NAOMI KLEIN

NO TIME

Verander nu voor het klimaat alles verandert

Uit het Engels vertaald door Ineke van den Elskamp,

Marianne Gaasbeek, Arjanne van Luipen, Pon Ruiter,

Kathleen Rutten, Onno Voorhoeve en Annemie de Vries

Uitgeverij De Geus

breda 2014

www.naomiklein.org

Oorspronkelijke titel This Changes Everything. Capitalism vs. The Climate, verschenen bij Simon & Schuster

Oorspronkelijke tekst © Klein Lewis Productions Ltd., 2014

Nederlandse vertaling © de vertalers en uitgeverij De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie Studio Ron van Roon

isbn 978 90 445 3377 4

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

RECHTS HEEFT GELIJK

DE REVOLUTIONAIRE KRACHT VAN DE KLIMAATVERANDERING

‘Consensus onder klimatologen: de klimaatverandering is in volle gang. Op grond van harde feiten is ongeveer 97 procent van de klimatologen tot de conclusie gekomen dat er daadwerkelijk sprake is van een door de mens veroorzaakte klimaatverandering. Deze consensus is niet gebaseerd op een enkele studie, maar op een eensluidende stroom van bewijzen tijdens de afgelopen twee decennia, afkomstig uit wetenschappelijk onderzoek, inhoudsanalyses van collegiaal getoetste studies en publieke verklaringen van vrijwel alle beroepsorganisaties van deskundigen op dit terrein.’

– rapport van de American Association for the Advancement of Science, 2014[1]

‘Het bestaat niet dat dit kan worden gerealiseerd zonder de Amerikaanse manier van leven fundamenteel te veranderen, de economische ontwikkeling tot staan te brengen en grote delen van onze economie de nek om te draaien.’

– Thomas J. Donohue, voorzitter van de Amerikaanse Kamer van Koophandel, over de ambitieuze beperking van de CO2-uitstoot[2]

Er is een vraag van een meneer op de vierde rij.

Hij stelt zich voor als Richard Rothschild. Hij vertelt de aanwezigen dat hij zich verkiesbaar heeft gesteld voor het districtsbestuur van Carroll County in Maryland, omdat hij tot de overtuiging was gekomen dat de beleidsmaatregelen ter bestrijding van de opwarming van de aarde in feite ‘een aanval op het Amerikaanse kapitalisme’ zijn. Zijn vraag voor de panelleden, bijeengekomen in een Marriott Hotel in Washington, is deze: ‘In hoeverre is deze hele beweging eigenlijk een groen Trojaans paard met een buik vol rode marxistische socio-economische doctrine?’[3]

Op de zesde International Conference on Climate Change van het Heartland Institute van eind juni 2011, de belangrijkste bijeenkomst voor de grootste sceptici van de overweldigende wetenschappelijke consensus dat de planeet opwarmt ten gevolge van menselijk handelen, geldt dit als een retorische vraag. Alsof je een groep Duitse bankiers vraagt of Grieken onbetrouwbaar zijn. Niettemin grijpen de panelleden de kans om de vragensteller te vertellen dat hij volkomen gelijk heeft met beide handen aan.

De eerste die het woord neemt, is Marc Morano, redacteur van de voor klimaatsceptici obligate nieuwssite Climate Depot. ‘Tegenwoordig is in Amerika alles onderworpen aan wettelijke regels, tot en met onze douchekoppen, lampen en wasmachines aan toe’, zegt hij. En ‘we staan toe dat de Amerikaanse suv voor onze ogen ophoudt te bestaan’. Als de groenen hun zin krijgen, waarschuwt Morano, zitten we straks met ‘een co2-budget voor iedere bewoner van de planeet, dat wordt bewaakt door een internationale organisatie’.[4]

De volgende spreker is Chris Horner, verbonden aan het Competitive Enterprise Institute, die er een sport van maakt om klimatologen te bestoken met vermoeiende rechtszaken en die daarbij te pas en te onpas de Freedom of Information Act (Wet openbaarheid van bestuur) in het geweer brengt. Hij draait de microfoon naar zich toe. ‘Je kunt denken dat dit om het klimaat gaat,’ zegt hij op sombere toon, ‘en veel mensen geloven dat ook, maar het is geen verstandige gedachte.’ Horner, die er door zijn vroeg grijze haar uitziet als een corpsbaluitvoering van Anderson Cooper, haalt graag Saul Alinsky aan, het icoon van de tegencultuur uit de jaren zestig: ‘Het probleem is niet het probleem.’ Blijkbaar is het probleem dat ‘geen enkele vrije samenleving zichzelf zou aandoen wat deze agenda vereist […] De eerste stap […] is een einde te maken aan die lastige vrijheden die ons maar in de weg blijven zitten’.[5]

De bewering dat klimaatverandering een smoes is om de Amerikaanse vrijheid in te perken is naar de maatstaven van Heartland een vrij tamme uitspraak. Tijdens deze door mij bijgewoonde tweedaagse conferentie wordt het hedendaagse milieubeheer vergeleken met vrijwel elk bloedbad uit de geschiedenis van de mens, van de katholieke Inquisitie tot nazi-Duitsland en Stalins Rusland. Er wordt verkondigd dat de campagnebelofte van Obama om de bouw van biobrandstofraffinaderijen in lokaal eigendom te stimuleren vergelijkbaar is met het plan van voorzitter Mao om ‘in iedere achtertuin een hoogoven te zetten’ (Patrick Michaels van het Cato Institute). Dat klimaatverandering ‘een dekmantel is voor nationaal-socialisme’ (een verwijzing naar de nazi’s door de voormalige Republikeinse senator en gewezen astronaut Harrison Schmitt). En dat milieubeschermers net Azteekse priesters zijn, die talloze mensen offeren om de goden gunstig te stemmen en het weer te veranderen (nogmaals Marc Morano).[6]

Maar het vaakst komen varianten van de opinie van de districtsbestuurder op de vierde rij voorbij: dat de klimaatverandering een Trojaans paard is, bedoeld om het kapitalisme af te schaffen en te vervangen door een soort ‘groen communitarisme’. Of zoals Larry Bell, een van de sprekers tijdens de conferentie, het in zijn boek Climate of Corruption bondig stelt: de klimaatverandering ‘heeft weinig met de toestand van het milieu te maken en veel met het aan banden leggen van het kapitalisme en het transformeren van de Amerikaanse manier van leven in het belang van een mondiale herverdeling van rijkdom’.[7]

Niettemin wordt de schijn opgehouden dat de aanwezigen de wetenschappelijke bewijzen voor klimaatverandering verwerpen omdat er onenigheid is over de gegevens. En de organisatoren doen hun best om geloofwaardige wetenschappelijke conferenties te imiteren door de bijeenkomst ‘Restoring the Scientific Method’ (Herstel van de wetenschappelijke methode) te noemen en voor de conferentie een naam te kiezen, de International Conference on Climate Change, die het acroniem iccc oplevert, dat slechts één letter verschilt van dat van ’s werelds toonaangevende autoriteit op het gebied van klimaatverandering, het Intergovernmental Panel on Climate Change (ipcc) van de Verenigde Naties, een samenwerkingsverband van duizenden wetenschappers en 195 overheden. Maar de verschillende tegenstrijdige hypothesen die op de Heartland-conferentie naar voren worden gebracht – boomringen, zonnevlekken, het middeleeuwse klimaatoptimum – zijn oud nieuws en al lang geleden weerlegd. En de meeste sprekers zijn ook geen wetenschappers, maar hobbyisten – ingenieurs, economen en juristen, gecombineerd met een weerman, een astronaut en een ‘ruimte-architect’ – die er allemaal heilig van overtuigd zijn dat ze met hun berekeningen uit de losse pols 97 procent van de klimatologen in de wereld te slim af zijn.[8]

De Australische geoloog Bob Carter betwijfelt of er wel sprake is van opwarming, terwijl de astrofysicus Willie Soon erkent dat er enige opwarming heeft plaatsgevonden, maar beweert dat deze niets te maken heeft met de uitstoot van broeikasgassen en het gevolg is van natuurlijke schommelingen in de zonneactiviteit. Patrick Michaels van het Cato Institute spreekt hen allebei tegen wanneer hij toegeeft dat de temperatuur stijgt door de uitstoot van co2, maar stelt evengoed dat de effecten zo gering zijn dat we er ‘niets [aan zouden moeten] doen’. Intellectuele bijeenkomsten gedijen op meningsverschillen, maar op de Heartland-conferentie ontstaat er geen discussie als deze zeer tegenstrijdige standpunten naar voren worden gebracht; niemand doet een poging een mening te weerleggen of uit te zoeken wie het nu eigenlijk bij het rechte eind heeft. Wanneer de temperatuurgrafieken worden geprojecteerd, sukkelt een aantal van de voornamelijk oudere aanwezigen zelfs in slaap.[9]

De hele zaal komt echter tot leven wanneer de rocksterren van de beweging het woord nemen – niet de wetenschappers uit het C-team, maar de ideologische strijders uit het A-team, zoals Morano en Horner. Dit is het werkelijke doel van de bijeenkomst: de verstokte klimaatsceptici de gelegenheid bieden de retorische knuppels te verzamelen waarmee ze milieubeschermers en klimatologen in de komende weken en maanden zullen proberen neer te slaan. De punten die aan de orde komen, zullen overheersen in het commentaar onder elk artikel en elke video op YouTube waarin de woorden ‘klimaatverandering’ en ‘opwarming van de aarde’ voorkomen. Ze zullen ook te horen zijn uit de mond van honderden rechtse commentatoren en politici – van Republikeinen met presidentiële aspiraties tot districtsbestuurders als Richard Rothschild. In een interview buiten de sessies om verkondigt Joseph Bast, directeur van het Heartland Institute, vol trots dat de inspiratie en motivatie voor ‘duizenden artikelen en ingezonden stukken en lezingen’ zijn opgedaan tijdens een van deze conferenties.[10]

Indrukwekkender, hoewel niet genoemd, zijn alle nieuwsberichten die nooit werden gepubliceerd of uitgezonden. In de laatste jaren voor de bijeenkomst was de aandacht in de media voor klimaatverandering sterk gedaald, ondanks een toename van extreme weersomstandigheden. In 2007 zonden de drie grootste televisiemaatschappijen in de Verenigde Staten – cbs, nbc en abc – 147 reportages over klimaatverandering uit; in 2011 waren het er slechts 14. Ook dat is een resultaat van de strategie van de sceptici. Het doel was niet alleen twijfel te zaaien, maar ook angst – een duidelijke boodschap af te geven dat elk beetje aandacht voor klimaatverandering onvermijdelijk zou leiden tot een inbox en commentaardraden vol vilein vitriool.[11]

Het Heartland Institute, een in Chicago gevestigde denktank die zich toelegt op het ‘propageren van vrijemarktoplossingen’, houdt deze beuzelbijeenkomsten al sinds 2008, soms tweemaal per jaar. En ten tijde van deze conferentie had de strategie kennelijk resultaten opgeleverd. In zijn toespraak somde Morano – bekend geworden doordat hij in 2004 het verhaal van de aanval van de Swift Boat Veterans for Truth op presidentskandidaat John Kerry bekendmaakte – een aantal overwinningen op. Klimaatwetgeving in de Amerikaanse Senaat: kansloos! De vn-top over klimaatverandering in Kopenhagen: mislukt! De klimaatbeweging: suïcidaal! Hij projecteerde zelfs enkele citaten van klimaatactivisten die zichzelf scherp bekritiseerden (iets waar progressieven heel goed in zijn) en spoorde de aanwezigen aan deze overwinningen ‘te vieren’.[12]

Het enige wat ontbrak was een regen van ballonnen en confetti.

Wanneer de publieke opinie over de grote sociale en politieke kwesties verandert, gebeurt dat meestal vrij geleidelijk. Een abrupte verschuiving, zo die al optreedt, wordt veelal in gang gezet door een dramatische gebeurtenis. De gewijzigde opvattingen over klimaatverandering, in een periode van slechts vier jaar, kwamen voor opiniepeilers dan ook als een verrassing. Een opiniepeiling van Harris Poll in 2007 wees uit dat 71 procent van de Amerikanen van mening was dat het gebruik van fossiele brandstoffen zou leiden tot klimaatverandering. In 2009 was dat percentage gedaald tot 51. In juni 2011 was het nog maar 44 procent – ruim minder dan de helft van de bevolking. Vergelijkbare ontwikkelingen zijn gezien in het Verenigd Koninkrijk en Australië. Scott Keeter, hoofd opinieonderzoek van het Pew Research Center for the People & the Press, beschreef de verandering in de Verenigde Staten als ‘een van de grootste, en snelste verschuivingen van de publieke opinie in de recente geschiedenis’.[13]

Het aantal mensen dat gelooft dat het klimaat verandert, is sinds het dieptepunt in de Verenigde Staten in 2010-2011 weer enigszins gestegen. (Sommigen hebben geopperd dat ervaringen met extreme weersomstandigheden hieraan bijdragen, maar ‘het bewijs daarvoor ontbreekt op dit moment’, aldus Riley Dunlap, socioloog aan Oklahoma State University, die zich vooral bezighoudt met de politieke aspecten van de klimaatverandering). Maar het blijft opmerkelijk dat aan de rechterzijde van het politieke spectrum het percentage nog altijd zeer laag is.[14]

Je kunt het je haast niet meer voorstellen, maar in 2008 leek het er nog op dat zelfs in de Verenigde Staten beide politieke kampen naar een oplossing voor de klimaatverandering wilden zoeken. In dat jaar maakte de trouwe Republikein Newt Gingrich een tv-spot met het Democratische Congreslid Nancy Pelosi, toentertijd voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, waarin ze beloofden hun krachten te bundelen om samen de klimaatverandering te bestrijden. En in 2007 lanceerde Rupert Murdoch – wiens tv-zender Fox News de beweging van de klimaatsceptici alle ruimte biedt – een stimuleringsprogramma bij Fox om medewerkers over te halen een hybride auto aan te schaffen (Murdoch verklaarde dat hij er zelf een had gekocht).

De dagen van een gezamenlijk optreden van links en rechts liggen ontegenzeglijk achter ons. Tegenwoordig gelooft meer dan 75 procent van de Amerikanen die zich Democraat en liberaal noemen, dat de klimaatverandering wordt veroorzaakt door menselijk handelen – een percentage dat, ondanks jaarlijkse schommelingen, slechts licht is gestegen sinds 2001. Het overgrote deel van de Republikeinen wijst daarentegen de wetenschappelijke consensus van de hand. In sommige streken accepteert slechts 20 procent van de mensen die zich Republikein noemen, de wetenschappelijke bevindingen. Dezelfde politieke kloof vind je in Canada. Volgens een opiniepeiling van het Environics Institute in oktober 2013 gelooft slechts 41 procent van de ondervraagde Canadezen die zich vereenzelvigen met de regerende Conservative Party dat de klimaatverandering een feit is en door de mens is veroorzaakt, terwijl 76 procent van de aanhangers van de linkse New Democratic Party en 69 procent van de gematigde Liberal Party hiervan overtuigd zijn. En dit verschijnsel is ook gedocumenteerd in Australië en het Verenigd Koninkrijk, en bovendien in West-Europa.[15]

Sinds het ontstaan van de partijpolitieke kloof met betrekking tot klimaatverandering is veel sociaal-wetenschappelijk onderzoek gewijd aan de vraag hoe en waarom politieke opvattingen van invloed zijn op onze houding ten opzichte van de opwarming van de aarde. Volgens het Cultural Cognition Project van Yale bijvoorbeeld, verklaart iemands ‘culturele wereldbeeld’ – oftewel zijn politieke voorkeur of ideologische visie op de rest van de mensheid – zijn ‘opvattingen over de opwarming van de aarde effectiever dan enig ander individueel kenmerk’.[16] Effectiever dus dan leeftijd, etniciteit, opleiding en partijvoorkeur.

In hun toelichting schrijven de onderzoekers van Yale dat mensen met een sterk ‘egalitaire’ en ‘communitaire’ wereldvisie (gekenmerkt door een hang naar collectief optreden en sociale rechtvaardigheid, aandacht voor ongelijkheid en een argwanende houding ten aanzien van de macht van grote bedrijven) de wetenschappelijke consensus voor het merendeel accepteren. Het overgrote deel van mensen met een sterk ‘hiërarchisch’ en ‘individualistisch’ wereldbeeld (gekenmerkt door het afwijzen van overheidssteun voor minderbedeelden en minderheden, veel steun voor de industrie en de opvatting dat we allemaal ongeveer krijgen wat we verdienen) verwerpt de wetenschappelijke consensus.[17]

De cijfers spreken voor zich. Van het segment van de Amerikaanse bevolking met de sterkste ‘hiërarchische’ opvattingen vindt slechts 11 procent klimaatverandering een ‘hoog risico’, vergeleken met 69 procent van het segment met de sterkste ‘egalitaire’ opvattingen.[18]

Dan Kahan, hoogleraar rechten aan Yale en eerste auteur van dit onderzoek, schrijft de sterke correlatie tussen ‘wereldbeeld’ en de acceptatie van de wetenschappelijke feiten over het klimaat toe aan ‘culturele cognitie’, een term die verwijst naar de manier waarop we allemaal – ongeacht onze politieke voorkeur – nieuwe informatie filteren om ons ‘geprefereerde beeld van de goede samenleving’ te beschermen. Nieuwe informatie die dat beeld bevestigt, wordt door ons direct opgenomen. Als de informatie een bedreiging vormt voor ons opvattingenstelsel, beginnen onze hersenen direct intellectuele antilichamen te produceren om de ongewenste invasie af te weren.[19]

Kahan schrijft in het artikel in Nature: ‘Mensen vinden het een verontrustende gedachte dat gedrag dat in hun ogen nobel is, niettemin schadelijk is voor de samenleving, en dat gedrag dat zij verachtelijk vinden er goed voor is. Omdat de kans bestaat dat er een wig wordt gedreven tussen hen en hun gelijken wanneer ze een dergelijke bewering accepteren, hebben ze een sterke emotionele neiging haar te verwerpen.’[20] Met andere woorden: het is altijd eenvoudiger de realiteit te ontkennen dan je wereldbeeld te laten ondermijnen, en dat feit gold evenzeer voor onverzettelijke stalinisten op het hoogtepunt van de zuiveringen als het geldt voor de libertaire klimaatsceptici van vandaag. Maar ook linkse mensen zijn goed in het ontkennen van storende wetenschappelijke bewijzen. Als conservatieven inherent verdedigers van het heersende economische systeem zijn en daarom verontwaardigd reageren op feiten die vraagtekens zetten bij dat systeem, dan zijn de meeste linkse mensen inherent kritisch ten opzichte van het systeem en derhalve vaak sceptisch over feiten die afkomstig zijn van het bedrijfsleven en de overheid. Dit kan verworden tot het soort weerstand tegen feiten dat we zien bij mensen die ervan overtuigd zijn dat farmaceutische multinationals het verband tussen vaccinaties op jonge leeftijd en autisme hebben verdoezeld. Hoeveel bewijzen er ook worden vergaard om hun theorieën te weerleggen, dat maakt voor deze kruisvaarders niet uit – in hun ogen zijn het allemaal pogingen van het systeem om zichzelf te beschermen.

Deze defensieve manier van redeneren verklaart ook voor een deel de heftige emoties die tegenwoordig met de klimaatkwestie gepaard gaan. In 2007 erkende vrijwel iedereen wel dat er sprake was van klimaatverandering, maar maakte men zich er niet zo druk om. (Als Amerikanen wordt gevraagd hun politieke zorgen te rangschikken volgens prioriteit, komt klimaatverandering consequent onder aan de lijst terecht.)[21]

Maar tegenwoordig maakt een aanzienlijk cohort van kiezers in veel landen zich hevig, haast obsessief druk om de klimaatverandering – hoewel ze dat eigenlijk alleen doen omdat ze willen laten zien dat het een hoax is, opgezet door de liberalen om hen te dwingen hun lampen te vervangen, in Sovjet-achtige huurhuizen te wonen en hun suv op te geven. Bij deze rechtse mensen neemt het verzet tegen klimaatverandering nu een even belangrijke plaats in hun wereldbeeld in als lage belastingen, wapenbezit en het afwijzen van abortus. Vandaar dat sommige klimatologen volgens hun zeggen het mikpunt zijn van het soort pesterijen dat vroeger alleen abortusartsen ten deel viel. In de Bay Area in Californië hebben leden van de lokale Tea Party-afdeling vergaderingen van gemeentebestuurders verstoord waarin vrij onbelangrijke strategieën voor duurzaamheid werden besproken, en betoogd dat deze strategieën deel uitmaken van een door de Verenigde Naties gesteund complot om te komen tot een wereldregering. Heather Gass van de East Bay Tea Party stelde het in een open brief aan zo’n vergadering als volgt: ‘Op een dag (in 2035) word je wakker in een door de overheid gesubsidieerde woning, eet je door de overheid gesubsidieerd voedsel, worden je kinderen met overheidsbussen naar indoctrinerende opleidingscentra gebracht, terwijl jij je door de overheid toegewezen werk doet op het onderste niveau in je op openbaar vervoer georiënteerde stadsdorp omdat je geen auto hebt, en wie weet waar je bejaarde ouders zullen zijn, maar dan is het te laat! WORD WAKKER!!!!’[22]

Kennelijk jaagt klimaatverandering sommige mensen werkelijk de stuipen op het lijf.

Onaanvaardbare waarheden

Wanneer je langs de rij tafels loopt die door de sponsors van de Heartland-conferentie is opgesteld, zie je al snel wat hier gaande is. De Heritage Foundation leurt met rapporten, evenals het Cato Institute en het Ayn Rand Institute. De beweging van de klimaatsceptici – allesbehalve een organisch geheel van ‘sceptische’ wetenschappers – is in alle opzichten een schepping van dit ideologische netwerk dat hier wordt tentoongespreid, hetzelfde netwerk dat het grootste deel van de eer toekomt voor het hertekenen van de mondiale ideologische kaart in de laatste vier decennia. In een onderzoek uit 2013, onder leiding van Riley Dunlap en de politicoloog Peter Jacques, bleek dat maar liefst 72 procent van de boeken waarin de klimaatverandering wordt ontkend, voornamelijk gepubliceerd vanaf de jaren negentig, gerelateerd was aan rechtse denktanks, een percentage dat stijgt naar 87 procent als je de (steeds vaker) in eigen beheer uitgegeven boeken buiten beschouwing laat.[23]

Veel van deze instellingen zagen het licht aan het einde van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig, toen de Amerikaanse zakelijke elites vreesden dat de publieke opinie zich op een gevaarlijke manier tegen het kapitalisme begon te keren en, zo niet naar het socialisme, dan op zijn minst naar een agressief keynesianisme neigde. In reactie hierop zetten ze een contrarevolutie op touw, een goed gefinancierde intellectuele beweging die betoogde dat hebzucht en grenzeloos winstbejag geen dingen waren om je voor te verontschuldigen en meer kans op menselijke emancipatie boden dan de wereld ooit had gehad. Onder dit mom van bevrijding streden ze voor beleidsmaatregelen zoals belastingverlaging, vrijhandelsafspraken en het bij opbod verkopen van belangrijke staatsactiva, van telefonie tot energie en water – het pakket dat in het grootste deel van de wereld bekendstaat als ‘neoliberalisme’.

Aan het einde van de jaren tachtig, toen in het Verenigd Koninkrijk Margaret Thatcher en in de Verenigde Staten Ronald Reagan tien jaar aan het roer hadden gestaan en het communisme op instorten stond, riepen deze ideologische strijders de overwinning uit: het verleden lag officieel achter ons en er was, in Thatchers vaak herhaalde woorden, ‘geen alternatief’ voor hun marktfundamentalisme. Vol vertrouwen zette men zich aan de volgende taak: het systematisch invoeren van het corporate bevrijdingsproject in elk land dat nog niet overstag was gegaan, wat doorgaans de beste resultaten opleverde in tijden van politieke onrust en grootschalige economische crises, en daarna stevig verankerd werd middels overeenkomsten voor vrijhandelsverkeer en een lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie (who).

Het ging allemaal zo goed. Het project overleefde zelfs tot op zekere hoogte de financiële krach van 2008, rechtstreeks veroorzaakt door het bankwezen dat van zo veel lastige regelgeving en toezicht was bevrijd. Maar voor de mensen hier op de Heartland-conferentie vormt de klimaatverandering een ander soort bedreiging. Het gaat niet om de politieke voorkeuren van Republikeinen ten opzichte van Democraten; het gaat om de fysieke grenzen van de atmosfeer en de oceaan. Als de sombere ramingen van de ipcc niet worden weersproken, en we daadwerkelijk op een punt zullen komen dat de beschaving zelf wordt bedreigd als we op dezelfde voet doorgaan, dan zijn de implicaties duidelijk: de ideologische kruistocht die in denktanks als Heartland, Cato en Heritage is uitgebroed, zal onverwijld tot staan moeten komen. Evenmin hebben deze ware gelovigen zich laten bedotten door de verschillende pogingen om milieumaatregelen af te schilderen als compatibel met het marktdenken (co2-emissiehandel, compensaties voor co2-emissies, monetariseren van ‘ecosysteem-diensten’). Ze weten heel goed dat onze economie een mondiale economie is, die tot stand gebracht is door en volledig afhankelijk is van het verbranden van fossiele brandstoffen. En dat je zo’n fundamentele afhankelijkheid echt niet kunt oplossen met behulp van een paar voorzichtige marktmechanismen. Daar zijn zware ingrepen voor nodig: een verstrekkend verbod op milieuvervuilende activiteiten, ruime subsidies voor groene alternatieven, hoge boetes op overtredingen, nieuwe belastingen, nieuwe programma’s voor openbare werken, het terugdraaien van privatiseringen – de lijst van ideologische wandaden gaat maar door. Alles, kortom, wat deze denktanks – die altijd de publieke zaakbezorgers van veel machtigere bedrijfsbelangen zijn geweest – decennialang hebben bestreden.

En dan is er nog de kwestie van ‘mondiale rechtvaardigheid’, die bij de klimaatonderhandelingen telkens weer opduikt. De discussie over rechtvaardigheid vloeit voort uit het simpele wetenschappelijke feit dat de opwarming van de aarde wordt veroorzaakt door de opeenstapeling van broeikasgassen in de atmosfeer in de loop van twee eeuwen. Dat betekent dat de landen die veel eerder geïndustrialiseerd zijn veel meer hebben uitgestoten dan andere landen. Toch worden veel van de landen die het minst hebben uitgestoten, het eerst en het zwaarst getroffen door de klimaatverandering (het gevolg van geografische pech en de specifieke kwetsbaarheden veroorzaakt door armoede). Om deze structurele onrechtvaardigheid enigszins op te lossen, zodat snelgroeiende landen als China en India kunnen worden overgehaald het mondiale klimaatsysteem niet te destabiliseren, zullen landen die al lange tijd broeikasgassen uitstoten, zoals Noord-Amerika en Europa, aanvankelijk een groter deel van de last op zich moeten nemen. En er zal uiteraard een substantiële overdracht van hulpmiddelen en technologie moeten plaatsvinden om armoede te bestrijden met gebruikmaking van koolstofarme middelen. Dat had de Boliviaanse klimaatonderhandelaar Angélica Navarro Llanos voor ogen toen ze een marshallplan voor de aarde voorstelde. En zo’n herverdeling van rijkdom wordt door organisaties als het Heartland Institute beschouwd als een van de afschrikwekkendste meningsdelicten.

In hun ogen lijken klimaatmaatregelen in de Verenigde Staten zelf al verdacht veel op socialisme; de roep om dicht op elkaar gebouwde, betaalbare woningen en splinternieuw openbaar vervoer is naar hun idee in feite een verkapte manier om financiële steun te geven aan de minderbedeelden, die geen steun verdienen. Laat staan wat deze strijd tegen co2 betekent voor de premisse van mondiale vrije handel, die stelt dat geografische afstand slechts fictie is, iets wat opgeheven kan worden door dieseltrucks van Walmart en containerschepen van Maersk.

Fundamenteler is echter hun grote angst dat de hele kruistocht om de morele reputatie van het kapitalisme te herstellen tevergeefs is geweest als het vrijemarktstelsel werkelijk een fysisch en chemisch proces in gang heeft gezet dat het bestaan van een groot deel van de wereldbevolking bedreigt als het ongehinderd mag doorgaan. Zijn de gevolgen zo ernstig, dan is hebzucht duidelijk helemaal niet zo goed. En dát is de achterliggende reden voor de abrupte stijging van het aantal klimaatsceptici onder verstokte conservatieven: zodra ze toegeven dat de klimaatverandering een realiteit is, beseffen ze inmiddels, verliezen ze de belangrijkste ideologische strijd van onze tijd: of we onze samenlevingen moeten organiseren en besturen in overeenstemming met onze doelen en waarden, of dat die taak kan worden overgelaten aan de magie van de markt.

Stel je even voor hoe dit eruitziet in de ogen van iemand als Joseph Bast, de voorzitter van het Heartland Institute, een vriendelijke kerel met een baard die economie heeft gestudeerd aan de University of Chicago en tijdens een interview met mij zijn persoonlijke roeping omschreef als ‘mensen bevrijden van de tirannie van andere mensen’.[24] Voor Bast betekent klimaatactie het einde van de wereld. Dat betekent het niet, althans dat hoeft het niet te betekenen, maar een robuuste, op wetenschappelijke feiten gebaseerde emissiereductie betekent wel het einde van zíjn wereld. De klimaatverandering blaast het ideologische fundament van het hedendaagse conservatisme op. Je kunt een geloofsstelsel dat collectieve actie verguist en de oorlog verklaart aan alle regulering van het bedrijfsleven en aan de publieke zaak, onmogelijk in overeenstemming brengen met een probleem dat vraagt om collectieve actie op ongekende schaal, en om een spectaculaire beteugeling van de marktkrachten die grotendeels verantwoordelijk zijn voor het veroorzaken en verergeren van de crisis.

En voor veel conservatieven, vooral gelovige conservatieven, gaat de kwestie nog dieper en vormt ze niet alleen een bedreiging voor het geloof in de markteconomie, maar ook voor fundamentele culturele verhalen over wat mensen hier op aarde doen. Zijn we heer en meester over de aarde, of zijn we slechts een van de vele soorten, overgeleverd aan de genade van krachten die complexer en onvoorspelbaarder zijn dan zelfs onze krachtigste computers in kaart kunnen brengen? Volgens Robert Manne, hoogleraar politicologie aan La Trobe University in Melbourne, is de klimatologie voor veel conservatieven ‘een krenking van hun diepste en dierbaarste basale overtuiging: het vermogen en zelfs het recht van “de mens” om de aarde en al haar voortbrengselen aan zich te onderwerpen en een “heerschappij” over de natuur te vestigen’. Voor deze conservatieven, merkt hij op, ‘is zo’n gedachte niet slechts een misvatting. Ze is onverdraaglijk en zeer aanstootgevend. Zij die deze doctrine preken, moeten worden bestreden en openlijk worden aangevallen’.[25]

En aanvallen doen ze, hoe persoonlijker, hoe liever, of het nu vicepresident Al Gore is vanwege zijn villa’s, of de gerenommeerde klimatoloog James Hansen vanwege zijn honorarium voor lezingen. Dan is er nog ‘Climategate’, een uit de duim gezogen schandaal waarbij met de inhoud van gehackte e-mails van klimaatwetenschappers werd geknoeid door mensen van Heartland en hun bondgenoten, die beweerden dat ze bewijzen voor gemanipuleerde gegevens hadden gevonden (de klimatologen werden verschillende malen van alle verdenking gezuiverd). In 2012 bracht het Heartland Institute zichzélf zelfs in moeilijkheden met een billboardcampagne waarin mensen die in klimaatverandering geloven (‘klimaatpessimisten’ in de taal van de sceptici), werden vergeleken met de moordlustige cultleider Charles Manson en de Unabomber Ted Kaczynski. ‘Ik geloof nog in de opwarming van de aarde. En jij?’ stond op het eerste billboard in grote rode letters onder een foto van Kaczynski. Voor Heartlanders is het ontkennen van de wetenschappelijke feiten over de klimaatverandering onderdeel van een oorlog, en zo handelen ze ook.[26]

Velen van hen geven openlijk toe dat ze de wetenschap zijn gaan wantrouwen vanwege de angst dat de politieke implicaties van een werkelijke klimaatverandering rampzalig zouden zijn. ‘De moderne milieubeweging behartigt met succes veel van de in linkse kringen geliefde doelen: herverdeling van rijkdom, hogere belastingen, meer overheidsbemoeienis, regulering’, aldus de Britse blogger en vaste spreker op Heartland-conferenties James Delingpole. De voorzitter van het Heartland Institute, Joseph Bast, windt er helemaal geen doekjes om: voor links is de ‘klimaatverandering perfect […] Het is de reden waarom we alles zouden moeten doen wat [links] toch al wilde’.[27]

Bast, die niet de arrogante manier van doen heeft die je bij zo veel andere klimaatsceptici ziet, is net zo eerlijk over het feit dat hij en zijn collega’s zich niet zijn gaan bezighouden met klimaatkwesties omdat ze fouten hadden ontdekt in de wetenschappelijke feiten, maar omdat ze schrokken van de economische en politieke implicaties van die feiten. Daarom hadden ze het plan opgevat die feiten te ontzenuwen. ‘Wanneer we naar deze kwestie kijken, zeggen we: dit is een recept voor een omvangrijke overheidsgroei’, vertelde Bast me, en hij besloot met de woorden: ‘Laten we, voor we deze stap nemen, nog eens goed kijken naar de wetenschappelijke bevindingen. Conservatieve en vrijheidsgezinde groepen zeiden dus: laten we dit niet zomaar aanvaarden als een geloofsartikel; laten we zelf onderzoek doen.’[28]

Nigel Lawson, minister van Financiën onder Margaret Thatcher, die inmiddels de gewoonte heeft om te verklaren dat ‘groen het nieuwe rood is’, heeft eenzelfde intellectueel pad afgelegd. Lawson is er bijzonder trots op dat hij belangrijke Britse overheidsbedrijven heeft geprivatiseerd, de belastingen voor de rijken heeft verlaagd en de macht van grote vakbonden heeft gebroken. Maar de klimaatverandering verschaft, in zijn woorden, ‘een nieuwe vrijbrief voor ingrijpen, bemoeienis en regulering’. Ze moet wel een complot zijn, besluit hij – de klassieke teleologische omkering van oorzaak en gevolg.[29]

De beweging van de klimaatsceptici zit vol figuren die zich in vergelijkbare intellectuele bochten draaien. Je hebt oude fysici als Fred Singer, die rakettechnologie ontwikkelde voor de Amerikaanse krijgsmacht en die in de emissieregelgeving een vervormde echo van het communisme hoort dat hij tijdens de Koude Oorlog heeft bestreden (zoals boeiend is beschreven door Naomi Oreskes en Erik Conway in Merchants of Doubt). In dezelfde geest is er de voormalige Tsjechische president Vaclav Klaus, die een lezing gaf op een klimaatconferentie van het Heartland Institute in de tijd dat hij nog staatshoofd was. Bij Klaus, wiens carrière begon ten tijde van het communistische bewind, heeft de klimaatverandering blijkbaar een complete flashback van de Koude Oorlog teweeggebracht. Hij vergelijkt pogingen om de opwarming van de aarde te voorkomen met ‘de ambities van communistische centrale planners om de hele samenleving te reguleren’ en zegt dat ‘dit onaanvaardbaar is voor iemand die het grootste deel van zijn leven in het “grootse” tijdperk van het communisme heeft geleefd’.[30]

Het is begrijpelijk dat vanuit hun standpunt gezien de wetenschappelijke realiteit van klimaatverandering ongelooflijk oneerlijk is. De mensen op de Heartland-conferentie dachten tenslotte dat ze in deze ideologische oorlogen de overwinning hadden behaald – misschien geen eerlijke, maar wel een beslissende overwinning. Nu verandert alles door de klimaatwetenschap: hoe win je de strijd tegen overheidsingrijpen als de bewoonbaarheid van de planeet staat of valt met ingrijpen? Je zou, als je naar de korte termijn kijkt, kunnen aanvoeren dat de economische kosten die gepaard gaan met het nemen van maatregelen groter zijn dan de kosten die ontstaan wanneer we de klimaatverandering nog enkele decennia laten voortgaan (en sommige neoliberale economen verdedigen deze stelling met kosten-batenberekeningen en het ‘disconteren’ van toekomstige kosten en baten). De meeste mensen vinden het echter geen prettig idee dat het leven van hun kinderen wordt ‘gedisconteerd’ in het spreadsheet van iemand anders, en hebben morele bezwaren tegen het idee dat sommige landen maar moeten verdwijnen omdat het te duur is om ze te redden.

Dat is de reden dat de ideologische strijders die zich hebben verzameld in het Marriott Hotel tot de conclusie zijn gekomen dat er eigenlijk maar één manier is om je te weer te stellen tegen zo’n grote dreiging: door te beweren dat duizenden wetenschappers liegen en dat klimaatverandering een zorgvuldig opgezet complot is. Dat de stormen niet zwaarder worden; dat beelden we ons maar in. En als ze al zwaarder worden, dan komt dat niet door iets wat mensen doen – of waar ze mee zouden kunnen ophouden. Ze ontkennen met andere woorden de realiteit, omdat de implicaties van die realiteit simpelweg onaanvaardbaar zijn.

Dus hier is mijn ongemakkelijke waarheid: ik denk dat deze starre ideologen beter begrijpen wat de klimaatverandering werkelijk betekent dan de meeste klimaatpessimisten in het politieke midden, de pessimisten die nog altijd staande houden dat we het probleem geleidelijk en pijnloos kunnen oplossen en dat we tegen niemand ten strijde hoeven trekken, zelfs niet tegen de fossiele-brandstofbedrijven. Laat ik, voor ik verder ga, even volkomen duidelijk zijn: zoals 97 procent van de klimaatwetenschappers in de wereld bevestigt, hebben de Heartlanders het volkomen bij het verkeerde eind wat betreft de wetenschappelijke feiten. Maar wat betreft de politieke en economische gevólgen van die wetenschappelijke feiten, in het bijzonder wat betreft de noodzakelijke en verstrekkende veranderingen niet alleen in ons energieverbruik, maar ook in de onderliggende logica van onze geliberaliseerde en naar winst strevende economie, zien zij de zaken zeer helder. De klimaatsceptici vergissen zich in veel opzichten (nee, het is geen socialistisch complot; het staatssocialisme was, zoals we zullen zien, bijzonder slecht voor het milieu en verschrikkelijk extractief), maar wat betreft de omvang en verstrekkendheid van de benodigde veranderingen om een ramp te voorkomen, weten ze waar Abraham de mosterd haalt.

En over die mosterd…

Wanneer krachtige ideologieën door harde feiten worden ingehaald, verdwijnen ze zelden helemaal. Ze worden een soort cultus van een marginale groep. Er blijven altijd enkele trouwe aanhangers over, die elkaar voorhouden dat het probleem niet in de ideologie lag; de zwakke leiders waren het probleem omdat ze de regels niet strikt genoeg toepasten. (Zo zijn er zelfs nu nog enkele van dit soort groepjes aan extreem-linkse neostalinistische zijde.) Op dit moment in de geschiedenis – na de beurskrach van 2008 en midden in een ecologische crisis op allerlei niveaus – zouden vrijemarktfundamentalisten eigenlijk verbannen moeten worden naar een vergelijkbaar irrelevante positie om daar in vergetelheid hun exemplaar van Free to Choose van Milton Friedman en Atlas Shrugged van Ayn Rand te koesteren. Het enige wat hen behoedt voor dit smadelijke lot is dat hun ideeën over de bevrijding van het bedrijfsleven, hoe aantoonbaar strijdig ook met de realiteit, nog altijd zo winstgevend zijn voor ’s werelds miljardairs dat de marktfundamentalisten in de denktanks van hun natje en droogje worden voorzien door mensen als Charles en David Koch, eigenaars van de gediversifieerde vuile-energiereus Koch Industries, en door ExxonMobil en dergelijke.

Volgens een recent onderzoek bijvoorbeeld halen de denktanks van de sceptici en andere belangengroepen die de ‘tegenbeweging van de klimaatverandering’ vormen, zoals de socioloog Robert Brulle ze noemt, samen meer dan 900 miljoen dollar per jaar binnen voor hun werk voor allerlei rechtse doelen, voornamelijk in de vorm van ‘duister geld’ – fondsen van conservatieve stichtingen die niet volledig getraceerd kunnen worden.[31]

Dit wijst op de beperkingen van een theorie als ‘culturele cognitie’, waarin de nadruk ligt op de individuele psyche. De sceptici beschermen niet alleen hun persoonlijke wereldopvattingen – ze beschermen machtige politieke en economische belangengroepen die enorm veel baat hebben gehad bij de manier waarop het Heartland Institute en aanverwanten het klimaatdebat hebben vertroebeld. Dat er banden bestaan tussen de klimaatsceptici en die belanghebbenden is algemeen bekend en goed gedocumenteerd. Het Heartland Institute heeft meer dan een miljoen dollar ontvangen van ExxonMobil, van stichtingen die gelieerd zijn aan de gebroeders Koch en van de onlangs overleden conservatieve filantroop Richard Mellon Scaife. Hoeveel geld de denktank ontvangt van bedrijven, stichtingen en individuen die banden hebben met de fossiele-brandstofindustrie, blijft onduidelijk omdat het instituut de namen van zijn donoren niet openbaar maakt, met als argument dat die informatie zou afleiden van de ‘betekenis van [hun] standpunten’. Uit uitgelekte interne documenten bleek zelfs dat een van de grootste donoren van Heartland anoniem is – een schimmig individu dat meer dan 8,6 miljoen dollar heeft geschonken, specifiek voor de aanvallen van de denktank op de klimaatwetenschap.[32]

Daarnaast zijn de wetenschappers die een voordracht houden tijdens de klimaatconferenties van het Heartland Institute zo doordrenkt met dollars uit de fossiele-brandstofindustrie dat je de dampen bijna kunt ruiken. Om twee voorbeelden te noemen: Patrick Michaels van het Cato Institute, die tijdens de conferentie van 2011 de keynote speech hield, heeft een keer tegen cnn verklaard dat 40 procent van de inkomsten van zijn adviesbedrijf afkomstig is van oliebedrijven (het Cato Institute zelf heeft fondsen gekregen van ExxonMobil en de stichtingen van de familie Koch). Uit een onderzoek van Greenpeace naar een andere spreker, de astrofysicus Willie Soon, bleek dat al zijn nieuwe onderzoeksubsidies tussen 2002 en 2010 afkomstig waren van belanghebbenden bij fossiele brandstof.[33]

De mensen die worden betaald om de meningen van deze wetenschappers te verbreiden – in blogs en ingezonden stukken in de krant en op televisie – krijgen hun geld uit veel van dezelfde bronnen. Met geld van grote oliebedrijven wordt het Committee for a Constructive Tomorrow gefinancierd, dat op zijn officiële website plaats biedt aan de website van Marc Morano, evenals het Competitive Enterprise Institute, een van de intellectuele onderkomens van Chris Horner. In een artikel in The Guardian van februari 2013 werd onthuld dat tussen 2002 en 2010 een netwerk van anonieme Amerikaanse miljardairs bijna 120 miljoen dollar had gedoneerd aan ‘groepen die de wetenschappelijke bevindingen ten aanzien van de klimaatverandering in twijfel trekken […] de klinkende geldstroom bracht een conservatief verzet tegen de milieuagenda van Barack Obama op gang die korte metten maakte met de hoop dat het Congres actie zou ondernemen inzake de klimaatverandering ’.[34]

Je kunt onmogelijk vaststellen of en hoe dit geld de mening bepaalt van de mensen die het ontvangen. Wel weten we dat iemand met een aanzienlijk economisch belang in de fossiele-brandstofeconomie eerder geneigd is de realiteit van de klimaatverandering te ontkennen, ongeacht zijn politieke voorkeur. De enige regio’s van de Verenigde Staten waar de meningen over klimaatverandering in iets mindere mate gelijk opgaan met politieke voorkeur, zijn bijvoorbeeld de streken die zeer afhankelijk zijn van de extractie van fossiele brandstof, zoals de Appalachen met zijn steenkoolmijnen en de Golfkust. In deze regio’s ontkent het merendeel van de Republikeinen de klimaatverandering nog altijd, zoals in heel Amerika, maar doen veel van hun Democratische buren dat ook (in delen van de Appalachen gelooft slechts 49 procent van de Democraten in een door mensen veroorzaakte klimaatverandering, vergeleken met 72 tot 77 procent in andere delen van Amerika). In Canada vind je vergelijkbare regionale verschillen: in Alberta, waar de inkomens omhoogschieten dankzij de teerzanden, verklaarde slechts 41 procent van de inwoners in een enquête dat mensen bijdragen aan de klimaatverandering. In Atlantic Canada, dat veel minder heeft geprofiteerd van de extractie van fossiele brandstof, zegt 68 procent van de ondervraagden dat de opwarming van de aarde wordt veroorzaakt door de mens.[35]

Eenzelfde tendens zie je bij wetenschappers. Hoewel 97 procent van de actieve klimatologen van mening is dat de klimaatverandering voor een belangrijk deel te wijten is aan de mens, vind je wezenlijk andere cijfers bij ‘economische geologen’, wetenschappers die natuurlijke formaties bestuderen zodat deze kunnen worden geëxploiteerd door de extractieve industrie. Slechts 47 procent van die wetenschappers gelooft in een antropogene klimaatverandering. Het komt erop neer dat we allemaal geneigd zijn de waarheid te ontkennen wanneer ze ons emotioneel, intellectueel of financieel gezien te veel kost. Zoals Upton Sinclair in zijn beroemde constatering zei: ‘Het is moeilijk iemand iets te laten begrijpen, wanneer hij alleen een salaris kan verdienen zolang hij het niet begrijpt!’[36]

Plan B: geld verdienen aan een opwarmende aarde

Een van de interessantste bevindingen in de vele recente onderzoeken naar opvattingen over het klimaat is het duidelijke verband tussen een weigering om de wetenschappelijke feiten over klimaatverandering te accepteren en een bevoorrechte sociale en economische positie. Voor het overgrote deel zijn mensen die de klimaatverandering ontkennen niet alleen conservatief, maar ook blank en van het mannelijk geslacht, een groep met een hoger dan gemiddeld inkomen. En vaker dan andere volwassenen zijn ze zeer overtuigd van hun opvattingen, hoe aantoonbaar fout deze ook zijn. In een veelbesproken artikel over dit onderwerp van de sociologen Aaron McCright en Riley Dunlap (met de memorabele titel ‘Cool Dudes’) kwam naar voren dat zelfverzekerde, conservatieve blanke mannen, als groep, bijna zes keer zo vaak van mening waren dat klimaatverandering ‘nooit zal optreden’ als de overige geënquêteerde volwassenen. McCright en Dunlap geven een simpele verklaring voor dit verschil: ‘Conservatieve blanke mannen hebben onevenredig veel machtsposities binnen ons economische systeem bekleed. Gegeven de uitgebreide problemen waarvoor de klimaatverandering het industriële kapitalistische economische systeem stelt, zou het niet als een verrassing moeten komen dat er bij conservatieve blanke mannen een grote systeem-rechtvaardigende neiging ontstaat en ze de klimaatverandering ontkennen.’[37]

Maar door hun relatief bevoorrechte economische en sociale positie hebben klimaatsceptici niet alleen meer te verliezen bij verstrekkende sociale en economische veranderingen, maar ook reden om optimistischer te zijn over de risico’s van klimaatverandering, mocht hun tegendraadse opvatting een misvatting blijken te zijn. Die gedachte kwam bij me op toen de zoveelste spreker op de Heartland-conferentie een houding tentoonspreidde die je alleen kunt omschrijven als een totaal gebrek aan empathie voor de slachtoffers van klimaatverandering. Larry Bell (de ruimte-architect) kreeg de lachers op zijn hand toen hij de aanwezigen voorhield dat hoge temperaturen niet zo erg zijn: ‘Ik ben expres naar Houston verhuisd!’ (In Houston heerste op dat moment droogte, naar later bleek de ergste officieel geregistreerde droogte van één jaar in Texas.) De Australische geoloog Bob Carter voerde aan dat ‘van de mens uit gezien de wereld het zelfs beter doet in warmere perioden’. En Patrick Michaels verklaarde dat mensen die zich zorgen maakten over klimaatverandering dienden te doen wat de Fransen deden na de verschrikkelijke hittegolf in Europa in 2003, waarbij alleen al in Frankrijk bijna vijftienduizend mensen omkwamen: ‘Ze ontdekten Walmart en airconditioning.’[38]

Ik luisterde naar dit soort kwinkslagen terwijl naar schatting 13 miljoen mensen in de Hoorn van Afrika ten gevolge van droogte de hongerdood nabij waren. Klimaatsceptici kunnen zo harteloos zijn omdat rijke mensen in geïndustrialiseerde landen zich naar hun stellige overtuiging geen zorgen hoeven maken over een paar graden opwarming.[39] (‘Als het regent, gaan we schuilen. Als het warm is, zoeken we de schaduw op’, verklaarde het Texaanse congreslid Joe Barton tijdens een hoorzitting van een subcommissie van het Congres over energie en milieu.)[40]

En wat de rest van de mensheid betreft, die moet eens ophouden zijn hand op te houden en zijn eigen geld gaan verdienen. (Wat zou het dat de Wereldbank in een rapport uit 2012 waarschuwde dat de kosten ten gevolge van stormen, perioden van droogte en overstromingen voor arme landen al zo hoog zijn dat ‘decennia van duurzame ontwikkeling dreigen te worden tenietgedaan’.) Toen ik Patrick Michaels vroeg of rijke landen niet de verantwoordelijkheid hebben arme landen te helpen met het bekostigen van dure aanpassingen aan een warmer klimaat, schimpte hij dat er geen reden is middelen aan landen te geven ‘omdat hun politieke systeem om een of andere reden niet in staat is tot aanpassingen’. De echte oplossing was naar zijn mening meer vrije handel.[41]

Michaels weet uiteraard dat eilandbewoners wier land verdwijnt niet veel opschieten met vrije handel, net zoals hij zich er ongetwijfeld van bewust is dat de meeste mensen op de planeet die het zwaarst worden getroffen door hoge temperaturen en droogte hun problemen niet kunnen oplossen door een nieuwe airconditioner aan te schaffen met hun creditcard. En hier wordt de combinatie van extreme ideologie en ontkenning van de klimaatverandering echt gevaarlijk. Deze ‘cool dudes’ ontkennen niet alleen de wetenschappelijke bevindingen over de klimaatverandering omdat deze hun op dominantie gebaseerde wereldbeeld dreigen te verstoren. Hun op dominantie gebaseerde wereldbeeld verschaft hun ook de intellectuele middelen om gigantische delen van de mensheid af te schrijven, en zelfs het profiteren van de meltdown te rationaliseren.

Het is van het grootste belang dat we het gevaar inzien van deze empathie-eliminerende instelling – die cultureel antropologen omschrijven als ‘hiërarchisch’ en ‘individualistisch’ – omdat onze ethische ingesteldheid door de klimaatverandering zwaarder dan ooit op de proef zal worden gesteld. In een poging de Environmental Protection Agency ervan te weerhouden co2-emissies te reguleren, betoogde de Amerikaanse Kamer van Koophandel in een petitie dat mocht de aarde opwarmen, ‘populaties aan warmere klimaten kunnen wennen via allerlei gedragsmatige, fysiologische en technologische aanpassingen’.[42]

Juist deze aanpassingen baren mij de meeste zorgen. Hoe denken we ons in hemelsnaam te zullen ‘aanpassen’ aan de mensen die dakloos en werkloos worden ten gevolge van steeds grotere en frequentere natuurrampen, tenzij in onze cultuur een fundamentele verschuiving in heersende waarden optreedt? Hoe gaan we de klimaatvluchtelingen helpen, die in lekke boten op onze kusten landen? Hoe redden we ons als zoet water en voedsel steeds schaarser worden?

Het antwoord kennen we omdat het proces al vergevorderd is. Bedrijven zullen bij hun zoektocht naar natuurlijke hulpbronnen nog hebzuchtiger, nog meedogenlozer te werk gaan. Men zal doorgaan met het inpikken van landbouwgrond in Afrika om rijkere landen van voedsel en brandstof te voorzien, zodat de meest geplunderde plaatsen op aarde te lijden zullen krijgen van een nieuwe fase van neokoloniale plundering (zoals de journalist Christian Parenti zo goed heeft gedocumenteerd in Tropic of Chaos). Wanneer hittestress en heftige stormen kleine boerenbedrijven en vissersdorpen van de kaart vegen, zal het land worden overgedragen aan grote projectontwikkelaars voor megahavens, luxe vakantieoorden en industriële landbouw. Zelfvoorzienende plattelandsbewoners zullen hun grond kwijtraken en worden aangespoord om naar almaar dichter bevolkte sloppenwijken in de stad te verhuizen – voor hun eigen veiligheid, zal men zeggen. Men zal droogte en hongersnood blijven gebruiken als voorwendsel om het gebruik van genetisch gemodificeerde zaden te stimuleren, zodat boeren zich nog dieper in de schulden zullen moeten steken.[43]

In de rijkere landen zullen we onze grote steden beschermen met dure zeeweringen en stormvloedkeringen, terwijl we grote delen van de kust die worden bewoond door arme en inheemse mensen ten prooi zullen laten vallen aan stormen en de rijzende zeespiegel. Wellicht doen we hetzelfde op wereldschaal, en passen we technologische oplossingen toe om de mondiale temperatuur te verlagen die een veel groter risico vormen voor mensen in de tropen dan in het Mondiale Noorden (hierover later meer). En we zullen niet erkennen dat we in het krijt staan bij vluchtelingen die gedwongen zijn hun land te verlaten ten gevolge van onze daden (en onze daadloosheid), maar onze overheden zullen onze landen in onneembare vestingen omtoveren en nog draconischere anti-immigratiewetten aannemen. Bovendien zullen we, omwille van de ‘nationale veiligheid’, tussenbeide komen in buitenlandse conflicten over water, olie en landbouwgrond, of zelf zo’n conflict beginnen. Kortom, onze cultuur zal doen wat ze nu al doet, zij het nog bruter en barbaarser, omdat ons systeem daarop is gebouwd.

Sinds enkele jaren spreekt een aanzienlijk aantal grote multinationale ondernemingen openlijk over de gevolgen van de klimaatverandering voor hun bedrijf, en verzekeringsmaatschappijen bespreken de hogere frequentie van grote rampen en houden deze nauwlettend in het oog. ‘Wat ons ’s nachts wakker houdt, is de klimaatverandering’, gaf de ceo van verzekeraar Swiss Re Americas bijvoorbeeld toe. Tegelijkertijd luiden bedrijven zoals Starbucks en Chipotle de noodklok over het feit dat extreme weersomstandigheden de beschikbaarheid van essentiële ingrediënten nadelig zouden kunnen beïnvloeden. In juni 2014 waarschuwde het Risky Business-project – onder leiding van miljardair en voormalig burgemeester van New York Michael Bloomberg, voormalig minister van Financiën van de Verenigde Staten Henry Paulson en hedgefondsmanager, filantroop en milieubeschermer Tom Steyer – dat de klimaatverandering de Amerikaanse economie jaarlijks alleen al miljarden dollar zou kosten door schade in kustgebieden ten gevolge van de stijgende zeespiegel, en dat het bedrijfsleven dat en andere gevaarlijke gevolgen van de klimaatverandering serieus moest nemen.[44]

Dit soort waarschuwingen wordt vaak beschouwd als een steunbetuiging voor ingrijpende maatregelen om opwarming te voorkomen. Daar moet je voor waken. Dat bedrijven bereid zijn de vermoedelijke effecten van klimaatverandering te erkennen, betekent niet dat ze vóór de vereiste, verstrekkende maatregelen zijn waarmee die risico’s aanzienlijk zouden worden verkleind doordat de opwarming onder twee graden blijft. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld heeft van alle bedrijfstakken de verzekeringslobby zich verreweg het vaakst uitgelaten over de toenemende gevolgen, en hebben de grootste bedrijven teams van klimatologen in dienst genomen om hen te helpen zich voor te bereiden op de komende rampen. Maar de industrie heeft niet aangedrongen op een agressiever klimaatbeleid – integendeel, veel bedrijven en handelsgroepen hebben substantiële financiële steun gegeven aan de denktanks die de beweging van klimaatsceptici hebben gecreëerd.[45]

Enige tijd waren er binnen de verschillende afdelingen van het Heartland Institute zelf ook dergelijke, ogenschijnlijk tegenstrijdige krachten aan het werk. ’s Werelds voornaamste instituut op het gebied van ontkenning van de klimaatverandering biedt onderdak aan het zogenaamde Center on Finance, Insurance and Real Estate. Tot mei 2012 was dat in feite een spreekbuis voor het verzekeringswezen, onder leiding van de goed in Washington ingevoerde, conservatieve Eli Lehrer. Lehrer verschilt in die zin van zijn collega’s bij Heartland dat hij ronduit en nuchter verklaart dat ‘klimaatverandering ontegenzeglijk een feit is en duidelijk voor een groot deel wordt veroorzaakt door de mens. Ik geloof eigenlijk niet dat een van deze punten vatbaar is voor discussie.’[46]

Terwijl Lehrers collega’s van Heartland dus mondiale conferenties organiseerden met het specifieke doel de schijn van een serieus wetenschappelijk debat te wekken, werkte zijn afdeling samen met de verzekeringslobby om hun winsten in een toekomst vol klimaatchaos veilig te stellen. Volgens Lehrer was er ‘over het algemeen […] geen groot dagelijks conflict’ tussen zijn werk en dat van zijn klimaatsceptische collega’s.[47] Dat komt doordat de verzekeringsmaatschappijen geen actie van Heartland wilden om een eventuele klimaatchaos te voorkomen, maar beleidsmaatregelen waardoor hun winsten ongeacht het weer zouden zijn gewaarborgd of zelfs zouden stijgen. Met andere woorden: de Amerikaanse overheid moest uit de gesubsidieerde verzekeringsbusiness worden verdreven, zodat bedrijven meer vrijheid kregen om de premies en eigen risico’s te verhogen, klanten in gebieden met een hoog risico te weigeren en andere ‘vrijemarkt’-maatregelen te nemen.

Uiteindelijk splitste de afdeling van Lehrer zich af van Heartland nadat het instituut zijn zeer controversiële billboardcampagne had gelanceerd waarin mensen die in de klimaatverandering geloven, werden vergeleken met massamoordenaars. Aangezien de verzekeringsmaatschappijen die het Heartland Institute royaal van financiële middelen voorzagen tot de gelovigen behoorden, viel die stunt bij hen niet bepaald in goede aarde. Niettemin benadrukte Eli Lehrer in een persoonlijk onderhoud al snel dat de meningsverschillen te maken hadden met public relations en niet met beleid. ‘De beleidsmaatregelen die Heartland voorstond, zijn over het algemeen maatregelen waar ik nog altijd positief tegenover sta’, zei hij.[48] In feite sloot Lehrers werk perfect aan op dat van de sceptici bij het Heartland Institute. Zij deden hun best om zo veel twijfel over de wetenschappelijke bevindingen te zaaien dat alle serieuze pogingen om de emissie van broeikasgassen te reguleren mede daardoor verzandden, terwijl de verzekeringstak beleidsmaatregelen propageerde waardoor bedrijven winstgevend zouden blijven ongeacht de werkelijke gevolgen van die emissies.

En dit wijst op de werkelijke reden voor de nonchalante houding ten aanzien van de klimaatverandering, of deze nu tot uitdrukking komt als rampenontkenning of als rampenkapitalisme. De mensen die er geen been in zien zich bezig te houden met dit gevaarlijke gokspel, zijn ervan overtuigd dat zij en de hunnen, zeker nog een generatie of zo, niet te lijden zullen hebben van de verwoestingen in kwestie.

Mondiaal bezien voorspellen veel regionale klimaatmodellen ook dat rijke landen – waarvan de meeste op hogere breedtegraden liggen – mogelijk enig economisch voordeel zullen hebben van een iets warmer klimaat, door een langer groeiseizoen bijvoorbeeld, en toegang tot kortere handelsroutes door het smelten van poolijs. Tegelijkertijd ontdekken de rijken in deze regio’s al steeds ingewikkelder manieren om zich te beschermen tegen de komende extreme weersomstandigheden. Gebeurtenissen zoals Superstorm Sandy hebben ertoe geleid dat makelaars bij nieuwe luxe wooncomplexen vooral het klatergoud van de private infrastructuur tegen rampen aanprijzen – alles van noodverlichting en pompen en generatoren op aardgas (in het geval van een nieuw appartementengebouw in Manhattan) tot waterkeringswanden van vier meter hoog en waterdichte ruimtes afgesloten met deuren ‘zoals in onderzeeërs’. Stephen G. Kliegerman, directeur marketing van Halstead Property, verklaarde tegen The New York Times: ‘Ik denk dat kopers wel geld overhebben voor de relatieve zekerheid dat ze niet veel ongemak zullen ondervinden bij een natuurramp.’[49]

Veel grote bedrijven hebben hun eigen noodgeneratoren, zodat ze hun verlichting kunnen laten branden tijdens een algemene stroomuitval (zoals Goldman Sachs deed tijdens Sandy, hoewel het bedrijf in feite geen moment zonder elektriciteit zat); of ze hebben de mogelijkheid om zich te beschermen met hun eigen zandzakken (iets wat Goldman ook deed vóór Sandy losbrak); en ze beschikken over hun eigen speciale teams van meteorologen (FedEx). Verzekeringsmaatschappijen in de Verenigde Staten sturen tegenwoordig zelfs particuliere brandweerteams naar hun rijke klanten wanneer hun villa’s in Californië of Colorado door bosbranden worden bedreigd, een concierge service die voor het eerst werd aangeboden door aig.[50]

De publieke sector brokkelt ondertussen steeds verder af, grotendeels dankzij de inspanningen van de strijders hier op de conferentie van het Heartland Institute. Zij zijn tenslotte de fervente slopers van onze staat, wier ideologie zo veel delen van het publieke domein heeft uitgehold, inclusief de rampenparaatheid. Dit zijn de stemmen die er geen been in zagen de Amerikaanse begrotingscrisis af te wentelen op staten en gemeenten, die deze op hun beurt het hoofd bieden door bruggen niet te repareren en brandweerwagens niet te vervangen. De ‘vrijheidsagenda’ die ze uit alle macht proberen te beschermen tegen wetenschappelijke bewijzen is een van de redenen dat samenlevingen onmiskenbaar minder goed voorbereid zullen zijn op rampen wanneer deze zich aandienen.

Lange tijd werd de klimaatverandering door milieubeschermers gezien als een grote gelijkmaker, de kwestie die iedereen trof, arm en rijk. Ze zou ons bij elkaar brengen. Maar alle tekenen wijzen erop dat ze precies het tegenovergestelde doet: de tegenstellingen tussen de haves en have-nots in onze samenleving alleen maar groter maakt en ons verdeelt in mensen die dankzij hun rijkdom, althans voorlopig, redelijk beschermd zijn tegen barre weersomstandigheden en mensen die zijn overgeleverd aan de genade van steeds slechter functionerende overheden.

De laaghartige kant van klimaatscepsis

Wanneer de effecten van de klimaatverandering niet langer kunnen worden genegeerd, zal de wredere kant van de klimaatsceptische beweging – die op de achtergrond loert – zich laten zien. Het begin is er al. Eind augustus 2011, toen grote delen van de wereld nog te lijden hadden van extreem hoge temperaturen, publiceerde de conservatieve blogger Jim Geraghty een artikel in de Philadelphia Inquirer waarin hij stelde dat de klimaatverandering ‘op verschillende manieren gunstig zal zijn voor de Amerikaanse economie en de geopolitieke macht van de Verenigde Staten niet zal verzwakken, maar juist zal versterken’. Omdat de klimaatverandering de landen in ontwikkeling het zwaarst zal treffen, verklaarde hij, ‘zullen de omstandigheden in een groot aantal potentieel gevaarlijke staten ernstig verslechteren’. En dat was goed, benadrukte hij, omdat de klimaatverandering ‘niet onze ondergang zal zijn, maar juist zeer belangrijk zou kunnen zijn om te komen tot een tweede achtereenvolgende Amerikaanse Eeuw’. Heb je hem door? Aangezien de mensen die de Amerikanen angst aanjagen de pech hebben dat ze in arme, warme oorden wonen, zullen zij geroosterd worden door de klimaatverandering en kunnen de Verenigde Staten als een feniks uit de vlammen van de opwarming van de aarde verrijzen.[51][52]

U zult meer van dit soort onmenselijkheid zien. Terwijl de aarde opwarmt, zal de ideologie die zo wordt bedreigd door de klimaatwetenschap – de ideologie die ons zegt dat het ieder voor zich is, dat slachtoffers hun lot verdienen, dat we de natuur kunnen bedwingen – een zeer kil oord van onze wereld maken. En het zal alleen maar killer worden wanneer ideeën over rassenongelijkheid, die in bepaalde delen van de klimaatsceptische beweging nauwelijks verhuld aanwezig zijn, een snelle comeback maken.[53][54] In een wereld waarin zo’n uitgesproken ongelijkheid heerst, een ongelijkheid die mede door deze ideologie is toegenomen en in de samenleving is verankerd, zijn deze theorieën niet optioneel; ze zijn noodzakelijk om de harteloosheid te rechtvaardigen ten opzichte van de slachtoffers in het Mondiale Zuiden, die vrijwel geen schuld dragen aan de klimaatverandering, en in de voornamelijk Afro-Amerikaanse steden zoals New Orleans, die het kwetsbaarst zijn in het Mondiale Noorden.

In een rapport uit 2007 over de implicaties van klimaatverandering voor de veiligheid, geschreven in samenwerking met het Center for Strategic and International Studies, voorspelde de voormalig directeur van de cia R. James Woolsey dat op een veel warmere planeet ‘altruïsme en edelmoedigheid waarschijnlijk zullen worden uitgehold’.[55] We zien al voorbeelden van die emotionele afstomping van Arizona tot Italië. De klimaatverandering is ons al aan het veranderen, maakt ons harder. Grote rampen wekken steeds minder afschuw, zijn minder vaak reden tot grote inzamelingsacties. Commentatoren in de media spreken van ‘compassiemoeheid’, alsof empathie en niet fossiele brandstof de eindige hulpbron is.

Dit punt werd als het ware bewezen door de door Koch gesubsidieerde organisatie Americans for Prosperity (afp), nadat de orkaan Sandy grote delen van de staat New York en New Jersey had verwoest: ze begon een actie om te voorkomen dat deze staten overheidssteun zouden krijgen. ‘We moeten de tanden op elkaar zetten en onze eigen boontjes doppen’, zei Steve Lonegan, de toenmalige directeur van de afp-afdeling in New Jersey.[56]

En dan is er nog de Britse Daily Mail. Tijdens de uitzonderlijke overstromingen in de winter van 2014 publiceerde deze krant een artikel op de voorpagina waarin lezers werd gevraagd een petitie te ondertekenen die de regering opriep ‘een deel van de 11 miljard pond die jaarlijks werd uitgegeven aan buitenlandse hulp te bestemmen voor het verlichten van de nood van de Britse slachtoffers van de overstromingen’.[57] Binnen een paar dagen betuigden meer dan 200.000 mensen hun instemming met het verzoek de hulp aan het buitenland te verlagen ten gunste van lokale noodhulp. Uiteraard heeft Groot-Brittannië – de natie die de kolengestookte stoommachine uitvond – langer industriële hoeveelheden co2 uitgestoten dan enige andere natie op aarde, en het heeft dus een bijzonder grote verantwoordelijkheid om die buitenlandse hulp juist te verhogen in plaats van te verlagen. Maar, ach. Jammer voor de armen. ‘Zet de tanden op elkaar.’ Ieder voor zich.

Tenzij we radicaal van koers veranderen, zijn dit de waarden die in onze stormachtige toekomst zullen heersen, nog meer dan ze al in ons heden heersen.

Zoethouders voor conservatieven

Sommige klimaatactivisten hebben geprobeerd de sceptici van hun verharde standpunt af te brengen met het argument dat de overheid juist meer zal moeten ingrijpen wanneer klimaatactie wordt uitgesteld. De populaire klimaatblogger Joe Romm schrijft bijvoorbeeld: ‘Als je er een hekel aan hebt dat de overheid zich met het leven van mensen bemoeit, zou je een einde moeten maken aan de catastrofale opwarming van de aarde, omdat niets een land meer in de richting van een activistische overheid dwingt dan schaarste en ontbering […] Alleen “Big Overheid” – die de conservatieven naar hun zeggen niet willen – kan miljoenen burgers verplaatsen, gigantische dijken bouwen, essentiële hulpbronnen als water en landbouwgrond rantsoeneren, een scherpe en snelle vermindering van het verbruik van bepaalde soorten energie opleggen – allemaal dingen die straks onvermijdelijk zijn als we nu niet tot actie overgaan.’[58]

Het is waar dat de rol van de overheid door een catastrofale klimaatverandering zou worden opgeschroefd tot een niveau dat de meeste weldenkende mensen, ter rechter- en ter linkerzijde, waarschijnlijk zou verontrusten. En er is ook een gegronde angst voor wat sommigen ‘groen fascisme’ noemen – een milieucrisis die zo ernstig is dat autoritaire krachten deze kunnen aangrijpen als voorwendsel om de macht in handen te nemen, met als argument dat er een soort van klimaatorde moet worden hersteld. Maar het is ook waar dat de emissies niet zo scherp en snel kunnen worden verlaagd als nodig is om die catastrofale scenario’s te voorkomen zónder een niveau van overheidsbemoeienis dat voor rechtse ideologen nooit aanvaardbaar zal zijn.

Dat is niet altijd zo geweest. Als overheden de uitstoot hadden beperkt vanaf het moment dat de wetenschappelijke consensus werd gevormd, had een catastrofale opwarming van de aarde voorkomen kunnen worden op een manier die lang niet zo ingrijpend was voor het heersende economische model. De eerste belangrijke internationale bijeenkomst waar specifieke doelen voor het beperken van emissies werden vastgesteld, was bijvoorbeeld de Wereldconferentie over de veranderende atmosfeer in Toronto in 1988, die werd bijgewoond door meer dan driehonderd wetenschappers en beleidsmakers uit zesenveertig landen. De conferentie, waar de basis werd gelegd voor de Rio Earth Summit, was een doorbraak en kwam met de aanbeveling dat de emissies in 2005 moesten zijn verlaagd tot 20 procent onder het niveau van 1988. ‘Als we besluiten deze uitdaging aan te gaan,’ merkte een van de wetenschappers tijdens de conferentie op, ‘kunnen we de snelheid waarmee klimaatverandering optreedt aanzienlijk vertragen, zodat we tijd krijgen om mechanismen te ontwikkelen waarmee de kosten voor de samenleving en de schade aan de ecosystemen zo klein mogelijk kunnen worden gehouden. Het alternatief is dat we onze ogen sluiten, er het beste van hopen en de prijs betalen wanneer de rekening wordt gepresenteerd.’[59]

Als we dit advies ter harte hadden genomen en onmiddellijk na de ondertekening van het vn-Klimaatverdrag in 1992 serieuze stappen hadden ondernomen om dat doel te halen, had de wereld de co2-emissie tot 2005 met nog geen 2 procent per jaar hoeven beperken. Dan hadden rijke landen de technologieën om fossiele brandstoffen te vervangen geleidelijk kunnen invoeren, de co2-emissie in eigen land kunnen terugdringen en tegelijkertijd kunnen helpen met het op gang brengen van ambitieuze groene transities in de rest van de wereld. Aangezien dit voor de juggernaut van de globalisering was, zouden China en India en andere snel groeiende economieën de kans hebben gekregen de armoede te bestrijden langs koolstofarme wegen. (En dat was het gestelde doel van ‘duurzame ontwikkeling’ waarvoor in Rio werd gepleit.) We hadden deze visie zelfs kunnen inbouwen in de mondiale handelsarchitectuur die in de eerste helft van de jaren negentig verrees. Als we waren doorgegaan onze emissies in dat tempo te verlagen (en zelfs als we het iets langzamer hadden gedaan), dan zouden we nu op schema liggen voor een volledig klimaatneutrale mondiale economie halverwege deze eeuw.[60]

Maar we hebben het allemaal niet gedaan. En, om met de gerenommeerde klimaatwetenschapper Michael Mann, directeur van het Penn State Earth System Science Center, te spreken: ‘Er staat een gigantische boete op uitstel wanneer het om de uitstoot van co2 in de atmosfeer gaat’; hoe langer we wachten, des te meer stapelt het zich op en hoe ingrijpender de maatregelen zijn die we moeten nemen om de risico’s op catastrofale opwarming te verkleinen. Kevin Anderson, plaatsvervangend directeur van het Tyndall Centre for Climate Change Research, zegt het zo: ‘Misschien hadden we ten tijde van de Rio Earth Summit in 1992, en zelfs ten tijde van de millenniumwisseling, emissiereductieniveaus voor 2 graden Celsius kunnen realiseren door belangrijke evolutionaire veranderingen binnen de politieke en economische hegemonie. Maar klimaatverandering is een cumulatief probleem! Op dit moment, in 2013, hebben wij in (post)industriële naties met zeer hoge broeikasgasemissies een heel ander vooruitzicht. Door onze voortdurende en collectieve roekeloosheid met co2 hebben we elke kans verspild op de “evolutionaire verandering” die ons het eerdere (en grotere) koolstofbudget voor 2 graden Celsius bood. Nu, na twee decennia van bluf en leugens, vereist het resterende budget voor het 2 graden Celsius-doel een revolutionaire verandering in de politieke en economische hegemonie.’[61]

Met andere woorden: meer dan twintig jaar hebben we de hete aardappel over de weg voor ons uit geschopt. En in die tijd hebben we ook nog de weg verbreed, van een kooldioxide-spuwende vierbaansweg naar een supersnelweg met twaalf banen. Dat kunststukje werd grotendeels tot stand gebracht dankzij de radicale en militante visie die één mondiale economie voorstond, gebaseerd op de regels van het vrijemarktfundamentalisme, de regels die werden uitgebroed in de rechtse denktanks die nu in de voorste linies van de klimaatsceptici lopen. Er is hier sprake van een zekere ironie: door het succes van hun eigen revolutie is er nu een revolutionaire transformatie van het marktsysteem nodig, willen we een klimaatchaos voorkomen.

Sommigen promoten een andere strategie om rechts terug te brengen in de kudde van gelovigen. Dit kamp betoogt dat we conservatieven geen angst moeten aanjagen met scenario’s van grote overheidsbemoeienis als we blijven dralen, maar dat we methoden nodig hebben om emissies terug te dringen die minder botsen met conservatieve waarden.

Dan Kahan van Yale wijst er bijvoorbeeld op dat mensen die uit enquêtes als zeer ‘hiërarchisch’ en ‘individualistisch’ naar voren komen, en die steigeren wanneer het woord ‘regulering’ valt, vaak een voorkeur hebben voor grootse, gecentraliseerde technologieën die geen afbreuk doen aan hun opvatting dat de mens kan heersen over de natuur. In een van zijn onderzoeken vroegen Kahan en zijn collega’s mensen naar hun opvattingen over klimaatverandering nadat ze hun enkele verzonnen nieuwsberichten hadden laten lezen. Sommige ondervraagden kregen een artikel waarin werd beschreven hoe de opwarming kon worden opgelost met behulp van ‘antivervuilingsmaatregelen’. Anderen kregen een artikel waarin nucleaire energie als oplossing naar voren werd geschoven. Een aantal mensen kreeg geen artikel te lezen. De wetenschappelijke feiten over de opwarming van de aarde waren in alle nieuwsberichten identiek. Het bleek dat verstokte conservatieven die het artikel over nucleaire energie te lezen kregen, daarna meer openstonden voor de wetenschappelijke bewijzen dat het klimaat verandert door toedoen van de mens. Degenen die het artikel over het tegengaan van vervuiling te lezen kregen, waren echter ‘nog sceptischer over deze feiten dan de hiërarchisch en individualistisch ingestelde personen in een controlegroep die geen krantenartikel kregen’.[62]

De reden waarom dit zo is, ligt voor de hand. De nucleaire technologie is een zware industriële technologie, gebaseerd op extractie, die op bedrijfsmatige wijze wordt geëxploiteerd en banden heeft met het militair-industriële complex die ver teruggaan in de tijd. En zoals de gerenommeerde psychiater en auteur Robert Jay Lifton opmerkte, wordt het idee dat de mens de natuur heeft getemd door geen enkele technologie sterker bevestigd dan door het vermogen het atoom te splitsen.[63]

Op grond van deze onderzoeken stelt Kahan, onder anderen, dat milieubeschermers klimaatmaatregelen zouden moeten verkopen door de nadruk te leggen op de zorgen om de nationale veiligheid en op oplossingen als nucleaire energie en ‘geo-engineering’ – technologische interventies op wereldschaal waarmee men de snelle opwarming probeert terug te draaien door, bijvoorbeeld, een deel van de zonnestralen tegen te houden of de oceanen te ‘bemesten’ zodat die meer co2 vasthouden – en op andere niet-geteste, uitzonderlijk risicovolle methoden. Aangezien klimaatverandering door veel mensen ter rechterzijde gezien wordt als iets wat de deur openzet voor een schrikwekkend anti-industrieel beleid, redeneert Kahan, is ‘het wegnemen van dat wat [klimaatactie] bedreigend maakt’ de oplossing. In dezelfde geest adviseren Irina Feygina en John T. Jost, die aan New York University vergelijkbare onderzoeken hebben uitgevoerd, beleidsmakers om klimaatmaatregelen te verpakken als maatregelen om ‘onze manier van leven’ te beschermen en een vorm van patriottisme, iets wat zij ‘door het systeem gesanctioneerde verandering’ noemen.[64]

Dergelijke adviezen hebben veel weerklank gevonden. Het Breakthrough Institute, een denktank die vooral lokale milieugroepen bekritiseert vanwege hun veronderstelde gebrek aan ‘moderniteit’, bewandelt bijvoorbeeld voortdurend deze zogenaamde middenweg. Het instituut promoot nucleaire energie, schaliegas en genetisch gemodificeerde gewassen als oplossingen voor klimaatproblemen, en uit tegelijkertijd felle kritiek op programma’s voor duurzame of hernieuwbare energie. En, zoals we hierna zullen zien, beginnen zelfs sommige groene groepen warm te lopen voor geo-engineering.[65] Bovendien geven groene groepen, zogezegd om de kloof te overbruggen, telkens een andere omschrijving van klimaatactie, zodat deze zo ongeveer over alles gaat behalve over het voorkomen van een catastrofale opwarming om het leven op aarde te beschermen. In plaats daarvan gaat het bij klimaatactie om allerlei dingen waar conservatieven zogezegd meer in zijn geïnteresseerd, van het stopzetten van geldstromen naar Arabische staten tot het herstellen van de dominante positie van de Amerikaanse economie ten opzichte van China.

Het eerste probleem met deze strategie is dat ze niet werkt: vijf jaar lang was ze de belangrijkste boodschap van veel grote Amerikaanse groene groepen. (‘Vergeet de klimaatverandering’, adviseert Jonathan Foley, directeur van het Institute on the Environment van de University of Minnesota. ‘Houd je van Amerika?’[66]) En zoals we hebben gezien, is de conservatieve weerstand tegen klimaatactie in die tijd alleen maar gegroeid.

Een veel zorgwekkender probleem van deze aanpak is dat deze de verwrongen waarden die zowel de rampenontkenning als het rampenkapitalisme voeden, niet aan de kaak stelt, maar metterdaad bekrachtigt. Nucleaire energie en geo-engineering zijn geen oplossingen voor de ecologische crisis; ze verlaten zich op hetzelfde soort roekeloze kortetermijndenken waardoor we in deze ellende zijn beland. Net zoals we broeikasgassen de atmosfeer in pompten in de veronderstelling dat het allemaal wel zou loslopen, zouden deze twee uitzonderlijk risicovolle technologieën nog gevaarlijkere vormen van afval produceren, en geen van beide heeft naar we weten een exitstrategie (onderwerpen waarop ik later dieper zal ingaan). Evenzo verhindert hyperpatriottisme een mondiale klimaatovereenkomst, aangezien het landen nog meer tegen elkaar opzet en niet aanzet tot samenwerking. En klimaatactie verkopen als een manier om de ‘manier van leven’ in de Amerikaanse consumptiemaatschappij te beschermen is misleidend óf een waanidee, want een manier van leven die is gebaseerd op de belofte van oneindige groei kan niet beschermd worden, en al helemaal niet geëxporteerd worden naar elke uithoek op aarde.

De strijd van de wereldopvattingen

Ik ben me er terdege van bewust dat dit de vraag oproept of ik hetzelfde doe als de klimaatsceptici: mogelijke oplossingen afwijzen omdat ze mijn ideologische wereldbeeld bedreigen. Zoals ik eerder uiteenzette, baren de wetenschappelijke bevindingen over de opwarming van de aarde me al lange tijd ernstige zorgen, maar is mijn grote betrokkenheid bij deze kwestie deels een gevolg van het besef dat de crisis een katalysator zou kunnen zijn voor vormen van sociale en economische rechtvaardigheid waarin ik al geloofde.[67]

Maar er zijn enkele belangrijke verschillen aan te wijzen. Ten eerste vraag ik niemand mij op mijn woord te geloven wat betreft de wetenschappelijke feiten; ik stel dat we 97 procent van de klimaatwetenschappers en hun talloze collegiaal getoetste artikelen op hun woord zouden moeten geloven, evenals nationale wetenschappelijke academies overal ter wereld, om nog maar te zwijgen van gevestigde instituten als de Wereldbank en het Internationaal Energieagentschap, die ons allemaal vertellen dat we afkoersen op catastrofale niveaus van opwarming. Evenmin suggereer ik dat het soort op billijkheid gebaseerde reacties op de klimaatverandering die ik voorsta een onvermijdelijk gevolg van de wetenschappelijke feiten is.

Ik zeg alleen dat de wetenschappelijke feiten ons dwingen te kíézen hoe we willen reageren. Als we doorgaan op dezelfde weg krijgen we de reacties op de klimaatverandering van het grote geld, van het militair overwicht en de grote technologie – de wereld van een zeer kleine groep winnaars en menigten van buitengesloten verliezers, een wereld die voorkomt in vrijwel elke fictionele verbeelding van onze dystopische toekomst, van Mad Max en The Children of Men tot The Hunger Games en Elysium. Of we kunnen ervoor kiezen deze planetaire waarschuwing van de klimaatverandering ter harte te nemen en van koers te veranderen, niet alleen de emissieklif uit de weg te gaan, maar ook de logica die ons in razende vaart op die afgrond af stuurde. Want de ‘gematigde’ lieden, die klimaatactie anders proberen in te kleden om die beter verteerbaar te maken, stellen in feite de vraag hoe we verandering zo kunnen bewerkstelligen dat de mensen die verantwoordelijk zijn voor de crisis zich niet bedreigd voelen door de oplossingen. Hoe, vragen zij, stel je leden van een panische, megalomane elite gerust dat ze nog altijd heer en meester van het universum zijn, ondanks het overtuigende bewijs van het tegendeel?

Het antwoord is: je stelt ze niet gerust. Je zorgt ervoor dat je genoeg mensen aan je kant hebt om het machtsevenwicht te veranderen en neemt het op tegen de verantwoordelijken, in de wetenschap dat echte volksbewegingen altijd mensen aantrekken van links en van rechts. En je draait je niet in allerlei bochten om een fatale wereldopvatting zoet te houden, maar stelt jezelf ten doel die waarden te versterken (‘egalitair’ en ‘communitair’, zoals de hier geciteerde culturele-cognitiestudies ze omschrijven) die op dit moment door de wetten van de natuur worden bevestigd in plaats van weerlegd.

Cultuur is tenslotte veranderlijk. Ze is al vaak veranderd en kan nogmaals veranderen. De aanwezigen op de conferentie van het Heartland Institute zijn zich daarvan bewust en daarom proberen ze uit alle macht de vele bewijzen te verdoezelen waaruit blijkt dat hun wereldopvatting een bedreiging vormt voor het leven op aarde. Het is de taak van de rest van ons om, op grond van diezelfde bewijzen, te geloven dat een heel andere wereldopvatting onze redding kan zijn.

De Heartlanders beseffen dat cultuur snel kan veranderen omdat ze deel uitmaken van een beweging die zo’n cultuurverandering teweeggebracht heeft. ‘De economie is onze methode,’ zei Margaret Thatcher, ‘ons doel is een geestelijke omwenteling.’ Die missie werd grotendeels volbracht. Om slechts één voorbeeld te noemen: in 1966 bleek bij een onderzoek onder Amerikaanse eerstejaarsstudenten dat slechts ongeveer 44 procent van hen veel geld verdienen ‘heel belangrijk’ of ‘essentieel’ vond. In 2013 was dat percentage gestegen tot 82 procent.[68]

Het is bijzonder veelzeggend dat de American Geophysical Union (agu) al in 1998 bij een groot onderzoek naar opvattingen omtrent de opwarming van de aarde tot de ontdekking kwam dat ‘veel respondenten in [de] onderzoeksgroepen ervan overtuigd waren dat de onderliggende oorzaak van milieuproblemen (zoals vervuiling en toxisch afval) een alomtegenwoordig klimaat van ongebreideld egoïsme en hebzucht is, en aangezien ze van mening zijn dat dit morele verval onomkeerbaar is, hebben ze het idee dat milieuproblemen onoplosbaar zijn’.[69]

Bovendien blijkt uit steeds meer psychologisch en sociologisch onderzoek dat de respondenten van de agu volkomen gelijk hadden: er is een direct en dwingend verband tussen de dominantie van de waarden die hecht verbonden zijn met een zegevierend kapitalisme, en het bestaan van antimilieu-opvattingen en -gedrag. In een groot aantal onderzoeken is aangetoond dat je klimaatverandering naar alle waarschijnlijkheid zult ontkennen wanneer je politiek conservatieve of hiërarchische opvattingen en een pro-industriële kijk hebt. Maar er is een nog groter aantal studies waarin een verband naar voren komt tussen materialistische waarden (en zelfs de vrijemarktideologie) en onverschilligheid, niet slechts ten aanzien van de klimaatverandering, maar ten aanzien van zeer veel milieurisico’s. Op Knox College in Illinois heeft de psycholoog Tim Kasser zich beziggehouden met dit onderzoek. ‘Naarmate iemand meer prioriteit geeft aan waarden en doelen zoals prestaties, geld, macht, status en imago, zal hij eerder een negatievere houding ten opzichte van het milieu hebben, minder vaak milieubewust handelen en vaker op een niet-duurzame wijze gebruikmaken van natuurlijke hulpbronnen’, schrijven Kasser en de Britse milieustrateeg Tom Crompton in hun boek Meeting Environmental Challenges: The Role of Human Identity uit 2009.[70]

Met andere woorden: de cultuur die zegevierde in onze tijd, de tijd van het bedrijfsleven, zet ons op tegen de natuurlijke wereld. Dit zou zomaar een reden voor wanhoop kunnen zijn. Maar áls sociale bewegingen een bestaansreden hebben, dan ligt deze in het niet aanvaarden van dominante waarden als vast en onherroepelijk, en in het tonen van andere manieren van leven – in het voeren, en winnen, van een strijd over culturele wereldopvattingen. Dat betekent dat er een visie op de wereld moet worden geëtaleerd die rechtstreeks concurreert met de denkwijze die op zo’n verschrikkelijke manier tentoongespreid wordt op de Heartland-conferentie en in zo veel andere delen van onze cultuur, een visie die weerklank vindt bij de meerderheid van de mensen op de planeet omdat ze op waarheid berust: dat we niet losstaan van de natuur, maar er deel van uitmaken. Dat collectief handelen voor het algemeen belang niet verdacht is, en dat de grootste prestaties van onze soort te danken zijn aan dergelijke gemeenschappelijke projecten, waarin we elkaar wederzijds hulp bieden. Dat hebzucht moet worden bestraft en ingetoomd door regelgeving en voorbeeldgedrag. Dat armoede te midden van overvloed schandalig is.

Het betekent ook dat die delen van onze samenlevingen moeten worden verdedigd waarin deze waarden buiten het kapitalisme al tot uitdrukking komen, of dat nu een bedreigde bibliotheek is, een openbaar park, een studentenbeweging die kosteloos onderwijs eist, of een beweging voor de rechten van immigranten die strijdt voor waardigheid en meer open grenzen. En het betekent vooral dat telkens het verband tussen deze ogenschijnlijk ongelijksoortige gevechten moet worden gelegd – bijvoorbeeld door erop te wijzen dat de logica van mensen die zeggen dat je eerder op pensioenen, voedselbonnen en gezondheidszorg moet korten dan de belastingen voor de rijken verhogen, dezelfde logica is die liever het fundament van de aarde opblaast om het laatste wolkje gas en de laatste druppels olie te bemachtigen dan de overstap naar hernieuwbare energie maakt.

Veel mensen proberen deze verbanden te leggen en brengen deze alternatieve waarden op talloze manieren tot uitdrukking. Toch ontstaat er niet snel genoeg een krachtige beweging in reactie op de klimaatcrisis. Hoe komt dat? Waarom stellen we ons als soort niet teweer op dit historische moment? Waarom grijpen we niet in nu het uur U heeft geslagen?

Voor rechtse ideologen is het rationeel om de klimaatverandering te ontkennen; het zou intellectueel gezien catastrofaal zijn om ze te erkennen. Maar wat weerhoudt al die mensen die die ideologie verwerpen ervan om het soort krachtige maatregelen te eisen dat de Heartlanders vrezen? Waarom roepen ’s werelds liberale en linkse politieke partijen niet om een einde aan extreme energie-extractie en om een volledige overgang naar economieën die gebaseerd zijn op hernieuwbare energiebronnen en regeneratie? Waarom neemt de klimaatverandering geen centrale plaats in op de progressieve agenda, waarom is ze een vaak vergeten voetnoot en geen nijpende kwestie, de grond om een nieuwe en robuuste erkenning van het principe van gemeenschappelijk bezit en onderlinge verantwoordelijkheid te eisen? Waarom delen liberale mediakanalen verhalen over smeltende ijsplaten nog altijd in in hun ‘groene’ secties – naast virale video’s over snoezige dieren die onwaarschijnlijke vriendschappen sluiten? Waarom doen velen van ons niet wat er gedaan moet worden om de opwarming onder een catastrofaal niveau te houden?

Het korte antwoord is dat de klimaatsceptici hebben gewonnen, althans, de eerste ronde. Niet de strijd over de klimaatwetenschap; hun invloed in dat strijdperk neemt al af. Maar de sceptici, en de ideologische beweging waaruit ze voortkomen, hebben de slag gewonnen om de vraag welke waarden regeren in onze samenlevingen. Hun visie – dat we ons moeten laten leiden door hebzucht; dat, om wijlen de econoom Milton Friedman te citeren, ‘geloven dat het mogelijk is goed te doen met het geld van andere mensen […] de grootste fout’ was – heeft onze wereld in de laatste vier decennia spectaculair veranderd en daarbij vrijwel elke tegenwicht vormende kracht gedecimeerd.[71] De extreme vrijemarktideologie werd verankerd met behulp van de harde politieke voorwaarden die verbonden zijn aan de hoognodige leningen die werden verstrekt door de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds. Ze vormde het model van door export geleide ontwikkeling, waardoor de landen in ontwikkeling bezaaid raakten met vrijhandelszones. Ze werd verwerkt in talloze handelsovereenkomsten. Niet iedereen liet zich door deze argumenten overtuigen, bij lange na niet, maar te veel mensen accepteerden zwijgend Thatchers uitspraak dat er geen alternatief is.

Inmiddels zijn het afgeven op collectieve actie en de verering van winstbejag doorgesijpeld in vrijwel elke overheid op de planeet, in alle grote mediaorganisaties, alle universiteiten, en in onze ziel. Zoals dat onderzoek van de American Geophysical Union aangaf, geloven we allemaal ergens diep van binnen in hun centrale leugen: dat we slechts egoïstische, hebzuchtige, zelfbevredigende machines zijn. En als we dat zijn, hoe groot is dan de kans dat we de grootse, vaak moeilijke, collectieve taak op ons zullen nemen die we moeten uitvoeren om onszelf op tijd te redden? Dit is, zonder enige twijfel, de schadelijkste erfenis van het neoliberalisme: door de verwezenlijking van deze akelige visie zijn we zo van elkaar geïsoleerd geraakt dat het mogelijk werd ons ervan te overtuigen dat we niet alleen niet in staat zijn tot zelfbehoud, maar in de grond ook de moeite van het redden niet waard zijn.

Tegelijkertijd weten velen van ons echter dat de spiegel die ons is voorgehouden, zeer sterk vertekent; dat we in feite een vat vol tegenstrijdigheden zijn; dat ons verlangen naar zelfbevrediging bestaat naast een grote compassie, onze hebzucht naast empathie en solidariteit. En, zoals Rebecca Solnit helder aantoont in haar boek A Paradise Built in Hell uit 2009, treden juist deze andere, verwaarloosde waarden op de voorgrond wanneer er sprake is van een humanitaire crisis – denk maar aan de ongelooflijke internationale vrijgevigheid na een grote aardbeving of tsunami, of de manier waarop de inwoners van New York spontaan bij elkaar kwamen om elkaar te troosten na de aanslagen van 11 september. Zoals de Heartlanders vrezen, heeft de klimaatverandering, deze existentiële crisis, de kracht om deze onderdrukte waarden op mondiale schaal blijvend te ontketenen, om ons een kans te geven massaal te ontsnappen uit het huis dat hun ideologie heeft gebouwd – een bouwwerk dat al heel wat scheuren en barsten vertoont.[72]

Maar vóór dat kan gebeuren, moeten we nader onderzoeken op welke manier precies de erfenis van het marktfundamentalisme en de dieper gelegen culturele verhalen waarop ze berust, essentiële, levensreddende klimaatactie op vrijwel elk front blokkeren. Met de mantra van de groene beweging dat het bij het klimaat niet om links en rechts gaat, maar om ‘goed en fout’ zijn we niets opgeschoten. Het traditionele politieke links heeft niet alle antwoorden op deze crisis. Maar het staat buiten kijf dat het huidige politieke rechts, en de zegevierende ideologie waar het voor staat, eventuele oplossingen in de weg zit.

Zoals in de volgende vier hoofdstukken zal blijken, is de ware reden dat we dit kritieke moment voor het klimaat niet aangrijpen, dat de acties die nodig zijn vraagtekens zetten bij ons heersende economische model (gedereguleerd kapitalisme gecombineerd met bezuinigen op openbare voorzieningen), bij de verhalen waarop westerse culturen zijn gebaseerd (dat we losstaan van de natuur en de grenzen van de natuur kunnen omzeilen), en bij veel van de activiteiten die onze identiteit bepalen en onze gemeenschappen kenmerken (winkelen, virtueel leven, nog meer winkelen). Ze betekenen ook de ondergang van de rijkste en machtigste industrie die de wereld ooit heeft gekend: de olie- en gasindustrie, die niet kan blijven bestaan in iets wat op haar huidige vorm lijkt als wij mensen onze eigen ondergang willen voorkomen. Kortom, we hebben niet op deze uitdaging gereageerd omdat we politiek, fysiek en cultureel gezien gevangenzitten. Pas wanneer we die ketenen onderkennen, hebben we een kans om te ontsnappen.

[1] Mario Malina et al., ‘What We Know: The Reality, Risks and Response to Climate Change’, aaas Climate Science Panel, American Association for the Advancement of Science, 2014, p. 3.

[2] Thomas J. Donohue, ‘Managing a Changing Climate: Challenges and Opportunities for the Buckeye State, Remarks’, toespraak, Columbus, Ohio, 1 mei 2008.

[3] Sessie 4: Public Policy Realities (video), 6th International Conference on Climate Change, The Heartland Institute, 30 juni 2011.

[4] Ibid.

[5] ‘Va. Taxpayers Request Records from University of Virginia on Climate Scientist Michael Mann’, American Tradition Institute, 6 januari 2011; Christopher Horner, ‘ati Environmental Law Center Appeals nasa Denial of Request for Dr. James Hansen’s Ethics Disclosures’, persbericht, 16 maart 2011; Sessie 4: Public Policy Realities (video), The Heartland Institute.

[6] Obama voor Amerika: ‘Barack Obama’s Plan to Make America a Global Energy Leader’, oktober 2007; persoonlijk interview met Patrick Michaels, 1 juli 2011; Sessie 5: Sharpening the Scientific Debate (video), The Heartland Institute; persoonlijk interview met Marc Morano, 1 juli 2011.

[7] Larry Bell, Climate of Corruption: Politics and Power Behind the Global Warming Hoax (Austin: Greenleaf, 2011), p. xi.

[8] Peter Doran en Maggie Zimmerman, ‘Examining the Scientific Consensus on Climate Change’, Eos 90, (2009): p. 22-23; William R.L. Anderegg et al., ‘Expert Credibility in Climate Change’, Proceedings of the National Academy of Sciences, 107 (2010): p. 12107-12109.

[9] Keynote speech (video), The Heartland Institute, 1 juli 2011; Bob Carter, ‘There is a Problem with Global Warming … It Stopped in 1998’, Daily Telegraph, 9 april 2006; Willie Soon en David R. Legates, ‘Avoiding Carbon Myopia: Three Considerations for Policy Makers Concerning Manmade Carbon Dioxide’, Ecology Law Currents 37 (2010): p. 3; Willie Soon, ‘It’s the Sun, Stupid!’, The Heartland Institute, 1 maart 2009, http://heartland.org; Keynote speech (video), The Heartland Institute, 30 juni 2011.

[10] Persoonlijk interview met Joseph Bast, 30 juni 2011.

[11] In de jaren na de conferentie nam de aandacht in de media weer toe en het aantal reportages steeg tot 29 in 2012 en 30 in 2013. Douglas Fischer, ‘Climate Coverage Down Again in 2011’, The Daily Climate, 3 januari 2012; Douglas Fischer, ‘Climate Coverage Soars in 2013, Spurred by Energy, Weather’, The Daily Climate, 2 januari 2014.

[12] Joseph Bast, ‘Why Won’t Al Gore Debate?’, The Heartland Institute, persbericht, 27 juni 2007; Will Lester, ‘Vietnam Veterans to Air Anti-Kerry Ads in W. Va.’, Associated Press, 4 augustus 2004; Leslie Kaufman, ‘Dissenter on Warming Expands His Campaign’, New York Times, 9 april 2009; John H. Richardson, ‘This Man Wants to Convince You Global Warming Is a Hoax’, Esquire, 30 maart 2010; Sessie 4: Public Policy Realities (video), The Heartland Institute.

[13] ‘Big Drop in Those Who Believe That Global Warming Is Coming’, Harris Interactive, persbericht, 2 december 2009; ‘Most Americans Think Devastating Natural Disasters Are Increasing’, Harris Interactive, persbericht, 7 juli 2011; persoonlijk interview met Scott Keeter, 12 september 2011.

[14] Lydia Saad, ‘A Steady 57% in U.S. Blame Humans for Global Warming’, Gallup Politics, 18 maart 2014; ‘October 2013 Political Survey: Final Topline’, Pew Research Center for the People & the Press, 9-13 oktober 2013, p. 1; persoonlijke e-mailwisseling met Riley Dunlap, 29 maart 2014.

[15] Democraten en liberalen: Aaron McCright en Riley Dunlap, ‘The Politicization of Climate Change and Polarization in the American Public’s Views of Global Warming 2001-2010’, The Sociological Quarterly 52 (2011): p. 188, 193; Lydia Saad, ‘A Steady 57% in U.S. Blame Humans for Global Warming’, Gallup Politics, 18 maart 2014; Republikeinen: Anthony Leiserowitz et al., ‘Politics and Global Warming: Democrats, Republicans, Independents, and the Tea Party’, Yale Project on Climate Change Communication en George Mason University Center for Climate Change Communication, 2011, p. 3-4; 20 procent: Lawrence C. Hamilton, ‘Climate Change: Partisanship, Understanding, and Public Opinion’, Carsey Institute, voorjaar 2011, p. 4; opiniepeiling oktober 2013: ‘Focus Canada 2013: Canadian Public Opinion About Climate Change’, The Environics Institute, 18 november 2013, http://www.environicsinstitute.org; Australië, Groot-Brittannië en West-Europa: Bruce Tranter, ‘Political Divisions over Climate Change and Environmental Issues in Australia’, Environmental Politics 20 (2011): p. 78-96; Ben Clements, ‘Exploring public opinion on the issue of climate change in Britain’, British Politics 7 (2012): p. 183-202; Aaron M. McCright, Riley E. Dunlap en Sandra T. Marquart-Pyatt, ‘Climate Change and Political Ideology in the European Union’, Michigan State University, discussiestuk, 2014.

[16] Zie voor een uitgebreid, toegankelijk overzicht van het onderzoek naar het ontkennen van wetenschappelijke bevindingen door rechts: Chris Mooney, The Republican Brain: The Science of Why They Deny Science – and Reality (Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2012); cultureel wereldbeeld: Dan M. Kahan et al., ‘The Second National Risk and Culture Study: Making Sense of – and Making Progress in – the American Culture War of Fact’, The Cultural Cognition Project van Yale Law School, 27 september 2007, p. 4, beschikbaar op http://www.culturalcognition.net.

[17] Dan Kahan, ‘Cultural Cognition as a Conception of the Cultural Theory of Risk’, in Handbook of Risk Theory: Epistemology, Decision Theory, Ethics, and Social Implications of Risk, red. Sabine Roeser et al. (Londen: Springer, 2012), p. 731.

[18] Kahan et al., ‘The Second National Risk and Culture Study’, p. 4.

[19] Dan Kahan, ‘Fixing the Communications Failure’, Nature 463 (2010): p. 296; Dan Kahan et al., ‘Book Review – Fear of Democracy: A Cultural Evaluation of Sunstein on Risk’, Harvard Law Review 119 (2006): p. 1083.

[20] Kahan, ‘Fixing the Communications Failure’, p. 296.

[21] Rebecca Rifkin, ‘Climate Change Not a Top Worry in u.s.’, Gallup, 12 maart 2014; ‘Deficit Reduction Declines as Policy Priority’, Pew Research Center for the People & the Press, 27 januari 2014; ‘Thirteen Years of the Public’s Top Priorities’, Pew Research Center for the People & the Press, 27 januari 2014, http://www.people-press.org.

[22] Sarah Goodyear, ‘Tea Party Reveals: ‘Sustainable Development Is Sinister Attempt to Destroy American Dream’, Grist, 31 mei 2011.

[23] Zie voor meer informatie over de rol van de conservatieve beweging in het ontkennen van de klimaatverandering: Riley E. Dunlap en Aaron M. McCright, ‘Organized Climate Change Denial’, in The Oxford Handbook of Climate Change and Society, red. John S. Dryzek, Richard B. Norgaard en David Schlosberg (Oxford: Oxford University Press, 2011), p. 144-160; en Aaron M. McCright en Riley E. Dunlap, ‘Anti-Reflexivity: The American Conservative Movement’s Success in Undermining Climate Science and Policy’, Theory, Culture, and Society 27 (2010): p. 100-133. Onderzoek ontkennende boeken: Riley E. Dunlap en Peter J. Jacques, ‘Climate Change Denial Books and Conservative Think Tanks: Exploring the Connection’, American Behavioral Scientist 57 (2013): p. 705-706.

[24] Interview Bast, 30 juni 2011.

[25] Robert Manne, ‘How Can Climate Change Denialism Be Explained?’, The Monthly, 8 december 2011.

[26] Gore: ‘Al Gore Increases His Carbon Footprint, Buys House in Ritzy Santa Barbara Neighborhood’, Science and Public Policy Institute, 10 juli 2010; Hansen: William Lajeunesse, ‘nasa Scientist Accused of Using Celeb Status Among Environmental Groups to Enrich Himself’, Fox News, 22 juni 2011; Christopher Horner, ‘A Brief Summary of James E. Hansen’s nasa Ethics File’, American Tradition Institute, 18 november 2011, http://eelegal.org/; van verdenking gezuiverd: David Adam, ‘“Climategate” Review Clears Scientists of Dishonesty over Data’, Guardian, 7 juli 2010; climategate: James Delingpole, ‘Climategate: The Final Nail in the Coffin of “Anthropogenic Global Warming”?’, Daily Telegraph, 20 november 2009; James Delingpole, ‘Climategate: foia – The Man Who Saved the World’, Daily Telegraph, 13 maart 2013; billboardcampagne: Wendy Koch, ‘Climate Wars Heat Up with Pulled Unabomber Billboards’, usa Today, 7 mei 2012.

[27] Persoonlijk interview met James Delingpole, 1 juli 2011; interview Bast, 30 juni 2011.

[28] Interview Bast, 30 juni 2011.

[29] ‘The Rt Hon. Lord Lawson of Blaby’, Celebrity Speakers, http://www.speakers.co.uk; Nigel Lawson, The View from No. 11: Britain’s Longest-Serving Cabinet Member Recalls the Triumphs and Disappointments of the Thatcher Era (New York: Doubleday, 1993), p. 152-62; Tim Rayment en David Smith, ‘Should High Earners Pay Less Tax’, The Times (Londen), 11 september 2011; Nigel Lawson, An Appeal to Reason: A Cool Look at Global Warming (New York: Overlook Duckworth, 2008), p. 101.

[30] Naomi Oreskes en Erik M. Conway, Merchants of Doubt (New York: Bloomsbury, 2010), p. 5, 25-26, 82, 135,164; Vaclav Klaus, ‘The Climate Change Doctrine Is Part of Environmentalism, Not of Science’, Inaugural Annual gwpf Lecture, 19 oktober 2010, http://www.thegwpf.org.

[31] Robert J. Brulle, ‘Institutionalizing Delay: Foundation Funding and the Creation of u.s. Climate Change Counter-Movement Organizations’, Climatic Change 122 (2014): p. 681.

[32] Sociaal wetenschappers betwijfelen niet alleen of het concept ‘wereldbeeld’ werkelijk onderscheiden is van politieke ideologie en een eigen verklarende kracht heeft, maar hebben ook de kritiek geuit dat de culturele-cognitietheorie de structurele drijvende krachten van de klimaatsceptische beweging buiten beschouwing laat. Zie: Dunlap en McCright, ‘Organized Climate Change Denial’, en McCright en Dunlap, ‘Anti-Reflexivity’. Wat betreft de financiering van het Heartland Institute: volgens het project ExxonSecrets van Greenpeace usa ‘heeft [de organisatie] sinds 1998 $ 676.500 van ExxonMobil ontvangen’; volgens Heartland zelf heeft het in 1992 en 1993 in totaal $ 100.000 ontvangen van de Sarah Scaife Foundation en in 1994 $ 50.000 van de Charles G. Koch Charitable Foundation; en volgens de Conservative Transparency-database, opgezet door de American Bridge 21st Century Foundation, ontving Heartland daarnaast tussen 1986 en 1989 en in 2011 $ 42.578 van de Charles G. Koch Charitable Foundation, tussen1988 en 1991 en in 1995 $ 225.000 van de Sarah Scaife Foundation, tussen 1992 en 1999 $ 40.000 van de Claude R. Lambe Charitable Foundation (gelieerd aan de familie Koch), en in 1986 $ 10.000 van The Carthage Foundation (een van de Scaife Foundations). Zie: ‘Factsheet: Heartland Institute’, ExxonSecrets.org, Greenpeace usa, http://www.exxonsecrets.org; Joseph L. Bast, ‘A Heartland Letter to People for the American Way’, The Heartland Institute, 20 augustus 1996, http://heartland.org; ‘Heartland Institute’, Conservative Transparency, Bridge Project, American Bridge 21st Century Foundation, http://conservativetransparency.org. Betekenis van onze standpunten: ‘Reply to Our Critics’, The Heartland Institute, http://heartland.org/reply-to-critics; uitgelekte documenten: ‘2012 Fundraising Plan’, The Heartland Institute, 15 januari 2012, p. 20-21.

[33] ‘Money Troubles: How to Kick-Start the Economy’, Fareed Zakaria gps, cnn, 15 augustus 2010; ‘Factsheet: Cato Institute’, ExxonSecrets.org, Greenpeace usa, http://www.exxonsecrets.org; ‘Koch Industries Climate Denial Front Group: Cato Institute’, Greenpeace usa, http://www.greenpeace.org; ‘Case Study: Dr. Willie Soon, a Career Fueled by Big Oil and Coal’, Greenpeace usa, juni 28 2011, http://www.greenpeace.org.

[34] ‘Factsheet: Committee for a Constructive Tomorrow’, ExxonSecrets.org, Greenpeace usa, http://www.exxonsecrets.org; Suzanne Goldenberg, ‘Secret Funding Helped Build Vast Network of Climate Denial Thinktanks’, Guardian, 14 februari 2013.

[35] Lawrence C. Hamilton, ‘Climate Change: Partisanship, Understanding, and Public Opinion’, Carsey Institute, voorjaar 2011, p. 4; ‘Vast Majority Agree Climate Is Changing’, Forum Research, 24 juli 2013, p. 1, http://www.forumresearch.com.

[36] Doran en Zimmerman, ‘Examining the Scientific Consensus on Climate Change’, 23; Upton Sinclair, I, Candidate for Governor: And How I Got Licked (Berkeley: University of California Press, 1994), p. 109.

[37] Persoonlijke e-mailwisseling met Aaron McCright, 30 september 2011; Aaron McCright en Riley Dunlap, ‘Cool Dudes: The Denial of Climate Change Among Conservative White Males in the United States’, Global Environmental Change 21 (2011): p. 1167, 1171.

[38] Sessie 5: Sharpening the Scientific Debate (video), The Heartland Institute; Chris Hooks, ‘State Climatologist: Drought Officially Worst on Record’, Texas Tribune, 4 oktober 2011; Keynote speech (video), The Heartland Institute, 1 juli 2011; ‘France Heat Wave Death Toll Set at 14,802’, Associated Press, 25 september 2003; Keynote speech (video), The Heartland Institute, 30 juni 2011.

[39] Dit vertrouwen is voor een groot deel gebaseerd op fantasie. Hoewel de superrijken wellicht enige tijd een zekere mate van bescherming kunnen kopen, kan zelfs de rijkste natie op de planeet onder een grote schok bezwijken (zoals de orkaan Katrina liet zien). En geen enkele samenleving, hoe goed gefinancierd of bestuurd ook, kan zich werkelijk aanpassen aan grote natuurrampen wanneer deze elkaar in rap tempo opvolgen.

[40] ‘World Bank Boosts Aid for Horn of Africa Famine’, Agence France-Presse, 24 september 2011; ‘Mankind Always Adapts to Climate, Rep. Barton Says’, Republikeinen over het House and Energy Commerce Committee, persbericht, 24 maart 2009, http://republicans.energycommerce.house.gov.

[41] ‘Turn Down the Heat: Why a 4°C Warmer World Must Be Avoided’, Potsdam Institute for Climate Impact Research and Climate Analytics, Wereldbank, november 2012, p. ix; persoonlijk interview met Patrick Michaels, 1 juli 2011.

[42] ‘Petition of the Chamber of Commerce of the United States of America for epa to Conduct Its Endangerment Finding Proceeding on the Record Using Administrative Procedure Act §§ 556 and 557’, Appendix 1, ‘Detailed Review of the Health and Welfare Science Evidence and iqa Petition for Correction’, u.s. Chamber of Commerce, 2009, p. 4.

[43] Christian Parenti, Tropic of Chaos: Climate Change and the New Geography of Violence (New York: Nation Books, 2011).

[44] Bryan Walsh, ‘The Costs of Climate Change and Extreme Weather Are Passing the High-Water Mark’, Time, 17 juli 2013; Suzanne Goldenberg, ‘Starbucks concerned world coffee supply is threatened by climate change’, Guardian, 13 oktober 2011; Emily Atkin, ‘Chipotle Warns It Might Stop Serving Guacamole If Climate Change Gets Worse’, Climate Progress, 4 maart 2014; Robert Kopp et al., ‘American Climate Prospectus: Economic Risks in the United States’, samengesteld door Rhodium Group voor Risky Business Project, juni 2014.

[45] ‘Insurer Climate Risk Disclosure Survey’, Ceres, maart 2013, p. 53, http://www.ceres.org; Eduardo Porter, ‘For Insurers, No Doubts on Climate Change’, New York Times, 14 mei 2013; ‘2012 Fundrasing Plan’, The Heartland Institute, 15 januari 2012, p. 24-25.

[46] Joseph Bast, ‘About the Center on Finance, Insurance, and Real Estate at the Heartland Institute’, Policy Documents, The Heartland Institute, 5 juni 2012; persoonlijk interview met Eli Lehrer, 20 augustus 2012.

[47] Interview met Lehrer, 20 augustus 2012.

[48] Ibid.

[49] John R. Porter et al., ‘Food Security and Food Production Systems’, in Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability, Part A: Global and Sectoral Aspects, Contribution of Working Group ii to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, red. C.B. Field et al. (Cambridge: Cambridge University Press, 2014), p. 20-21; Joan Nymand Larsen et al., ‘Polar Regions’, in Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability, Part B: Regional Aspects, Contribution of Working Group ii to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, red. V.R. Barros et al. (Cambridge: Cambridge University Press, 2014), p. 20; Julie Satow, ‘The Generator Is the Machine of the Moment’, New York Times, 11 januari 2013.

[50] William Alden, ‘Around Goldman’s Headquarters, an Oasis of Electricity’, New York Times, 12 november 2012; ‘How FedEx Survived Hurricane Sandy’, kltv, 31 oktober 2012; Kimi Yoshino, ‘Another Way the Rich Are Different: “Concierge-Level” Fire Protection’, Los Angeles Times, 26 oktober 2007; P. Solomon Banda, ‘Insurance Companies Send Crews to Protect Homes’, Associated Press, 5 juli 2012.

[51] Begin 2011 schreef Joe Read, een nieuwgekozen vertegenwoordiger in het parlement van de staat Montana, geschiedenis door de eerste wet in te dienen waarin klimaatverandering officieel werd uitgroepen tot iets goeds. ‘De opwarming van de aarde is gunstig voor de welvaart en het zakelijk klimaat in Montana’, aldus de wet. Read verklaarde dat ‘we, zelfs als het warmer wordt, een langer groeiseizoen krijgen. Dat zou voor de staat Montana zeer gunstig kunnen zijn. Waarom zouden we deze ontwikkeling stopzetten?’ De wet werd niet aangenomen. Bron: ‘House Bill No. 459’, 2011 Montana Legislature, 15 februari 2011.

[52] Jim Geraghty, ‘Climate Change Offers Us an Opportunity’, Philadelphia Inquirer, 28 augustus 2011; voetnoot: ‘House Bill No. 459’, 2011 Montana Legislature, 15 februari 2011; Brad Johnson, ‘Wonk Room Interviews Montana Legislator Who Introduced Bill to Declare Global Warming “Natural”‘, ThinkProgress Green, 17 februari 2011.

[53] Een veelzeggende ontwikkeling is dat de American Freedom Alliance in juni 2011 zelf een conferentie in Los Angeles organiseerde waarop de klimaatverandering in twijfel werd getrokken. Een onderdeel van de missieverklaring van de Alliance is ‘het benoemen van gevaren voor de westerse beschaving’, en de organisatie staat bekend om het zaaien van paniek over ‘de islamitische penetratie van Europa’ en vergelijkbare veronderstelde ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Ook was op de Heartland-conferentie het boek Going Green van Chris Skates te koop, een fictionele ‘thriller’ waarin milieuactivisten samen met islamitische terroristen een complot smeden om het Amerikaanse elektriciteitsnet te saboteren. Bron: ‘Mission Statement’, American Freedom Alliance, http://www.americanfreedomalliance.org.

[54] Voetnoot: ‘Mission Statement’, American Freedom Alliance, http://www.americanfreedomalliance.org; Chris Skates, Going Green: For Some It Has Nothing to Do with the Environment (Alachua, Fl: Bridge-Logos, 2011).

[55] Kurt M. Campbell, Jay Gulledge, J.R. McNeill, et al., ‘The Age of Consequences: The Foreign Policy National Security Implications of Global Climate Change’, Center for Strategic and International Studies and Center for a New American Security, november 2007, p. 85.

[56] Lee Fang, ‘David Koch Now Taking Aim at Hurricane Sandy Victims’, The Nation, 22 december 2012.

[57] ‘230,000 Join Mail Call to Use Some of the uk’s £11billion Foreign Aid Budget to Tackle Floods Crisis’, Daily Mail, 14 februari 2014.

[58] Joe Romm, ‘Krauthammer, Part 2: The Real Reason Conservatives Don’t Believe in Climate Science’, Climate Progress, 1 juni 2008.

[59] Spencer Weart, The Discovery of Global Warming (Cambridge, ma: Harvard University Press, 2008), p. 149.

[60] Global Carbon Project emissions data, 2013 Budget v2.4 (juli 2014), beschikbaar op http://cdiac.ornl.gov.

[61] Ibid.; interview Michael Mann, The Big Picture with Thom Hartmann, rt America, 24 maart 2014; Kevin Anderson, ‘Why Carbon Prices Can’t Deliver the 2°C Target’, KevinAnderson.info, 13 augustus 2013, http://kevinanderson.info.

[62] Kahan et al., ‘The Second National Risk and Culture Study’, p. 5-6.

[63] Robert Lifton en Richard Falk, Indefensible Weapons: The Political and Psychological Case Against Nuclearism (New York: Basic Books, 1982).

[64] Dan Kahan et al., ‘The Tragedy of the Risk-Perception Commons: Culture Conflict, Rationality Conflict, and Climate Change’, Cultural Cognition Project Working Paper Nr. 89, 2011, p. 15-16, beschikbaar op http://culturalcognition.net; Umair Irfan, ‘Report Finds “Motivated Avoidance” Plays a Role in Climate Change Politics’, ClimateWire, 19 december 2011; Irina Feygina, John T. Jost en Rachel E. Goldsmith, ‘System Justification, the Denial of Global Warming, and the Possibility of “System-Sanctioned Change”‘, Personality and Social Psychology Bulletin 36, (2010): p. 336.

[65] Ted Nordhaus en Michael Shellenberger, ‘The Long Death of Environmentalism’, Breakthrough Institute, 25 februari 2011; Shellenberger en Ted Nordhaus, ‘Evolve’, Orion, september/oktober 2011.

[66] Scott Condon, ‘Expert: Win Climate Change Debate by Easing off Science’, Glenwood Springs Post Independent, 29 juli 2010.

[67] Feygina, Jost en Goldsmith, ‘System Justification, the Denial of Global Warming, and the Possibility of “System-Sanctioned Change”‘, p. 326-338.

[68] Zie voor een voorbeeld van een analyse door psychologen van gegevens afkomstig uit The American Freshman-onderzoek, opgezet door de University of California, Los Angeles: Jean M. Twenge, Elise C. Freeman en W. Keith Campbell, ‘Generational Differences in Young Adults’ Life Goals, Concern for Others, and Civic Orientation, 1966-2009’, Journal of Personality and Social Psychology 102 (2012): p. 1045-1062. De data van de onderzoeken uit 1966 en 2013 zijn te vinden in: Alexander W. Astin, Robert J. Panos en John A. Creager, ‘National Norms for Entering College Freshmen – Fall 1966’, Ace Research Reports, dl. 2, nr. 1, 1967, p. 21; Kevin Eagan et al., ‘The American Freshman: National Norms Fall 2013’, Cooperative Institutional Research Program van het Higher Education Research Institute, University of California, Los Angeles, 2013, p. 40. Citaat Thatcher: Ronald Butt, ‘Mrs Thatcher: The First Two Years’, Sunday Times (Londen), 3 mei 1981.

[69] John Immerwahr, ‘Waiting for a Signal: Public Attitudes Toward Global Warming, the Environment, and Geophysical Research’, Public Agenda, American Geophysical Union, 15 april 1999, p. 4-5.

[70] Yuko Heath en Robert Gifford, ‘Free-Market Ideology and Environmental Degradation: The Case of Belief in Global Climate Change’, Environment and Behavior 38 (2006): p. 48-71; Tim Kasser, ‘Values and Ecological Sustainability: Recent Research and Policy Possibilities’, in The Coming Transformation: Values to Sustain Human and Natural Communities, red. Stephen R. Kellert en James Gustave Speth, Yale School of Forestry & Environmental Studies, 2009, p. 180-204; Tim Crompton en Tim Kasser, Meeting Environmental Challenges: The Role of Human Identity (Surrey: wwf-uk, 2009), p. 10.

[71] Milton Friedman en Rose D. Friedman, Two Lucky People: Memoirs (Chicago: University of Chicago Press, 1998), p. 594.

[72] Rebecca Solnit, A Paradise Built in Hell: The Extraordinary Communities That Arise in Disaster (New York: Penguin Books, [2009] 2010).