Halil Gür

De mooiste heimweeverhalen uit het Oosten

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Een steen aan een draadje (1997), Mijn grote oma (1993) en Ik danste met engelen (2001) verschenen eerder bij Piramide

© Halil Gür en De Geus bv, 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Jolanda Moolenaar, www.jolandamoolenaar.com

ISBN 978 90 445 3365 1

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Gekke Mustafa

In Zuidoost-Turkije ligt tegen de Syrische grens in een dal van het Torosgebergte een gehucht, genaamd Kabaklar. Er woonde een jongen die aan de kost kwam door ’s morgens vroeg hout te sprokkelen en dat te verkopen in het nabijgelegen dorp Islahiye. Daar woonde ik vroeger met mijn ouders, broertjes en zusjes.

Op een ochtend, toen we bijna ons ontbijt – linzensoep – ophadden, hoorden we voetstappen op de buitentrap en iemand zei: ‘Emo, vrouwtje, Emo, ik ben het, Mustafa. Ik kom hout brengen.’ Hij legde zijn bundel hout bij de deur en kwam binnen. Mijn broer bood hem een makkelijke plaats aan en nadat mijn moeder hem een bord soep had gegeven, begon hij opgewonden te praten.

‘Rustig, Mustafa, rustig,’ zei mijn moeder, ‘eet eerst je soep maar op, dan kun je daarna zeggen wat je op je hart hebt.’

Terwijl hij zijn soep naar binnen slurpte, keken wij nieuwsgierig naar hem. Hij droeg een vaal, gescheurd jasje om zijn magere schouders. Zijn donkere haar was zeer kort geknipt en hij had een baard van een paar dagen. Ik keek naar zijn schoenen en zag dat hij geen sokken droeg. Zijn voeten waren pikzwart. Als mijn moeder dat zou zien, zou ze hem meteen zijn voeten laten wassen.

Toen Mustafa zijn soep ophad, zei hij tegen haar: ‘Emo, vrouwtje, moge Allah je handen nog lang behoeden. Je soep was heerlijk.’ Hij aarzelde even en ging toen verder: ‘Ik wou eigenlijk je man, Ahmet Emmi, iets vragen, maar ik durf niet zo goed.’

‘Waar zou je bang voor zijn?’ vroeg mijn moeder. ‘Hij is er nu trouwens niet, maar stel je vraag, dan kunnen we altijd nog zien of ik iets voor je kan doen.’

‘Ik wil in het buitenland gaan werken en ik wil hem vragen mij in te schrijven bij de keuringscommissie. In mijn dorp is al iedereen van mijn leeftijd naar Duitsland gegaan. Ik ben de enige die nog hier is. In de armoede hier heeft niemand ooit een goed geperste broek of een mooie stropdas, maar de mannen die met vakantie uit Duitsland terugkomen, pronken met prachtige kleren. Ze nemen zelfs auto’s mee. Ze geven me zo het gevoel dat ik minder ben. Ik durf niet eens met ze te praten. Ik heb er in het begin een paar gegroet, maar ze groetten niet eens terug. Ik vind het vernederend.’

‘Ach,’ zei mijn moeder, ‘daar moet je je niets van aantrekken. De welvaart is ze naar het hoofd gestegen. Ze komen uit hetzelfde nest als jij en ik, maar ze voelen zich te goed voor Turkije. Zij zijn vergeten hoe ze het hadden voor ze uit het dorp weggingen.’

‘Precies, Emo, zo is het,’ zei Mustafa, ‘maar ik zal jullie nooit vergeten als ik naar Duitsland ga. Jullie zijn wel geen familie van me, maar toch heb ik het gevoel bij jullie te horen.’

Een van mijn zusjes zei toen dat ze in Duitsland alleen mensen toelieten die een lagereschooldiploma hadden.

‘En jij kunt niet eens lezen en schrijven, Mustafa.’ We lachten een beetje, maar Mustafa zei: ‘Dat moet je niet zeggen, zusje. Iedere dag oefen ik mijzelf in het lezen. Ik ken al aardig wat letters en als ik lang genoeg volhoud, zal ik mijn lagereschooldiploma halen, zo helpe mij Allah.’

Mijn zusje gaf Mustafa een krant om te kijken of hij er al wat van kon. Wij wachtten allemaal gespannen af, behalve mijn moeder. Die keek mijn zusje bestraffend aan. Mustafa hield de krant een tijdje op zijn kop, maar keerde hem ten slotte om en begon de klinkers die in de koppen voorkwamen een voor een hardop te lezen.

‘Keurig, Mustafa’, zei mijn moeder en wij zeiden: ‘Goed zo, Mustafa, iedereen gaat naar Duitsland, dus waarom jij niet?’

Enkele jaren later verhuisden wij naar een grote stad, Gaziantep. De oudste kinderen van ons gezin moesten naar de middelbare school en die was er niet in Islahiye. Mustafa woonde toen ver van ons vandaan, maar eens in de maand kwam hij op bezoek met de bus. We waren altijd blij hem te zien. De dag kwam dat hij ons trots zijn lagereschooldiploma liet zien. Mijn vader schreef hem in op de wachtlijst voor Duitsland. Mustafa toonde zijn dank door van toen af aan iedere keer als hij ons bezocht iets mee te nemen, een paar kilo sinaasappels of een zak appels. Vaak was het fruit rot en niet te eten. We begrepen dat hij het dan ergens voordelig had gekocht. We lieten niets merken en bedankten altijd hartelijk.

Na onze middelbare school gingen mijn broer en ik in Istanboel studeren. We hadden het nog vaak over Mustafa. Hij wachtte toen al zes jaar op een oproep van de keuringscommissie. In Istanboel hoorden wij vreemde verhalen over die commissie. Ze zouden steekpenningen eisen, als je al een oproep kreeg. Gebeurde dat niet, of te laat, zodat je al te oud was geworden, dan moest je je toevlucht zoeken bij mensen die je voor een groot bedrag de Duitse grens over smokkelden, waar je als illegaal overgeleverd was aan de macht van koppelbazen.

Toen ik voor het eerst met vakantie thuiskwam en na een lange busreis onze straat in liep, hoorde ik iemand zingen. Hij had een rauwe stem en zong in een plattelandsdialect. Ik liep door en merkte toen dat het uit ons huis kwam. Niemand bij ons thuis zou zo zingen. Zouden mijn ouders verhuisd zijn? Snel ging ik naar binnen, rende de trap op, smeet de deur open en daar zag ik midden in de kamer Mustafa zitten. Mijn moeder, broers en zusjes zaten om hem heen. Hij was de zanger en hij begeleidde zichzelf door hard met een hand op een pannendeksel te slaan. Het klonk afschuwelijk en het galmde de hele buurt door.

Iedereen was erg blij me te zien en ze vroegen me honderduit over Istanboel. Ik was moe na de lange reis en wilde me eerst verkleden. Zo kreeg ik de kans mijn moeder even apart te nemen en haar te vragen wat er met Mustafa aan de hand was.

‘Daar kun je beter niet over praten’, antwoordde zij. ‘Een paar weken geleden kreeg hij een oproep voor de keuringscommissie. Hij is afgekeurd. Zijn tanden waren niet in orde en hij heeft geen geld om ze te laten behandelen. Trouwens, niemand hier heeft goede tanden. Nu wil hij zanger worden. Eerst een grammofoonplaat maken en dan concerten geven voor de Turken in Duitsland. Hij zegt dat hij op die manier rijk zal worden en dan krijgt hij toch nog zijn stropdas.’

Ik ging terug naar de zitkamer en nam een stoel naast Mustafa. Hij was erg veranderd in de laatste jaren. Alleen droeg hij nog hetzelfde jasje van zes jaar geleden, nu nog erger verschoten door vuil en slijtage. Ook droeg hij nog steeds geen sokken en dus waren zijn voeten nog altijd pikzwart.

‘Hoe gaat het met jou, Mustafa?’ vroeg ik.

‘Ach, Halil, ik leef en daar mag ik blij mee zijn’, zei hij. ‘Als Emo er niet geweest was, had mijn lijk nu als voedsel voor de honden op de vuilnisbelt gelegen. En niemand zou zich daar druk om maken.’

Ik vroeg hem wat er gebeurd was.

‘Ze hebben mij afgekeurd voor Duitsland. Toen ik dat hoorde, durfde ik mijn dorpsgenoten niet meer onder ogen te komen. Mijn ezel was al van honger doodgegaan, dus kon ik geen hout meer halen. Als ik in het dorpscafé kwam, vroegen de mannen zich af hoe ik aan de kost moest komen, waar ik bij was. Uit schaamte ben ik weggelopen. Ik vervreemdde steeds meer van de mensen. Ik durfde zelfs niet meer hier, bij Ahmet Emmi, te komen.’

‘Hoe kwam je aan eten?’ vroeg ik.

‘Ik ben de bergen in gegaan en daar plukte ik eetbare planten. Soms dronk ik stiekem bij een schaap uit de tepels. Maar dat heb ik niet lang volgehouden.’

‘Het werd zeker winter?’ veronderstelde ik. Mustafa liet zijn hoofd hangen en verborg zijn gezicht in zijn handen.

Mijn moeder nam het verhaal over: ‘Op een dag was ik alleen in huis. Het was tussen de middag en ik was in de keuken bezig. Opeens werd met veel geraas de buitendeur opengesmeten en ik hoorde iemand kreunend en snuivend de trap op komen. Ik schrok me bijna dood en rende in paniek naar de keukendeur om hem dicht te doen. Toen zag ik iemand op de trap staan, meer geraamte dan mens. Ik dacht eerst dat het een hondsdolle was, die uit een inrichting ontsnapt was, want toen hij begon te praten, kwam het schuim op zijn lippen. Een zwakke stem zei: “Ik ben het, Mustafa. O, Emo, ik heb geen werk meer en ik kan bijna niet meer staan. Ik ben bang dat ik doodga.” En hij smeekte: “Wil je me alsjeblieft naar het ziekenhuis brengen?” Ik moest goed kijken voor ik er zeker van was dat het Mustafa was. Maar toen ik daarvan overtuigd was, liet ik mijn werk in de steek, pakte mijn jas en ging met hem naar het ziekenhuis. Daar bleek hij beslist niet de enige patiënt te zijn. In het plantsoen voor de ingang lagen honderden mensen op hun beurt te wachten. Wij worstelden ons door de menigte heen naar binnen en ik ging regelrecht naar de kamer van de geneesheer-directeur. Ik moest hemel en aarde bewegen om hulp te krijgen. Op het laatst heb ik de naam van je vader genoemd en toen kon Mustafa een klein kamertje krijgen.’

Ik had met stomme verbazing geluisterd naar het verhaal van mijn moeder, dat herhaaldelijk door kreten van Mustafa was onderbroken. Nu vertelde hij weer verder: ‘Ik werd beter, omdat ik vlees en soep kreeg van die mooie meisjes in witte schorten. Ik dankte Allah duizendmaal.’ Hij keek mijn moeder dankbaar aan en zei: ‘Als jij er niet geweest was …’

Een van mijn zusjes giechelde en zei: ‘Hij mocht maar twee weken blijven. Hij kletste zo veel dat hij andere patiënten wakker hield en hij klaagde over de grootte van de porties die hij kreeg.’

‘Selma,’ zei Mustafa, ‘soms had ik enorme honger en dan vond ik dat ik te weinig te eten kreeg en als ik zin had om te praten, dan praatte ik.’

‘De dokter heeft gezegd’, ging hij verder tegen mij, ‘dat ik vlees, groente en eieren moest eten. Dat was mijn enige kans om weer zo sterk te worden dat ik zou kunnen werken. Maar waar moest ik vlees van kopen? Mijn ezel was dood. Ik moest iets verzinnen.’

‘En is dat gelukt?’ vroeg ik.

‘Jazeker,’ zei hij, ‘ik had geen werk, geen geld en geen ezel en toch moest ik vlees hebben. Dus ging ik weer naar de bergen en ving daar kikkers, schorpioenen en schildpadden, kookte ze en at ze op.’

‘Zie je nu hoe slim Mustafa is?’ zei mijn moeder.

‘In het dorp’, legde Mustafa uit, ‘had ik eens gehoord dat de Italiaanse gastarbeiders in Duitsland ratten aten, en wij zijn hier wel bang voor schorpioenen, maar in Europa zeggen ze dat ze erg vitaminerijk zijn.’ Een van mijn zusjes zei dat hij moest vertellen van de geneesmiddelen die hij op straat verkocht. Ik vroeg nieuwsgierig wat dat nu weer was.

‘Ach, geen geneesmiddelen,’ zei Mustafa, ‘ze bedoelt geneeskrachtige kruiden.’

‘Wat voor kruiden?’ vroeg ik.

‘Geneeskrachtige kruiden’, zei hij. ‘Eens in de twee weken ga ik de bergen in en pluk dan gewoon allerlei kruiden. Ik verkoop ze in de stad. Voor het ziekenhuis leg ik een lap op de grond en stal mijn kruiden uit. Er liggen daar een heleboel zieken te wachten.’ Hij lachte slim. ‘In deze tijd moet je je mond open durven doen om geld te verdienen.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg ik.

‘Heel eenvoudig. Als ik mijn kruiden heb uitgestald, begin ik met luide stem met mijn verkooppraatje. Ik vertel de mensen dat mijn kruiden tegen alle kwalen en pijnen helpen. Dat zelfs de Amerikanen deze middelen niet hebben en dat je er, als je er thee van trekt, hoofdpijn, kiespijn, maagpijn, ja zelfs kanker mee geneest. Iedereen wil dan mijn kruiden hebben en in tien minuten ben ik uitverkocht.’

Na drie jaar brak ik mijn studie af en vertrok naar Europa. Na een moeilijke tijd raakte ik in Nederland ingeburgerd. Twee Hollandse vrienden hadden van mij een beetje Turks geleerd en jaren later gingen we met zijn drieën op vakantie naar Turkije. We gingen ook naar Islahiye, waar ik vroeger gewoond had, speciaal om onze vroegere buurvrouw, tante Elif, te bezoeken. Ze ontving ons met open armen en stuurde meteen haar kinderen eropuit om extra eten te halen. Na het eten, waar iedereen van genoten had, dronken we Turkse koffie.

Toen pas voelde ik mij echt terug in Turkije. We praatten nog wat en besloten, voor we verder gingen, nog een wandeling in het dorp te maken. De zon was nog niet onder en alles lag in diepe rust. Er was niemand op straat. Met Europa vergeleken was het alsof we in een donkere wereld liepen. Eén blik was voldoende om alles te overzien. De kleine huizen, de bomen, de rode aarde. In Europa was ik gewend geraakt aan wolkenkrabbers, de huizen hier leken wel muskieten. We beklommen een heuvel en opeens werd onze rust verstoord door schreeuwende kinderstemmen. Bij de top aangekomen, zagen wij wel veertig kinderen met stenen in hun hand, achter een sjofel geklede, gebogen lopende man aan rennen. Plotseling hielden zij hun pas in en begonnen te gooien. Ze raakten de man verschillende keren, maar daar scheen hij zich niets van aan te trekken. Toen ze geen stenen meer hadden, draaide hij zich om, verzamelde op zijn beurt een groot aantal stenen en rende de kinderen achterna.

Vol woede smeet hij de stenen naar hun hoofd. Ik probeerde vanuit de verte te zien of ik de man herkende. Die lange, magere gestalte, gekleed in een vaal jasje en in een broek die hem te klein was. Toen hij dichterbij gekomen was, wist ik het zeker. Het was Mustafa. Het was alsof ik duizend doden stierf. De kinderen liepen nu weer achter Mustafa aan en bekogelden hem met stenen. Ze joelden allemaal: ‘Gekke Mustafa, Duitse Mustafa, gekke Duitse Mustafa.’

Mustafa slaakte een kreet. De kinderen hadden geen stenen meer en driftig begon hij zijn zakken te vullen. Hij rende de kinderen weer achterna en gooide nu met zo’n woede dat het leek alsof hij hen wilde doden. De kinderen bleven schreeuwen: ‘Gek, gekke Mustafa, gekke Duitser’, maar nu waren ze echt geschrokken, want de een na de ander rende weg en verdween in de smalle straatjes van het dorp. Mustafa pakte nog steeds stenen van de grond, maar toen hij zag dat er geen kinderen meer waren, smeet hij ze teleurgesteld in het rond. We hadden zwijgend toegekeken, maar liepen nu verder.

Nog een hele tijd galmden de kinderstemmen in onze oren na: ‘Duitse Mustafa, gekke Mustafa, Duitse Mustafa, gekke Mustafa, gekke Mustafa, Duitse Mustafa, gekke Mustafa, Duitse Mustafa, gekke …’

De kinderwagen

Ik ging aan de bar zitten en bestelde een kop koffie. Naast mij zat een man in een donkere regenjas. Hij zat in elkaar gedoken, zijn hoofd rustte op zijn armen. Het leek alsof hij sliep, maar toen de vrouw mijn koffie neerzette, keek hij op.

‘Hè, is me dat niet lekker’, zei hij.

‘Als je betaalt, kun je ook koffie krijgen’, zei de vrouw bits.

De man lachte spottend.

‘Wat een schatje, hè?’ zei hij, half tegen mij. ‘Er kan niet eens een kop koffie voor mij af.’

‘Ja, ja,’ zei de vrouw, ‘altijd maar “schatje” en nooit geld.’ Ze zette koffie bij hem neer. ‘En dit is de laatste keer ook’, zei ze.

De man pakte zijn kopje en draaide zich naar mij toe. Hij droeg een donkere bril die met pleisters aan elkaar zat. Ik kon een glimp van zijn blauwe ogen opvangen. Een grote, borstelige snor krulde over zijn wangen. Zijn adem rook zwaar naar alcohol. Hij lachte nog eens luid en bekeek mij aandachtig.

‘Zo, jij bent dus een Marokkaan, en je zult wel illegaal zijn, dat zijn de meesten. Je doet zeker schoonmaakwerk, net als al die anderen?’ Ik gaf geen antwoord, maar hij bleef doorpraten. ‘Je vindt het hier koud, je verlangt naar huis. En als je wat geld bij elkaar hebt, over een paar jaar, dan ga je terug. Maak je maar geen zorgen.’

Het woord ‘illegaal’ was als een gloeiende kool in mijn binnenste gevallen en ontstak daar een vuur dat steeds groter werd. In paniek stond ik op om weg te gaan. Maar de man kwam ook van zijn kruk en gaf me een hand. ‘Ik heet Jan, ik ben de accordeonist van het café. Kom nóg eens langs, dan kunnen we nog eens praten. Of je kunt naar mijn muziek luisteren.’

‘Graag, Jan’, zei ik. ‘Tot ziens.’

Toen ik weer buiten stond, merkte ik dat ik weer wat bijgekomen was. Zijn vriendelijke woorden hadden me op mijn gemak gesteld. Misschien was Jan een Hollander waar ik echt mee kon praten, die begrip had voor mijn probleem. Ik had de stille hoop dat ik een vriend had gevonden.

Toen ik weer in het café kwam, was het avond. Ik zag Jan op dezelfde plaats aan de bar zitten. Hij staarde omlaag naar zijn glas. Ik liep naar hem toe en tikte hem op zijn schouder. Hij keek op, glimlachte en spreidde zijn armen wijd.

‘Hassan, mijn vriend, kom naast mij zitten’, riep hij. ‘Hoe gaat het? Alles goed?’

‘’t Gaat wel’, zei ik.

‘Mooi zo’, zei Jan. Hij dronk zijn glas leeg en zette het met een klap terug op de bar.

‘Aah, wat is dat lekker, dat verdomde spul. Ik kan er niet van afblijven, het zit in mijn bloed.’ Ik bestelde appelsap en een jenever voor Jan. Hij keek verbaasd naar mijn appelsap. ‘O, je bent mohammedaan’, zei hij. ‘Alcohol is verboden bij jullie, hè? Goed, heel goed.’ Hij dook weer in elkaar, zijn hoofd op zijn borst. Hij kreunde, sloeg hard met zijn knokkels op de bar en stootte een paar onverstaanbare kreten uit.

‘Wat is er, Jan, word je niet goed?’ vroeg ik.

‘Nee, nee, ’t is niks,’ zei hij, ‘het gaat wel weer.’ Hij richtte zich weer op en keek om zich heen. Het was nog erg rustig. ‘Voor wie moet ik spelen, kijk, voor wie?’ vroeg hij somber. Maar hij hoefde zich geen zorgen te maken. Het café begon vol te lopen en hij wreef zich in de handen. ‘Ha, ha, mijn geld, mijn centen’, zei hij. ‘Al die brave mensen komen mij geld brengen, al weten ze het nog niet.’ Hij deed alsof hij een geweer vasthad en richtte het op de mensen die binnenkwamen.

‘Pauw, pauw! Zie je, Hassan, op wat voor wild ik jaag?’ Zijn lach schalde weer door het café en hij sloeg mij op mijn schouder. Tegen de vrouw achter de bar zei hij: ‘Jetty, stop eens even met die muziek.’

‘Wacht nog vijf minuten’, zei ze.

Mopperend verdween Jan naar de wc.

Toen hij terugkwam, stopte de muziek en hij liep door naar de hoek van de bar. Bij de kapstok stond een oude accordeonkoffer. Hij gaf er een harde schop tegen, zodat hij openviel. Met veel moeite tilde hij zijn accordeon eruit en zette hem op een stoel. Met trillende handen maakte hij de draagriem vast, schoof hem over zijn schouders en tilde het instrument voor zijn borst.

‘Ladies and gentlemen, dames en heren, goedenavond. Zoals u ziet ben ik de accordeonist van het café. Het is vanavond een bijzondere avond. Ik heb een gast en hij zit hier achter mij. Ik stel u voor aan mijn vriend Hassan. Hij is een acrobaat, en ter ere van hem begin ik met een circuslied.’ Iedereen klapte. Jan begon te spelen en ik zat er maar wat verlegen bij te grijnzen en te knikken. Jan schoof geroutineerd tussen de tafeltjes door, pratend onder het spelen. Zijn rechterhand bleef over de toetsen gaan, met zijn linker nam hij af en toe geld aan.

Toen hij uitgespeeld was, kwam hij naar me toe en drukte de accordeon in mijn handen. Hij maakte de draagriem los en ik liet hem in de koffer zakken.

‘Dank je wel’, hijgde Jan. Hij sloeg zijn arm om mijn schouders. ‘Wil je een vriend voor me zijn?’ vroeg hij. Ik kon onmogelijk nee zeggen. Voordat ik in dit café kwam, voordat ik met Jan gesproken had, had ik in Amsterdam alleen maar angst gekend. Angst voor het onbekende, angst om opgepakt te worden. De nauwe straten leken mij in te sluiten. Nu voelde ik ook warmte om mij heen, hier voelde ik mij een beetje thuis. Ik hoefde er niet over na te denken. ‘Ja’, zei ik.

‘Weet je het zeker?’ vroeg hij.

‘Ja’, zei ik weer.

Jan stelde voor om naar een ander café te gaan. Samen liepen we door de donkere, smalle straten. Ik droeg de accordeon, Jan leunde zwaar op mijn arm.

Twee maanden lang zag ik hem bijna iedere avond. Dan gingen we samen een paar cafés af, waar Jan speelde en geld ophaalde. Zodra hij klaar was, kwam hij naar me toe. ‘Hassan, mijn beste, we moeten verder. Ga je mee?’ En met die woorden drukte hij de accordeon weer in mijn handen. Dat ergerde me weleens, vooral als ik net gezellig stond te praten, maar ik maakte me er niet druk om. We kregen ruzie toen ik ander werk vond. Ik moest nu om half zes ’s ochtends beginnen en wilde ’s nachts niet zo laat meer doorgaan. Als ik wilde stoppen werd Jan boos en op den duur hield ik er helemaal mee op hem te ontmoeten. Maar ik miste zijn gezelschap wel en op een middag ging ik weer naar het café in de hoop hem te zien. Ik hoorde daar dat iemand zijn accordeon had stukgeslagen. Jan zelf was na die ruzie naar het ziekenhuis gebracht. Niemand had hem sindsdien nog gezien.

Op een zaterdagochtend ging ik heel vroeg naar mijn werk. Het was nog donker. Af en toe hoorde je dronken geschreeuw of gelach. Wanneer het even helemaal stil was, hoorde ik achter mij een piepend, snerpend geluid. Het klonk spookachtig, in het donker. Ik liep stevig door, maar ik bleef het geknerp horen. Toen keek ik om en ik zag waar het geluid vandaan kwam. Het was van een ouderwetse kinderwagen, die over het midden van de straat werd voortgeduwd. Erachter liep een gestalte in een zwarte jas. De man schuifelde langzaam vooruit en steunde duidelijk op de duwstang van de wagen. Ik bleef stilstaan en wachtte tot hij vlak bij me was. In de wagen lag, half onder een dekentje, een oude accordeon die met spijkers en touwtjes bij elkaar gehouden werd.

‘Jan’, riep ik verbaasd. ‘Jan, ik ben het, je vriend Hassan.’ Voor het eerst gebruikte ik zelf de naam die hij mij in het café gegeven had. Jan scheen mij niet te zien of te horen. Ik liep verder naar hem toe. Opeens werd hij verlicht door de felle koplampen van een auto die onze kant uit kwam. Toen ik mijn hand op zijn schouder legde, zag ik dat het een politieauto was. De auto reed langzaam om ons heen en stopte. Een agent draaide zijn raampje open. ‘Wat doe je zo vroeg op straat?’ vroeg hij.

‘Ik ga naar mijn werk’, zei ik. De andere agent stapte uit. ‘Heb je een werkvergunning?’ vroeg hij.

Ik maakte een hulpeloos gebaar en werd achter in de auto geduwd.

De deuren sloegen dicht en we reden weg. Door de achterruit zag ik, als in een vertraagde film, Jan voortsukkelen, voorovergebogen en leunend op de kinderwagen. Het beeld werd kleiner en kleiner in mijn ogen.

Alle illegalen heten Ali

Er was niemand meer aan wie hij het kon vragen, hij had alles geprobeerd. Hoe moest hij aan werk komen? De eerste vraag was altijd: ‘Waar kom je vandaan?’

Als hij ‘Turkije’ zei, werd er onmiddellijk nee geschud en er volgde een heel verhaal waar ‘E.E.G.’ in voorkwam. Verder begreep Hassan er nooit iets van. Hij kende maar een paar Nederlandse woorden, de rest was voor hem niet te volgen. Zijn geld raakte op, warm eten was er niet meer bij. Toen had hij een Turks pension gevonden en wat landgenoten leren kennen.

‘Je bent illegaal, jongen,’ had de pensionhouder gezegd, ‘dat risico kan ik niet nemen. Straks ga ik de gevangenis in! Ik zal je te eten geven en ik wil je niet zo op straat zetten; we zijn tenslotte landgenoten. Maar langer dan een paar dagen kan ik je hier niet hebben.’

Die dagen waren maanden geworden en Hassan woonde nog steeds in het pension. Een paar keer werd hij eruit gezet. Maar hij kwam iedere keer weer terug.

‘Mijn broeder,’ zei hij, ‘je bent de enige die ik ken in dit verre land. Mijn ellende is in geen taal te beschrijven, het is meer dan ik zeggen kan.’

‘Waarom zou ik een broeder voor je zijn?’ vroeg de pensionhouder.

‘Dat ben je steeds geweest,’ zei Hassan, ‘je gaf me brood en onderdak. Wie zo goed is, blijft een broeder voor mij. En nu wil je me eruit zetten, na al je goedheid? Laat me blijven, ik zal werk vinden en mijn schulden aan je terugbetalen.’ De man had met hem te doen. Zelf had hij vroeger ook zo gezworven en hij begreep Hassans wanhoop.

‘Je kunt blijven,’ zei hij ten slotte, ‘misschien kunnen de andere jongens je aan werk helpen.’ Hassan kreeg van hem het adres van een café waar veel illegalen kwamen en waar Hollanders ‘zwarte’ arbeiders zochten.

Hassan kon die nacht niet slapen. Om vijf uur kwam hij zijn bed uit, kleedde zich aan en ging naar buiten.

Het was vinnig koud en het sneeuwde. Wat een smerige rotzooi, dacht hij, het begint al goed. In zijn kraag gedoken stapte hij de straat op. De scherpe wind sneed door zijn kleren en hij rilde. Met een beetje geluk was ik een mooie meid geweest, dacht hij, dan lag ik nu lekker te snurken bij mijn man in een warm bed.

Toen hij bij het café kwam, was het nog gesloten. Er brandde geen licht. Het was doodstil op straat. Het sneeuwen was opgehouden, maar de snijdende wind bleef. Hij stond daar als een standbeeld. Ik sterf nog liever dan dat ik terugga, dacht hij. Ik blijf wachten.

Aan de overkant stopte een auto. Er stapte een vrouw uit met een dikke bontjas aan. Ze liep naar het café, deed de deur open en ging naar binnen. Het licht ging aan. Even later zag hij stoom van het koffiezetapparaat komen. Hij was als versteend, hij kon de kou niet meer verdragen. Automatisch voelde hij in zijn zakken. Ze waren leeg, natuurlijk. Hij ging toch naar binnen. De vrouw achter de bar was blond, een jaar of veertig. Ze zei goedemorgen. Hassan wist niet wat hij zeggen moest en wilde glimlachen bij wijze van antwoord. Zijn gezicht was zo koud dat het niet best lukte. Alleen het licht in zijn donkere ogen groette de vrouw terug. Hij ging dicht bij de kachel aan een tafeltje zitten.

‘Vuile Marokkaan,’ zei de vrouw voor zich heen, ‘hij bestelt niet eens wat.’ Maar ze gooide hem er niet uit. Hassan staarde naar de deur. Wie weet was het de deur die een gouden toekomst voor hem zou openen.

Het café begon vol te lopen. Er kwam een oude vrouw met een hondje naast hem zitten. De mensen die langsliepen haalden het hondje aan. Het kronkelde speels onder hun handen.

De oude vrouw nam het beest op schoot en gaf het een stukje taart. Gulzig likte de hond de room eraf. Hassans lege maag kwam in opstand en hij vloekte bijna hardop. Hij keek een andere kant op en was weer in gedachten verzonken toen er ineens hard ‘Ali!’ werd geroepen. Hij schrok op en keek om zich heen. Bij de deur stond een dikke, kalende man met een blond snorretje. Hij riep nog eens ‘Ali!’ en wenkte; hij had het kennelijk tegen hem. Aarzelend stond hij op. Er kwam een brede lach op zijn gezicht. Eindelijk geluk, dacht hij, eindelijk werk. Hij noemde me Ali. Wat maakt het uit, Hassan of Ali. Het zijn allebei Turkse namen.

Hij ging met de Hollander mee. Ze liepen naar een vrachtwagen die aan de overkant stond.

‘Spring er maar in, Ali’, zei de man en hij gebaarde naar de achterklep. Hassan knikte. Hij zette zich schrap en sprong achterin. De man liep naar voren en klom in de cabine. Hij startte de motor en gaf gas.

Hassan keek achter uit de vrachtwagen. Alles lag onder een dikke laag sneeuw. Ze reden langs rijen huizen met voortuintjes. Er waren veel mensen op straat. Ze moeten allemaal naar hun werk, dacht hij. Zij krijgen het ook niet cadeau.

Voor het eerst zag hij Hollanders als medemensen.

De vrachtwagen stopte plotseling. Hassan, die rechtop had gestaan, schoot als een bal naar voren en smakte tegen de wand. Zijn hele lichaam deed zeer. In elkaar gedoken, een beetje versuft, bleef hij in de hoek zitten. ‘Wat kan mij gebeuren’, zei hij tegen zichzelf. ‘Als die vent mij niet gebruiken kon, had hij me ook niet meegenomen. Ik zal mijn best doen. Hij wordt mijn baas en ik blijf voor hem werken.’ Na een eind snelweg kwamen ze weer een stad binnen. Ze reden langzaam door smalle straten. De man stopte bij een loods. Er stond een partij grote zakken op de stoep.

‘Hé, Ali,’ riep hij, ‘kom er maar af.’

Hassan kwam uit de hoek waarin hij zich genesteld had en sprong uit de bak. Hij kwam hard neer, schoot onderuit en kwam plat op zijn rug terecht.

Goed dat hij dat niet gezien heeft, dacht hij, dat had een slechte indruk gemaakt. De man kwam naar hem toe en wees op de zakken. Het waren balen oud papier. ‘Alles, alles erin,’ zei hij gebarend, ‘ik geef je vijf minuten. Ik heb haast met die rommel.’ Hij keek op zijn horloge en liep naar voren. Hij ging weer achter het stuur zitten en stak een sigaar op.

Hassan greep onmiddellijk de eerste zak. Hij sloeg zijn armen eromheen en tilde uit alle macht. Het ding kwam niet van de grond. Hij probeerde te steunen met zijn knie, maar de grond was glad en zijn voeten gleden weg. Zo lukte het niet. Hij knielde bij de zak, pakte hem van onderen beet en haalde diep adem. Hij deed een schietgebedje en met een kreet van ‘Allah’ hief hij de zak van de grond. Met een zwaai gooide hij hem in de vrachtwagen. Op die manier werkte hij door tot alle zakken erin lagen. Ondanks de kou liep het zweet over zijn gezicht. Toen hij klaar was, klopte hij op het portier. De man keek op zijn horloge en leek aangenaam verrast. Hij gebaarde naar Hassan dat hij weer achterin kon springen.

De man stopte op nog vier plaatsen. Nog viermaal deed Hassan hetzelfde karwei. Hij was kletsnat van het zweet, maar hij voelde zich minder stijf, het ging hem beter af dan de eerste keer. Met de hele lading reden ze terug naar Amsterdam. Ze stopten bij een koffiehuis. De man ging naar binnen met Hassan achter zich aan. Hij bestelde twee koffie en een biefstuk. Ze gingen zitten en de man stak zijn duim naar hem op.

‘Prima!’ zei hij. ‘Goed gewerkt.’

De bestelling werd gebracht. De man zette meteen zijn mes en vork in de biefstuk. Hij sneed een paar flinke stukken van het vlees, dat van binnen nog rauw was. Hij stopte ze in zijn mond en begon smakkend te kauwen. Hassan kreeg het gevoel dat hij zelf tussen die kaken vermalen werd. Zijn maag trok samen en hij kokhalsde. De man was snel klaar met zijn eten. Hij rekende af en ze liepen weer terug naar de wagen.

Ze reden naar een fabrieksterrein, waar Hassan hulp kreeg met lossen, en van daar terug naar het café. De man trok een briefje van vijfentwintig uit zijn portefeuille en drukte het in Hassans hand.

‘Dat is voor jou, voor vandaag,’ zei hij, ‘een geeltje. Je werkt hard, ik zie dat je sterk bent.’ Hij klom weer achter het stuur. ‘Morgen weer komen. Niet vergeten, Ali!’ riep hij. Hij grijnsde, stak zijn hand op en reed weg. Hassan bleef alleen achter.

Hij keek naar het geld dat in zijn hand gedrukt was en kuste het. Hij sloot zijn ogen en dankte Allah.

‘Dit is het eerste geld dat ik in Nederland verdiend heb, Heer’, zei hij. ‘Met uw wil komt er nog veel meer.’

De volgende ochtend was het weer vroeg dag in het pension. In twee kamers ging het licht aan. Tien mannen stonden op en kleedden zich aan. Ze pakten hun brood in en gingen naar buiten, op weg naar de fabriek. Hassan stak zijn hoofd onder de dekens vandaan. De kamer was weer stil en donker. Er hing een sterke zweetlucht. Hij wreef de slaap uit zijn ogen, hij was bang dat hij te laat zou zijn. Hij wilde overeind komen om uit zijn bed te springen. Het ging niet. Hij lag toch niet te dromen? Hij probeerde het nog eens. Het lukte niet, het leek wel of zijn lichaam aan de matras geplakt zat. Zijn hand ging naar zijn rug. Steunend op één elleboog kwam hij omhoog. De pijn was onverdraaglijk, er moest een wervel verkeerd zitten.

Kreunend zakte hij terug in de houding waarin hij geslapen had. Wie weet hoelang hij daar nog zou moeten liggen? Maar de Hollander ging die dag werken met een andere Ali, die hij in het café vond. Hem maakte het niets uit. Want die Turken en Marokkanen heten toch allemaal Ali.

Kind in de straten van Istanboel

Ismail was dertien jaar. Hij zat op de middelbare school. Buiten schooltijd was hij in de drukke straten van Istanboel te vinden, waar hij met zijn verveloze schoenpoetserskistje z’n brood probeerde te verdienen.

Op een dag was hij weer op weg naar het Sultan Ahmetplein, dé trekpleister voor de toeristen. Het kistje droeg hij op zijn schouder. Het was december en het was flink koud. Maar hij voelde zich warm worden bij de gedachte aan al die toeristen, die hij op het plein zou vinden. Maar toen Ismail op het plein kwam, bleek het uitgestorven. De Blauwe Moskee, met haar gigantische koepel en de vier hoge minaretten, bood een merkwaardige aanblik zonder de drommen toeristen en de talloze handelaars. Er was niemand te zien: de kinderen die ansichtkaarten of geroosterde mais probeerden te verkopen, de antiekhandelaars die hun waren voor zich op de grond uitstalden, de verkopers van notenhouten fluiten, zij leken door de aarde verzwolgen. Het enige wat bewoog waren de stapels wolken die door de koude wind werden voortgejaagd. Ismail voelde zich als een vergeten passagier op een kade. Hij kreeg een brok in zijn keel. Hij had vast wel een paar van die blonde, glimlachende, goedgeklede toeristen kunnen strikken. Hij zou met zijn korte benen op zijn prooi zijn afgesprongen en hij zou pas gerust zijn geweest als hij een voet op zijn kistje had gezien. Als een blad dat van een boom valt, zou de dollar langs zijn gezicht strijken en voor hem neerdwarrelen.

Toen het donker werd, gaf hij alle hoop op om die dag nog iets te verdienen. Hij besloot naar huis te gaan. Zeliş, zijn zusje, zou wel op hem zitten wachten. Kemal, zijn jongere broer, was misschien nog niet thuis. Zij woonden met zijn drieën aan de rand van Istanboel in de krottenwijk Kurtuluş. Hun ouders waren verdwenen en zij moesten nu voor elkaar zorgen. Een paar jaar geleden waren ze met hun ouders van het platteland in Oost-Turkije naar Istanboel getrokken. Vader had snel werk gevonden in de haven, waar hij de hele dag zware kisten sjouwde. In het begin ging alles redelijk maar gaandeweg was er minder te doen in de haven.

Er kwamen steeds minder schepen en hun vader moest ander werk zoeken. Hij had van alles gedaan, hij had bijvoorbeeld in de bouw gewerkt en ook een tijdje als straatverkoper. Niets was echter van lange duur. Het aantal ruzies tussen hun ouders nam toe. Vader begon dronken thuis te komen. Op een nacht trok hij zijn beste kleren aan en zonder een laatste ‘Allahismarladik’, goedendag, vertrok hij. Pas na een jaar ontvingen zij een brief uit Duitsland, maar er stond niet veel in. Ze hoorden later dat hij met een blond meisje getrouwd was en dat hij in Stuttgart in een fabriek werkte. Voor hun moeder stortte de wereld in. Zij schreeuwde het soms uit van verdriet en wanhoop. Met veel moeite vond zij een baantje als schoonmaakster in een villa aan de Bosporus. Zij verdiende weinig, ze kwamen met moeite rond. Maar helaas, ook dat was maar van korte duur; nog geen half jaar later verdween ze plotseling.

De buurt begon over haar te kletsen. Omdat zij zo mooi was, had zij altijd in het middelpunt van de belangstelling gestaan. Ismail begreep niet goed wat de buren allemaal zeiden. Sommigen hoorde hij zeggen dat zij met een rondtrekkende kapper was meegegaan, anderen zeiden dat zij naar Duitsland was vertrokken. De buurt had medelijden met de kinderen, maar men kon weinig voor hen doen. Zij waren niet de enigen die in de steek gelaten waren. Ismail vroeg zich af of het Kemal wél was gelukt die dag iets te verdienen. Toen hun moeder verdwenen was, had Ismail werk voor hem gevonden. Hij verkocht op straat ansichtkaarten voor Sami abi[1], die een souvenirwinkel had. Hij was een van die talloze kinderen die als een zwerm meeuwen op de toeristen aanvielen om hun spullen aan de man te brengen. Ismail ging naar de winkel van Sami abi om zijn broertje op te halen. Hij zag dat de winkel gesloten was en ging naar het Sultantheehuis ernaast. Dat was een donkere, kleine ruimte, waar het sterk rook naar thee en zweet. Ismail zag dat Kemal er niet was, maar Sami zat naast de toonbank waar de thee werd verkocht. Hij zag Ismail en wenkte hem. Zoals gewoonlijk was Sami mooi gekleed en zijn vertrouwd gezicht gaf Ismail wat moed. Hij zette zijn schoenpoetserskistje op de grond en pakte een stoel.

‘Hoe gaat het met jou, Ismail?’ vroeg Sami glimlachend.

‘Gaat wel’, antwoordde Ismail met gebogen hoofd.

Hij wilde eigenlijk niet laten merken hoe terneergeslagen hij was. Hij schoof wat heen en weer op zijn stoel en ging ten slotte voorovergebogen, met zijn hoofd tussen zijn handen, zitten. Zijn gezicht was vuil als de donkergeschubde rug van een vis.

‘Hé, wat is er met jou? Wat trek jij een begrafenisgezicht!’ zei Sami vriendelijk terwijl hij Ismail over zijn kortgeknipte zwarte haar streek. Ismail pakte het glas thee dat voor hem op tafel was gezet. Het warmde zijn verkleumde handen. ‘Ah, ik weet het al, je hebt vandaag niks gevangen zeker. Tja, als de toeristen vertrekken is er hier niets te verdienen. Ik heb Kemal ook vroeg naar huis gestuurd.’ Sami rolde een nieuwe sigaret en zijn gezicht werd ernstig. ‘Ik krijg wat van die gidsen. Ik zou ze wel kunnen vermoorden. Ze komen hier met bussen vol toeristen en dan zeggen ze: “U hebt niet veel tijd, hoor” en “Past u op voor al die verkopers”. Op die manier kopen die toeristen helemaal niets. Ze doen alsof wij duivels zijn, alsof de kinderen de toeristen opeten.’

Ismail had geen rust en stond op. Hij begreep dat zijn broertje geen cent had verdiend.

‘Ik moet gaan, Sami’, zei hij.

‘Zeg, Ismail, ik heb Kemal wat geld gegeven, daar kunnen jullie vandaag wel mee rondkomen. En morgen is er weer een dag. Vestig je hoop maar op God!’

Sami was ook zonder ouders opgegroeid. Hij had al heel jong op het Sultan Ahmetplein gestaan om zijn spulletjes te verkopen. Zijn zaakjes waren steeds beter gaan lopen en nu had hij zijn eigen souvenirwinkel. Je hoorde hem vaak zeggen: ‘Allahal sjükür’, dank de Heer.

Terwijl Ismail naar huis liep, gingen er allerlei gedachten door zijn hoofd. Hij begreep dat hij in deze tijd van het jaar weinig zou kunnen verdienen met zijn kistje. Opeens kreeg hij een idee en hij begon te gloeien van opwinding. Hij rende terug naar het theehuis. Sami keek verbaasd op. ‘Wat is er, joh?’

Ismail legde opgewonden zijn plan aan hem voor. Hij kreeg niet direct nee op zijn vragen. De belangrijkste vraag was of Sami hem tweehonderd Turkse lira wilde lenen. Ten slotte haalde Sami zijn portefeuille uit zijn binnenzak. Bedachtzaam telde hij de bankbiljetten uit en gaf ze aan Ismail.

‘Dank je, Sami, mijn broeder’, zei Ismail en hij rende naar de bushalte. Hij trof Kemal en Zeliş slapend aan. Kemal lag met zijn hoofd tegen zijn zusje aan. Ismail deed zachtjes om ze niet wakker te maken. Op een verkreukelde krant lag wat brood en een paar olijven die ze voor hem hadden bewaard. Hij had honger en het smaakte hem best. Hij besloot vroeg te gaan slapen. Om minder last van de kou te hebben, ging hij naast zijn broertje en zusje op de grond liggen.

Voor hij in slaap viel, spookte er van alles door zijn hoofd. Zijn school moest en zou hij afmaken, wat er ook gebeurde. Hij had nooit kunnen vergeten wat zijn vader eens verbitterd had geschreeuwd, toen hij eens dronken thuiskwam: ‘Alle ellende die je kunt bedenken, heb ik meegemaakt. Zou dat ook zo gegaan zijn als ik diploma’s had gehad? Welnee, dan was ik een keurige heer geworden, die op een keurig kantoor zou werken en elke maand zou het geld automatisch naar mij toestromen!’ Ismail draaide zich van de ene zij op de andere. Buiten regende en stormde het hard. De krotten, die waren gemaakt van stukken hout en zinkplaten, werden als een wieg heen en weer bewogen. Af en toe flitste de bliksem door de nacht, en door de gaten in het dak flakkerde het licht over de gezichten van de slapende kinderen.

Het eerste uur had hij wiskunde. Hij had een hekel aan dat vak en hij had zijn les niet voorbereid. De leraar overhoorde het huiswerk. Ismail hoopte overgeslagen te worden, maar hij kreeg een beurt. Hij liep naar het bord en toen hij zich omdraaide slingerde de klas voor zijn ogen, als een schip in een zware storm. De leraar stelde hem een vraag, maar het antwoord kwam niet. Ismail hoorde de leraar van heel ver. Gedachten fladderden als vogels door zijn hoofd. Het geduld van de leraar raakte op, hij werd boos. Woedend draaide hij, met zijn van krijt wit geworden vingers, het oor van Ismail om en schudde hem door elkaar. Tot slot gaf hij hem zo’n klap dat Ismail met zijn hoofd tegen het bord aan sloeg. Zijn hoofd klopte van de pijn en hij zag sterretjes. Hij had het gevoel of hij in een heel diepe put was gevallen en hij schreeuwde het uit van pijn en onmacht.

Toen zijn broertje en zusje hem hoorden gillen, maakten ze hem wakker. Ze waren bang. ‘Wat is er, broer?’ vroegen ze zachtjes terwijl ze de slaap uit hun ogen wreven. Het zweet stond op Ismails voorhoofd, maar hij wilde niet zeggen waarover hij had gedroomd. Buiten kraaide een haan, de dag brak aan.

Na school ging hij naar de Mahmut Pasjamarkt. Hij kocht daar van zijn geleende geld vierhonderd doosjes naalden. Ze zaten per dozijn in kleine zwarte pakjes, zo lang als een luciferdoosje. Hij rende naar de Sirkeci, de havenbuurt. Het weer was er niet beter op geworden. Uit de donkere wolken viel steeds meer regen. Hij was op weg naar de pont over de Bosporus, die voer tussen Sirkeci en Usküdar. Ismail had in zijn ene hand de kartonnen doos met de naalden, in zijn andere droeg hij een plastic tas met zijn schoolboeken. Aan de kade wurmde hij zich door de mensenmassa heen en hij had snel een kaartje bemachtigd. Een man riep dat hij moest opschieten omdat ze gingen vertrekken. Hij sprong op de boot en de man gaf het vertreksein.

Ismail liep naar het bovendek op zoek naar een wc. Daar trok hij zijn schooluniform uit en deed het in zijn plastic tas. Met een blik in de spiegel zei hij tegen zichzelf ‘Bismillah’, op hoop van zegen.

Ondertussen hadden de passagiers zich geïnstalleerd. Ze zaten met elkaar te praten of de krant te lezen. Sommigen staarden naar de heuvels, naar het Topkapipaleis met daar vlakbij de Aya Sofia- en de Sultan Ahmetmoskee.

Ismail haalde diep adem en begon zijn verkooppraatje: ‘Dames én jonge heren, getrouwd of niet getrouwd. Kortom, handig voor iedereen, voor moeders en grootmoeders.’ Hij had het gevoel alsof hij zong. De passagiers draaiden zich in zijn richting en vermaakten zich zichtbaar. Ismail pakte een klein zwart pakje uit de kartonnen doos, maakte het open en haalde er een paar naalden uit. Ondertussen praatte hij maar door.

‘Ja, dit is precies wat u nodig hebt en dat voor maar tweeënhalve lira.’ Hij liep naar een paar boerenvrouwen toe: ‘Als de broek van uw man gescheurd is, dan gooit u hem natuurlijk niet weg, niet als u een goede naald hebt tenminste. Dan repareert u hem, wast hem en hij is weer als nieuw!’

De mensen lachten geamuseerd en een paar riepen: ‘Zoontje, kom eens hier, geef mij maar zo’n doosje.’

Hij richtte zich tot de mensen die minder belangstelling toonden: ‘Dames en heren, als u ze nu niet koopt zit u er straks naast.’ Hij bleef maar praten: ‘Het leven is duur, vandaag de dag moet je voor alles in de rij staan, voor olie, vlees, benzine, brood, noem maar op. Maar ik kom naar u toe. Het gaat allemaal vanzelf.’ De mensen hadden schik in hem en al spoedig was hij helemaal uitverkocht. Het verdiende geld stak hij zorgvuldig in zijn zak.

Het schip had ondertussen de andere oever bereikt en Ismail zocht op het bovendek een plekje van waar hij op zijn gemak de mensenstroom kon bekijken. Hij hing over de reling en tuurde langs de rijen mensen die de pont op kwamen om mee terug te gaan naar Sirkeci. Onwillekeurig zocht hij naar een bekend gezicht. Hij voelde zich een hele zakenman en hij wilde de mensen wel toeschreeuwen: ‘Ik heb succes gehad, ik heb succes.’ Zijn blik bleef rusten op een vrouw in de mensenstroom die de boot op schuifelde. Ineens verstijfde hij en zijn mond viel open. Zijn blije gezicht betrok en hij vergat adem te halen. De vrouw kwam langzaam dichterbij. De man naast haar had zijn arm om haar schouders. Ismail besefte ineens dat de vrouw die daar half achter de man schuilging zijn moeder was. Maar ze zag er zo anders uit. In plaats van haar vertrouwde plattelandskleren droeg ze een opzichtige hoerenjurk.

Ismail kneep zijn ogen dicht. Hij wilde op dat moment honderdmaal liever dood zijn dan zijn moeder zo te zien, met zo’n kerel. Hij moest er niet aan denken met zo’n moeder op dezelfde boot te varen. Hij rende de trap af en drong zich door de menigte heen naar de kade. Terwijl de scheepsfluit ging, rende hij zo hard hij kon weg van de aanlegplaats. De lucht werd nog grauwer en het begon avond te worden. Het regende nog steeds. Met zijn handen in zijn zakken liep hij langs de waterkant, totdat de volgende boot hem naar de overkant zou brengen.

[1]abi – oudere broer, ook: vriend