt van. Alstublieft, vergeeft u mij.’

Trekken ze zich terug?

‘Help mij hieruit te komen. Alstublieft, helpt u mij hieruit te komen.’

Ja, ze trekken zich terug. Eerst durft hij het niet helemaal te geloven en hij gluurt wantrouwig in het donker rond. Maar als er geen enkele beweging te zien is, zelfs als hij zich er een paar passen dieper in waagt, begrijpt hij dat ze weg zijn.

Nu gaat het er alleen nog om het pad te vinden, denkt hij. Hij weet niet meer uit elke richting hij is gekomen en hij loopt de kant op waar de bomen het verst uit elkaar lijken te staan. Hij stelt zich voor dat God zijn voetstappen leidt. Om hem heen opent het bos zich steeds meer tot het na een paar honderd meter in een open plek uitmondt. En daar ligt de berghelling.

Daar ligt de berghelling!

Dat hij het pad niet ziet waarlangs hij eerder die dag is afgedaald, deert hem niet, want de helling is glooiend en gemakkelijk te beklimmen, zelfs in het donker. En aan de andere kant ligt het dal. Als hij daar eenmaal is, vindt hij de weg naar het dorp zonder probleem.

Maar als hij een kwartier later eindelijk boven aan de top blijft staan, ontdekt hij dat de helling niet in het dal uitloopt zoals hij had gedacht, maar steil afloopt in een ravijn van waaruit nog een bergwand oprijst …

Dat kan alleen maar betekenen dat hij zich aan de andere kant van dit dal bevindt. Dat het hele bos tussen hem en het dal met het dorp ligt.

Deze keer lukt het hem niet zijn tranen in te houden. Er gaat een snik door hem heen en de stroom van gevoelens die daarop volgt stuit niet meer op weerstand, maar stijgt onbelemmerd in hem op tot hij ervan overloopt en huilend op de grond gaat liggen. Ook zijn gedachten lossen zich op in deze uitbarsting. Zonder oog voor iets anders dan zijn eigen vertwijfeling blijft hij zo liggen, ingesloten in zijn eigen duisternis, waar geen tijd bestaat, want als zijn tranen opdrogen en zijn ademhaling ten slotte weer in het normale ritme terugvalt, heeft hij geen idee hoelang hij daar heeft gelegen.

Het is alsof hij heeft geslapen, denkt hij, en ergens anders wakker is geworden.

Lichamelijk volkomen ontspannen gaat hij zitten en hij wrijft zijn ogen droog met de mouw van zijn trui. Hij is in ieder geval uit het bos! Het boomloze donker hierboven is op een of andere manier zuiverder, denkt hij, en hij besluit wat hem ook te wachten staat het hoofd te bieden.

Het eerste wat hij moet doen, is een veilige slaapplaats vinden.

Hij komt overeind en loopt langs de bergrug terwijl hij het terrein voor zich afspeurt. Na een paar minuten ontdekt hij een stukje onder hem aan de berghelling een uitstekende rots. Als hij erheen klautert ziet hij tot zijn vreugde dat het het dak vormt van een smalle, maar diepe grot, die naar binnen toe zelfs wijder wordt zodat het net een klein kamertje is. Hier kan hij veilig slapen. Maar niet lekker: de grond is hard en hobbelig en nadat hij verschillende houdingen heeft uitgeprobeerd, kruipt hij weer naar buiten om wat dennentakken te halen van de bomen die hij onder de opening van de grot heeft gezien.

En dan ziet hij het. Zo’n vijfhonderd meter onder hem, aan het eind van het ravijn, zweeft een lichtje in het donker. Zijn eerste opwelling is er snel op af te gaan en hij begint naar beneden te klauteren, maar blijft al na een paar meter staan, want wie loopt er op deze tijd eigenlijk nog buiten rond? Het kunnen herders zijn, maar net zo goed rovers …

Of misschien zijn het mensen uit het dorp die naar hem op zoek zijn?

Voor kinderen is maar één ding moeilijker in te houden dan hun tranen en dat is vreugde. Antinous vormt daarop geen uitzondering. Het komt niet in hem op hoe onwaarschijnlijk het is dat mensen juist híér naar hem zouden zoeken. Of hoe weinig aannemelijk het is dat ze dat in zo’n dichte duisternis doen. Maar met vreugde treed je niet in discussie, daar geef je je aan over, en na het eerste aarzelende moment begint hij aan de steile afdaling het ravijn in. Als hij ervan overtuigd geweest was dat ze hem goed gezind waren, had hij naar hen kunnen roepen, maar dat doet hij niet: integendeel, hij zorgt ervoor zo weinig mogelijk geluid te maken. Als er een steen losraakt en naar beneden rolt, blijft hij een poosje doodstil staan voordat hij verdergaat.

Helemaal bovenaan is de bergwand zo steil dat hij op verschillende plaatsen moet rondtasten voor hij met handen en voeten houvast vindt aan de rotsen, maar het laatste stuk is glooiender en niet lang daarna staat hij beneden aan de rivieroever, gehuld in het geruis van de waterval waarvan hij rechts in het donker vaag de witte stortvloed kan onderscheiden. Links maakt de rivier een bocht rond een uitstekende rots. Die is ongeveer vijftien meter hoog en verspert het zicht op het licht. Aangezien hij niet weet wat hem daarachter te wachten staat, besluit hij weer een stukje langs de helling omhoog te klauteren om hen zo ongemerkt mogelijk te naderen, wie het ook zijn.

Hoewel het licht achter de uitstekende rots verborgen is, is de duisternis bovenaan toch minder dicht, zoiets als de hemel op het moment voordat de zon boven de horizon verschijnt, en hij ziet de omtrek van de bomen in het lage bos waar hij doorheen komt. Hij stelt zich voor dat zijn vader misschien aan de andere kant zit, rond een vuur samen met een paar mannen uit het dorp. Als hij eraan denkt hoe blij ze zullen zijn als hij vanuit het niets opduikt, schiet er een stoot van geluk door hem heen. Maar als zij het zijn, denkt hij, zou hij ze nu toch gauw moeten horen. Ze hebben immers geen enkele reden om stil te zijn. Als ze tenminste niet slapen?

Hij blijft staan luisteren. Het enige wat hij hoort is echter zijn eigen hart. Beangstigd door de stilte zet hij zijn voet behoedzaam neer en verplaatst pas dan zijn gewicht, en als hij boven op het vooruitstekende rotsblok komt, dat kaal is, gaat hij op zijn buik liggen en schuift verder naar voren. Vlak bij de rand blijft hij stil liggen luisteren.

Niets.

Voorzichtig heft hij zijn hoofd op en hij kijkt over de rand. Bij wat hij dan ziet krijgt hij het doodsbenauwd. Twee mannen met mantels om hun schouders staan roerloos bij de rivieroever en kijken naar hem op. Bliksemsnel duikt hij in elkaar en hij drukt zijn gezicht op de grond. Hebben ze hem gezien? Of keken ze alleen maar op omdat ze iets hoorden? Hij doet zijn ogen dicht en probeert te luisteren of ze naar hem op weg zijn. Als hij ook maar een takje hoort kraken, zal hij onmiddellijk opspringen en er als een haas vandoor gaan. Maar het blijft stil en een paar tellen later, als hij zichzelf ervan overtuigd heeft dat ze niets konden zien, verblind als ze door hun eigen licht moeten zijn geweest, heft hij zijn hoofd weer op en kijkt over de rand.

De twee gedaantes staan nog steeds doodstil. Maar nu kijken ze in het water voor zich. De een heeft een fakkel in zijn hand, de ander een speer. Ze dragen allebei een maliënkolder onder hun mantel en een zwaard aan hun zij. Het schijnsel van de fakkel welft zich om hen heen en wekt de indruk alsof ze in een hol van licht staan.

Langzaam lopen ze de rivier in. Ongeveer middenin blijven ze staan en de een laat de fakkel naar het wateroppervlak zakken terwijl de ander zijn speer opheft om toe te steken. Het flakkerende licht dat de fakkel op hen werpt, hult hun gezicht en het bovenste gedeelte van hun bovenlichaam in het duister. Toch is het voor Antinous onmogelijk zijn ogen af te wenden. Op wonderlijke wijze stuit zijn blik niet op weerstand, het is of hij in hen verdwijnt. Hij kijkt naar de dieprode kleur van hun mantels, nog intenser door het licht van de fakkel, hij kijkt naar het zwarte metaal van hun maliënkolders en het glanzende zilver van hun scheden, hij kijkt naar de arm met de fakkel die de een heeft laten zakken, en naar de weerschijn van het vuur op het water. Hij kijkt naar hun ondoorgrondelijke gezichten, half verborgen in het donker, hij kijkt naar de kleine wervelingen in het water rond hun laarzen, de lange, smalle vingers die om de speer zijn geklemd, de gebogen pols, en het enige wat hij wil is bij hen in de buurt zijn. Zonder erbij na te denken wat hij doet staat hij op en begint langzaam de helling af te lopen, de hele tijd verborgen achter de bomen en met zijn blik strak op die twee gedaantes gericht, die er op geen enkele manier blijk van geven hem te hebben gehoord, maar er nog net zo onbeweeglijk bij staan. Als hij halverwege is ontdekt hij hun vleugels en denkt hij wat tot dan toe slechts een nog niet geformuleerd vermoeden was: er staan twee engelen in de rivier. De golf van angst en vreugde die dan in hem opwelt is bijna ondraaglijk. Toch waagt hij het erop helemaal naar beneden te gaan, naar een kleine verhoging in de bergwand op nog geen tien meter afstand van hen, waar hij zich verstopt houdt. Maar hoe graag hij ook zou willen, het lukt hem niet naar hen te kijken, hun nabijheid overweldigt hem en lange tijd blijft hij onbeweeglijk liggen met zijn ogen dicht en zijn gezicht in de aarde gedrukt.

Als de afdruk van de engelen op zijn netvlies is vervaagd, wordt het donker in zijn hoofd gevuld met het ruisen van de waterval, het nauwelijks hoorbare gekabbel van het water dat langs de oever stroomt, zijn eigen dreunende hartslag. Maar hoewel hij zich tot het uiterste inspant, hoort hij van hen geen enkel geluid en beetje bij beetje groeit het verlangen hen te zien tot het sterker is dan zijn angst.

Hij doet zijn ogen open en wil net zijn hoofd opheffen als hij een soort gesis hoort. Doodsbenauwd blijft hij liggen.

Hebben ze hem ontdekt?

Een van hen doet een paar stappen verder de rivier in, Antinous hoort het water langs zijn benen klotsen, maar dan wordt het weer stil en traag heft hij zijn hoofd over de rand. Deze keer laat hij zijn blik heel voorzichtig in hun richting gaan. Langzaam laat hij hem over de zwarte waterspiegel glijden, naar het schijnsel van de fakkel, eerst slechts zichtbaar als een blekere tint in het zwart, vervolgens steeds lichter en lichter tot helemaal in de weerschijn waar het water geel en oranje opvlamt.

Dan richt hij zich op en neemt alles met een enkele blik in zich op.

Hun gezicht is wit en lijkt net een schedel, met diepe oogkassen, hoge jukbeenderen, bloedeloze lippen. Hun haar is lang en blond, hun hals mager, hun polsen zijn dun, de vingers net klauwen. En ze beven. De handen van de een beven.

Op dat moment buigt de ander zijn hoofd achterover, doet zijn mond open en slaakt een kreet. Wild en klaaglijk stijgt hij op langs de rotswanden in het ravijn. Het is niet de bedoeling dat welk mens ook die kreet te horen krijgt. De vertwijfeling van een engel is ondraaglijk en verscheurd van angst en medelijden drukt Antinous zijn gezicht weer tegen de grond. Hij wil hen helpen, maar hij kan hen niet helpen, hij wil iets voor hen betekenen, maar hij kan niets voor hen betekenen, hij wil weglopen, maar hij kan niet weglopen.

Weer hoort hij het gesis. Deze keer gevolgd door een plons en als hij weer opkijkt tilt de een net zijn speer uit het water. De vis die hij heeft doorboord, slaat een paar keer met zijn staart, het vel schittert in het licht van de fakkel, dan trekt de engel hem van de punt en breekt hem de nek.

De ander komt een paar passen dichterbij. Nu ziet Antinous dat ook zijn onderkaak beeft. Maar hij heeft een vaste blik en kille, heldere ogen. De eerste zet zijn tanden in de vis en rukt in één keer een stuk vlees los. Dan neemt hij de fakkel over van de ander, die met beide handen de vis grijpt en zijn hoofd langzaam vooroverbuigt. Het is alsof het beven wordt versterkt door de inspanning en de eerste legt helpend zijn hand op de arm van de ander. Zo, dicht bij elkaar, met het flakkerende licht in hun gezicht en het onderste gedeelte van hun mantel in het water slepend, staan ze de vis te verorberen. Antinous kijkt betoverd toe. Hun tanden die in het visvlees glijden, de schubben die aan hun kin kleven, hun oogbollen die af en toe naar boven draaien zodat hun blik wit en blind wordt. Zo lijken het net standbeelden, want zonder leven in de ogen treedt het doodse in hun gezicht nog meer naar voren. Elke keer als Antinous dat ziet krimpt hij in elkaar van angst. Ze zijn dood, denkt hij. Ze zijn dood. Maar dan draaien hun oogbollen weer op hun plaats, hun gezicht wordt weer met leven gevuld en wat een moment daarvoor nog lelijk aan hen was, wordt weer mooi.

De engel met de bevende handen buigt zijn hoofd weer voorover. Zijn vleugels, waarvan Antinous het bovenste gedeelte nog net boven zijn schouders ziet uitsteken, glanzen groen en zwart. Zijn hals is lang en mager, zijn huid wit als sneeuw en zijn ogen zo blauw dat ze bijna onecht lijken, alsof ze van glas of porselein zijn. Of misschien wordt die indruk gewekt door hun starheid. Ze staren onafgebroken recht voor zich uit, zo te zien onafhankelijk van de bewegingen van het lichaam als dat traag en moeizaam het hoofd naar de trillende handen buigt. Maar dan, als de mond opengaat en de rij tanden wordt ontbloot, vlak voordat hij in het zachte visvlees zal bijten, glijdt zijn blik zijwaarts.

Ze zien hem.

Alsof hij wordt verblind door een plotseling licht sluit Antinous zijn ogen. Op hetzelfde moment voelt hij een stoot in zijn borst. Het is alsof er een touw om zijn hart wordt gesnoerd. Hij probeert zijn longen met lucht te vullen, maar dat gaat niet, zijn hart trekt zich alleen nog meer samen. Niet in staat zich te bewegen ademt hij in kleine, korte stoten terwijl de engelen op hem afkomen. Hij kan hen niet zien, want het licht brandt nog steeds op zijn netvlies, maar hij hoort hen, het water dat bij elke stap die ze zetten rond hun benen klotst, het nauwelijks hoorbare geritsel van hun kleren, het gerinkel van de ringen in hun maliënkolders. En hij voelt hen: de lucht vult zich met kilte als ze dichterbij komen.

Als ze voor hem blijven staan, ligt hij met zijn gezicht op de grond. Hij hoort hun ademhaling en hij voelt de duisternis die ze uitstralen, de ijzige kou. Nog nooit van zijn leven is hij zo bang geweest. Toch wil hij dat ze blijven, het is alsof iets in hem de leegte voelt die hun afwezigheid zal oproepen zodat hij altijd hier naar zal terugverlangen, naar dit moment. Misschien is dat de reden dat hij zijn hand naar hen uitstrekt en naar hen grijpt.