Ton van Reen

Geen oorlog

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke tekst © Ton van Reen, 1966

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagfoto archief mr. A. Hustinx © L. Imkamp, Roermond

ISBN 978 90 445 3370 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1993.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1940-1945

In de straat loopt een man. Zijn hol klinkende stappen klimmen tegen de gevels van de huizen op. Het valt niet op. Ik weet het best. Door de meeste straten lopen kerels op schoenen met ijzeren zolen. Hadden ze maar niet van die vuile gezichten. Gezichten vol builen, of ze door muggen zijn gestoken. Ze zijn versierd. Ze hebben rode strepen op hun schouders. Van veraf zijn het grote bloedvlekken op hun grauwe kleren.

Mijn moeder staat achter in de kamer. Ze kijkt naar de achterkant van de huizen en huilt. Dat is gewoon. Moeder huilt vaak, net als de moeder in het plaatjesboek op de boekenplank. Maar dat is een rijke vrouw. Ze huilt onbeweeglijk, in kleuren, maar ze kijkt nooit naar buiten. Er zijn te veel mooie dingen in haar bladzijdenhuis om naar te kijken. In elk geval hebben moeders dat huilen gemeen en zijn ze allemaal erg bleek.

De man in de straat blijft voor de winkel staan. Hij trapt tegen de deur. Later word ik ook soldaat. Dan trap ik alle deuren uit de huizen.

De bakker komt naar buiten. Hij draagt een witte voorschoot. Zijn hemdsmouwen zijn opgerold. Zijn hoofd is rood, alsof hij gewerkt heeft. Dat kan niet. Er is geen meel.

De soldaat schreeuwt. Zijn stem galmt door de straat. Ik versta niets van zijn vreemde taal. Ze gaan de winkel in. Even later komt de soldaat naar buiten, met een arm vol broden. Hij zingt. En marcheert. ‘Moeder, moeder, die vent heeft brood!’ Moeder beweegt niet.

‘Het kan niet! Het kan niet! Er is geen meel!’

‘Ja, ja, het zijn echte broden. Kijk maar!’ Ze kijkt niet. Ze slaat de kraag van haar jas op.

‘Kom, we moeten gaan.’

Ik ben blij. Ik ga op reis. Naar het dorp. Naar Marie-Kristien. Naar Géard, die nooit iets tegen me zegt. En naar de beesten.

Even later lopen we hand in hand door de straten. Onze stappen maken geen geluid. Het is net of we sluipen. Soms komen we een soldaat tegen. Dan beeft moeder. Ik voel het aan haar hand. Ik ben niet bang voor die kerels. Alleen lachen ze vuil en kan ik ze niet verstaan.

Het is druk op het station. Allemaal stille mensen. Er zijn weinig mannen. Ik zoek vader. Hij is er niet bij. Ik zou hem toch niet herkennen. Ik weet dat hij is veranderd toen ze hem kwamen halen. Zijn gezicht werd anders. Er leken stukken uit te vallen. Hij heeft me niet verteld waar hij heen ging. Is hij me vergeten? De kerels die hem kwamen halen joegen hem door de straat. Ze hadden haast. Vader keek om, maar hij kon ons niet zien. Wij ston0den achter het raam. De zon scheen op de ruit. Ik wist dat je dan van buiten niet naar binnen kunt kijken. We zwaaiden. We zagen onze armen bewegen als stokken, in de ruiten van de huizen aan de overkant van de straat, waar de schaduw was.

‘Het is de enige kans voor het kind’, hoor ik moeder zeggen. Ze spreekt tegen een oude vrouw. Ik heb haar wel eens bij ons thuis gezien. Ze gaat altijd in het zwart gekleed en spreekt heel eerbiedig, alsof ze alleen maar bidt. Ze geeft nooit iemand een hand. Ze buigt altijd. En dan blijft ze even zo staan en hijgt bijna onhoorbaar, maar ik kan het toch goed horen.

De ster die ze draagt vloekt bij haar kleren. Hij schittert te fel. Ik wil die van haar met die van mij ruilen. De mijne is dof en zal beter op haar kleren passen. Ik heb liever een ster die blinkt.

De trein komt aan. Het is net een houten speelgoedtrein. Hij rochelt en blaast enorme rookwolken uit. Zoals grootvader deed vlak voor hij stierf: hij rochelde en rookte.

We stappen in. Dicht op elkaar gepakt zitten we in de wagon. Er komt een man. Hij blijft bij ons staan. Moeder begint weer te beven. Ze drukt me tegen zich aan. De man lacht. Hij zegt iets wat ik niet versta. Vaak ‘liebe, liebe, liebe’. Moeder wordt bleek. Straks wordt ze ziek.

Bij elk station komen meer mensen de trein in. Er is te weinig plaats.

Moeder tornt de ster van mijn jasje. De mensen kijken er zwijgend naar.

‘Ruilt u mijn ster voor de ster van die oude mevrouw?’ Moeder antwoordt niet. Ze laat de ster in een gleuf van de bank glijden. Ze praat eroverheen. Ze vertelt weer over de vakantie. Over Marie-Kristien en over de beesten.

‘Waarom gaat u niet mee?’

‘Dat kan niet. Ik moet vader zoeken.’

‘Ik wil mee naar vader.’

‘Het is te ver. Je kunt niet dagenlang door het land reizen, dan word je ziek.’

Bij het volgende station moet ik uitstappen.

‘Je moet vlug lopen. Marie-Kristien wacht op je.’ Haar stem trilt. Zo wit heb ik haar nog nooit gezien.

‘Ik zal zo hard lopen als ik kan’, beloof ik.

De trein stopt. Ik geef moeder een hand. Ze draait zich om. Ik stap uit en hol hard weg. Een vent grijpt me vast. Hij kijkt naar mijn jas en laat me weer los. De trein vertrekt. Ik sta stil en zwaai. Veel armen zwaaien terug. Ik zie mijn moeder niet.

Ik moet ver lopen. Door het Witte Stadje. De lange laan in. Over de hoge brug. Door het dorp. De weg kan ik dromen. Ik ga elk jaar op vakantie bij Marie-Kristien. Ze is nooit vriendelijk. Hun huis is van mijn vader. Ze hebben het gepacht. Dat schijnt hen soms te ergeren. Ik vind het niet erg. Ik heb hen niet nodig. Ik speel alleen met de beesten op de boerderij. Het paard, de varkens, de koeien, de hond; zij zijn mijn vrienden.

Ik ben doodmoe als ik bij het huis aankom. Het ligt eenzaam in de velden. Ik bonk op de deur en hoor hoe Géard de grendels opzij schuift. De deur gaat op een kier. In deze tijd moet je op je hoede zijn. Zelfs hier ben je niet veilig.

Géard zwijgt. Ook Marie-Kristien zegt niets. Ze trekt mijn jas uit en geeft me te eten. Ze kijken naar me terwijl ik de aardappels naar binnen werk. De gruttenpap laat ik staan. Ik word al wee vanbinnen als ik die smurrie op het bord zie.

Marie-Kristien ziet dat ik moe ben. Ze brengt me naar de kleine kamer boven de keuken en stopt me in het grote houten bed, waarin ik me heel klein voel. Ik weet dat haar moeder in dit bed is gestorven. Het doet me niks. Ik heb de oude vrouw niet gekend.

Dit zal voortaan mijn kamer zijn. Het is er warmer dan in de andere vertrekken van het huis, omdat de schoorsteen van het keukenfornuis erdoor naar boven loopt. Waar het rookkanaal zit, is het witte pleisterwerk gebarsten en bruin dooraderd.

Marie-Kristien legt een overall op mijn stoel. Die moet ik voortaan dragen. Ze heeft hem op maat voor me gekocht; een blauwe overall met uitgezakte kont en veel te wijde pijpen. Ik weet het best; ik mag in deze streek niet opvallen. Dat zou voor mij het einde kunnen zijn. Ik moet er heel gewoon uitzien, net als de kinderen van hier. Tenslotte is in tijd van oorlog iedereen een vijand. En met die lui uit het dorp weet je het maar nooit.

Marie-Kristien stopt mijn nette kleren in een doos. Die verhuist ze naar de zolder. Ik zal ze nooit meer terugzien. Ook de ratten hebben honger als het oorlog is.

In de kamer ruikt het naar ranzig spek en houtvuur. Die lucht is me vertrouwd. Ik kom tot rust. De warmte pakt me in. Soms denk ik nog aan de trein, maar die is steeds verder weg. De zwaaiende armen worden steeds kleiner achter de ruiten en verdwijnen in het niets.

Het is nog klaarlichte dag als ik in slaap val.

April 1960

Het licht in het huis is gelig, alsof er geel crêpepapier rond de lampen is geplakt. Op de vensterbanken bloeien rode amaryllissen op hoge stengels. Langs de muren staan rijen vazen op planken. Felgekleurde potten. Ranke amforen. Bloembakken van chamotte met de kleur van aarde. In een hoek staat een vaas die zo hoog is dat een man erin zou kunnen hurken.

Manuel zit geknield op de grond, dompelt vazen in het glazuur en schuift ze in de oven.

‘Ik moet je iets vertellen. Luister.’

Ik luister. Manuel zwijgt nog. Ik hoor het vuur, dat als een adem door de kachel jaagt en soms knettert, soms met een plof kleine gordijnen van stof in het vertrek ophangt. Af en toe hoor ik geruis. Dat is de rivier, buiten, die snel leeft en krachtig is.

Manuel sluit de oven af en jaagt het vuur op met de blaasbalg. Pas als de vlammen uit de vuurkanalen lekken is hij tevreden. Hij recht zijn rug en stopt een pijp. De klok slaat middernacht.

‘We gaan de eeuwigheid in.’

Manuel schenkt koffie in. Zijn handen trillen. Hij probeert het te verbergen door zijn lichaam op en neer te wiegen. Hoe is het mogelijk dat hij met deze handen vazen kan draaien met een wand die zo dun en glad is als van porselein?

We drinken. Manuel blijft zwijgen. Ik sta op en wil gaan.

‘Ik moet je nog wat vertellen. Ik heb je gezien in de bol.’

Manuel heeft een glazen bol, van mistig blauw glas. Hij heeft hem zelf gemaakt.

‘Wat heb je in de bol gezien?’

‘Je wordt soldaat.’

Ik schrik.

‘Ik geloof het niet.’

‘Het is zeker. Ik heb je gezien in een groen pak. En je schreeuwde: “Halt! Zet af geweer! Schiet!”’

Vrijdag 25 juni 1965, half vijf ’s morgens

Opeens was er een harde stem die door het huis ratelde. Jarde werd er wakker van en opende zijn ogen. Dichtbij was het vage wit van het beddenlaken. Verder was het donker in de kamer. Als het buiten al licht was, zou hij het nu moeten zien door de kieren in de luiken, die dan witte strepen door de kamer zouden trekken.

‘Het is nog hartstikke donker, ik blijf liggen’, schreeuwde Marie-Kristien vanuit haar kamer.

Jarde schrok van de scherpe vrouwenstem die een barst in het donker sloeg. Het leek of er iets aan scherven viel.

Hij staarde met wijdopen ogen de kamer in. Het fosforescerende beeldje van de maagd Maria, dat onder een stolp op de kleerkast stond, scheen groenig door het donker, steeds sterker, alsof het naar hem toe kwam wandelen.

In de kamer boven klonk gestommel. Géard kwam uit bed. Jarde hoorde dat hij het raam opentrok. Nu stond hij door het raam naar buiten te wateren, de vuilak. Dat deed hij al jaren. De pis was in een witte korst op de buitenmuur uitgeslagen.

Even later hoorde Jarde hem naar beneden gaan. Hij bleef liggen luisteren naar de geluiden in het huis. Het stroelen van water in de tinnen waterketel. Het malen van koffie. De sterke geur van de koffie lekte de kamer in.

Huiverend sloeg hij de dekens van zich af. Het was vandaag weer feest voor de ijsheiligen.

Zijn neus zat potdicht. Met veel gesnuif probeerde hij erdoor te ademen. Het lukte niet.

Hij liep naar de keuken, waste zich aan de gootsteen, kamde zijn haren. Zijn gezicht hing als een bleke vlek in het glas van de spiegel. In een droom van lang geleden was ik een prinsje. Hij boog wat verder naar de spiegel, keek naar zijn op elkaar geklemde tanden. Er waren gelige korstjes om gegroeid. Hij wreef erover met de nagel van zijn wijsvinger. Het geel liet niet los.

Marie-Kristien kwam de keuken binnen, in haar onderrok. Een beha had ze niet aan. Ze hield een paar puntbroodjes verborgen aan haar borst. Met een verbeten gezicht draaide ze de lintjes uit haar haar. De slaap zat nog in wallen rond haar ogen.

Géard bakte eieren. Hij stond over de kachel gebogen en prikte met een vork in de dooiers.

Jarde liep naar buiten. De zuivere lucht opende zijn neusgaten, verdreef de slaapkamerlucht uit zijn kleren. Een gevoel van genot kroop door hem heen, bleef tintelend aan zijn huid hangen.

Ver weg was de dag al begonnen witte lijnen aan de hemel uit te zetten. Het was nog stil. Vanuit het dorp achter de heuvel klonk het geratel van een melkkar. Hij trapte tegen de stam van de populier, die vlak bij het huis stond. Een zwarte bal viel naar beneden. Net voor hij op de grond terecht zou komen vloog hij in een wijde boog omhoog en verdween boven het dak. Dat zelfs vogels zo vast konden slapen.

Hij diepte een sigaret op uit zijn zak. De vlam van de aansteker wierp vage lichtjes op de trossen natte bloemen die aan de ribes hingen. Die struik had hij zelf gepoot, net als een goudenregen, een jasmijn en een sneeuwbal. De een na de ander waren ze kapotgegaan, behalve de ribes, die nu volop in bloei stond. Iemand kwam naar het huis toe lopen. Het was Glazen Manuel. Hij droeg een zak op zijn rug.

‘Goeiemorgen.’ Manuel liet de zak van zijn rug op de grond glijden.

‘Het wordt heet vandaag.’

Hij veegde met een mouw langs zijn gezicht, streek zijn haar naar achter, spuwde in zijn handen. Hij had grote, beweeglijke handen.

‘Wat zit er in die zak?’ Jarde wees naar de zak.

‘Zilverzand, om glas te branden.’

Manuel stopte zijn pijp en stak hem aan. De vlam van de lucifer woei na elke trek hoog boven de pijp uit en verlichtte zijn gezicht. Zo leek het of er onder zijn huid een lamp scheen.

‘Wat doe je met het glas?’

‘Dat vertel ik niet.’

‘Je maakt er marbels van?’

‘Nee, ik maak geen marbels meer.’

Vroeger had Manuel marbels gemaakt voor de kinderen van het dorp. Gevlamde marbels, die van kristal leken en waarin de kleuren vonkten als je ze liet rollen in je hand.

‘Dan maak je glazen kruiken’, giste Jarde. Ontkennend schudde Manuel zijn hoofd. Zijn haren hingen als gordijnen voor zijn ogen. Hij hees de zak weer op zijn schouder en ging verder.

Géard kwam naar buiten met de voerbak van de hond. Het beest kwam uit zijn hok en rekte zich grommend uit. Zijn buik hing als de baalzak van een kangoeroe aan zijn lijf. Binnenkort zou hij jongen krijgen.

Jarde sprong over het hek van de paardenwei. Het paard trapte met zijn hoeven tegen de staldeur toen het hem hoorde. Jarde opende de dubbele deur. Het dier kwam aarzelend naar buiten, leek zich klein te maken tegen de ochtendkou. Hij sloeg het paard met de vlakke hand op de schoft. Het steigerde en rende het weiland in.

Hij pakte een emmer, liep naar de put en riep naar beneden. De echo klonk helder, zuiverder dan zijn stem. Hij maakte de zwengel los. De emmer schoot naar beneden, plonsde in het water. Hij haalde hem omhoog en goot hem leeg in de drinkbak. Daarna ging hij naar binnen.

Marie-Kristien was bezig haar kousen aan te trekken. Haar witte benen deden hem aan geglazuurd aardewerk denken waar blauwe aderen doorheen liepen. Hij ging aan tafel zitten en dronk een kop koffie. Tussen de lamp en het plafond hing het wielweb van een spin. Ragfijn. Het trilde door de tocht die door de open deur binnenkwam.

‘Je zou eens met de ragebol door het huis moeten gaan.’

‘Het ligt aan het weer. In de klimop aan de gevel krioelt het van de spinnen. Als je er een vangt, komen er tien terug.’

Ze kwam aan tafel zitten en schrokte een paar eieren naar binnen. Ze had altijd haast. Er lagen broodkruimels op de vloer. Hij telde ze. Het waren er zeven. Zeven was een heilig getal. Een grasmus kon een dag leven van zeven kruimels brood.

‘Het is bijna vijf uur.’

‘Het wordt nu gauw licht.’

Buiten klonk het indringende geluid van de wetsteen waarop Géard de aspergemessen sleep. Jarde huiverde. Het vlijmende geluid gaf hem het gevoel of er een gepokte vork langs zijn tanden werd gehaald. De hond begon te janken. Hij was bang van het snerpende geluid.

De hangklok aan de muur sloeg vijfmaal. Na elke slag liep er een rateltje af.

‘’s Morgens ben je lelijk.’

Ze keek hem bevreemd aan.

‘Het is maar dat je het weet, al schijnt het je niet te interesseren.’

Hij stond op, trok zijn laarzen aan en ging naar buiten. De aarde dampte. De mesthoop achter het varkenskot wolkte van de broei. Met een mes kon je de damp snijden.

Toen zag hij kapelaan Jozef.

De dienaar Gods liep met de handen op de rug, zijn hoofd gebogen naar de aarde. Hij werd vooruit geduwd. Hij was de gevangene van een onzichtbare kracht die hem voortdreef.

Jarde liep naar hem toe.

‘Je vader ligt op sterven’, zei de kapelaan. ‘Je moet naar hem toe.’

Jarde liep terug naar het huis. Marie-Kristien kwam naar buiten.

‘Wat is er?’ vroeg ze angstig. Ze had kapelaan Jozef gezien.

‘Mijn vader ligt op sterven.’

Jarde liep langs haar heen naar binnen. Hij had niet naar haar gekeken. Hij wilde niet zien of ze schrok. Hij trok zijn zondagse kleren aan, wat hem een feestelijk gevoel gaf, en pakte zijn weekendtas.

Hij gaf Marie-Kristien een hand. Ze huilde. Ze had rode kringen om haar ogen. Jarde begreep niet waarom ze huilde.

Buiten wachtte kapelaan Jozef op hem. In zijn zwarte toog stond hij als een vreemd beeldhouwwerk in het ochtendlicht.

Ze liepen naar het dorp. Het werd al warm. Halverwege het dorp lag de bron. Een beek probeerde ervandaan te stromen, maar liep dood in de kurkdroge hei. Enkele bomen boden wat schaduw. Jarde ging op zijn hurken aan het water zitten en stak zijn handen in de bron. Het water was koud. Het was geen gewone kou. Het leek of de hand het water proefde. Het had een fijne smaak.

Kapelaan Jozef sloeg met een twijg strepen in de aarde naast een mierennest. Razend stoven de ontheemde mieren door hun kleine wereld. Na elke zweepslag lagen er weer meer dode of stervende diertjes.

Het was windstil. Met een stok zou je dikke lijnen precies rond de schaduw van de bomen kunnen trekken.

De weg steeg nu, leek op sommige plaatsen nat door het licht dat in plassen op het asfalt lag. Vanaf de heuvel keken ze boven op het dorp. Van veraf was het schilderachtig, van dichtbij was het vuil. De witgekalkte muren waren grauw geworden en lieten diepe barsten zien.

Het dorp was klein. De meeste huizen lagen rond de steenfabriek en de kerk. Dan was er nog het hoge huis van kapelaan Jozef en verderop lagen wat winkels. En hoog boven alle huizen liep het straatje van God. Dat was van glas en o, zo doorzichtig.

De meeste mensen waren binnen. Ze keken hen na door de kieren in de vensterluiken, die dicht waren tegen de zon.

Het huis van kapelaan Jozef was hoog, hoekig en omgeven door een haag van vuurdoorns. Er hing een bordje op de deur: kapelaan jozef. c.s.

‘Kapelaan Jozef, corpus sanctus’, las Jarde hardop.

‘Nee, het is anders. Het is cum suis. Kapelaan Jozef en de zijnen.’

Jarde maakte een wijzend gebaar dat het hele dorp omsloot.

‘Dat zijn de jouwen. Je moet ze zegenen.’

‘Nee!’

Ze gingen naar binnen. In het huis was het zo koel dat Jarde zijn adem even verloor. Zo koel was de rivier als je, nat van het zweet, een duik nam.

Kapelaan Jozef ging voor. In de zitkamer liet hij zich in een makkelijke stoel zakken, nam een sigaar en stak die op met een aansteker die naar benzine stonk.

In een kooi zat een kanarie op een draad, alsof hij er als een wasknijper was opgestoken. Door het koperen getik van de pendule was hem de lust tot zingen al lang geleden vergaan.

Op tafel lagen rieten stokjes. Kapelaan Jozef zag dat Jarde ernaar keek. ‘Ik maak een panfluit’, zei hij.

‘Ga je erop spelen?’

‘Dat is moeilijk. Ik denk niet dat ik genoeg geduld heb om het te leren.’

Hij haalde flessen bier en schonk het in grote glazen.

‘Je hebt zoveel tijd dat je álles zou kunnen leren’, zei Jarde.

‘Als je bedoelt dat ik me verveel in dit dorp, dan heb je gelijk. Soms durf ik de deur niet uit omdat het hele zootje me tegenstaat. Toch moet ik van hen houden. Van iedereen in dit dorp. Het is Gods wil.’

‘Gods wegen zijn wonderbaar, maar niet te volgen.’

Ze dronken en luisterden naar de geluiden van het dorp dat tot leven kwam. Schreeuwende kinderen kwamen naar buiten en gingen naar school. Door de kreten op de achtergrond leek de stilte in het kapelaanshuis des te beklemmender. Een huis waarin nooit echt vrolijke stemmen zouden klinken. Een huis dat steriel was gemaakt door een bewoner die zijn verlangens niet eens mocht stillen met dromen over het zachte dat hij miste. Hier was zelfs begeerte een doodzonde.

Jarde stond op en gaf de kapelaan een hand. ‘Ik begrijp niets van je’, zei hij. ‘Je bent gek of je wilt voor gek versleten worden. Laat het maar zo. Als je anders zou zijn ging je hier zeker weg. Dan zou ik alleen zijn in dit dorp.’

‘Als jij vertrekt blijf ik ook alleen’, zei kapelaan Jozef. Jarde verliet het huis. Buiten was het weer stil. De kinderen waren in de school.

Er liep een meisje door de dorpsstraat. Mooi opgepoetst. Korte rok. Rode lippen. Ze zag hem en kwam naar hem toe. Ze kenden elkaar. Soms gingen ze met elkaar om. Soms niet. Hij mocht haar graag, maar of hij van haar hield? Ze gaven elkaar een hand. De binnenkant van haar hand was een beetje vochtig. Even had Jarde het gevoel of er met gifpijltjes op hem werd geschoten. Hij wist het, het waren de ranzige vrouwen die door de kieren in de luiken gluurden en uit jaloezie een smerig verhaal over hem gingen bedenken. Daar waren ze in getraind. Na al die jaren werd hij nog als een vreemdeling in het dorp beschouwd, al sprak hij hun dialect en kende hij hun gebruiken, die soms het gedrag van wilde beesten benaderden.

Hij liep met het meisje het café in. Mannen zaten aan tafeltjes, kaartten en zopen bier. Boven het buffet was een spreuk geschilderd:

blijft allen in uw soort

zoals de vissen bij de vissen

en de vogels bij de vogels

Was dat bedoeld als waarschuwing voor hen die er niet bij hoorden? Indachtig de spreuk keken de kerels met nauwverholen minachting naar Jarde en het meisje. Jarde wist dat hij er nooit bij zou horen. Hij zou altijd een eenling tussen hen blijven. Het stemde hem bitter.

Vanuit het achterhuis drong vage muziek het vertrek binnen.

Godverdomme, dacht Jarde. Hij schopte hard tegen een tafelpoot. Het meisje keek hem verbaasd aan. Hij schudde van nee, om te beduiden dat het niks te betekenen had, en beheerste zich.

Ze dronken het bier op en verlieten het café. Hij had met haar willen praten, maar hij had geen stom woord tegen haar gezegd. Ze gaf hem een zoen. Ze rook naar rozen en zweet.

Haastig liep ze naar de kerk. Hij begreep het. Ze was in trek bij de toeristen, die in en om de oude kerk rondhingen en die niet goed wisten wat er nou eigenlijk voor fraais aan het bouwwerk te zien was.

Onwillekeurig volgde Jarde haar. Een paar oude mannen stonden bij de ingang en verkochten entreekaartjes. Hij mocht doorlopen zonder te betalen. Hij was van de parochie, ook al groetten ze hem niet.

Vlak achter de ingang was de schatkamer. Het stonk er naar urine. Een schilder was bezig een laag kalk van de muur te krabben. Eronder gingen fresco’s schuil. Hij zag dat het meisje stond te praten met een toerist. Een gesprek van geven en nemen. Even later verdwenen ze in een donkere gang. niet voor publiek stond er op een bordje.

In de vitrines lagen kerkjuwelen uitgestald. Monstransen, kelken, mijters en ringen. voorarm van de h. benedictus stond er op een kistje. Een afschrikwekkend voorbeeld. Wie wil er heilig worden als je daarna uit elkaar gerafeld in stukken over de wereld wordt verspreid? Het bot zag er vuil uit.

In de noordbeuk van de kerk hing een schilderij dat de heilige Ursula met haar elfduizend maagden naar Keulen liet vertrekken. Waar haalde Ursula die elfduizend maagden vandaan? Elfduizend! Vele eeuwen terug was elfduizend een landsleger. En allemaal maagden? Of waren het lichtekooien? Waren ze lesbisch? Dat was prettig voor hen natuurlijk, maar waren ze dáárom allemaal heilig?

Hij talmde, wilde wachten op het meisje, maar hij had weinig tijd. Waarschijnlijk bleef ze nog een hele poos weg met die klant. Hoe meer ze zo’n kerel opvrijde, hoe meer ze verdiende.

Hij ging naar buiten en liep door het dorp naar de rivier. Het water lag er rimpelloos bij. Hoewel het soms flink tekeer kon gaan, zag je nu nauwelijks dat het stroomde.

De veerman zat voor zijn huis. Hij rookte haastig zijn pijp, alsof hij het op z’n zenuwen had. Wilde hij iets zeggen? Hij zweeg. Zoals gewoonlijk. Jarde wist nooit wat hij tegen die vreemde kerel moest zeggen. Een man die nooit iemand aankeek maar altijd in een andere wereld leek te verblijven. Het was een wonder dat hij zijn werk als veerman goed deed. Jarde liep langs hem heen het huis in.

Glazen Manuel zat achter de draaischijf. Uit grauwe klei lieten zijn soepele vingers een vaas groeien, met dunne wanden en een slanke vorm.

‘Waar is het glas?’

Manuel wees naar het plafond. Er hingen trossen koud gekleurde pegels.

‘Wat stelt het voor?’

Manuel sneed de vaas van de schijf, schoof hem op een plank en keek tevreden naar het ranke product.

‘Dat is ijs. Het ijs van de zomer.’

‘En de kleuren?’

‘De kleuren? Dat zijn de verhalen.’

Hij kwam achter de schijf vandaan en waste zijn handen in een emmer water.

‘Wat zijn het voor verhalen?’

‘Ik kan ze niet altijd vertellen. Eens zul je ze van me horen. Als je dan wilt luisteren.’

Ze liepen naar buiten.

‘Als je op bezoek bent haal ik bier. Of wil je koffie?’

‘Ik heb nu geen tijd. Ik moet naar de overkant. Ik ga op reis.’

Jarde liep naar de oever en sprong in de boot. De veerman volgde. Met een riem trok hij de buitenboordmotor aan. In een wijde boog trok de boot van de oever weg en sneed door het water. Wit schuim spoot achter de kiel omhoog. Even later stootte de boot tegen de aanlegsteiger aan de andere oever. Jarde sprong op de kant en liep naar de weg, zonder ook maar één woord tegen de veerman te zeggen. Die stond daar ook niet op te wachten.

Er lag iemand in het gras. Het was Gabriël met de Vleugels. Hij lag er gemakkelijk bij, de benen omhoog in de vork van een struik. Hij sliep. Zijn hoofd lag wat opzij, zijn mond hing open. Gabriël werd wakker toen Jarde naast hem kwam zitten.

‘Je droomde weer.’

‘Nee, ik was thuis.’ Gabriël ging rechtop zitten.

‘O, thuis.’

Gabriël pakte een grasspriet en stak die in zijn mond. Hij had een oud, pokdalig gezicht. Zijn huid zat vol littekens, alsof hij met talloze messen was gestoken. ‘Wat is er thuis zo anders?’

‘Ik wil het je wel vertellen, maar het is erg vreemd. Je zult me niet geloven.’

Zenuwachtig kauwde hij op de grasspriet.

‘Ik zal je geloven.’

‘Goed. Weet je waarom ze mij Gabriël met de Vleugels noemen?’

‘Je denkt dat je een engel bent.’

‘Het is alleen een droom. En het is geen engel. Ik ben Icarus.’

‘O, Icarus.’

Gabriël tekende met zijn wijsvinger in het zand.

‘Kijk. Dit is een telefoonnummer.’ Hij wees naar de cijfers die hij in het zand had getekend. ‘Nu ga ik telefoneren.’ Met zijn hand draaide hij cijfers met een denkbeeldige schijf. Hij wachtte. Hij kreeg geen gehoor en deed of hij de hoorn weer op de haak legde.

‘Het is jammer. Het komt omdat jij er bent.’

Hij liep naar de rivier, Jarde volgde hem. In het water stak een pier van basaltblokken vooruit. Gabriël ging er zo op staan dat hij zijn hele spiegelbeeld in het water kon zien.

‘Als ik in het water kijk zie ik dat ik vlieg. Dat komt door de golven die mijn spiegelbeeld bewegen. Als ik mijn ogen sluit, vlieg ik weg. Dan kom ik thuis. Daar is een heel ander landschap. Daar wonen de anderen. De meesten zijn die van morgen.’

‘Ja.’

Jarde zei ‘ja’, maar begreep het niet.

‘Het gaat nu niet. Ik krijg geen gehoor.’

‘Dat is mijn schuld.’

‘Nee, schuld is het niet. Het gaat erom of je zuiver bent.’

‘Wanneer ben je zuiver?’

‘Dat is moeilijk te zeggen. Je moet het aan Icarus vragen.’

‘Maar jij bent Icarus.’

‘Ik zei dat het een droom was.’

‘Icarus is dood.’

‘Is Icarus dood?’ Gabriël schrok.

‘Hij is in zee gestort. Zijn vleugels waren van was. Hij vloog naar de zon. De was smolt.’

‘Icarus is dood. Icarus is dood.’ Gabriël wiegde met zijn hoofd op en neer. Toen begon hij te lachen.

‘Ik geloof het niet. Icarus is niet dood. Je weet toch dat ik Icarus ben.’

‘Ja, maar jij bent dood.’

Jarde liet Gabriël alleen en liep verder over de weg, een lindelaan. Op plekken waar dode bomen stonden, tekende de zon vijvers licht op het asfalt. In de uitgedroogde sloten stonden dorre varens. De rivier raakte steeds verder weg.

Plotseling was er ergens muziek. Na een bocht in de weg zag hij waar die vandaan kwam. Het was de fanfare van het Witte Stadje. Ze speelde vrolijke muziek tegen de gevel van het café van Sara, het Viswijf. In de open deur stonden de feestvierders, in hun midden Sara en Lowie. Tegen de gevel hingen slingers van dennengroen en papieren rozen. Boven de deur een groot plakkaat, waarop in gouden cijfers vijftig stond. Het was Sara en Lowie aan te zien dat ze vijftig jaar waren getrouwd. Ze waren op elkaar gaan lijken. Ze keken wat scheef en wat beduusd naar de fanfare van het Witte Stadje. Zoveel lawaai en dat alleen voor hen twee.

Jarde bleef staan bij de muzikanten. Ze hadden de mouwen van hun hemden opgerold. De brede, rode das die ze droegen gaf hun het voorkomen van leden van een politieke partij, maar die had je hier niet.

De muziek klonk veel te hard voor zo’n warme dag. De lucht was al zo vol van de hitte dat het geluid in een schel blok rond de fanfare bleef hangen, slechts uitwaaierend wanneer een of ander instrument over zijn tonen struikelde.

Sara werd het Viswijf genoemd omdat ze zo schel sprak en, heel lang geleden, te koop was geweest voor wat stuivers. Totdat een halve eeuw geleden Fransje werd geboren. Lowie was tot vader verklaard; hij had Sara de meeste stuivers betaald.

Fransje was nu dirigent van de fanfare. Hij stond breeduit met zijn armen te zwaaien voor het gezelschap.

Nadat ze waren uitgespeeld liepen de muzikanten, alsof ze militairen waren, in marcheertempo terug naar huis.

De muziek van de fanfare had dezelfde uitwerking als het fluiten van de rattenvanger van Hamelen. Kinderen kwamen overal vandaan hollen, liepen hand in hand achter de muziek aan en probeerden in de maat te lopen, maar dat lukte zelfs de muzikanten niet.

Jarde liep tussen de kinderen in en genoot van de uitbundige pret die op de gezichten te zien was. Maar dat hoorde niet. Jezus was de laatste kindervriend. Die daarna kwamen werden vuil aangekeken, alsof iedereen die van kinderen hield een aanrander was.

Het Witte Stadje kwam steeds dichterbij. De torens zonken dieper in de daken weg. Spoedig liepen ze door de buitenwijken. De hoge huizen schrokken wakker uit hun droom van beton en gevlochten staaldraad. Veel te mooi geklede kinderen, gekooid in een speeltuintje, stonden tegen het hekwerk te dringen, jaloers op de kinderen die achter de fanfare aan liepen. De toeristen, die door de binnenstad slenterden en toch al niet wisten hoe hun film vol te krijgen in de verzakte straten vol souvenirwinkels, haastten zich met hun fototoestellen in de aanslag naar het geluid en schoten hun rolletjes vol.

Bij het station liet Jarde de fanfare in de steek. Hij liep naar een kiosk aan de ingang.

‘Ik wil een boek om in de trein te lezen.’

De verkoper was een grijze man. Zijn haar hing in dunne slierten om zijn slapen. Zijn hoofd hield hij zo gebogen dat zijn pupillen over de bovenrand van zijn bril gluurden wanneer hij iemand aankeek. Hij zat op een stoel en trommelde tegen de ruit.

‘Ik heb stapels boeken te koop. Je kunt jaren met de trein reizen en dan heb je ze nog niet allemaal gelezen.’

‘Ze zijn niet allemaal goed?’

‘Je zegt het. Ik heb rommel zat, maar weinig goede boeken. De meeste liggen er al jaren. Zo nu en dan verkoop ik er een.’

‘Ik zou ze wel eens willen zien.’

De man stond op, haalde een stapeltje boeken tevoorschijn vanachter een reclamebord. Hij had ze daarachter verborgen.

‘Het zijn gedichten. Ik lees ze vaak.’

Jarde nam een boek en bladerde erin.

Lizzy Sara May – Blues voor voetstappen

in dit huis

van een kleine Mozartmuziek

gaven alle kamers

elkaar een hand

en altijd was er wel iemand

die de maat tikte

met een voet

..............

‘Dit boek wil ik hebben. Is het nog te koop?’

‘Ja, het is nog te koop. Ik mag niets bewaren. Ik ben hier alleen maar verkoper. De boeken zijn niet van mij. Ik mag alleen van ze houden zolang ze hier staan en niemand ze wil hebben.’

Jarde betaalde.

‘Ik vind het jammer. Nu ben ik het voorgoed kwijt.’

‘Ik wil het u wel een keer teruggeven.’

‘Nee, nee, neem het maar mee. Misschien vergeet ik het.’

De man stond nog wat in zichzelf te mompelen toen Jarde wegliep.

Het was druk op het perron. In de restauratie dronk hij een glas bier. Het smaakte niet. De serveerster hing als een glimlachende attractie over haar uitstalkast. Ze paste goed bij de repen chocolade en de koeken onder het glas.

De mensen werden onrustig. Ze gingen op een kluitje staan dringen, alsof ze samen hadden uitgerekend waar de trein zou stoppen. Jarde liep wat verder weg.

De trein gleed voor, stond stil, een portier net waar hij stond. Het kluwen mensen ijlde op de deur toe en rolde de coupé binnen, als een kudde schapen die een stal wordt ingejaagd.

Jarde kwam bij twee aristocratisch uitziende heren te zitten, die wat verbaasd om zich heen keken. Ze moesten zich hebben vergist in het treindeel en hadden eigenlijk eersteklas moeten reizen. Ze bekeken elkaar onderzoekend, alsof ze het onderwerp voor een gesprek als een doorn uit elkaars vlees moesten trekken. Als hun ogen elkaar ontmoetten kuchten ze even, hand voor de mond, en probeerden een andere kant uit te kijken, alsof ze iets wilden betrappen wat hen hinderde. De ogen van de ander en de doorn in diens vlees. Jarde ergerde zich aan hen. ‘Strijk je in met een laag klei, heren,’ wilde hij zeggen, ‘zoals zigeuners met egels doen. Laat die laag aan je lichaam bakken. Als je de klei afpelt, neem je vanzelf de doorn mee.’

De heren bleven elkaar met hun ogen vermijden en zeiden ‘pardon’ als hun voeten elkaar raakten. Plotseling vonden hun ogen Jarde. Tegelijkertijd trokken ze de doorn uit hun vlees en sloegen die tussen Jardes ogen. Opgelucht knikten ze naar elkaar.

‘Jij bent de Duitser.’

Heel vriendelijk zeiden ze het tegen Jarde. Of ze rechtbankje speelden en hem als de Duitser aanwezen.

‘We zijn nu in Neurenberg’, zei de een.

‘Hoger beroep is onmogelijk’, zei de ander. ‘Misschien wel bij God wanneer we Hem jou in onze asbak aanbieden.’

Jarde durfde zich niet te bewegen. De trein raasde. De wielen dreunden over de rails. Het harde geluid leek op het brullen van een groot vuur. Het ging laaiend tegen hem tekeer.

Hij was bang voor die heren. Maar waren ze wel gevaarlijk? Misschien waren ze enkel vredesschrijvers geweest op de conferentie van Potsdam en reisden ze de wereld rond als uitvoerders van hun dictaten. Ze hadden meer dan twintig jaar vertraging. Daarom speelden ze Neurenberg, om de haat levend te houden.

Een wit jasje naderde in de spiegels die door de ruiten van de trein werden meegedragen. De heren staken hun hoofden bij elkaar. Hun vier handen legden ze opeen. Ze staarden elkaar aan als glimlachende wassen beelden.

Het jasje kwam steeds dichterbij. Uit een zilveren kan schonk het koffie in witte kartonnetjes. Dat was Jardes redding. Nu kon hij de straf ontlopen die ze hem wilden geven omdat hij de Duitser was.

Het jasje stond tussen hem en de heren.

‘Het zijn illusionisten’, fluisterde Jarde tegen de rug van het jasje. De man in het jasje draaide zich om en keek Jarde verbaasd aan. Een dikke kikker. Zijn ogen rolden uit zijn kop.

‘Koffie, heren?’

Het witte jasje zat vol bruine vlekken. De heren namen koffie. Jarde ook.

De heren zaten nu tegenover elkaar als stukken hout die levenselixer in hun bast goten. Alsof ze fris leven wilden laten botten uit hun deftige hangkastkleren.

Ze letten niet meer op Jarde. Hij zag zijn kans schoon, pakte zijn tas en ging een wagon verder zitten.

Nu kon hij weer vrij ademhalen en naar buiten kijken.

Op een klein station stopte de trein. Enkele leden van de militaire politie wandelden over het perron. Stationspatrouille. Ze hadden een rode band om de arm. Elke klak die hun hakken maakte, nagelde een stukje vrede vast aan het plaveisel.