Charles den Tex en

Anneloes Timmerije

Het vergeten verhaal van een onwankelbare liefde in oorlogstijd

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Charles den Tex en Anneloes Timmerije, 2014

Naar een idee van André Eilander

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Hulton Archive/Leonard McCombe

isbn 978 90 445 3372 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2014.

Hoofdstuk 1

Haar jurk is het laatste wat hij van haar ziet, wapperende vrijheid waar geen vlag aan kan tippen. De tocht voor de ingang van het Bandoengse station trekt het bleekroze rozenmotief strak om haar lange benen. Hij is niet de enige die dat ziet, hij is wel de enige die weet hoeveel moeite ze heeft gedaan om stof van die soepele kwaliteit te vinden, en hoe ze zich heeft ingespannen om de jurk op tijd af te krijgen voor haar verjaardag. Als hij al omviel van de slaap, ging zij nog aan het werk – juist in de koelte van de late avond, om te voorkomen dat de spierwitte ondergrond van het tere weefsel smoezelig zou raken van haar zweterige handen. Tussen de luidruchtige, met koffers en tassen sjouwende mannen, vindt hij een plaatsje op de achterbank van de bus. Hij duwt de lens van zijn fototoestel tegen het glas en drukt af.

Hij zit achterstevoren, leunt op zijn linkerhand. Zij lacht, trekt even haar wenkbrauwen op, alsof ze wil zeggen: kijk ons nou toch eens. Hij kijkt. Die jurk is geknipt voor haar: strak lijfje, wijde rok. Dwars door het afscheidsrumoer heen klinkt in zijn hoofd het geluid van haar trapnaaimachine in hun slaapkamer, het zachte snorren van de aandrijfriem, het klikje in de trapplank steeds als zij haar voet op en neer beweegt, het ‘dk-dk-dk-dk’ van de naald die zich door de stof boort. Hij houdt ervan naar haar te kijken als hij al in bed ligt, haar gezicht diffuus te zien door de sluier van de klamboe. Hij houdt ervan in slaap te vallen bij haar geschuifel en weer wakker te worden als ze tegen hem aan kruipt.

De bus vult zich langzaam, alsof de mannen nog niet klaar zijn voor vertrek. Soms, als hij zijn naam hoort roepen, draait hij zich om en groet, maar kijkt dan snel weer naar haar. De mannen zijn jolig – begrijpelijk, iedereen heeft zin in de missie. Ze weten zich op de rand van de oorlog, al gelooft niemand dat Japan Indië zal binnenvallen. Dat kan gewoon niet. Guus zit nog steeds achterstevoren op zijn stoel. Deze minuten zijn nog voor haar. Het is alsof hij nu al weet hoelang hij met die minuten zal moeten doen.

Vanmorgen draaide ze rondjes voor de spiegel in haar nieuwe jurk, danste om hem heen. ‘Kan het met die paarse sandalen eronder?’ In de trein naar Bandoeng deden ze alsof het al 15 februari was, haar verjaardag. Aan hun voeten stond een picknickmand uit Moena’s keuken, hun kokkie had ze met de lekkerste hapjes op pad gestuurd. Daartussen had hij zijn cadeau verstopt. ‘Veel te duur!’ zei ze, gespeeld boos, want ze straalde toen hij de ring aan haar vinger schoof. De steen in dezelfde kleur als haar ogen.

De chauffeur start de bus, het is zover, ze zijn op weg naar vliegveld Andir. Lienke zwaait, en haar lippen zeggen ‘tot gauw’. Kleiner, steeds kleiner wordt ze, tot hij alleen nog het roze en wit van haar jurk ziet. Tot hij zonder haar is.

Hoofdstuk 2

‘Lang zal ze leven, lang zal ze leven, lang zal ze leven in de gloria, in de glóóóríííááá!’ Negen mannen doen hun best om boven de laag brommende motoren van de Lockheed Lodestar uit te komen. Ze worden begeleid door een tiende man op een trompet, die de tweede stem blaast. Loepzuiver. Guus Hagers is eerst verbaasd en dan verlegen, maar besluit gewoon mee te zingen, helemaal tot en met ‘zij leve hoog’. Het is heel hoog, achtduizend voet om precies te zijn.

‘Hagers, man, gefeliciteerd met je echtgenote’, zegt Will Burck, de trompettist.

‘Hoe weet jij dat nou?’

‘Maria weet alle verjaardagen uit haar hoofd. Dat is iets van vrouwen, die hebben daar speciale hersencellen voor. Wij vergeten zulke dingen nog weleens, toch?’

‘Ik vergeet Lienkes verjaardag nooit’, zegt Guus. ‘En deze zeker niet.’

Ze schudden hem allemaal de hand, daar achter in de cabine. De Lodestar is een van de vier transportvliegtuigen die een speciaal detachement naar Australië brengen. De beste vliegers en de beste technici zijn uitgekozen om nieuwe toestellen op te halen. De groep telt achttien vliegers, zeven telegrafisten, tien boordwerktuigkundigen, drie man technische dienst, één man medische staf en vier Speciale Dienst. Die laatste vier zijn van de inlichtingendienst, aardige jongens maar altijd een beetje apart, alsof ze ergens anders zijn met hun hoofd.

Gisteren zijn ze van Bandoeng naar Malang in Oost-Java gevlogen, vandaag steken ze in ongeveer vijf uur de Indische Oceaan over naar Broome, aan de noordkust van Australië. Elf man per kist, plus uitrusting voor twee weken uit en thuis. De meeste mannen kennen elkaar, ze vliegen samen Glenn Martins op trainingen en missies. ‘Jammer dat je haar alleen moet laten vandaag’, zegt Adriaan Scholte, de technicus van Burck en tevens gitarist in Burck’s Jazz, de band waarmee ze samen optreden. Heikoop en Schalk maken mannenopmerkingen over hoe Hagers toch een leuke avond kan hebben. Storm, de dokter, duwt ze lachend terug naar hun plaats en is de laatste die hem feliciteert. ‘Gebit nog oké?’

Guus ontbloot zijn tanden. ‘Geen centje pijn.’

Storm knikt tevreden. Hij gaf de vlieger vorige week een dag vrij om een kroon te laten zetten op een afgebroken voortand. De dokter had zelf zijn kapotte bovenlip gehecht. Dat waren de enige verwondingen die Hagers had overgehouden aan een achtervolging door een Japanse Zero. Hagers vloog zo laag over de desa’s[1] dat de Zero over zijn eigen vleugelpunt struikelde en te pletter sloeg. Het lukte hem maar net zijn doorzeefde bommenwerper aan de grond te zetten in een sawa.[2] Dat ging met een enorme klap, maar iedereen overleefde het.

‘Ik schrijf voor: in de lucht blijven en zachte landingen’, zegt dokter Storm.

De lol is voorbij. Guus pakt zijn dagboek – hij gaat nooit op missie zonder dagboek, potlood en fototoestel. Hij schrijft om zich te kunnen afzonderen, om vast te leggen wat er gebeurt. ‘Guus Winckel op Eén’, schrijft hij. Daar zou hij willen zitten, op de plek van zijn naamgenoot, op de bok, aan de stuurknuppel. Hij schrijft over de stand van de oorlog, die met de dag verandert. De Japanse opmars trekt via Malakka naar Singapore, tegenover Sumatra, en via de Filippijnen richting Borneo. Uiteindelijk denken de Japanners vanuit het oosten en westen in Java uit te komen. Maar zover zijn ze nog lang niet. Cruciaal zijn de olievelden bij Palembang op Sumatra, en Tarakan en Balikpapan op Borneo. Japan wil die bronnen veroveren, want zonder olie kan Japan zijn opmars in Zuidoost-Azië niet voortzetten. Om dat te voorkomen is het detachement van drieënveertig man Militaire Luchtvaart van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger vandaag op weg naar Australië. Met de zeven splinternieuwe, hypermoderne Amerikaanse b-25 Mitchell-bommenwerpers die daar klaarstaan, gaan zij de Japanse luchtaanvallen een halt toeroepen. Uitgemaakte zaak.

In gedachten is Guus al op de terugweg, hij kan de nieuwe kist al bijna voelen in zijn billen, en hij weet dat hij hem nodig zal hebben. ‘Als je één keer een Zero in actie hebt gezien, weet je dat de Japanse keizer beschikt over briljante jagers en vliegers’, had hij tegen Lienke gezegd toen hij onder het bloed en stijf van de adrenaline werd thuisgebracht na die noodlanding. Guus dagdroomt van de b-25, hij heeft het toestel nog nooit in het echt gezien maar in gedachten vliegt hij al, hij dwingt zijn kist in een schijnbaar vrije val, omlaag, lager, tot zijn Twee, zijn co-piloot, gilt dat hij de grassprieten kan tellen.

Het knetteren van de boordradio haalt hem uit zijn droom. Door de haperende ontvangst verstaat hij niet wat er wordt gezegd.

‘Wat? Wat?’

Het gekraak en de opgewonden stem klinken door in de passagiersruimte. Wat de stem zegt, gaat verloren in het kabaal. De radio-operator zet zijn koptelefoon op en kruipt bijna in zijn microfoon.

‘herhaal! herhaal!’

‘Wat is er aan de hand?’ schreeuwt Scholte. De radio-operator gebaart dat hij zijn kop moet houden. Ingespannen luistert hij tot hij opeens zijn koptelefoon afrukt.

‘Luchtlanding op Palembang!’ schreeuwt hij. ‘De Jappen komen uit de lucht vallen!’

‘Sodemieter’, fluistert Will Burck.

‘Kan niet!’ schreeuwt Scholte.

Guus springt op en wringt zich tussen de anderen door naar de cockpit. ‘Is het waar?’

Winckel knikt met een strak gezicht. Hij geeft zijn kist over aan zijn Twee en komt met Guus mee naar achteren.

‘De Jappen zijn geland op Sumatra!’ roept hij. ‘Parachutisten in Palembang!’

Hartgrondige vloeken kaatsen door de cabine tot uiteindelijk iedereen stilvalt. Dit had niemand verwacht. Er was gerekend op een aanval via de kust, een ouderwetse landing, niet op een luchtlanding met paratroepers. Alle mannen weten dat Palembang niet is voorbereid op gevechten op de grond – Burck voorop, hij is er geboren en getogen. Als de luchtlanding niet wordt afgeslagen, zullen de Japanners Palembang en de olievelden van de Bataafse Petroleum Maatschappij innemen. Maar wie moet die aanval afslaan? De beste vliegers van de Militaire Luchtvaart zijn op weg naar een ander continent. Palembang ligt op nog geen vierhonderdvijftig kilometer van Batavia. Voor een Zero net iets meer dan een uur vliegen. De oorlog is in één keer angstig dichtbij gekomen.

*==*==*

Batavia, 15 februari 1942

‘laatste nieuws, laatste nieuws: japanse luchtlanding op palembang!’

Lienke wordt bijna van de treeplank geduwd door een medepassagier die achter haar langs uit de trein springt en een sprintje trekt naar de krantenjongen die de longen uit zijn lijf gilt op het perron van station Batavia. Haar koffertje valt op de grond. Een passerende man pakt het voor haar op, neemt zijn hoed voor haar af en haast zich dan ook naar het nieuws. ‘olie in handen van de vijand!’ roept de krantenjongen, die al bijna door de extra editie heen is als Lienke een dubbeltje naar hem uitsteekt. Haar ogen schieten over woorden die ze niet wil geloven. Ze blijft staan, zoals de meeste passagiers van de trein uit Bandoeng, koffertje aan haar voeten, krant voor haar gezicht, mond open in verbijstering. Ze leest de vette, inktzwarte kop drie keer. Het staat er, het is gebeurd: de Japanners zijn al op Sumatra. Ze vouwt de krant onder haar arm, pakt haar koffertje, loopt het perron af en gaat in de krioelende drukte van het eind van de dag voor het station op zoek naar een taxi.

De klamme hitte van de hoofdstad overvalt haar alsof ze een baroe[3] is die net per schip uit Holland is aangekomen. Alle lichtheid is weg. De verwennerij van haar oom en tante na het afscheid van Guus, de heerlijk luie terugreis, urenlang ondergedompeld in de wereld van haar boek, af en toe een blik naar buiten, fantaserend over twee weken van nu, als ze weer samen zijn. Allemaal weg. Op de avond van haar verjaardag jaagt het woord ‘oorlog’ haar de stuipen op het lijf en vermaalt alle andere gedachten, tot een wit, tergend schel keffend hondje tegen haar benen springt.

‘Jippy!’

‘Dag kind, van harte gefeliciteerd’, zegt Lienkes vader. Hij kust haar wangen, pakt haar koffertje, slaat zijn arm om haar schouders en leidt haar naar zijn auto.

‘Wat een verrassing’, zegt Lienke.

‘Je moeder vond het beter op zo’n dag als vandaag.’

Lienke ontspant op de voorbank naast haar vader, Jippy op schoot. Ze glimlacht naar hem, omdat ze weet dat het zijn idee was haar op te halen. Ze schuift naar hem toe en raakt even de zorgrimpel tussen zijn wenkbrauwen aan. Hij is een gevoelige man die goede daden graag afschuift op zijn echtgenote. Lienkes moeder knipoogt even op dat soort momenten. Lienke weet niet beter, en haar ouders inmiddels ook niet meer.

‘Angstige tijden,’ zegt ze, ‘Palembang.’

‘Ik vertrouw op generaal Ter Poorten’, zegt haar vader en hij klopt geruststellend op haar knie. ‘Wacht maar: als Guus terug is, dan weten die Japanners niet hoe snel ze weg moeten komen.’

‘Líén! Né-gen-en-twin-tig! Gefeliciteerd!’ zegt Adrie als ze een uurtje later in de schaduw op het platje bij haar ouders zit.

‘Dank je, grote zus’, zegt Lienke. ‘Kijk!’ Ze steekt haar linkerhand naar voren om te pronken met het cadeau van Guus.

‘Geef mij eens iets lekkers uit Moena’s mand’, had hij gezegd toen ze nog maar een half uurtje op weg naar Bandoeng waren. Zij keek in de mand met zoete en hartige hapjes voor onderweg en ontdekte het doosje van de juwelier. Guus had een gouden ring voor haar gekocht, opvallend in zijn eenvoud, helemaal passend bij haar, met een smaragd in een elegante setting.

‘Ik ben jalóérs’, zegt Adrie. Ze zet het iets aan, met een lach, maar in de ondertoon klinkt een kleine waarheid door.

‘Laat die Johan van jou dan eens opschieten’, zegt Lienke.

[1] Desa – dorp

[2] Sawa – nat rijstveld

[3] Baroe – nieuw, nieuweling

Hoofdstuk 3

In de hitte van het Australische kustplaatsje stappen ze uit. Op het kleine vliegveldje van Broome heerst een vrolijke chaos. Broome moet nog wennen aan militairen en mannen met hoge bestuursfuncties die op stel en sprong dingen willen. Alle Nederlanders vragen naar de toestand op Sumatra. Guus stapt naar voren, zijn Engels is beter, zijn opleiding als leraar komt hem van pas. Hij formuleert duidelijk en dwingend.

‘Hoever zijn de Japanners opgerukt? Is Palembang gevallen? Is Medan gevallen? Wat gebeurt er?’

Niemand op het vliegveld kan ze meer vertellen dan ze al weten. Will Burck en Adriaan Scholte eisen duidelijkheid van hun commandant, luidruchtig, brutaal.

‘Waarom wisten we niets van die aanval? Waarom laten we ons steeds verrassen door de Jap? Wat doet die inlichtingendienst nog meer behalve maffen?’

‘We staan hier tijd te verdoen, we moeten meteen naar Brisbane. Volgooien die kisten en door!’ Winckel probeert de leiding van het detachement op te jagen, maar het lukt niet. De kisten moeten worden nagelopen voor ze aan de volgende etappe kunnen beginnen.

Vliegers, monteurs en telegrafisten dringen aan bij hun commandant, maar kapitein Boot draait zich om en loopt weg.

In de hangar ontfermen de ml-monteurs zich samen met de paar aanwezige mannen van de Australische groundcrew over de Lodestars. Ze zijn in de weer met checklisten en kleine reparaties, zíj hebben iets te doen. De anderen gaan naar buiten, de opwinding zakt niet. Ze struinen doelloos over het vliegveld, in afwachting van orders, duidelijkheid.

‘Eigenlijk best mooi hier’, zegt Heikoop.

‘Ik ben hier niet voor de natuur’, zegt Guus. Hij wil door. De aanval op Palembang is slecht nieuws. ‘We moeten hier weg, en snel.’

Na een uur wachten horen ze dat ze in Broome zullen overnachten. Met de pest in hun lijf lopen de mannen naar een rechthoekig gebouw, waar twee lange rijen britsen onder een golfplaten dak zijn opgesteld. De frustratie laait weer op.

‘Die Jappen lachen zich gek!’ schreeuwt Burck.

Boot probeert de mannen tot de orde te roepen met schreeuwen en dreigen, maar hij heeft geen overwicht. Guus observeert hem van een afstandje. Het maakt niet uit of je leraar bent of militair, overwicht zie je aan iemand af. Boot compenseert zijn gebrek met een grote bek en hij krijgt net zo’n grote bek terug.

‘Jullie gaan allemaal op rapport!’ schreeuwt Boot. Niemand reageert. ‘Onderwerp gesloten, dit is een order!’

Schoorvoetend geven de mannen gehoor aan zijn bevel, ze weten hoe hard Boot kan straffen. Om niets kan hij je aan de grond houden, of een dag opsluiten.

Guus voelt de spanning dikker worden, hij gaat op zijn brits zitten. Naast hem staat werktuigkundige Adriaan Scholte, droog als een bout, zijn hoofd te schudden.

‘Doet hij verkeerd’, zegt hij, zijn hoofd schuin naar de commandant. ‘Spanning moet je gebruiken, niet afknijpen.’

Scholte loopt naar Winckel, de beste vlieger van de hele groep, een man met natuurlijk gezag, en fluistert iets. Winckel knikt, slentert zonder een woord te zeggen naar Burck, legt even een hand op zijn schouder, kijkt en knikt naar de hoek waar de jongens van de Speciale Dienst zijn neergestreken, loopt met zijn handen in zijn zakken langs de andere vliegers, die met mokkende koppen op hun britsen zitten, draait zich om en zegt, heel rustig: ‘Mannen, morgen vliegen we door. Wij gaan de nieuwe kisten halen, en zodra we die hebben zijn wij aan het woord.’

Meer heeft hij niet nodig om de opwinding te sussen. De reputatie van Winckel is enorm: een leeuw in de lucht, een zachtmoedige man op de grond.

Het bijna-relletje zet de mannen in de barak op scherp: de missie is begonnen. Ze zijn op pad, in een land dat ze niet kennen, ze hebben hier iets belangrijks te doen en moeten dan terug, zo snel mogelijk. De oorlog is daar, niet hier. Niemand spreekt het uit, niemand durft het te zeggen, maar iedereen weet het: als Sumatra valt, is Java het volgende doel van de Japanners. Guus is geboren op Sumatra, Lienke op Java. Indië is hun land, iedereen die ze kennen is daar.

Liggend op zijn brits luistert hij die nacht naar de geluiden van het Australische vliegveld: het gelach en gejoel van de mannen die in de mess zijn blijven hangen, zuipen en zingen. Het harde tikken van staal op staal, het starten van een auto, hij hoort de stemmen van de wachten, deuren die dichtslaan. Guus staart in het donker, waarin hij hun huis ziet en Lienke, ze komt aanlopen over het tuinpad. Dan staat ze voor de ingang van de stationshal in Bandoeng. Haar jurk wappert om haar benen. De gedachte dat ze elkaar hebben, geeft hem rust. Dat zal nooit anders zijn, zelfs als de oorlog op Java komt. Hij weet zeker dat zij dat net zo ziet. Als hij één woord zou moeten kiezen om hun relatie te beschrijven, is dat het woord ‘zeker’. Al die eerste keer, november 1936, zes jaar geleden, toen hij haar na een feestje van leraren en onderwijzers onder zijn pajong[4] naar de auto van haar vader bracht, wist hij het. Het begin van de moesson was ongewoon hevig dat jaar, er leek net zo veel water van onder als van boven te komen. Hikkend van de lach liet ze zich op de passagiersstoel vallen, doorweekt. Regen ratelde op het autodak en toch klonk haar lach er met gemak bovenuit. Hij wist dat zij degene was die hij wilde.

Bij hun ontmoeting op dat feestje in de soos was hij 22 en zij 23. Ze praatten wat, ze dronken wat, hij maakte grapjes waar zij om moest lachen, en tot zijn eigen verbazing vroeg hij die prachtige vrouw, Lien Buriks, die hij nooit eerder had gezien en die zomaar geïnteresseerd was in hem, ten dans. ‘Lienke’ noemde hij haar die avond, en zo is hij haar altijd blijven noemen. Met die gedachten valt hij uiteindelijk in slaap.

Sommigen hebben hem flink geraakt en toch weten ze de volgende ochtend allemaal weer waarom ze hier zijn: kisten ophalen. Nog één dag vliegen, van Broome naar Brisbane, drieduizend kilometer verderop, aan de andere kant van het continent. Daar staan de zeven nieuwe b-25’s klaar. Iets na achten die morgen stijgen ze op, Guus voelt de actie in zijn lijf. Elf man achterin, twee banken tegenover elkaar en een smal gangpad ertussen. De achterste vier zitplaatsen zijn eruit gehaald om ruimte te maken voor de barang.[5] De Lodestar is een echte transportkist, zo groot dat je in het midden bijna rechtop kunt staan. Kruissnelheid tegen de vierhonderd kilometer per uur, negen lange, saaie uren vliegen naar de bestemming. Verwachte aankomsttijd is vijf uur ’s middags. Onder het vliegtuig ligt de eindeloze Australische outback, eentonig, zo anders dan het tropische, grillige Indië, waar een vlieger bijna altijd over de grens tussen water en land vliegt en het landschap nooit hetzelfde is. Uitgestrekte wouden, bergen, vulkaankraters, plantages. Australië is groot, vierkant en leeg.

Guus pakt zijn dagboek, schrijft ‘Boven de outback, mis je’, sluit zijn ogen en dagdroomt. Lienke was niet verbaasd toen hij haar zes maanden na het feest ten huwelijk vroeg. Ze wist zeker dat hij haar zou vragen, zei ze later. En anders had zij hém gevraagd. Dat vertelde ze toen ze hun eerste trouwdag vierden op een picknickdeken aan de kali[6] net buiten Bandoeng.

Bij zijn aanstelling als leraar Engels en biologie hadden ze op een kwartiertje lopen van de school een paviljoen kunnen huren achter het huis van een praatgrage weduwe. Het was er ruim en koel, maar nergens veilig voor de nieuwsgierige ogen van de huisbazin. Aan de oever van de ijskoude bergstroom, onder het groene dak van de jungle, wisten ze zich onbespied. Lienke kwam gillend en rillend uit het water, rolde het bovenstuk van haar badpak omlaag, ging met haar handen in haar zij over hem heen staan, druipend, en vroeg waaraan hij dacht.

Guus antwoordde wat zij wilde horen, en daar was geen woord van gelogen.

Later die middag lag ze naast hem, niet meer koud nu, maar warm en loom en voldaan, haren al bijna droog. Ze legde haar rechterhand op zijn buik en vroeg wat zijn geheime wens was.

‘Jij.’

‘En als je mij al zou hebben?’ vroeg ze.

Dat is hun spelletje. Zijn antwoord is dan: ‘Meer van jou’, maar daar nam ze die keer geen genoegen mee. Ze vroeg, heel serieus, wat hij het liefste zou willen als geld en gelegenheid geen belemmering zouden zijn.

Hij wist waar die vraag vandaan kwam. Lienke had haar droom, kinderen leren lezen en schrijven en rekenen, vrijwillig opgegeven toen hij naar Bandoeng werd overgeplaatst. Voor haar was er geen plek op zijn school, zij stelde zich tevreden met een baan als secretaresse op het hoofdpostkantoor. Hij deed wat hij leuk vond en waar hij ook wel goed in was, het gaf hun een inkomen, maar vaak was hij in gedachten ver buiten de klas.

Het duurde even voor hij antwoord kon geven. Een droom uitspreken is al half op weg zijn. Hij wist hoe lang en moeilijk en duur die weg zou zijn.

‘Vliegen.’

Als hij toen zijn mond had gehouden, zou hij nu niet in deze Lodestar zitten. Maar hij had zijn droom uitgesproken, hardop. ‘Ik wil vlieger worden’, had hij gezegd. Lienke liet het hem plechtig zweren. Naakt, zijn geslacht fier vooruit, stak hij zijn hand op en zei: ‘Ik, Guus Hagers, zweer op de borsten van mijn vrouw, de mooiste van de hele Archipel, dat ik vlieger word.’

De dag dat hij thuiskwam in het uniform van de Militaire Luchtvaart van het knil hebben ze met de hele familie gevierd. Ze dachten dat die vier jaar van zijn opleiding en training de grootste verandering voor hen zou zijn. En dat was ook zo, tot op die spetterend mooie morgen in de lagune van Pearl Harbor vier slagschepen, drie kruisers, drie torpedobootjagers, één mijnenlegger, honderdachtentachtig vliegtuigen en meer dan tweeduizend levens aan flarden werden geschoten, en de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, via een ingelaste radio-uitzending vertelde dat zij in oorlog waren met Japan. Toch kwam de verandering die hun leven zou bepalen pas twee dagen geleden, op de ochtend van 14 februari 1942, toen Lienke een dag voor haar verjaardag haar nieuwe jurk aantrok.

Scholte hoort het als eerste. De man die motorgeluiden kan neuriën kijkt uit het raampje, sluit zijn ogen, concentreert zich en staat op uit zijn stoel. Hij loopt iets naar achteren, komt terug, buigt zich naar Hagers en Burck om boven het lawaai uit te komen.

‘Klinkt droog’, zegt hij en hij werkt zich naar voren, naar de cockpit. Wat hij daar zegt, kan alleen de vlieger verstaan. Guus ziet zijn lippen bewegen, ziet hem wijzen naar buiten, naar rechts, hij ziet Guus Winckel en zijn Twee kijken. Hij ziet hoe ze met zijn drieën naar links kijken. Scholte wijst met zijn vinger naar een van de meters en daarna weer naar buiten. En op dat moment hoort Hagers het ook. Boven de diepe brom klinkt een hees geluid dat langzaam sterker wordt. Een droog geluid, precies zoals Scholte zei. Een fout geluid, een geluid waarmee je niet verder komt.

Op een uur vliegen van Brisbane is er opeens geen keuze meer, de Lodestar moet zo snel mogelijk aan de grond. Als ze te lang wachten, gaan ze vanzelf naar beneden. Chinchilla is het enige vliegveld in de buurt, het is piepklein, niet meer dan een airstrip. Een vlek. Stemmen schetteren over de radio, gehaast overleg met kapitein Boot, die een paar minuten achter hen vliegt. De radioman probeert contact te krijgen met het vliegveld, keer op keer roept de radioman hun call sign en vraagt om contact. ‘This is nl5-115, calling Chinchilla. Please come in. Over.’ Maar zijn oproepen worden niet beantwoord. Chinchilla reageert niet.

Scholte komt terug en snoert zich weer vast in zijn stoel.

‘Zeker met theepauze!’ roept iemand. Bravoure is nu een kameraad.

Alle mannen kennen de vliegtuigen van binnen en van buiten, ze weten dat een kist er soms mee ophoudt. Op zich is dat geen probleem. Je hebt alleen een vlak stuk land nodig en een beetje vlieger zet de handel heelhuids neer. Guus Winckel is zo’n vlieger.

Het vermogen van de motoren loopt snel terug, het kost Winckel steeds meer moeite om de Lodestar in de lucht te houden. Achterin zijn de mannen stil. Geen commentaar, geen gevloek. Ze kijken strak voor zich uit. Het diepe dreunen verandert in gesputter en even later valt er een ijle stilte over de cabine. Lucht fluit langs de romp, staal piept en kraakt. Winckel hangt aan de stuurknuppel.

‘Chinchilla, please come in. Over.’

De landingsbaan van het vliegveldje is anderhalve kilometer te ver. Glijdend op haar laatste restje snelheid haalt de machine het veld ernaast. Met al zijn ervaring zet Winckel de kist keurig aan de grond en zodra ze stilstaan, brult hij: ‘Eruit! Eruit! Snel!’ Zelf verlaat hij de machine als laatste. De kist maakt geen enkel geluid, hij knettert niet en ontploft niet. De mannen staan verloren in een wolk rood stof en turen naar het vliegveldje iets verderop. Het bestaat uit twee gebouwtjes en een radiomast. Leeg, op één vliegtuigje na, een tweepersoonsgevalletje. In de wijde omtrek is niemand te zien, het land is vlak en uitgestorven. Iedereen kijkt op als de andere kisten langzaam uit het zicht verdwijnen. Mannen huilen niet, dus vloeken ze alle duivels uit de hel.

Het duurt gek genoeg even voor ze in de gaten hebben hoe moordend heet het is. Misschien komt het ook doordat de Australische warmte anders is dan thuis, niet zwaar en vochtig, maar gortdroog en snoeihard. ‘Staan we dan’, zegt Scholte. ‘Hier zie ik ons nog niet wegkomen.’

‘Niet overdrijven’, zegt Hagers.

‘Genoeg gekletst’, zegt Winckel. ‘Spullen pakken en lopen.’

Februari, hartje zomer in Australië, wolkjes stof rond hun laarzen met iedere stap die ze zetten. Een rommelige rij van dertien man. De hitte steekt door hun kleding. Ze zijn terechtgekomen in een andere wereld.

Chinchilla blijkt wel bemand, door Brian, een vrolijke Australiër, die over het veld komt aanscheuren en enorm blij is dat ze het allemaal hebben overleefd. Zijn radio is stuk, vandaar dat ze geen contact kregen.

‘Ik wacht op een nieuwe buis’, zegt hij. ‘Komt morgen wel. En anders overmorgen. No worries. Waar gaan jullie heen?’

‘Nergens’, zegt Scholte.

‘Naar Brisbane’, zegt Burck.

‘Had je gedacht’, zegt Brian en hij barst in lachen uit. Al hun problemen lijken een grap voor de Australiër.

‘Lach niet’, zegt Burck. Brian hoort hem niet eens.

Er is helemaal niets in Chinchilla, zelfs geen vervoer. In het kantoortje van Brian staat een telefoon waarmee ze niemand kunnen bellen. De meeste mensen in de omtrek hebben geen telefoon.

‘Ik rij wel even naar Fred’, zegt Brian. ‘Fred heeft een auto.’

‘Woont die hier in de buurt?’

‘Uurtje rijden.’

Het duurt bijna drie uur om vier auto’s bij elkaar te krijgen. Pas na negen uur ’s avonds rijden ze weg, naar Brisbane, ruim driehonderd kilometer. Guus zit met Grummels, bijnaam Grumpy, en Scholte opgevouwen achter in een ouwe brik stof te happen.

‘Schuif eens op.’

‘Waarheen?’

‘Ga maar bij Grumpy op schoot zitten,’ zegt Guus tegen Scholte, ‘het is maar driehonderd kilometer.’

Urenlang wringen en draaien ze. Het maakt niks uit.

‘Zit nou eens stil, kerel!’ zegt Grumpy.

‘Maak ik je wakker?’

Niemand slaapt. Buiten is het aardedonker, de koplampen kunnen de nacht niet aan. De chauffeur rijdt langzaam, alsof ze alle tijd van de wereld hebben. Soms zien ze een flits van een groot dier dat voor de auto oversteekt. ‘Roos’, zegt de chauffeur.

‘Wat zijn dat voor spoken?’ vraagt Adriaan Scholte.

‘Kangaroos, no worries.’

Omdat er toch niets te zien is, houdt Guus zijn ogen dicht. In een onrustige droom loopt hij in zijn pyjama door het huis met Jippy op zijn hielen. Er gebeurt nooit wat in hun straatje, maar hij neemt het zekere voor het onzekere in deze woelige tijd en loopt de ramen en deuren na voor hij naar bed gaat. Lienke slaapt al. Hij schuift de klamboe opzij, tilt het laken op en is nauwelijks verbaasd als hij niet in bed stapt, maar in zijn Glenn Martin-bommenwerper. Beide handen aan de stuurknuppel – er hangt een Japanse jager aan zijn staart. Hij weet dat de vlieger in de Zero het niet zal redden en bijna tegelijkertijd weet Guus dat hij en zijn bemanning het ook niet helemaal zullen redden. Hij vliegt rakelings over hun huis in een mogelijk laatste groet aan zijn lief en gaat op zoek naar een sawa om te ditchen. Wonderlijk genoeg ziet hij niet Lienkes gezicht voor zich als de buik van zijn kist het natte rijstveld raakt, maar de ogen van zijn vader.

Corstiaan Hagers zag het al vroeg in de ogen van zijn zoon: stille bewondering en openlijk verlangen. Hij had wel schik in de belangstelling van het kind voor de machtige metalen vogels van de toekomst, maar daar bleef het bij. Zij waren een familie van onderwijzers en leraren en Guus was voorbestemd in die voetsporen te treden. Daarom deed hij zijn best een goede, gehoorzame zoon te zijn. Vliegen deed hij in zijn dromen en zodra de dag aanbrak, las hij over vliegen en vliegeniers.

Niemand was verrast toen Guus in 1935 met de hoogst mogelijke cijfers van de kweekschool kwam – talen, exacte vakken, het leek hem allemaal aan te waaien. Zijn vader was trots toen hij bij zijn zoon eindelijk de liefde voor het lesgeven dacht te zien ontluiken. Dacht, want uiteindelijk koos Guus toch voor de lucht. Eerst was hij zenuwachtig, durfde het niet tegen zijn vader te zeggen, maar zijn moeder gaf hem het laatste duwtje.

‘In het leven moet je elke dag opnieuw beginnen’, zei ze. ‘Vandaag dus ook.’

Corstiaan Hagers begreep niets van zijn zoons fascinatie voor vliegtuigen, maar alles van de liefde voor wat je doet.

‘Als je maar niet neerstort’, had hij gezegd. ‘Dat wil ik niet hoeven meemaken.’

‘Ik zorg ervoor dat het niet gebeurt.’

Ook al wisten ze allebei dat het onzin was, het was een afspraak. Hun afspraak. Bezegeld met de goedkeurende blik van zijn vader.

Zonder Lienkes oom Hendrik was Guus nooit verder gekomen dan sportvlieger. Hendrik is een hoge ambtenaar bij het Departement van Oorlog en hij regelde wat Guus zelf niet kon. Hij wist van een fonds voor aspirant-vliegers. Guus haalde in recordtijd zijn sportbrevet A. Helaas bleek hij net te oud voor de opleiding tot militair vlieger. Weer hielp oom Hendrik en vier weken later trad Guus Hagers toe tot de ml-vliegschool van Kalidjati bij Bandoeng.

Hij bleek zijn kruiwagen waard, in anderhalf jaar tijd haalde hij alle brevetten die hij nodig had en nog een paar meer, gewoon omdat hij het kon. In juli 1941 werd hij aangesteld als eerste vlieger op een Glenn Martin b-10 bommenwerper. Lienke en hij kregen een officierswoning toegewezen in Meester Cornelis, een buitenwijk van Batavia. Guus werd gestationeerd op het nabijgelegen vliegveld Tjililitan.

Guus is streng voor zichzelf en voor anderen, tegelijkertijd vriendelijk en hulpvaardig. Hij heeft een scherpe blik, een fenomenale coördinatie, een natuurlijk gevoel voor een kist, en hij heeft de juiste koelbloedigheid – Guus Hagers is een geboren vlieger. En nu zit hij in een stikdonkere nacht achter in een snoeihete auto in een Australische woestijn met zijn knieën in zijn nek.

De volgende ochtend vroeg rijden de geronselde taxi’s door de poort van Archerfield Airbase, iets buiten Brisbane. De mannen zijn stoffig, geradbraakt, stinken naar zweet, maar ze zijn present. Ze worden uitbundig begroet door de anderen, die wel volgens planning de avond daarvoor zijn aangekomen. Er is nog net tijd voor een sanitaire stop, koppen onder de kraan, en om acht uur staat het voltallige detachement op het platform. De mannen zijn gespannen, opgeladen. Ze vergapen zich aan de enorme hoeveelheid kisten die naast de startbanen klaarstaan. Het zijn er honderden, letterlijk. Ze hebben nog nooit zo veel vliegtuigen bij elkaar gezien. Jagers, bommenwerpers en transportvliegtuigen.

Hagers, Burck en Winckel kijken elkaar aan, denken hetzelfde, de moeheid is op slag verdwenen. Een week instructie, hooguit, een dag vliegen naar Broome, een dag naar Java.

‘Waar staan onze kisten?’ vraagt Burck. Er staan zo veel toestellen dat niemand weet waar ze kijken moeten. ‘Waar staan de nieuwe Mitchells?’

Boot geeft niet meteen antwoord.

‘Daar!’ roept Winckel. Hij wijst naar een toestel dat anders is dan alle andere. Een prachtige kist, hoog op haar wielen, recht, horizontaal, geen staartwieltje maar een neuswiel. Uitdagend en aanvallend. Ze staat er als een koningin tussen haar aanbidders die allemaal tegen haar opkijken. Spanwijdte van twintig meter, licht geknikte vleugels, de b-25 is zo mooi dat de mannen er stil van zijn.

‘Waar is de rest?’ vraagt Burck.

Boot staart naar het vliegtuig dat voor hen staat. Het lijkt alsof hij zijn best doet om zijn mannen niet aan te kijken.

‘Er is hier maar één b-25’, zegt hij. ‘Deze. En die is niet voor ons.’

*==*==*

Batavia, 19 februari 1942

‘De tegenaanval is begonnen, geallieerden bombarderen de raffinaderij in Palembang.’

Lienkes vader heeft wel gerust, maar duidelijk niet geslapen. Hij laat zich met een klap op de stoel zakken. ‘Volgens het nieuws staat de hele benzinevoorraad in brand.’

‘Eerst thee’, zegt Lienkes moeder en ze schenkt de kopjes vol, zoals ze alle dagen doet als de familie na het middagslaapje op het platje in de schaduw achter het huis zit.

‘Nou, daar hebben de Japanners niet lang plezier van gehad.’

‘En eet iets, het is niet goed om naar akelige berichten te luisteren op een lege maag.’

Lienke wacht tot haar moeder haar ritueel heeft doorlopen en tot haar vader zijn thee opheeft en zijn cake. ‘Wie vliegen daar, pap, zei het nieuws daar iets over?’

‘Yanks, samen met onze jongens, in Glenn Martins. Verder is er nog niets bekend, de aanval is nog in volle gang. Je moeder vindt het beter als je bij ons blijft tot Guus terug is.’

Lienke ziet dat zijn zorgrimpel dieper is geworden sinds hij naar het nieuws heeft geluisterd.

‘Ze zullen ze wel stoppen’, zegt ze, overtuigder klinkend dan ze is, want ze weet dat de Nederlandse luchtvloot zit te springen om de nieuwe bommenwerpers – Guus is niet voor zijn lol in Australië. Ze is blij dat ze hem altijd is blijven steunen in zijn keuze. De verhuizingen nam ze op de koop toe, ze is er zelfs goed in. Zolang ze zich kan herinneren werd haar vader overgeplaatst van hot naar her. Afscheid nemen, verhuizen, opnieuw beginnen – het is het leven dat de meeste Europeanen in Indië leiden. Schijnbaar moeiteloos voegt ze zich naar het militaire regime van haar man. Ze is een vrouw die de carrière van haar echtgenoot vooropstelt, maar ze heeft ook een eigen leven, eigen werk, eigen vriendinnen. Hoewel dat in Indië iets meer geaccepteerd wordt dan in Holland, waar een vrouw van de meeste werkgevers eervol ontslag krijgt als zij trouwt, is Lienke in zelfstandigheid en onafhankelijkheid haar tijd vooruit.

Ze heeft nooit één dag zonder werk gezeten, ze spreekt haar talen, is een gediplomeerd onderwijzeres, ze kan regelen, organiseren, en ze heeft een griezelige mensenkennis. ‘Even langs Lien’ is een gevleugelde uitdrukking onder haar vriendinnen als een van hen een man op het oog heeft. Lien kijkt, spreekt en zit er nooit naast.

Guus adoreert haar.

‘Jij bent mijn engel,’ zei hij, vlak na de laatste overplaatsing, ‘mijn Roos van Java.’

‘Overdrijf niet zo.’

Ze zaten samen op de veranda voor hun nieuwe huis, eind van de dag, in het late licht dat er maar zo kort is, een wereld van kleur en geur om hen heen, rijk en dicht.

‘Ik overdrijf nooit’, zei Guus.

‘Dat is waar.’

Zodra haar zwaaiende ouders uit het zicht zijn en Lienke zich omdraait, maant de koetsier van de sado[7] zijn pezige schimmeltje tot een rustige draf. Het is nog vroeg, de frisheid van de ochtend brengt scherp licht. Licht om te fotograferen, zou Guus zeggen. De koetsier klakt twee keer met zijn tong om het paard verder aan te sporen, Jippy keft een korzelig antwoord. Hij keft ook tegen de politieman die op het kruispunt het opvallend rustige verkeer regelt en tegen een passerende auto. Lienke tilt hem van haar schoot en zet hem op de vloer van de sado, waar de kleine foxterriër slaapt tot ze thuis zijn.

Ze brengt haar koffertje naar de slaapkamer, zegt Moena gedag, zet haar hondje in de grote buitenkennel onder de waringin,[8] stapt op de fiets en rijdt naar de bank waar ze sinds Guus’ overplaatsing een baantje heeft als typiste. Ze duwt tegen de draaideur, groet de kassier, loopt het kantoor binnen en weet niet wat ze ziet. De bureaus van de directeur en de onderdirecteur zijn leeg, schrijfblokken en pennen staan in het gelid, stoelen zijn aangeschoven.

‘Spoorloos verdwenen’, zegt de secretaresse van de directeur. ‘Wat moeten we nou?’

[4] Pajong – paraplu

[5] Barang – bagage, spullen

[6] Kali – rivier

[7] Sado – rijtuigje met één paard

[8] Waringin – ficus benjamina

Hoofdstuk 4

‘Wat doen we hier?!’ Winckel, de altijd rustige Winckel, knapt uit zijn vel. ‘We hadden thuis moeten zijn, op Java, dan hadden we de Jap misschien nog uit Palembang kunnen houden! Nu staan we hier. Met wat? Met niks. Met minder dan niks!’

De verslagenheid is groot, het onbegrip nog veel groter. Hoe kan het gebeuren dat de beste vliegers van het knil op pad worden gestuurd om kisten op te halen die er helemaal niet zijn?

‘Maak je geen zorgen,’ zegt kapitein Boot, ‘onze kisten komen. Ze zijn betaald en ze zijn onderweg. Meer kan ik niet zeggen.’

‘Wanneer?!’ Winckel is witheet. ‘Komen ze morgen? Overmorgen? Of pas volgende week?’

‘Komen ze wel op tijd?’ vraagt Burck.

‘Als we te lang moeten wachten, kunnen we beter teruggaan’, zegt Guus.

‘En als we terug moeten, kunnen we beter zo snel mogelijk gaan’, zegt Winckel.

Boot weet ze ditmaal te kalmeren, zijn teleurstelling is net zo groot als die van zijn mannen. Om hen af te leiden en gunstig te stemmen, organiseert de kapitein een feest in de plaatselijke kroeg, Lennon’s Bar. De stemming is opgejaagd en boos, in combinatie met veel alcohol blijkt dat een slechte mix.

De volgende dag kijken alle Nederlanders op de basis naar de lucht, in afwachting van de zeven nieuwe b-25’s. De dag daarna is het al een ritueel.

‘Zijn er eigenlijk wel nieuwe kisten?’

‘Moeten ze nog gebouwd worden?’

De vragen ketsen af op de militaire leiding, die geen antwoorden heeft. Dagen rijgen zich aaneen, Amerikanen en Australiërs oefenen met hun vliegtuigen. De Nederlandse vliegers blijven aan de grond.

Guus doet wat hij altijd doet, hij banjert over het vliegveld. De zon schijnt onbelemmerd op de basis. Vooral ’s ochtends en aan het eind van de middag zijn geschikte tijden om buiten te zijn. De basis is uitgestrekt, veel groter dan wat hij in Tjililitan gewend is. De enorme opstelplaatsen voor de grote hoeveelheid kisten en de start- en landingsbanen liggen niet ver van de barakken, de mess en de kantoren. Australiërs en Amerikanen racen rond in jeeps en op motoren, vrachtwagens rijden af en aan met voorraden en onderdelen. Het detachement van Guus is maar een kleine groep en hij zoekt al snel aansluiting bij de mannen van de basis. Binnen twee dagen is hij vrienden met de jongens van de Australische vliegveldwacht. Een beetje kletsen, een beetje helpen hier en daar, als er iets versjouwd moet worden of als er toestellen verplaatst moeten worden, hij is er en hij is nergens te beroerd voor.

Soms lijkt het alsof hij moeite heeft met de grond, en de grond met hem. De cockpit zit in zijn hoofd, hij denkt in meters en knoppen, in snelheid, oliedruk, temperatuur, hoogte. De gewoonte, de procedure, de volgorde van alles. Niks vergeten. Hij kan de bediening van zijn kisten dromen.

Er nadert een vliegtuig, één vliegtuig. Een dc-3 landt op Archerfield. Guus ziet zes mannen in keurige pakken van de trap komen, hoge ambtenaren waarschijnlijk. De laatste biedt een helpende hand aan een vrouw met een wespentaille in een wijde Marlene Dietrichbroek en bijpassend kort jasje. Onder aan de trap trekt ze het jasje recht en knikt naar Guus. Hij tikt tegen zijn pet, wacht tot de crew beneden is en schiet de captain aan.

‘Hoe is de situatie op Java?’ vraagt hij.

Er is geen nieuws, luidt het antwoord. Hier en daar wordt gevochten, de Japanners bombarderen nog steeds af en toe een vliegveld en er worden voorbereidingen getroffen.

‘Waarvoor?’ vraagt Guus.

‘Mocht het nodig zijn’, zegt de captain.

‘Mocht wat nodig zijn?’

‘Luister, ik kan nu niets zeggen, maar je begrijpt wat ik bedoel.’

‘Nee, ik begrijp niet wat je bedoelt.’ Guus voelt de paniek naar zijn keel stijgen. Hij kijkt naar de mensen die zojuist uit het vliegtuig zijn gekomen. Hij holt achter ze aan, probeert ze te spreken. Alleen de vrouw blijft staan. Ze lijkt iets vergeten, ze zegt iets tegen de man die naast haar loopt en wijst naar het vliegtuig.

Hij gaat ongegeneerd naast haar staan. ‘Mag ik iets vragen?’

De vrouw staat stil en kijkt hem aan. Heldere, indringende blik. Glimlach. ‘Natuurlijk.’

‘Kunt u iets vertellen over de situatie op Sumatra? En die op Java? Komt u uit Java, Batavia misschien? Hoe is het in Batavia?’

‘Het is onduidelijk. Dreigend’, zegt ze. ‘We doen wat we kunnen.’

‘Waarom bent u hier?’ vraagt hij.

De vrouw lacht, kijkt even naar de grond. ‘Om te vragen of u mijn tas wilt pakken, die heb ik in het toestel laten liggen.’

Guus voelt haar hand op zijn arm, ruikt haar parfum. Fris, zelfs na acht uur in een stinkende kist. Hij rent naar de kist, klimt erin en staat een minuut later weer naast haar met haar tas.

‘Wie zijn “we”,’ vraagt hij, ‘en wat is precies uw functie?’

‘Hagers!’

Kapitein Boot ontfermt zich over de vrouw, werpt een blik op Guus en wijst met zijn duim over zijn linkerschouder: opzouten. Daarna brengt hij de passagiers naar twee gereedstaande auto’s. Guus kijkt ze na. Zijn hart krimpt als hij ziet hoeveel koffers er uit het vliegtuig komen en in een aparte pick-up worden geladen. Als er nog drie loodzware hutkoffers volgen, weet hij wat er aan de hand is. Hij is getuige van de voorbereidingen waarover de captain sprak – voor als het nodig mocht zijn. Hij is getuige van een regering, in elk geval een deel daarvan, op de vlucht.

Ver van Brisbane, in Batavia, wordt dat luidkeels ontkend. De gouverneur-generaal heeft verordonneerd dat elke functionaris op zijn post dient te blijven. Vluchten laat een negatieve indruk achter bij de lokale bevolking en er is een structureel gebrek aan ruimte in de vliegtuigen en op de schepen. De marineleiding denkt er net zo over, hoewel de commandant der zeemacht, viceadmiraal Helfrich, al in mei 1940, na de capitulatie van Nederland voor Duitsland, evacuatierichtlijnen heeft laten opstellen. Ook in zijn ogen is het nog niet zover.

Na de val van Singapore op 15 februari 1942 en de Japanse luchtaanval op Darwin op 19 februari, gaat voor Australië de oorlog een nieuwe fase in. Er zitten meer dan dertienduizend Australiërs in Singapore, die na de hevige gevechten gevangen zijn genomen.

Het toestel van de vrouw in de filmsterrenbroek blijkt de eerste van vele. De luchtbrug Java-Broome-Brisbane draait op volle toeren: het bestuur en de top van het zakenleven en het bankwezen van Indië is op de vlucht. Hele gezinnen komen aan, massa’s bagage achter zich aan slepend, inclusief tafelzilver en een onmisbare bureaulamp.

‘Dit is evacuatie’, zegt Burck. ‘Iets anders is het niet.’

De leiding op de basis weigert dat woord in de mond te nemen, maar voor de mannen is die simpele constatering een schok. Evacuatie betekent dat hun land, Indië, wordt opgegeven. Wat gebeurt er nu met hun vrouwen en kinderen, met hun families?

Guus en Will Burck houden het niet langer. Met elk vliegtuig dat landt, wordt hun ongerustheid groter. Op een dag grijpt Burck Guus bij zijn mouw en sleept hem mee. Samen lopen ze onaangekondigd bij kapitein Boot naar binnen. Ze trekken zich niets aan van zijn bezwaren en protesten dat ze zich aan procedures moeten houden.

‘Kapitein, toestemming om te spreken’, zegt Burck en hij wacht het antwoord niet af. ‘Verzoek om onze vrouwen met de eerstvolgende vlucht te laten overkomen.’

Naast hem staat Guus, stil en zenuwachtig. Hun vraag is niet zomaar een vraag.

‘Geen sprake van’, zegt Boot. ‘Jullie kennen de regels net zo goed als ik.’

‘Permissie om zelf terug te vliegen en ze te halen’, zegt Hagers.

‘Geen toestemming’, zegt Boot.

‘Onze Lodestars staan hier ongebruikt. Vier dagen uit en thuis, één vlucht, twee kisten.’

‘Die blijven hier, ze moeten dag in, dag uit ter beschikking staan.’

Burck en Hagers druipen af, woedend. Een dag later komen ze terug met een officieel verzoek. Dat weigert Boot ook. Met lede ogen en gloeiende woede zien de vliegers hoe vliegtuigladingen vol hoge ambtenaren en directieleden van de luchtvaartdienst en van financiële instellingen, soms met vrouw, kinderen en hond, in de veiligheid van de basis aankomen.

Bij elke aankomst holt Guus naar het platform, nooit ziet hij tussen de gezichten de stralende lach van Lienke.

Hoofdstuk 5

Brisbane – Archerfield, 24 februari 1942

Midden in de nacht kruipt Guus uit zijn brits en sluipt naar buiten. Onder het afdak van de barak kijkt hij naar de lichtjes op de basis. In zijn hand heeft hij de foto van Lienke voor het station van Bandoeng. Het filmpje heeft hij op de basis laten ontwikkelen en afdrukken. In het minimale licht kan hij haar nog net zien.

Lampjes hangen roerloos in het donker, er is geen wind. De nacht in Australië is anders dan in Indië, stiller en groter, geen roepende dieren. Hij had nooit gedacht dat hij de brulkikkers zou missen en de hanen. Er is hier geen oerwoud, geen natuur die juist ’s nachts tot leven komt. In Indië hoor je altijd wel iets scharrelen of knagen. De nacht is er vol geluiden die het donker diepte geven, dichtbij, verder weg. En nergens de geur van kip of vis op een houtskoolvuurtje, van santen,[9] sereh[10] of krètèksigaretten.[11] Ze zitten hier een week, het lijkt wel een maand.

De deur van de barak gaat zachtjes open, Guus hoort vingers die een sigaret uit een pakje wurmen en de korte klik en schraap van een aansteker.

‘Jij ook één?’ Burck staat naast hem, pakje in zijn uitgestoken hand.

‘Ik heb liever een kist.’

‘Dat is waar, jij rookt niet.’

‘Als je een kist hebt, stap ik nu in.’

‘Amen’, zegt Burck. Hij leunt tegen de houten pilaar van het afdak en inhaleert. ‘Als ze niet snel komen, pak ik zo’n Lodestar en ben ik weg.’

‘Mooi plan.’ Ze grinniken.

‘Ik zweer het je. We kunnen beter daar zitten met een ouwe kist dan hier met niks.’

Burck zegt precies wat hij denkt. Emotionele man, Burck. Grote man, grote mond. Zegt de dingen die Guus inslikt. Maar als een ander zegt wat hij denkt, hoort hij dat graag.

‘Veel beter.’

‘Wat doen we hier dan?’ vraagt Burck. ‘Het is vast een mooi land, Australië, maar het is niet mijn land.’ Hij schiet zijn peuk de nacht in, de gloeiende punt is nog even zichtbaar. ‘Bovendien heb ik Maria beloofd dat ik niet te lang wegblijf. Dat telt ook. Waar of niet? Jij weet waar ik het over heb.’

Guus wordt overvallen door een verlangen, een nieuw soort verlangen, als een voorbode.

‘Zonder mijn vrouw …’ zegt Burck. Hij schudt zijn hoofd. ‘Zonder mijn vrouw doe ik het niet. Geen sprake van. Zonder haar kan ik het niet eens.’

‘We zitten hier pas zeven dagen.’

‘Morgen de achtste.’

‘Je moet het niet erger maken dan het is.’

‘Maar het is een schande’, klinkt een stem achter hen. Geluidloos is Scholte erbij gekomen.

‘Hoe doe jij dat?’ vraagt Burck. ‘Je lijkt wel een kat.’ Hij draait zich naar Guus. ‘Heb jij hem gehoord? Dat is niet normaal, zo stil als jij loopt. Ik wou dat ik dat kon.’

‘Iedereen kan het’, zegt Scholte. ‘Kijk, zo.’ Hij draait zich om en loopt zonder een geluid te maken over de houten vloer van de veranda. Zijn voeten lijken te zweven, gewichtloos. ‘Probeer maar.’

Burck zet twee passen, zijn hielen bonken en de planken kraken.

‘Je tilt je voeten te ver op’, zegt Scholte. ‘Je moet ze laag houden, net niet schuiven.’ Weer doet hij het voor.

‘Een soort strietsen’, zegt Guus.

‘Maar dan langzaam.’

‘Als ik mijn voeten niet optil blijven ze staan’, zegt Burck. ‘En als ik ze wel optil komen ze neer.’ Weer kraken de planken. Hij leunt tegen de paal en steekt een nieuwe sigaret op.

Scholte zegt: ‘Niets erger dan een kist zonder vlieger.’

‘Behalve een vlieger zonder kist’, zegt Guus. ‘En hier staan er twee.’

‘Binnen liggen er nog twaalf’, zegt Burck.

Ze zwijgen en kijken naar de nacht.

‘Als ik mijn Maria wil halen en jij jouw Lienke, zullen we het zelf moeten doen’, zegt Burck.

De twee mannen zoeken elkaar steeds vaker op en proberen een plan te bedenken om naar Java te kunnen vliegen.

‘Zonder toestemming wordt het niets’, zegt Guus.

‘Dan gaan we toestemming halen’, zegt Burck. ‘En niet bij Boot.’

Hun volgende verzoek bereiden ze beter voor. Niet meer emotioneel en impulsief, maar rustig, verstandig en beheerst. Hun directe commandant, Boot, slaan ze over. Ze richten zich tot majoor Fiedeldij. De majoor is een ander soort man, hij is voorkomend en heeft geen harde Hollandse stem, maar juist het zachte, beschaafde dat hij van zijn Indische moeder heeft meegekregen. Als Boot erachter komt dat ze hem hebben gepasseerd, zal hij wel iets leuks verzinnen, maar dat risico lopen ze graag.

‘We willen zelf onze gezinnen ophalen.’

‘Eén vlucht, twee kisten.’

‘Als we morgen vliegen, zijn we de zevenentwintigste in Bandoeng. Het kan. Voor het eind van de maand zijn we weer hier.’

‘Anderen doen het ook.’

Fiedeldij glimlacht. ‘Anderen doen zo veel’, zegt hij.

‘Als het moet gaan we met één kist.’

Hun hoop duurt één dag, dan wijst Fiedeldij hun verzoek af met een kort bericht. Zonder uitleg, zonder reden. Will Burck en Guus staren verslagen naar het stomme papiertje. Als ze verhaal willen halen blijkt de majoor onvindbaar. Hij is niet op kantoor en niet op de basis.

Dagenlang blijft de verontwaardiging knagen. Met hun ziel onder de arm proberen ze een normaal ritme te hervinden. Adriaan Scholte staat aan hun kant, bijna iedereen staat aan hun kant. Niemand mag op en neer vliegen om zijn vrouw en familie te halen, de kisten zijn er niet voor het gewone personeel. Dat weet iedereen.

In de verte nadert een kist die de landing inzet. Geen Australisch vliegtuig en geen Amerikaan. Het is een van hun eigen kisten, een Lodestar. Langzaam taxiet het toestel naar zijn plek, de vlieger zet de motoren uit en even later gaat de deur open. Fiedeldij stapt naar buiten, stralend, glunderend van oor tot oor. Achter hem komen zijn vrouw en kinderen naar buiten, hij helpt zijn vrouw met het laatste stapje, de kinderen springen, uitgelaten, ze zijn er! Van Java, via Broome, op Archerfield. De dag na het laatste verzoek van Hagers en Burck is Fiedeldij zelf naar Bandoeng gevlogen om zijn gezin op te halen.

Guus kan zijn ogen niet geloven. Niemand mocht gaan en nu begrijpt hij waarom. Fiedeldij had zijn eigen plan en hij wilde niet dat iemand dat zou verstoren. In shock staart Guus naar het blije gezin. Waarom heeft hij het niet gezegd? Waarom hebben ze het niet gecombineerd? Waarom alleen zijn vrouw? Waarom is Lienke niet ook meegenomen? Waarom niet zo veel mogelijk vrouwen en kinderen op één vlucht? Waarom? Het geluk van de majoor is een klap in zijn gezicht, woede schiet als gif door zijn lijf. Naast hem staat de grote Will Burck, versteend. Door de actie van Fiedeldij is het de mannen in één klap duidelijk dat saamhorigheid niet telt voor de leiding in Brisbane.

Guus is zo kwaad dat hij pas laat merkt dat Will Burck met grote stappen en opgetrokken schouders terugloopt naar het messgebouw.

‘Hé!’ roept hij. ‘Hé, Burck!’

Guus holt achter hem aan over het terrein, juist nu hebben ze elkaar nodig. Burck reageert niet. Hij loopt en loopt, het hele eind van de landingsbaan naar de gebouwen, voorbij de mess naar de barakken.

‘Will! Waar ga je heen? Wacht even!’

Met een kort sprintje haalt Guus hem in, ze lopen naast elkaar. Burck kijkt hem niet aan.

‘Zag je hoe hij uit zijn kist stapte? Zag je dat? Alsof we lucht waren. Zag je hoe hij zijn vrouw uit de kist hielp? De gentleman. Een hufter is het!’

Zwijgend loopt Burck de barak in, door de gang naar zijn kamer. Daar trekt hij het gordijn dicht, kijkt verstoord naar het licht dat er aan alle kanten langs naar binnen straalt, draait zich om en loopt de kamer weer uit.

‘Hé, Burck, zeg eens wat!’

Uit de voorraadruimte haalt hij een rol verduisteringspapier en een rol tape. Hij rukt de gordijnen weer open, met zijn mes snijdt hij het papier op maat en plakt het voor het raam. Zwart. Eén voor één maakt hij alle kieren dicht tot er geen lichtstraal meer doorheen komt. Daaroverheen sluit hij de gordijnen, hij doet de deur dicht en knipt het licht aan.

‘Wat doe je nou, kerel?’

‘Ik wil niemand meer horen en niemand meer zien.’

‘Fiedeldij is een zak, oké, een enorme zak, maar laten we nou niet overdrijven.’

Niet overdrijven, het is zijn lijfspreuk, en nu voelt hij dat de grens is bereikt.

‘Als ik die vent zie, sta ik niet voor mezelf in’, zegt Burck. ‘Dus laat mij maar, oké?’

Wat hij ook probeert, Guus komt er niet meer doorheen. Achter zijn ogen gaan de deuren dicht, Burck kijkt hem nog wel aan maar wat hij ziet, daar kan Guus alleen maar naar raden. Als Burck alleen wil zijn, is dat misschien het beste. Vragen, bespreken, uitpraten – het is niet de sterkste kant van Guus.

‘Maar ik hou je in de gaten’, zegt hij.

‘Waar is Burck? Iemand Burck gezien?’ schreeuwt Boot de volgende dag op appèl. De kapitein stuurt een man om hem te halen, maar Burck heeft zich opgesloten in zijn kamer. De grote man voelt zich verraden door zijn meerdere.

Elke dag gaat Guus bij hem langs om even met hem te praten, om hem erbij te houden.

‘Vanavond fuif in Lennon’s’, zegt hij. ‘Zin om te gaan?’ Hij pakt Burcks trompet en zet hem aan zijn mond. Een hees gepiep klinkt door de kamer. ‘Dat kun jij beter doen’, zegt Guus en hij geeft het instrument aan Burck, die er roerloos mee in zijn handen blijft zitten.

‘Wat valt er dan te vieren? Heeft Fiedeldij ondertussen ook zijn moeder gehaald?’

‘Om de zinnen te verzetten, volgens Boot.’

‘Geloof jij het?’

‘Kom op, speel wat.’

Burck draait de trompet een paar keer rond in zijn handen, zet hem tegen zijn lippen en speelt. Een langgerekte, klaaglijke melodie stroomt uit het instrument en wikkelt zich om de twee mannen. Guus leunt tegen het tafeltje in de hoek en laat zich meevoeren door de muziek van Burck, die steeds hoger en dunner wordt en eindigt op één aangehouden ijle noot.

‘Yeah’, zegt Burck. ‘Soms heb je dat nodig.’

Burck gaat niet. Guus wel, geheel tegen zijn gewoonte, maar na tien minuten heeft hij het al gezien. Het plezier is niet zijn plezier, hij drinkt niet en heeft niets te vieren. Hij voelt zich niet thuis bij de blije officieren. Liever zit hij op de basis, tussen de kisten of ergens in een rustig hoekje waar hij zijn gedachten kan laten gaan en zijn woede onder controle kan houden. Wegdrukken. Liever zit hij bij Burck.

Het feest is zogenaamd bedoeld om de verveling te doorbreken, maar iedereen weet wat er werkelijk wordt gevierd: de manier waarop de legerleiding zichzelf ongegeneerd bevoordeelt. Dat steekt, en de kater is dan ook groot. In de nadorst zakt de stemming verder. De enige remedie, nieuwe toestellen en een doel, blijft uit. De lucht is onbereikbaar. De open ruimte, de hoogte, de snelheid los van de grond, los van het gedoe, van de afspraken die niet worden nagekomen, van de planningen die niet kloppen, los van de leiding die geen leiding geeft. Weg. Omhoog. Het kan niet, ze zitten vast op de grond.

Burck verschijnt niet meer op appèl, elke dag weigert hij en Boot en Fiedeldij laten hem. Iedereen laat hem, behalve Guus. Hij blijft komen, blijft hem opzoeken, blijft tegen hem aan praten.

‘Dit is niet goed, Burck. Ik ben net zo kwaad als jij, maar zo gaat het niet.’

Ze zitten samen in de verduisterde kamer, de lucht is warm en muf.

‘Ik zet even het raam open’, zegt Guus.

‘Afblijven!’

‘Ga je me tegenhouden?’

‘Niet doen.’

Guus staat op en pakt de handgrepen van het raam om het omhoog te trekken.

‘Hagers, ik sla.’

‘Moet ik daar bang voor zijn?’ Guus trekt het raam omhoog. Licht en lucht en geluid stromen naar binnen.

‘Dat is beter’, zegt hij. Hij draait zich opgelucht om en Burck slaat hem vol op zijn kaak. Gesloten vuist. Guus wankelt, even wordt het hem zwart voor de ogen, de kamer draait, hij stapt opzij, zoekt met zijn hand naar de muur om zijn evenwicht te hervinden.

‘Ik heb je gewaarschuwd’, zegt Burck en met een klap duwt hij het raam weer dicht.

Als de duizeling wegtrekt, kijkt Guus verbijsterd naar zijn vriend. Hij onderdrukt de neiging om terug te slaan.

‘Dat was niet goed’, zegt hij en hij grijpt hem bij zijn arm. ‘Burck? Will? Ik ben het, Guus. Dat was niet goed. Hoor je me?’

‘Nee.’ Burck schudt zijn hoofd.

‘Will, luister naar me. Kijk me aan, Will. Kijk me aan. Je hebt hulp nodig.’

Langzaam keert de blik terug in zijn ogen, verwonderd kijkt hij naar Hagers, alsof hij niet eens meer weet wat hij net heeft gedaan.

‘Kom mee,’ zegt Guus, ‘voor het uit de hand loopt. Straks ga je nog mensen slaan.’

‘Kunnen we niet hebben’, zegt Burck.

Guus neemt hem mee naar dokter Storm. In het kale, steriele kamertje kijkt Storm de vlieger aan. Glimlach op zijn gezicht.

‘Aha, Will Burck’, zegt hij. ‘De zonderling. Wat zijn de klachten, kerel?’ Hij voelt zijn pols, beluistert zijn longen, kijkt in zijn ogen en oren, klopt op zijn rug, stelt drie vragen en heeft zijn diagnose klaar.

‘Niks aan de hand, beetje down. Daar hebben we allemaal weleens last van. Kiezen op elkaar, gaat vanzelf over.’

Hij stuurt Burck weg, soldaten moeten niet zeuren, vliegers al helemaal niet. Zolang je niets gebroken hebt en er geen kogels in je lijf zitten, is er niets aan de hand.

In zijn dagboek schrijft Guus over kleine dingen, over kapotte toestellen, over de leegheid, de verveling. Dagen achtereen is zijn enige aantekening: ‘Archerfield’. Verder niets. Hij schrijft niet over zijn dromen, over zijn woede, dat vertrouwt hij zelfs zijn dagboek niet toe. Alleen Burck weet daarvan. En Scholte. En alle anderen die net zo boos zijn.

Begin maart landt de eerste b-25 en lijkt er een eind te komen aan hun zorgen.

‘Eén’, zegt Burck. ‘Eén kist.’

‘Je moet ergens beginnen’, zegt Guus. ‘Gisteren hadden we er geen.’

Samen met een stel anderen springen ze achter op een vrachtwagen die naar de landingsbaan rijdt, om van dichtbij een kijkje te gaan nemen. De teleurstelling volgt direct, ze mogen er niet eens bij in de buurt komen. Militaire politie bewaakt de b-25, die onmiddellijk bij de andere kisten op het veld wordt geparkeerd.

‘Waarom mogen we er niet bij?’ vraagt Guus.

‘Orders.’

Anderen komen aanlopen. Winckel, Busser, Oudraad, Frouws, Grummels, Tander – allemaal kijken ze in verbazing naar de kist waar ze niet aan mogen komen.

‘Orders’, is het enige antwoord dat ze krijgen.

‘We moeten bij Boot zijn’, zegt Grummels. ‘Deze jongens doen gewoon hun werk.’

Met zijn allen klauteren ze in de vrachtwagen en rijden terug naar het kantoortje waar Boot zit. De assistent van Boot heeft geen schijn van kans, de groep schuift hem opzij en stampt door naar de kamer van de commandant.

Boot reageert op zijn gebruikelijke manier, tierend en scheldend. Ze zijn het zo langzamerhand gewend, maar Busser houdt het niet meer. Hij reageert fel. Tander en Grummels kunnen ook geen begrip meer opbrengen. Drie getrainde vliegers, mannen die onder zware omstandigheden kalm kunnen blijven, ontploffen tegenover hun meerdere.

Guus houdt zich stil en luistert. Het heeft geen zin om met z’n allen door het lint te gaan, Boot reageert averechts op herrie. Hoe harder ze tekeergaan, hoe harder hij optreedt. Hij heeft het over discipline en orders volgen, de vliegers willen doen waarvoor ze gekomen zijn.

Het is geen gesprek, het is een confrontatie tussen twee kampen en de macht ligt bij Boot. Hij behandelt hen als een groep klagende jongens.

Die avond hoort Guus van een van de Amerikanen de reden voor deze belachelijke situatie: er is onduidelijkheid tussen de Amerikanen en de Nederlanders. Zo noemen ze dat in nette bewoordingen, want het is een ordinair conflict. ‘De Nederlanders hebben die kisten besteld én betaald,’ zegt de Yank, ‘maar dat was vóór de aanval op Pearl Harbor, begrijp je? Nu willen wij die toestellen zelf hebben.’

De b-25 is het neusje van de zalm, de beste bommenwerper die er wordt gemaakt. Iedereen wil die kisten. De fabrieken in Amerika kunnen de vraag niet meer aan en de Nederlanders mogen achter in de rij aansluiten.

Om vijf uur ’s ochtends klinkt het sein voor appèl. Te vroeg, veel te vroeg. Slaperig en stijf stapt Guus uit bed, kleedt zich aan en gaat naar buiten. Twee rijen mannen, gapend en nog wankel. Boot lijkt al uren op.

‘Vanaf vandaag beginnen we de dag met een uur sporten. Dat is goed voor het lichaam en goed voor de geest. Houdt de zaak scherp. Houdt de boel bij elkaar! Rechts … om!’ schreeuwt hij.

Automatisch voeren ze het commando uit.

‘Voorwaarts … mars!’

Het is nog niet eens licht. Een uur lang worden ze afgebeuld. Hollen, sprinten, springen, kruipen en weer hollen. Dit kun je geen sport meer noemen. De stem van Boot schalt over het terrein en doet pijn in hun oren. Afgepeigerd staan ze stil voor hun barak.

‘Die vent is gek’, zegt Scholte. Hij hapt naar adem.

‘Waar slaat dit op?’ zegt Guus.

‘Dit doen we niet nog een keer’, zegt Winckel.

Boot zet door. Sport en training moeten de orde herstellen. De volgende ochtend klinkt weer om vijf uur appèl. Tien minuten later heeft nog niemand zich laten zien. De kapitein stormt de barak binnen en brult iedereen uit bed.

‘Appèl! Nu! Opstaan! Opstaan! Eruit!’ Met zijn stok slaat hij tegen de stalen bedden, hij trapt en schreeuwt tot ze allemaal buiten demonstratief staan te gapen.

‘Looppas, vooruit!’

Er gebeurt niets, niemand beweegt. Het is niet afgesproken, ze hebben geen plan, ze zijn het gewoon met elkaar eens. Guus staat in de tweede rij en hij denkt aan Lienke. Jammer dat Burck er niet bij is, denkt hij, dit zou hem goeddoen.

‘Mars, rechts, links.’ Boot zet zelf twee passen en houdt op als blijkt dat niemand hem volgt.

Boot gaat door en dat is zijn zoveelste inschattingsfout. De mannen blijven staan, op de plaats rust, en verroeren geen vin. Niemand weet hoe dit moet aflopen. Boot kan niet meer terug, als hij opgeeft, zal hij nooit meer een bevel kunnen geven.

Guus weet dat ze uiteindelijk zullen gehoorzamen. Een potje sporten in de vroege ochtend is ook weer niet zo’n ramp. Maar ze willen een punt maken, ze rekken de confrontatie tot het uiterste, tot ze de paniek bij Boot in zijn ogen zien. Ze blijven roerloos en stil. Pokerface. Gevechtsvliegers en hun technici als één man.

Alleen heeft niemand op Hos gerekend. Peter Jan Hos, een van de monteurs. Hos is een goeie vent, aardig en beleefd, een prima technicus, staat altijd klaar, al moet er midden in de nacht iets worden gefikst. Klaagt nooit, ook die dag niet. Hij zegt niets, doet een stap naar voren, trekt zijn pistool, klikt in één beweging de veiligheidspal eraf, loopt naar de eerste kist en richt.

‘Als je nou niet ophoudt, schiet ik de banden kapot’, zegt hij. ‘Allemaal.’

Boot staat aan de grond genageld, zijn stem stokt. Eén seconde duurt het en dan rennen Busser, Frouws, Grummels en Hagers naar voren om Hos tot bedaren te brengen. Ze begrijpen allemaal waarom hij zo reageert. Als Hos de kapitein had uitgedaagd tot een vechtpartij, had iedereen hem zonder aarzelen verdedigd. Maar dit kan niet, mag niet.

‘Kom op, Hos, blijf van de kisten af. Dat zijn onze kisten, wat doe je nou?’

‘Iets anders hebben we niet, Hos.’

Willens en wetens schade toebrengen aan de kisten is niet acceptabel, nooit. Eén voor één komen ze om hem heen staan, draaien hem om, weg van het vliegtuig. Winckel neemt het pistool van hem af, rustig, zonder stemverheffing, zonder gevecht, en loodst hem mee naar binnen. Boot staat erbij en kijkt ernaar. Op een onverwachte manier heeft hij de confrontatie verloren. De ochtendlijke sportdril komt daarna niet meer terug en twee dagen later heeft niemand het er meer over.

In het kantoortje van de basis hangt een brievenbus, een eenvoudig houten kastje dat een paar keer per week wordt geleegd. Een van de mannen van het Australische grondpersoneel brengt de inhoud naar het postkantoor in de stad. Aan een klein tafeltje schrijft Guus een kaart, een ansichtkaart met een foto van het centrum van Brisbane, van de basis zelf is geen kaart. Hij goochelt met de woorden, hij mag niet schrijven dat de toestellen er nog niet zijn, mag niet eens schrijven dat ze op toestellen wachten.

‘Het is hier volop zomer’, schrijft hij. ‘Enorm heet. Prachtig land, uitgestrekt en groot. Kom zo snel mogelijk terug. Ik mis je. Zoenen, je Guus.’

Hij stopt de kaart in de bus en vraagt zich af of de post wel aankomt. Van Lienke heeft hij nog niets ontvangen. Werkt de post niet goed, of is hij te ongeduldig? Via de radio op de basis horen de vliegers dat de geallieerde strijdkrachten hebben gevochten om Palembang. Het grootste deel van de benzinevoorraad die in Japanse handen was gevallen, is vernietigd, samen met twintig Japanse bommenwerpers en vijfendertig Zero-jachtvliegtuigen die daar staan opgesteld én alle Glenn Martins van de Militaire Luchtvaart in Indië. Ze winnen tijd, maar is het genoeg? De zon brandt op Archerfield, net als het verlangen van de vliegers om mee te kunnen doen. Heel af en toe wordt er een vlieger op pad gestuurd, om mensen te gaan halen. Meestal Winckel.

*==*==*

Java, 28 februari 1942

Op de kleine voorgalerij van de officierswoning in Meester Cornelis, een buitenwijk van Batavia, schrijft Lienke aan Guus zoals ze gewend is brieven te schrijven: beetje scheef op één bil, blocnote op de brede rechterleuning van de stoel. Op de andere leuning volgt de kat Poetie[12] de bewegingen van haar vulpen, aan haar voeten ligt Jippy. Lienke kauwt op de gedachte dat ze sinds hun afscheid op het station van Bandoeng niets meer van Guus heeft gehoord – geen brief, geen kaart, nog geen gerucht op de wind. Kin omhoog, flink zijn, denkt ze. Als er geen al te gekke dingen gebeuren, ziet ze hem over een dag of twee weer, een week, hooguit. Ze rolt haar brief aan hem in een stuk zeildoek en verstopt het pakketje in de holte van de jacaranda,[13] waarin hij lieve briefjes voor haar, zijn Lienke, achterlaat als hij op missie is. Nu zij vertrekt is het haar beurt iets voor hem achter te laten.

Ze gaat voor de zoveelste keer door het huis. De kat loopt loom achter haar aan, de hond pikt haar stemming op en trekt zich zachtjes piepend terug in zijn mand. Als ze de deur van hun slaapkamer achter zich dichttrekt, zegt een stem in haar hoofd dat zij en Guus hier nooit meer zullen wonen. Lienke, geboren en getogen in Indië, luistert naar die stem. Vandaar dat ze weloverwogen afscheid neemt van het huis, vandaar dat ze haar tranen nauwelijks kan bedwingen als ze afscheid neemt van Moena, de kokkie die bijna drie jaar voor hen heeft gezorgd. Ze geeft haar geld mee voor vier maanden, in de hoop dat de geallieerden tegen die tijd wel gehakt hebben gemaakt van de Japanners, ze geeft haar ook een klein extraatje voor de betjak[14] die al voor het huis staat te wachten om Moena naar haar familie in de kampong[15] te brengen. Lienke pakt Poetie op, kust zijn kopje, en legt haar kat in de armen van Moena. Zijn spierwitte vacht lijkt op te lichten tegen de donkere huid van de kokkie. Ze spreken af elkaar hier te treffen als alles weer normaal is.

Lienke is klaar met pakken. Alles wat ze wil meenemen zit in één koffertje. Hun boeken en andere enigszins waardevolle spullen staan in kisten in de zorgvuldig afgesloten goedang.[16] Daar staan ze goed. Ze wil net naar de keuken lopen om het eten dat Moena achterliet op te warmen als Jippy laat weten dat ze bezoek hebben en dat het goed volk is. Hij stuitert keffend door de gang naar de voorgalerij en weer terug.

‘Uti! Kom binnen, het staat hier klaar voor je.’

Uti, de vijftienjarige zoon van vrienden, is radioamateur, net als Guus. Hij neemt de zendapparatuur mee naar huis tot Guus en Lienke weer terug zijn.

‘Wil je stroop soesoe,[17] of iets eten?’

‘Nee, dank u, tante Lien. Oma is er, ik moet meteen weer terug.’

Hij sjort de doos op de bagagedrager van zijn fiets, zwaait naar Lienke en trapt trots als een pauw de straat uit – hij mag op de spullen van ‘oom’ Guus passen.

Tegen zevenen valt de nacht. Lienke loopt haar gebruikelijke controlerondje en sluit alles af. De kale plek in de hoek van de eetkamer steekt onverwacht scherp af – met de radio heeft Uti het laatste restje Guus meegenomen. In hun slaapkamer werpt ze een laatste blik op het lege bed en ze doet zachtjes de deur dicht, alsof ze bang is iemand te wekken. Dan dooft ze alle lichten, gaat in Guus’ leunstoel zitten, trekt een dunne deken over zich heen tegen de muggen en tegen het donker, en roept Jippy op schoot. Zonder het vertrouwde schuifelen en scharrelen van Moena laat het huis meer geluiden binnen. Het hondje vertelt Lienke wat hij hoort: één oor omhoog betekent niks bijzonders, de windgong van de buren, de piepende pikoel[18] van een straatventer op zoek naar late klandizie; twee oren omhoog en snuit vooruit betekent: een rat of een slang onder het huis, een eekhoorn in de boom naast het huis – belangrijke zaken die de volle aandacht van een foxterriër verdienen.

Het is nog donker als ze door de eerste hanen wordt gewekt. Ze wacht op het licht, stijf van de stoel en van de oorlog die haar leven binnensluipt.

[9] Santen – klappermelk

[10] Sereh – citroengras

[11] Krètèksigaretten – sigaretten met kruidnagel die knetteren, klinkt als ‘krètèk’

[12] Poetie – wit

[13] Jacaranda – paars bloeiende, tropische boom

[14] Betjak – driewielige bakfiets

[15] Kampong – inheems dorp, woonwijk

[16] Goedang – bergplaats, kelder, magazijn

[17] Stroop soesoe – melk met rozenstroop

[18] Pikoel – bamboe draagstok