Rosalie Sprooten

Hel en vergiffenis

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Rosalie Sprooten, 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Berry van Gerwen en

gemeentearchief Maastricht, Vrijthof omstreeks 1900

isbn 978 90 445 3356 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Heerlen, 1883

Cesar Timmermans had net wat opgeruimd in de tuin en in de schuur toen zijn buurman naar buiten kwam. De mannen maakten wel vaker een praatje bij de heg. Het was najaar en veel werk was er in de tuin niet meer te doen. De najaarszon voelde nog aangenaam. Cesar had behoefte aan buitenlucht, in huis was het te benauwd. Jeuf moest prei, uien en selderie uit de tuin halen voor de soep. Dat waren de beste medicijnen voor een gezond leven, had zijn vrouw van haar moeder geleerd. Zodoende stond hun tuin vol groenten. Cesar had andere zaken aan zijn hoofd, voor tuinieren had hij geen tijd en weinig interesse. Zijn zoon Emiel had eerder weleens wat onkruid geschoffeld, al was dat meestal met tegenzin. Maaike, zijn vrouw, zette stokbonen. Die groeiden vanzelf de hoogte in. Cesars bijdrage bestond uit het spitten van een paar rijen zodat zij de bonen kon poten. Bewonderend stond Maaike bij de lange stokken, als de eerste groene topjes boven de grond uitstaken. Dat Cesar niet vaker in de tuin werkte zat haar dwars. Ze moest nu te veel groente bij de boeren kopen. Vroeger was dat anders geweest. Toen hij nog niet met zijn kop in al die processen zat. Toen er nog genoeg inkomen was van de winkel. Vaak stelde ze Jeuf ten voorbeeld. Die deed voor het huishouden wat een man hoorde te doen. Jeuf had hart voor de tuin. Zijn fruitbomen leverden een goeie opbrengst. Hij gaf de buurvrouw soms een mandje pruimen of een emmer appels en peren. Cesar nam niet eens de moeite om zijn bomen te snoeien. De oogst was in de loop der jaren verworden tot niet meer de moeite waard.

Maaike, die in de keuken bezig was, hoorde de mannen met elkaar praten. Ze schoof een stoel bij het raam, dat ze op een kier opende, zette de korf met sokken op tafel en begon met het stopwerk. Cesar was niet de makkelijkste. Hij verzweeg zaken voor haar, dat wist ze zeker. Als ze vragen stelde kreeg ze geen antwoord. De problemen die hij al jaren met de Maastrichtse advocaat had, waren hem boven het hoofd gegroeid. Toen ze daar een keer voorzichtig een opmerking over maakte, viel dat verkeerd. ‘Denk je dat het nog goed komt?’ Dat waren de enige woorden geweest die ze had uitgesproken. ‘Waarom mag ik niet weten hoe de zaken ervoor staan?’ had ze nog onderdanig gevraagd.

‘Omdat jij daar toch geen verstand van hebt’, had hij gezegd en hij was vertrokken.

‘Ik heb gehoord dat je weer een boekje hebt laten schrijven met aanklachten tegen die advocaat’, zei Jeuf. ‘Ik dacht dat het allemaal al lang achter de rug was?’ Hij viste naar de inhoud van die geschriften, waarover veel en al lang gesproken werd in Heerlen. Jeuf leunde op een stok en keek naar de wolken.

Cesar reageerde niet meteen. Hij was te zeer in gedachten. De zorgen om zijn zwakhoofdige zoon belastten hem bijna dag en nacht, hoewel de jongen al twee jaar uit huis was. De rechtszaken waarin hij verwikkeld was kostten hem handen vol geld en bezorgden hem slapeloze nachten. Maar dat alles zou hij zijn buurman niet aan de neus hangen.

‘Nee,’ zei Cesar, ‘ik heb niks laten schrijven, dat heb ik zelf gedaan.’

Jeuf deed alsof de zaak hem maar matig interesseerde. Hij haalde de pijp uit zijn tas en begon omstandig tabak uit elkaar te trekken. Zo nonchalant mogelijk zei hij: ‘O, ik meende gehoord te hebben …’

‘Ja, gehoord, gehoord, geroddel, ik heb het allemaal zelf geschreven en uit mijn smalle beurs betaald.’

‘Het moeten behoorlijke boekwerken zijn, zeggen ze, wanneer heb je ze dan geschreven? Je hebt ze in de koffiehuizen gelegd. Ik kom daar nooit, maar ik heb zoiets opgevangen.’

Dat mensen hem er voortdurend naar vroegen hield Jeuf voor zich. Ze dachten vast dat hij er als buurman vaak over zou spreken met Cesar. Niets was minder waar. Een enkele keer, zoals nu, trof hij Cesar in de tuin. Voor het eerst durfde hij hem naar de boeken te vragen.

Jeuf probeerde zich voor te stellen hoe de buurman in zijn huis zat met papier en potlood, het werk in de winkel met koloniale waren overlatend aan zijn jongere vrouw. Geen wonder, dacht hij, dat hij een smalle beurs had.

‘Het moet je wel veel waard zijn dat je daar alle tijd en geld in steekt, na alles wat je al is overkomen.’

Een merel streek neer op de tak van de kersenboom. Cesar keek hoe de vogel zijn veren gladstreek, rechtte zijn rug en haalde eens wat dieper adem, alsof hij moe was.

‘Luister Jeuf, iemand moet het doen. Iemand moet het durven opnemen tegen die hoge heren die menen zich alles te kunnen permitteren over onze ruggen. Ik ben schandalig behandeld en zal mij tot de laatste snik verzetten tegen zulk onrecht. Ze hebben mij en mijn gezin bijna te gronde gericht. Je hebt toch zelf gezien hoe de deurwaarder met de gendarmes ons huis leeghaalde en hoe het is afgelopen met die openbare verkoop van mijn grond.’ Hij stak zijn handen in de zakken en keek strijdlustig naar Jeuf: ‘Maar ik, ik zwicht niet. Ook al bezit ik zo goed als niets meer. Ik zal vechten tot het bittere einde. Dat die Schinderhannes uit Maastricht maar oppast.’

De buurman trok behoedzaam aan zijn pijp, kijkend naar het tot leven gewekte vuurtje bij zijn gezicht en naar de rook die hij uitblies.

‘Men moet toch ook kunnen vergeten en vergeven. Dat gevecht met die advocaten kost je de beste jaren van je leven. En niet alleen van het jouwe.’ Jeuf schrok van zijn eigen woorden.

Cesar en vergeven, dacht Maaike toen ze het hoorde. Dat lag niet in het karakter van haar man.

‘Nooit.’

Had het zin om Cesar goede raad te geven? Jeuf plukte een blaadje van de heg en keek naar het huis van zijn buren. Slecht onderhouden, constateerde hij. Wanneer was het houtwerk voor het laatst geverfd?

‘Sinds mijn huwelijk in 1850 leef ik al in de verdrukking.’ Cesar sprak nu met stemverheffing. ‘Wat hebben ze mijn eerste vrouw niet aangedaan? Het is haar dood geworden, de arme ziel. Met twee kleine kinderen achterblijven, Jeuf. Weet je hoe dat is? De problemen met mijn zoon zijn door die ellende veroorzaakt. Dat bisschop Paredis zich daar indertijd mee bemoeid heeft, neem ik hem nog steeds kwalijk.’

Hoe Cesar over de bisschop dacht was algemeen bekend. Jeuf kon er met moeite naar luisteren. Als goede katholiek verdroeg hij dergelijke beschuldigingen aan het adres van de bisschop niet. Dat monseigneur schuld zou hebben aan de dood van een vrouw? Cesar maakte zich niet geliefd bij de mensen met dergelijke beweringen. Dat wist Maaike maar al te goed. Ze schoof de stoel wat dichter naar het raam.

Cesar voelde dat Jeuf hem niet zou steunen, maar niemand moest denken dat hij deze strijd zonder reden voerde. Of Jeuf het horen wilde of niet, Cesar zou hem de feiten uit de doeken doen.

‘Mijn eerste vrouw en haar priesterbroer mochten geen handtekening zetten onder stukken die met hun erfenis te maken hadden. De biechtvader had het ze verboden.’

‘Dat kun je niet menen, Cesar.’

‘Ja zeker. Zo waar als ik hier sta. Ik lieg niet. Leer mij de geestelijken kennen, die schijnheilige bende.’

Jeuf keek in verwarring naar Cesar, verschoof een voet en plukte nog een takje uit de heg.

‘Je kunt toch niet alle geestelijken over één kam scheren’, meende Jeuf.

‘Jij hebt de familie van mijn eerste vrouw nooit gekend, nee natuurlijk niet. Mijn vrouw kwam van de familie Dreissens, er waren maar twee kinderen. Mijn vrouw, en dus die broer die priester was.’

Jeuf deed alsof hij nadacht. ‘Dreissens, Dreissens … Nee, niet dat ik weet, die naam komt hier niet voor, geloof ik.’

‘Toen mijn schoonvader stierf, erfden de moeder en de twee kinderen een dennenbos van vijftien hectaren. Maar zoals je weet, als het om geld gaat zijn zelfs familieleden als wolven onder elkaar.’ Dat beaamde Jeuf, niet dat hij het zelf had meegemaakt maar het was algemeen bekend. Voorbeelden te over.

‘Een oom beweerde dat hij recht had op een gedeelte van de erfenis omdat hij indertijd het bos had ingezaaid, maar mijn schoonmoeder en haar twee kinderen hadden daar nooit iets van vernomen. Anders zou dat toch wel ter sprake zijn gebracht? Als het echt zo was, hadden ze dat toch moeten weten?’ Cesar keek Jeuf aan alsof hij een reactie verwachtte, maar die knikte alleen maar.

‘Toen de oom stierf, gingen familieleden naar de rechtbank om hun gelijk te halen. Ze wilden per se een kwart van de opbrengst omdat ze dachten als familie daar recht op te hebben. Maar bij de rechtbank moesten mijn schoonmoeder, mijn vrouw en haar broer onder ede verklaren dat er nooit eerder over was gesproken, zeker niet door de oom zelf. Mijn schoonmoeder tekende meteen. Maar wat dacht je: toen we bij de advocaat in Roermond zaten, stond er opeens een bode van de bisschop aan de deur. Monseigneur wilde de priester spreken. Komt Eduard even later terug, bleek en ontdaan, en zegt: “Monseigneur heeft mij zonder dat ik iets kon zeggen verboden den eed te doen.”

Ik was sprakeloos, mijn vrouw begon te huilen. De advocaat protesteerde natuurlijk en riep: “Monseigneur heeft hier niets mee te maken!”’ Cesar keek Jeuf aan. Die leek nog bezig te verwerken wat er gezegd was. Cesar ging door nu hij de aandacht van Jeuf had. ‘“Als priester ben ik gedwongen mij aan de wil van monseigneur te onderwerpen. Monseigneur heeft te voorzien in mijn tekortkoming”, zei haar broer.’ Cesar stampte met een voet op de grond. ‘Ik kan er nog kwaad over worden. Het is toch een schande.’

Jeuf knikte. Als dit waar was had Cesar gelijk.

‘Aan zijn zuster liet de monseigneur weten dat zij natuurlijk wel de eed kon doen. Maar mijn vrouw was zo onzeker en nerveus dat zij ook niet tekende. Ik was razend op de bisschop en zijn kliek en het ergste was dat mijn zwager later de opdracht kreeg alles in het werk te stellen om alsnog de eed af te leggen, maar toen was het te laat. Nu ik erover spreek, word ik weer des duivels.’

Jeuf had er spijt van dat hij Cesar had uitgevraagd, nu hij zag dat zich weer een behoorlijke kwaadheid van zijn buurman meester maakte. Bang dat er nog een langer verhaal zou volgen, zei hij dat hij maar eens verder moest met zijn groente. Jeuf keek naar de wolken en merkte op dat er misschien regen zou komen. Cesar was daar niet in geïnteresseerd. Met zijn ogen hield hij Jeuf vast.

‘Het erge was dat mijn vrouw me pas dagen later durfde te vertellen dat ook haar biechtvader haar verboden had de eed te doen. En net als bij haar broer probeerden ze haar daarna toch die eed te laten doen. Op een dag dat ik niet thuis was, kwamen ze zelfs met de papieren aan huis. Maar zij durfde niet. Ik denk achteraf dat ze toen al te ver heen was. Het arme mens ging gebukt onder gewetensnood.’

Ofschoon Cesar bekendstond als een man die kon overdrijven, kon Jeuf niet verhelen dat hij verbijsterd was over het hele gebeuren. De finesses van deze zaak had hij niet eerder gehoord. Voor Jeuf stond nu ook vast dat de heren geestelijken te ver waren gegaan.

‘Onbegrijpelijk, die ommezwaai van de monseigneur. Dat is bijna niet te geloven.’

‘Zo waar als ik hier sta’, zei Cesar.

‘Wat zou er gebeurd kunnen zijn dat de monseigneur plotseling een andere mening was toegedaan?’

‘Omdat ze altijd aan de kant van het gezag staan. Gewone mensen tellen niet. Ze hebben zich de kop laten vol hangen en zijn er ten slotte achter gekomen dat ze de verkeerden hebben geloofd. Met alle gevolgen van dien voor mijn familie en mij. Het kostte hun de gezondheid en handen vol geld.’

‘Hoe is het afgelopen met die erfenis?’ wilde Jeuf weten.

Cesar schudde zijn hoofd.

‘We verloren het proces en moesten de familie van haar oom uitbetalen. Mijn vrouw is geestesziek geworden, en haar broer ook. Die moest zelfs onder curatele worden gesteld omdat hij niet meer voor zichzelf kon instaan. Mijn vrouw is er ten slotte aan doodgegaan en ik bleef zitten, niet alleen met twee kleine kinderen, maar ook met een grote schuld waar ik zelfs mijn tweede huwelijk mee moest belasten.’ Maaike herinnerde zich maar al te goed hoe zwaar dat haar was gevallen.

‘Verschrikkelijk dat kinderen zo jong hun moeder moeten verliezen’, meende Jeuf.

‘Het zijn beulen en moordenaars, Jeuf, ik moet ze niet meer. Tot 1856 heb ik de schulden uit mijn eerste huwelijk moeten aflossen. Alle proceskosten kwamen ook nog voor mijn rekening.’ En voor mijn inbreng, had Maaike willen roepen.

Jeuf kon de gedachte aan de kinderen niet van zich af zetten. De twee oudsten uit het eerste huwelijk waren inmiddels het huis uit. Iedereen wist dat het niet zonder slag of stoot was gegaan. Jeuf maakte daar een bedekte opmerking over. Zijn zoon Emiel was twee jaar geleden naar Sittard vertrokken na heftige conflicten met zijn vader. Ellie, de oudste dochter, was vier jaar eerder al weggegaan. Cesar negeerde de toespeling van Jeuf. Liever vertelde hij over wat hem iedere dag nog bezighield.

‘Als hoofd van het gezin is het mijn plicht de belangen van mijn vrouw te verdedigen en voor de belangen van mijn kinderen op te komen. Als anderen zich als slaven laten drijven omdat wat ons aan ellende en onrecht overkomt zogenaamd Gods wil zou zijn, moeten zij dat weten. Het is bitter, bitter. Niemand kan mij aanrekenen dat ik voor een rechtvaardige zaak vecht. Wat dacht je dat de openbare verkoop van mijn percelen heeft aangericht? Ik heb het toch maar moeten verdragen. En wie was de koper? Wie is beter geworden van mijn ellende? Juist! Die Van Oppen!’

De gang van zaken had de nodige ruzie in huis gebracht. Maaike was er nog steeds teleurgesteld over omdat ook twee percelen uit de erfenis van haar ouders in handen van procureur Van Oppen waren gevallen.

Jeuf trok aan zijn pijp en vroeg zich af hoeveel tegenslag een mens kon verdragen. Hoelang hield Cesar dit vol? Wat was de prijs voor koppigheid? Hij had medelijden met Maaike. Zijn vrouw had al vaker gezegd dat zij te beklagen was. Zoon Emiel was natuurlijk een lastige gast in het gezin geweest, die voor onenigheid tussen Cesar en Maaike zorgde. Vaak genoeg hadden ze het rumoer bij de buren gehoord. Emiel had er goed aan gedaan te vertrekken, want met zo’n vader was het vragen om ongelukken. Ellie was een aardig meisje. Zijn vrouw had zich indertijd min of meer over haar ontfermd. Zij woonde nu in België. Om uit de herrie te zijn, had ze zijn vrouw toevertrouwd. De arme ziel had geleden onder de dood van haar moeder. Ze was pas zeven jaar toen haar vader hertrouwde en hoe goed Maaike ook haar best had gedaan, de moeder vervangen kon ze niet.

‘Ik moet aan de gang. Anders hebben we straks geen soep.’

Zonder te groeten liep Jeuf naar de prei.

Cesar wandelde tot achter in de tuin en bleef daar in gedachten verzonken staan. Maaike borg zuchtend de mand met kousen op en begon aan de afwas.

Uit: Nogmaals mijne grieven

C. Timmermans

Heerlen 1883

In 1872 belastte ik mr. Eug. Van Oppen met hetgeen er te doen viel betreffende twee in de gemeente Heerlen gelegen en mij toebehoorende perceelen bouwland, welke de aldaar wonende pachter M. Sijstermans niet wilde ontruimen, niettegenstaande hij ingevolge hem beteekende vonnissen van 1865 en 1866 respectievelijk van de Arrond.-Rechtbank te Maastricht en het Kantongerecht te Heerlen, tot betaling van achterstallige en loopende huurgelden en tot onmiddellijke ruiming der grondstukken was veroordeeld geworden.

Mr. Eug. Van Oppen dagvaardde voor de Rechtbank niet den gevonniste, maar zijn bij hem inwonende zoon Jan Sijstermans en vorderde tegen dezen, die niets met de zaak gemeen had, de perceelen op.

Luidens, conclusiën gaf hij – te weten –: mijn verdediger Eug. Van Oppen, niet de des gedaagden – den gedaagde een bezit van het bouwland van af 1864, ouder dus dan de destijds tegen zijn vader ingespannen actie; hij achterhield vonnissen en authentieke eigendomsakten, alle welke stukken hem bijtijds ter hand gesteld waren; kortom, hij zorgde dat de Rechtbank mij in den eisch ongegrond verklaarde en in de kosten veroordeelde. (juli 1873)

(Bij het Hof procedeerde ik kosteloos, daartoe aangespoord door mr. Eug. Van Oppen, die sprak: ‘Ik reken u niets voor kosten van 1ste instantie: zend mij een certificaat van onvermogen’, waaraan ik gevolg gaf. Doch reeds door zijn brief dd. 13 maart 1873, dus van af begin 1sten aanleg, sprak hij van ‘het mij door u overhandigd bewijs van onvermogen’, en deed mij gelooven, dat ik toen ook gratis admissie had en gerust kon zijn tegen eisch van kosten zijnerzijds.)

In het geloof had Maaike altijd steun gezocht. Ze vervulde trouw haar christelijke plichten. Zo had ze dat van haar ouders geleerd. Biechten, ter communie gaan, op zondag naar de kerk en als het kon, ook enkele keren door de week. Als jong meisje ging ze zelfs dagelijks naar de mis. Toen ze trouwde en in Sittard ging wonen, had ze meteen de zorg voor twee kinderen. Ook hen had ze geprobeerd in die zin op te voeden. Toen haar moeder stierf waren ze weer naar Heerlen gekomen, om in haar ouderlijk huis te wonen. In Sittard had ze voortdurend heimwee naar Heerlen gehad.

Zowel zij als Cesar had geleden onder het lot dat hen getroffen had met de geboorte van een gehandicapte dochter. Tineke kon niet lopen. Sinds jaren zat ze in een loopstoel. Die had Cesar voor haar laten maken, want hij hield veel van zijn zielige dochter. En zij van hem.

De klokken hadden om acht uur geluid.

Ze trok haar jas aan en zette de hoed op. Het was tien voor half negen.

‘Kom je?’ riep ze. Plotseling vloog de deur open.

‘Waar ga je naartoe?’ Alsof hij dat niet wist. Alsof hij haar vraag niet gehoord had. Het was nota bene zondag.

‘Naar de mis van half negen natuurlijk.’

Ze was geschrokken van de scherpe toon die hij had aangeslagen. Hij hield de deur vast en keek haar afwachtend aan. ‘Wat moet ik daar?’

‘Ja, wat zou je daar moeten?’ Als antwoord sloeg hij de deur dicht. Ze zocht haar handschoenen maar aarzelde om het huis te verlaten. Een tel later kwam hij de keuken uit, trok zijn jas aan, zette zijn hoed op en zei: ‘Kom, we gaan.’

Ze spraken geen woord toen ze het Kerkplein overstaken. De laatste tijd had hij steeds openlijker kritiek op de geestelijken. Vroeger had hij niet geschroomd om in het bijzijn van de kinderen beledigende opmerkingen te maken. Hij deed geen moeite meer om zijn afkeer te verbloemen.

‘Vergeet en vergeef’, zei Maaike vaak genoeg. De pastoor van hier had hem toch geen duimbreed in de weg gelegd? Waarom moest zij zo lijden onder wat vroeger was gebeurd? Toen haar dat ontschoot, werd hij razend. ‘Had je maar niet met me moeten trouwen.’ Sindsdien gaf ze geen commentaar meer.

Maar uitgerekend op die dag gebeurde er iets vreselijks in de kerk. In de mis zette de kapelaan hem vanaf de preekstoel voor schut. Hij noemde Cesar niet bij naam, maar het was voor iedereen duidelijk wie hij bedoelde. Indringend keek hij naar haar man, die achter in de kerk zat.

‘Wat verbeeldt hij zich wel!’ riep de kapelaan. ‘Alsof hij het beter weet dan de dienaren van God.’ Hij noemde Cesar een ongelovige spion, een verrader, een volksmenner.

‘Seht! Er bäumt sich wie ein Füllen! Was weisz er von geistlichen Personen? Bildet er sich vielleicht ein er weisst es besser als die Geistlichen? Hat er Theologie studiert? Er seht jetzt wie es ihm geht, der Ungläubige, der Spion, der verrader! Zulke mensen noemt men volksmenners!’ riep de kapelaan vanaf de preekstoel.

Maaike voelde hoe de mensen haar aankeken. Het was vreselijk om na die mis naar buiten te gaan. Cesar was nergens meer te bespeuren. In groepjes stonden de kerkgangers bij elkaar. Niemand groette haar. Misselijk en in de war kwam ze thuis.

Het was waar: Cesar had geen blad voor de mond genomen. Hij vond dat de geestelijken mede schuldig waren aan hun ellende omdat ze Van Oppen bleven steunen. Van Oppen, die zich als een vrome katholiek voordeed maar intussen als een geldwolf hun gezin kapotmaakte. Ze had steeds gesmeekt, ja zelfs tot ruzie met Cesar aan toe, dat hij moest ophouden en de hele affaire moest laten rusten. Hij zag het als een aanval en richtte zijn woede op haar. Nu had ook zij zich al tegen hem gekeerd. Ze deed nog een poging.

‘Kijk, Cesar, hoe we ervoor staan. We hebben bijna geen inkomen meer. De winkel kunnen we maar beter sluiten.’

Dat was zout in de wonde, hoe voorzichtig ze het ook probeerde te zeggen. Hij smeet haar zelfs huwelijksontrouw voor de voeten, ze verbrak de huwelijksbeloften. Had ze niet aan het altaar verklaard hem in voor- en tegenspoed trouw te blijven en ter zijde te staan? Ze had geen weerwoord meer. Het was alsof ze versteende.

‘Ook in tegenspoed’, benadrukte hij.

Zelfs zonder aanleiding viel hij soms fel uit. Zag hij dat haar lichaam toonde wat ze hem niet kon zeggen?

‘Besef je wel wat mij is aangedaan?’

Hij hield zijn woede in.

‘Weet je dat wel?’ Hij sloeg met een vuist op tafel.

‘Ja ja’, zei ze.

‘Nee, dat weet jij niet, domme gans.’

Wel wist ze dat ze voor de zoveelste keer haar mond moest houden. De soep begon al te koken en ze roerde erin. Ze sloot zich af voor zijn tirannie.

Domme gans? Ik, een domme gans? Het liefst had ze naar zijn hoofd geslingerd: Kijk naar jezelf, Cesar. Kijk naar wat je hebt aangericht. Kijk naar wat je ons hebt aangedaan. Domme stierenkop, stijfkop. Ze zag zichzelf hem aanvallen en slaan, schoppen, schreeuwen, alles kapotgooien, ja, hem met zijn stomme kop in de kokende soep duwen. De hele porseleinkast zou ze naar zijn hoofd willen smijten, maar ze bleef in de soep roeren, die allang klaar was. Haat kroop door haar hele lijf, en niet voor het eerst.

Ze had moeten meemaken hoe hun huis en winkel werden leeggehaald door de gendarmes. Hoe hij tegen hen gevochten had. Ze had hem gesmeekt de advocaat te betalen, in godsnaam dan maar. Hij deed het niet!

Ook Van Oppen wist niet van ophouden met zijn processen. Die bleef maar dreigen. Alsof hij dat geld zo hard nodig had. Procureur Van Oppen had zeker schuld aan hun ellende. Hij en zijn kornuiten hadden Cesar op de kast gejaagd. En het bleef maar doorgaan. Hoelang nog? Totdat ze zelfs beslag op hun kleding zouden leggen? De Van Oppens schaamden zich nergens voor. En waar bemoeide die jongere broer zich mee? De procureur wilde hem natuurlijk aan werk helpen. Cesar had hem op een dag toevallig ontmoet in een koffiehuis achter de Maastrichtse Comedie. Hij had hem herkend omdat hij deze Leo van Oppen ten kantore van de procureur weleens gezien had. Cesar begon zijn verhaal te doen en Leo hoorde hem aan. Hij nodigde Cesar zelfs uit bij hem thuis te komen in de Kapoenstraat. Dat was in de buurt van het Vrijthof. Hij zei ook nog: ‘Ik zal er weleens met mijn broer over praten.’ Cesar dacht dat het alleen maar goedheid van die man was. Kreeg hij achteraf een fikse rekening. Ook zij vond dat schandalig, maar het was zinloos om te blijven vechten tegen die mensen. Cesar wilde dat maar niet begrijpen.

En dan dat geschrijf. Voorovergebogen in de achterkamer. De tafel vol papieren. Mocht niet gestoord worden. Ze durfde geen vragen te stellen. Maar soms zei hij: ‘Die krijgen er nog vanlangs. Dat ze maar wachten.’ Dat klonk zo serieus en vol haat dat ze vreesde dat hij zich niet in de hand kon houden. Vaak durfde ze niet eens meer de straat op, want veel mensen in Heerlen hadden haar man al de rug toegekeerd. Altijd sprak hij over zijn processen en wat de Van Oppens hem hadden aangedaan. Soms had ze ook wel medelijden met hem omdat hij, zoals hij zei, het voor zijn gezin deed en dat ook nog geloofde. Hij vond zichzelf belangrijk en om dat te onderstrepen noemde hij een paar namen van vreemde mensen die zich ook gekeerd hadden tegen de macht. ‘Dat zijn mijn voorbeelden’, had hij geroepen om haar te overtuigen, maar wat konden haar die vreemde mannen schelen?

Heerlen, nacht van 8 op 9 april 1885

Maaike voelde zich ziek. Haar maag krampte voortdurend en ze had hoofdpijn. Het lukte maar niet de zorgelijke gedachten te stoppen. Soms was ze zo kwaad dat ze zijn strot wilde dichtknijpen als hij naast haar lag te snurken. Overdag kostte het haar moeite om zelfs nog tegen hem te spreken. Hij piekerde, was onrustig en kwaad. ‘Ik maak hem kapot’, brieste hij dan tussen zijn tanden door.

De slagen van de Heerlense parochiekerk waren die nacht ieder uur hoorbaar geweest voor Cesar, maar ook voor Maaike. Dat hij niet kon slapen, was te merken aan zijn zuchten en draaien. Maaike hield zich rustig om ruzie te voorkomen. Hij had haar beloofd weer naar Maastricht te gaan om te proberen de openbare verkoop van hun huis ongedaan te maken. Was hij nou een paar dagen geleden maar op het aanbod van de notaris ingegaan om de zaken nog eens te bekijken. Hij bleef koppig. Hij opende zelfs de brieven niet die hem werden toegestuurd. Ten slotte deed de notaris op 4 april nog een poging om de dreigende verkoop te verijdelen, maar Cesar reageerde weer niet. Toen kreeg zij het verzoek om bij de notaris te komen. De man zat deftig achter zijn bureau en zei haar dat zelfs acht ‘conferenties’ met Cesar geen effect hadden gehad. Dat hij niet reageerde en ondertussen al haar percelen verkocht had. Ze was als een verslagene naar huis gegaan. Moe, doodmoe was ze ervan.

Meerdere malen die nacht stond hij op en ging naar beneden. Ze hoorde deuren open- en dichtgaan. Hij rommelde in de keukenkast en verschoof een stoel. Alsof hij haar wilde laten weten dat hij wakker was. Ze dacht er niet aan hem tegemoet te komen met een geruststellend praatje. Vooral niet omdat hij haar bezittingen te gelde had gemaakt, zonder enig overleg. Toen hij weer de trap op stommelde, trok ze de deken over haar hoofd en ademde alsof ze sliep. Maar ze bleef piekeren over alles wat voorgevallen was. Aan het onrecht en aan die koppigheid, die ellendige koppigheid.

Ze waren nog maar enkele jaren getrouwd toen Cesar, middels een rechtszaak, zijn recht wilde halen. De kwestie was dat de pachter Sijstermans weigerde huur te betalen over percelen die eigendom waren van Cesar. Sijstermans beriep zich erop dat hij de eigenaar was. Hij ging zelfs zo ver om in de zomer van 1870 het land zogenaamd aan zijn zoon te verkopen. Maar Cesar Timmermans accepteerde dat niet. Het ging immers om grond die hij van zijn ouders had geërfd. Het was in 1872 dat hij in Maastricht procureur-meester Van Oppen bezocht. Een chique man, zei Cesar aan zijn vrouw. En dat wilde zij wel geloven, want voor Cesar moest alles eersteklas zijn. Dat was hij van huis uit gewend, zei hij vaak. En dat zijn ouders eigenaar waren van vijf huizen, wilde hij ook wel weten. Was hij maar nooit naar die Van Oppen gegaan, dacht Maaike vaak. Hun karakters lagen elkaar niet. Ze leken te veel op elkaar. Het waren twee harde koppen die hun gelijk wilden halen en niet konden toegeven.

Op verzoek had Cesar de advocaat de eigendomspapieren van de grond gebracht.

Hoewel Van Oppen de indruk had gewekt dat het om een overzichtelijke en eenvoudige zaak ging, verloor Cesar het eerste proces. Al snel kwam aan het licht dat Van Oppen de bewijsstukken niet naar de rechtbank had gestuurd. Maar toen Cesar dat te berde bracht, wilde Van Oppen daar niet van horen. Hij wees het zelfs, de gedachte alleen al, verontwaardigd van de hand. Van Oppen had ook gezegd dat Cesar een bewijs van onvermogen moest aanvragen zodat hij, de advocaat, hem niets in rekening hoefde te brengen. Ook aan dat verzoek had Cesar voldaan en hij had het hem zelfs persoonlijk overhandigd.

Toen Van Oppen toch rekeningen stuurde, weigerde Cesar, ontevreden over de resultaten, te betalen. Cesar bleef zich verzetten en de advocaat bleef rekeningen sturen. In januari 1874 eiste Van Oppen al een betaling van 607 gulden proceskosten. Maar het was door zíjn nalatigheid dat Cesar de processen had verloren. Toen kwam er een bevelschrift waarin Van Oppen eiste dat Cesar ook de jongere broer Leo zou betalen.

In februari 1875 stond notaris Gemmeke uit Maastricht plotseling voor de deur en eiste 105 gulden en 99 en een halve cent. Maaike herinnerde zich die dag nog goed want het was heel koud. De ruzie liep hoog op. Zo hoog dat er uiteindelijk op 1 juni van dat jaar een openbare verkoop zou worden gehouden. Zo ver ging Van Oppen dus, zonder zich er iets van aan te trekken dat zij straks met de kinderen op straat zou staan. Een vooraanstaande katholiek als Van Oppen had daar rekening mee moeten houden. Voor het geld hoefde hij het niet te doen, volgens Cesar, want Van Oppen was rijk genoeg. Twee weken later stuurde de advocaat een rekening van 1416 gulden en 36 cent. Cesar liet Maaike die papieren lezen.

‘Kijk dan wat voor een vlegel het is. Dat heb ik je toch altijd al gezegd.’

Maaike wist niet meer wat te doen. Het was beter geweest als Cesar destijds betaald had. Al stond hij in zijn gelijk.

Bij een van de bezoeken had Cesar aan Van Oppen gevraagd om precies op te schrijven wat hij voor dat geld allemaal had gedaan.

‘Ik wil weleens zien hoe hij die bedragen kan verantwoorden. Dat hij me dat maar zwart op wit geeft’, zei Cesar.

Bij Van Oppen viel dat in slechte aarde. Hij werd heel kwaad. Het was een vertrouwensbreuk, had hij heel deftig gezegd.

‘Als u mij niet vertrouwt, dan is daar de deur’, moet Van Oppen geroepen hebben. Ook Maaike vond dat onbeschaamd. Cesar was een moeilijke man, dat wist ze, maar daarom was hij nog niet rechteloos. Hij zou de processen over de percelen zeker gewonnen hebben als Van Oppen de eigendomspapieren had afgegeven. Maar Van Oppen maakte gebruik van zijn machtspositie. Cesar zou de papieren terugkrijgen als hij zijn rekeningen betaalde. Toen werd weer een deurwaarder ingeschakeld, maar dat hielp niet. Er moest opnieuw een proces gevoerd worden, dat Cesar natuurlijk weer verloor. ‘Die hoge heren houden elkaar de hand boven het hoofd’, riep hij. Al met al ging het om 664 gulden en 44 cent. Omdat Cesar eerder vijfentwintig gulden had betaald werd dat kleine bedrag in mindering gebracht. Maaike wilde dat hij ophield met die processen. Het was aan dovemansoren gericht. Beetje bij beetje verloor ze het vertrouwen in Cesar en zelfs hun dochter Tineke ging inzien dat het nooit meer goed zou komen. Toch bleef Cesar maar roepen dat het om gerechtigheid ging.

Daarna was het een hele tijd rustig. Hij sprak niet vaak meer over Van Oppen. Alleen als er iets tegenzat, dan hadden de gebroeders het gedaan. Dan kwamen de tirades weer. Soms ging Maaike de kamer uit om niet weer die kwaadheid aan te hoeven horen. Maar gaandeweg kreeg ze de indruk dat de Van Oppens hadden ingebonden. Tot ze op een dag ontdekte dat Cesar een boekje had geschreven. Het was een raadsel of iemand hem met dat schrijven had geholpen. Maaike wist ook niet bij wie of waar hij het had laten drukken. Hij verzweeg zo veel voor haar dat ze heel wantrouwig werd van zijn geheimzinnige gedoe. Voor hem was het belangrijk dat zo veel mogelijk mensen zijn verweerschrift konden lezen, dus zorgde hij zelf voor de verspreiding. Zelfs aan de minister en de koning stuurde hij zijn boekjes, had ze vernomen. Hij sprak met jan en alleman over de affaire. De mensen werden er moe van steeds hetzelfde te moeten aanhoren. Geen wonder dat Ellie en Emiel weg wilden. Die hadden genoeg van de spanning in huis. In 1876 kwam de deurwaarder voor beslaglegging op de huisraad, want mr. Leo van Oppen had nog 92 gulden en 32 cent te goed. Cesar weigerde hem binnen te laten, maar met de hulp van een smid werd de deur opengebroken. Met vier man namen ze de hele dag in de winkel en in de woning alles op. Soms leek het op een kazerne: een marechaussee moest de wacht houden.

Maaike en Tineke wisten niet waar ze zich in hun eigen huis moesten ophouden. Zelfs ’s nachts stonden ze onder bewaking. Schaamteloos zaten de mensen met hun handen overal aan. En de deurwaarder schreef alles op. In de winkel werden de stoffen opgemeten. Ook moesten zij toezien hoe ze ellen afrolden die dan op de grond terechtkwamen. Cesar stond erbij en verbeet zich. Maar ondanks alles bood Cesar hun toch koffie en koekjes aan. Gelukkig had Maaike geleerd zich in te houden, ze moest wel, anders was ze de mannen aangevlogen. Als Cesar een opmerking maakte, antwoordde notaris Gemmeke meteen: ‘Timmermans, als je betaalt vertrekken we.’

Maar dan kenden ze Cesar niet. ‘Dit is een folterexecutie’, riep hij steeds.

Zelfs burgemeester Savelberg kwam kijken. Hij was getrouwd met de oudste zuster van die twee advocaten. Hij klopte Cesar zogenaamd vriendschappelijk op de schouder: ‘Ga naar Leo van Oppen en arrangeer u met hem, ik doe wat voor u.’

De deurwaarder knikte onderdanig en zei: ‘Het is de heren niet te doen om het geld, maar ze willen hun eer terugkrijgen.’

‘Ja ja,’ zei de burgemeester, ‘zo is het’, en hij ging weg.

Toen een tafel door het open raam naar buiten werd getild, verzette Cesar zich hevig. Hij werd in de kraag gegrepen en afgevoerd naar de gevangenis. De deurwaarder deed aangifte van ‘het belemmeren van een bedienende ambtenaar in functie’. Pas ’s nachts werd hij weer vrij gelaten.

Moesten zij geloven dat het niet om het geld ging? Maaike vroeg zich soms af hoe mevrouw Van Oppen dit kon verdragen, maar misschien wist die nergens van. Overdag kwamen zulke gedachten niet bij haar op omdat ze zich bezighield met het huishouden. Alles moest zo veel mogelijk doorgaan. Vaak ging ze met Tineke wandelen. Dan spraken ze over de toestand in huis en hoe dit tot een oplossing moest komen. Af en toe was het of de Van Oppens bij hen in huis woonden, zo voelden ze de dreiging.

Soms werden ze een tijdje met rust gelaten, maar dan zonder enige aanleiding waren ze er weer, de mannen die met hun handen overal aan zaten. Een was er altijd om alles te noteren. Het leek erop dat ze hen het leven zuur wilden maken, om Cesar te breken. Op een avond in juni, het was al bijna tien uur, werden ze weer overvallen door een bewaarder en vier marechaussees. Pas de volgende dag verlieten ze hun huis. Veel goederen die ze opgeschreven hadden, zouden publiekelijk tentoongesteld worden voor de verkoop, maar plotseling werd dat weer uitgesteld. De dag erna zou de processie voorbij hun huis trekken. Zogenaamde goede katholieken hoefden niet te zien hoe wreed een gezin belaagd werd, toch? Twee dagen later stond alsnog de deurwaarder voor de deur met vier marechaussees en twee helpers om van alles uit huis te halen. Cesar verzette zich door de enige tafel die er nog was bij een poot vast te houden. De overgebleven goederen werden op karren gegooid en naar de herberg gebracht, waar ze opeengehoopt lagen in een bovenkamer die gewoonlijk diende als slaapvertrek voor een rijkswachter. Gelukkig had Cesar ten slotte toch een borgtocht betaald van 589 gulden en werd alles weer naar huis gebracht. Maaike en Tineke vonden het verschrikkelijk. Tineke lag vaak in bed te huilen en daar kon Cesar helemaal niet tegen. Emiel gedroeg zich tegendraads. Hij schold soms op zijn vader. Dan eiste hij geld om uit te gaan en dat geld was er niet. Het hele erfdeel van zijn overleden moeder had hij al over de balk gesmeten. Het kwam zelfs zo ver dat hij Maaike en Tineke sloeg. In het café werd de jongen tegen zijn vader opgehitst, maar hij was te zwak, misschien te dom, om weerwoord te geven. Zijn gedrag was vaak aanleiding tot ruzie in huis.

Cesar voelde zich door iedereen in de steek gelaten. Hij beloofde keer op keer er alles aan te doen om de zaken op te lossen, maar bleef tegelijkertijd halsstarrig in gevecht met de Van Oppens. En de belofte van de burgemeester haalde ook niks uit. Bovendien wantrouwde Cesar de burgemeester omdat hij familie van zijn aartsvijand was. Hij was immers getrouwd met een zuster van de Van Oppens. Toen hun huis werd leeggehaald is Cesar nog naar hem toe gegaan, maar de burgemeester liet weten geen tijd voor hem te hebben. Omdat Cesar diverse processen verloren had en weigerde te betalen, had Van Oppen een openbare verkoop aangekondigd van diverse percelen grond. Die zou plaatsvinden op de 29ste juni 1878. Die dag werden zeven percelen verkocht voor 1750 gulden. De koper was meester E. van Oppen! Snel werd duidelijk dat Cesar twee percelen had ingebracht die eigendom waren van zijn vrouw. Cesar zei dat Van Oppen die twee percelen gekocht had om twist en tweedracht tussen de echtelieden te zaaien. Natuurlijk was Maaike kwaad, maar ze was vooral teleurgesteld. Dat hij het niet van tevoren met haar had besproken, vond ze onbegrijpelijk. De 30ste juni kocht Van Oppen nog twee percelen, voor maar vierhonderd gulden terwijl die grond zeker het dubbele waard was. Daarna bood Van Oppen de grond te koop aan voor de prijs van 2150 gulden. Dat was het bedrag dat Cesar hem schuldig was.

Van Oppen wilde de percelen ter beschikking stellen ‘voor de kinderen Timmermans’. Zelfs, zo liet hij weten, zou hij tevreden zijn met een goede borg. Mogelijk bedoelde Van Oppen het goed, maar Cesar had geen enkel vertrouwen meer in hem.

Cesar dacht dat een hele groep, tot wie de Van Oppens behoorden, tegen hem was. Dat ze samenspanden om het gezin te gronde te richten. Maaike kon zich voorstellen dat de Van Oppens razend waren op Cesar, maar zij haalde het niet in haar hoofd om die gedachte uit te spreken. Tineke was eerst nog erg van streek omdat ze haar vader zo aanpakten, die lieve man die weleens een armbandje voor haar meebracht, of een nieuwe rozenkrans, want Tineke bad veel. Gaande de tijd begon ook zij natuurlijk te lijden onder de armoede, die steeds pijnlijker werd. Vooral toen Maaike zo verdrietig was over de verkoop van haar grond.

Misschien omdat Cesar voelde dat hij Maaikes steun ging verliezen, beloofde hij de volgende dag nog eens naar Maastricht te gaan om de zaak te bepleiten. Mogelijk was de gedwongen verkoop van hun huis nog te voorkomen. Althans, dat liet hij min of meer doorschemeren.

Hij stond die nacht diverse keren op en ging naar beneden. Ze hoorde deuren open- en dichtgaan ten teken dat hij naar het closet ging in de stal. Maaike hield zich slapende maar haar gedachten gingen terug naar 1872, toen ze eigenaresse werd van diverse percelen die haar ongetrouwde oom Paulus haar naliet. De dag na de begrafenis moest ze bij zijn notaris komen die het testament voorlas. Daar hoorde ze dat hij haar goed bedacht had. Wel had hij laten opnemen dat de percelen aan de Oppenhof buiten de gemeenschap van goederen moesten blijven. Maar Cesar had die, toen hij in de problemen kwam, zonder haar dat te vertellen belast met zijn schuld. De grond die door haar familie zo lang was bewerkt. Hoe had hij dat kunnen doen?