Bi Feiyu

Krekel krekel

Verhalen

Vertaald uit het Chinees door diverse vertalers, onder redactie van Mark Leenhouts

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is een gezamenlijk initiatief van De Geus en het Confucius Instituut van de Universiteit Leiden

De verhalen ‘De qinverkoper van het platteland’ en ‘Wie spreekt er in de nacht?’ verschenen in een eerdere versie in Het trage vuur, tijdschrift voor Chinese literatuur

Oorspronkelijke tekst © Bi Feiyu

Nederlandse vertaling © de diverse vertalers en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp en -illustratie Studio Ron van Roon

isbn 978 90 445 3378 1

nur 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Witte nacht

Normaal gesproken had de hemel rond die tijd allang zo donker moeten zijn dat je geen hand meer voor ogen kon zien. Die bewuste nacht was dat echter niet het geval. In de namiddag was het plotseling hard gaan sneeuwen en binnen een mum van tijd lag het hele dorpje bedolven. Alles werd lichtgevend wit. Toen de avond viel, stopte het met sneeuwen en ging de ijzige wind liggen, waarmee er een stille, witte, ietwat naar blauw neigende nacht aanbrak. Een nacht die ik nooit zal vergeten. Op die stralende, bitterkoude winternacht leek de hemel opeens die van een eindeloze zomernacht: één fonkelende sterrenhemel. Ik weet dat de sneeuwgloed en de kalmte illusies kunnen creëren – soms is die sneeuwgloed op zichzelf al een illusie, want waarom neigde hij anders zo naar blauw? En voor die kalmte geldt hetzelfde, want waarom zat ik anders zo te beven?

Achter ons huis deed Zhang Man drie keer het geblaf van een hond na. Mijn hart begon hevig te bonzen, want ik wist dat dit het teken was om naar buiten te gaan. Even hoopte ik nog dat het het geblaf van een echte hond zou zijn, maar nee. Zijn geblaf leek ook zo echt dat het er juist weer onecht door klonk. Zhang Man was geen hond, maar ik vreesde hem meer dan een hond.

Stilletjes ging ik de deur uit. Inderdaad, daar stond hij, achter ons huis op de besneeuwde vlakte. Zijn zwarte schaduw beangstigde me, het leek wel een grotopening in de spierwitte nacht.

‘Hij wacht op je’, zei Zhang Man.

Hij fluisterde het bijna, en er kwam een witte damp uit zijn mond, net zoals bij stoomtreinen in films. Alleen was zijn damp juist erg koud en dat versterkte de griezelige toon van zijn stem. Ik gehoorzaamde hem en holde achter hem aan.

De ‘hij’ over wie Zhang Man het had was Li Hen. Vergeleken met Li Hen was Zhang Man maar een schoothondje.

Ik volgde hem tot aan de brug die aan de oostzijde van het dorp lag. De hele weg ernaartoe hoorde ik het geluid van knarpende voetstappen in de sneeuw, alsof een schim mijn voetstappen telde.

Li Hen stond aan het begin van de brug op ons te wachten; zijn vooruitstekende kin, zijn centenbak kun je wel zeggen, gaf hem een eigenaardig silhouet. Die kin straalde kracht en koppigheid uit. Hij had een onderkaak waarmee je met gemak een bot kapot kon bijten.

Achter Li Hen stonden een man of zes, zeven, in groepjes van twee en drie. Stuk voor stuk zwarte verschijningen, die allemaal hun eigen verantwoordelijkheden leken te hebben binnen de bende; zo bij elkaar zagen ze er goedgeorganiseerd uit. Zhang Man leidde me naar Li Hen en ging vervolgens discreet achter hem staan.

‘Ben je er al over uit?’ vroeg Li Hen.

‘Ja,’ antwoordde ik, ‘ik heb besloten.’

Oorspronkelijk kwam ik niet uit het dorp. Pas tijdens de afgelopen zomervakantie was ik samen met mijn vader naar het platteland gekomen. Hij was hoogleraar aan een universiteit, maar raakte in de problemen – erg ingewikkeld allemaal. Hoewel het niet een-twee-drie uit te leggen is wat die problemen nu precies waren, bleek de oplossing gelukkig eenvoudig: hij werd in een klein zeilbootje naar het platteland overgebracht, samen met mijn moeder, mij, twee houten scheepskisten en onze kat Socrates. Gedurende de gehele reis zat mijn vader voor op de boeg, met onder zich zijn weerspiegeling, als een donkere, mistroostige vlek in het water. Uiteindelijk meerden we aan onder een wilg, het schemerde al. Mijn vader ging aan land, deed zijn bril af en met half dichtgeknepen ogen bekeek hij de rode wolken aan de hemel. Toen hij zijn bril weer opzette, reflecteerde de lucht in zijn brillenglazen en zag ik hoe de zon in zijn ogen onderging. Het was even hartverwarmend als triest.

Die avond bivakkeerden we in een enorme opslagplaats, waarvan we maar een klein hoekje in beslag namen. Een enkele olielamp bescheen mijn ouders en de kat Socrates. De donkere diepte van de opslagplaats werd een soort zwart decor, waartegen de gezichten van mijn ouders als platte vlakken opflakkerden. Vader zette zijn bril af en legde hem op een hoopje graan. ‘Er is niet eens een schoolgebouw in dit dorp’, zei hij. ‘Hoe moeten de kinderen hier naar school?’ Voor mij kwam het goed uit dat er geen school was, want zo hoefde ik in ieder geval ook niet te spijbelen. Moeder zei niets en na een tijdje blies ze de olielamp uit. In haar adem viel iets zwaarmoedigs te bespeuren. De lamp was meteen gedoofd en de duisternis verspreidde zich over de ruimte, alleen in de pupillen van Socrates bleven twee groene stipjes te zien.

Mijn vader deed hard zijn best om het onderwijs weer van de grond te krijgen en de oude dorpsschool nieuw leven in te blazen. Toen hij goedkeuring had gekregen van de lokale partijsecretaris, was zijn enthousiasme duidelijk groter dan dat van mijn moeder – ook al had hij van de partijsecretaris het advies meegekregen om, onder ‘aanvoering’ en ‘toezicht’ van mijn moeder, ‘enige matiging te betrachten’.

Met een boekje ging mijn vader langs alle deuren om het nut en belang van onderwijs te propageren. Hij was geen vlotte babbelaar, sterker nog, hij was juist een vrij norse persoon, maar wanneer het om onderwijs ging, werd hij een gedreven preker. Hij sprak als een waterval en de passie straalde uit zijn ogen. Wel honderd keer herhaalde hij zijn praatje, tegen iedereen die hij maar tegenkwam. Bij de brug, aan het begin van een paadje, naast de varkensstal, onder een vleugelnootboom, overal stond hij dorpsbewoners over te halen hun kinderen aan hem toe te vertrouwen. Want als ze dat deden, zei hij, zou hij ze een slimmer kind teruggeven, een kind met motoraandrijving, een kind van top tot teen geladen met elektriciteit, een kind met vleugels en veren, een kind dat zijn verstand gebruikt om vooruit te komen!

Zijn inspanningen wierpen vrucht af en uiteindelijk konden mijn ouders de eerste groep leerlingen verwelkomen. Met mij erbij waren we met zijn zevenentwintigen, ook de beruchte Zhang Man en de ontzagwekkende Li Hen zaten in de klas. Mijn vader stapte op een maalsteen en liet ons ouderwets ‘op lengte’ en ‘in twee rijen’ staan. Hij had het nog niet gezegd of Zhang Man en Li Hen klemden mij stevig tussen hen in. Li Hens gezicht stond grimmig en dat van Zhang Man niet minder; ik wist niet wat ze van me wilden, maar ze keken in ieder geval heel geheimzinnig, heel indringend, alsof het iets heel gewichtigs betrof. Wat ze ook van me wilden, dacht ik, ik was in elk geval niet van plan hun slaafje te worden.

Mijn vader kwam van de maalsteen af om plaats te maken voor de partijsecretaris, die vervolgens allerlei slechts over Chiang Kai-shek verkondigde en aansluitend allerlei goeds over Mao Zedong. Hij kondigde aan dat de Derde Productiebrigade van Hedong uit de opslagplaats moest vertrekken zodat er voor ons een klaslokaal van gemaakt kon worden. Ook liet hij weten dat hij zojuist opdracht had gegeven om ramen in de muren te laten maken. ‘Zodra het glas erin zit, kunnen jullie naar binnen, hup achter de meester aan! Denk erom: voed je met alles wat nuttig is, en verwerp alles wat nutteloos is.’

Na die eenvoudige ceremonie ging iedereen naar huis, maar ik had niet verwacht dat ik die middag Li Hen weer tegen het lijf zou lopen. Hij was alleen, terwijl hij normaal gesproken altijd met een groepje van een man of vijf was. Verveeld liep hij door het steegje, en omdat hij anders nooit aandacht aan me schonk, had ik totaal niet verwacht dat hij opzij zou kijken toen ik langs hem liep.

Plots kletste er een rochel tegen mijn voorhoofd.

De fluim stonk enorm, het was een walm die iets wreeds en vals in zich had. Ongelooflijk, dat een rochel zo kon stinken! Ik wist niet wat me overkwam en bleef stokstijf staan. Opeens zag ik drie jongens aan het eind van het gangetje verschijnen, en aan het andere eind doken er ook opeens drie of vier op. Ze sloten me van beide kanten in.

Op dat moment stapte Li Hen op me af en vroeg me recht in mijn gezicht: ‘Hoe komen jouw ouders erbij om ons naar school te laten gaan?’

Hoe moest ik dat weten? Li Hens rochel hing nog steeds druipend aan mijn voorhoofd en inmiddels stonk mijn hele lichaam ernaar. Hoe moest ik dat nou weten?

Gelukkig ging Li Hen er verder niet op in, maar gelijk stelde hij mij een andere dreigende vraag: ‘Sta je aan hun kant, of aan de onze?’

Mijn hart ging tekeer en ik geef toe dat ik bang was. Maar Li Hen maakte die middag een fout, hij had zijn handen thuis moeten houden, hij had me alleen goed bang moeten maken en me zo voor altijd en eeuwig respect moeten afdwingen – maar hij ging te ver en provoceerde me. Kennelijk kon hij zijn geduld niet bewaren en voor ik er erg in had kneep hij mijn keel dicht, wat verschrikkelijk pijn deed. Ik stikte zowat, maar door de pijn werd ik zo boos dat het me kracht gaf, en ik greep hem bij zijn ballen. Daar stonden we dan, we gaven elkaar niet toe: zodra hij meer kracht zette, zette ik ook meer kracht; gebruikte hij minder kracht, dan deed ik dat ook. Na een tijdje werd mijn gezicht blauw en het zijne juist spierwit. Uiteindelijk lieten we elkaar los, en met opengesperde ogen hapten we naar lucht. Ik had geen flauw benul hoe ik die dag in een dergelijke situatie terecht was gekomen. Ik wilde iets zeggen, maar voor ik het wist hief Li Hen zijn hand op en de hele groep maakte zich uit de voeten. ‘Wacht jij maar!’ riep hij toen hij aan het eind van het steegje was.

Het licht van de sneeuw was overal te zien op die winterse avond, het straalde een felle kilte uit, ogenschijnlijk stil en kalm, maar ondertussen snijdend. Ik liep achter Li Hen en Zhang Man aan in de richting van Hedong. We liepen over het besneeuwde brugdek, met daar direct onder de rivier, die inmiddels ook een met sneeuw bedekt oppervlak was geworden. Je kon moeilijk zien wat nou het brugdek was en wat de rivier. Elke stap die we zetten leek een gok, als je niet oplette zou je zo van de brug af vallen.

Toen we de brug over waren, kwamen we algauw aan bij de dorsvloer van de productiebrigade, waarachter ons klaslokaal zich bevond. ‘Even stoppen allemaal’, zei Li Hen, en vervolgens commandeerde hij Wang Er: ‘Jij blijft hier, als er iemand aan komt geef je een gil.’ Wang Er weigerde en zei: ‘Wie komt er nou naar Hedong met deze kou?’ Li Hen slingerde weer een rochel weg en gaf Wang Er een klap in zijn gezicht.

Mijn vader deed wat hij kon om de school draaiende te houden, maar de leerlingen spijbelden altijd, waardoor zijn ‘geliefde onderwijs’ algauw begon te desintegreren. Aan het begin van de schooldag leek alles nog op rolletjes te lopen, maar tijdens de pauze verdwenen de meeste leerlingen. Die tien minuten pauze leken wel een tunnel waardoor ze in een oogwenk wisten te ontsnappen. Pas na een tijdje kwam ik erachter dat het spijbelen te maken had met een zogenaamde katapultbende, waarvan Li Hen de hoofdman annex ‘politiek leider’ was. Ze kwamen vaak bijeen en iedereen had zijn eigen handkatapult. Daarmee schoten ze op de spreeuwen en wilde duiven in de bomen, op de houtduiven en tortelduifjes in de maïsvelden, en in het dorp zelf schoten ze ook op de kippen, eenden en ganzen. Van de blotevoetendokter stalen ze beige infuusslangetjes, want dat waren de beste elastieken, met een katapult met zo’n slangetje kon je de schedel van elke soort vogel kapotschieten! Ooit zag ik met eigen ogen hoe Zhang Man op een ekster richtte die helemaal boven in een boom zat. Het dier sloeg even met zijn vleugels en viel vervolgens als een homp vlees naar beneden. De leden van de katapultbende schoten elke week wel een flinke maaltijd gevogelte bij elkaar, wat uitzonderlijk was, want in die tijd leden we allemaal vreselijk honger. Niemand wist aan voedsel te komen, maar Li Hen en Zhang Man toverden zo een grote pan gevogelte uit de lucht.

Ik zweer dat ik tegen mijn vader nooit met een woord gerept heb over wat deze bende allemaal uitvoerde – dat had hij uiteindelijk zelf ontdekt. In het zuiden van het dorp zag hij op een dag plotseling kippen opfladderen bij een hooiberg. Een van de kippen tolde rond met uitgespreide vleugels en een geknakte nek. Mijn vader bleef staan en zag Zhang Man tevoorschijn komen, die het dier vlug oppakte, het met de nek tussen zijn broekriem klemde, zijn katoenen jas ervoor schoof en daarna wegliep alsof er niets gebeurd was. Mijn vader achtervolgde hem en zag met eigen ogen hoe Zhang Man de veren plukte, de borst opensneed en de kip vervolgens boven een vuurtje roosterde. Hij zag ook de genotvolle uitdrukking op de gezichten van Zhang Man en Li Hen toen ze de geroosterde kip samen opsmulden.

De volgende dag, tijdens de eerste les, besloot mijn vader een verrassingsaanval uit te voeren. Hij leek strenger en fermer dan anders. Zwijgend, met bliksem in zijn ogen, stapte hij van zijn verhoging in het klaslokaal af; de spanning in de klas was om te snijden, niemand begreep wat er aan de hand was. Hij liep naar Li Hen toe, bleef vlak voor hem staan, stak zijn rechterhand uit en zei streng: ‘Geef hier!’

‘Wat?’ vroeg Li Hen nerveus.

‘Je katapult!’

Voordat Li Hen zijn katapult inleverde, wisselde hij eerst enkele blikken met zijn klasgenoten. Maar hij deed het, en Zhang Man en de anderen volgden zijn voorbeeld. Mijn vader bekeek de katapulten, die hij op zijn lessenaar neergelegde, en zei verbitterd: ‘Spijbelen jullie hiervoor? Wie zegt dat jullie zomaar mogen spijbelen?’

Li Hen zou Li Hen niet zijn als hij zichzelf niet snel weer onder controle had. Hij stond op en zei: ‘Voorzitter Mao zegt dat.’

Ik zag mijn vader schamper lachen, waarna hij vroeg: ‘Hoezo mogen jullie van voorzitter Mao spijbelen?’

‘We lijden honger’, antwoordde Li Hen. ‘Voorzitter Mao heeft ons gezegd zelf de handen uit de mouwen te steken en zelf voor voedsel en warme kleding te zorgen.’

‘Heeft voorzitter Mao niet ook gezegd dat het van belang is om goed je best te doen op school, om hogerop te komen in het leven?’ vroeg mijn vader.

Li Hen viel even stil, maar wat hij vervolgens zei, weerklonk door de hele opslagplaats, oftewel ons klaslokaal. Hij zei: ‘Wat u in de les vertelt kan toch niet op tegen de geur van mussenvlees?’ Daarop kon mijn vader alleen maar zwijgen.

Na een tijdje liet hij zijn strengheid varen en zei op lossere toon: ‘We hebben allemaal onderwijs nodig, zonder onderwijs zouden we zelf mussen zijn, met vleugels en al.’

‘Was dat maar waar,’ zei Li Hen, ‘dan zou ik gelijk wegvliegen naar een open veld om wormen te eten.’

Vader fronste zijn wenkbrauwen en er viel een enorme teleurstelling van zijn gezicht af te lezen. Hij spreidde zijn handen en zei: ‘Zeg me nou eens, wat kan het kwaad om hier in de klas te zitten en les te krijgen?’

‘Hier in de klas lijd ik honger’, antwoordde Li Hen.

Met een zucht liep vader terug naar zijn verhoging en haalde daar een schaar tevoorschijn. Hij had zich hier duidelijk op voorbereid – nijdig knipte hij alle rubberen infuusslangetjes door en smeet de katapulten in een hoek. Hij had alleen totaal niet in de gaten dat de blikken in het lokaal allemaal op mij gericht waren. En het waren blikken die konden doden.

De daaropvolgende dagen was ik constant op mijn hoede, angstvallig bereidde ik me voor op een gevecht en ik lette er goed op dat ik me nooit door anderen liet insluiten. Maar tot mijn grote verbazing leken de leden van de katapultbende helemaal geen wraak op me te willen nemen; er heerste een paradijselijke rust, alsof het socialisme op aarde een feit was geworden. Tot er plotseling toch iets gebeurde: Li Hen stuurde iemand naar me toe met de boodschap dat ik bij hem moest komen.

Li Hen en de anderen stonden op de dorsvloer van de Eerste Productiebrigade. Ik liep naar binnen en het viel me meteen op dat geen van allen een moordlustige blik in zijn ogen had. Integendeel, ze keken stuk voor stuk erg vriendelijk. Li Hen kwam vlak voor me staan, legde een hand op mijn schouder en duwde me vervolgens een voorwerp in de handen. Een gloednieuwe katapult. Hij zei: ‘Sluit je bij ons aan. Je hoeft alleen maar samen met ons te spijbelen.’ Dat was nogal wat, voor mij, want ik moest me niet alleen tegen de leraar verzetten, maar ook tegen mijn eigen vader. Ik dacht even na en zei: ‘Nee, ik doe het niet.’

Li Hen en ik keken elkaar een tijdje recht in de ogen. ‘Nou, dan is het je eigen schuld’, zei hij en hij deed een stap opzij. Daar lag Zhang Man, uitgestrekt op de vloer. Eigenlijk bleek hij daar de hele tijd al te hebben gelegen. Na de woorden van Li Hen deed hij een strozak open en ik zag dat hij zijn best deed om iets te verbergen, het leek wel een kat. Op dat moment rolde iemand anders een maalsteen dichterbij – ik had totaal niet zien aankomen dat ze mijn Socrates met die maalsteen gingen verpletteren. Li Hen gaf een knikje, de maalsteen kwam in beweging en raakte algauw de staart … Socrates’ ijzige kreet leek een soort lichtflits die door de ruimte kliefde, alsof er iets opengescheurd werd. Zijn lijfje schoot de lucht in en hij maaide met zijn vier pootjes om zich heen. Ik zag zelfs nog hoe hij met zijn groene ogen een laatste blik op me wierp. Ik vloog op hem af maar Zhang Man rolde de maalsteen gewoon verder. Socrates maakte een holle rug en sperde wijd zijn bek open, waarna samen met zijn gehuil al zijn ingewanden, zijn hele leven, naar buiten werden geperst. Rochelend spuugde hij het allemaal uit. Vervolgens zag ik alleen nog Socrates’ geplette lijf op de grond liggen, terwijl Zhang Man zijn ingewanden in zijn hand hield, een hand die droop van het bloed. Socrates’ hart klopte nog ritmisch op zijn palm.

Hij lachte en vroeg: ‘Wil je het hebben? Ga het maar onderwijs geven, het leeft nog.’ Op dat moment had Zhang Man me verslagen. Angst had me overmeesterd. Ik keek Zhang Man aan en kon er niets aan doen dat mijn hele lichaam begon te beven.

Li Hen wees naar mij en wendde zich tot de rest: ‘Wie nu nog tegen hem durft te praten, wordt uit de bende gezet.’

Het feit dat niemand met me wilde praten was erg moeilijk te verdragen, maar toch moest ik doen alsof het me niets kon schelen. In die moeilijke situatie besloot ik een visharpoen te maken. Als zij zo nodig gevogelte wilden eten, dan zou ik wel vissen eten, zij mochten de lucht hebben, ik nam het water, ieder zijn meug. Ik joeg op alles wat ik zag en oefende me er zo in om nooit mis te schieten. Ik was fanatiek, geobsedeerd haast. Zelfs in de klas zocht ik naar fictieve doelwitten en koos dan de juiste timing, de juiste hoek, de juiste kracht … Denkbeeldig schoot ik met mijn harpoen, waardoor ik mijn vaardigheid met de dag verfijnde en perfectioneerde. In mijn fantasie haalde ik een vette oogst van niet alleen vissen binnen maar ook van kippen en eenden, die ik kookte en grilde, totdat ik uiteindelijk wel achttien prachtige gerechten had gemaakt. Toch kon ik me het eten zelf en de smaak van alles niet inbeelden, wat me erg verdrietig maakte, bijna tot wanhopens toe. Waarom schoot mijn verbeeldingskracht zo tekort als het op smaak aankwam? Al wat ik eraan overhield was een pijnlijk hongergevoel.

Ik wilde weg uit het klaslokaal en in de wijde wereld naar al mijn geliefde smaken gaan zoeken. Nu, gelijk.

Uiteindelijk ging ik zo toch spijbelen. Toen ik het klaslokaal verliet, kon ik mijn kaken niet stilhouden van geluk, het was alsof ik als een bezetene kauwde.

Over de besneeuwde grond lag een blauwe gloed – blauw licht afkomstig van de heldere nachtelijke hemel. Nadat het sneeuwen gestopt was, was de lucht ineens opgeklaard. Het had een donkere nacht moeten worden, zo een waarop je geen hand voor ogen kon zien, maar omdat er een dik pak sneeuw lag, werd het juist een ongewoon witte, lichte nacht, en een ijskoude bovendien.

Li Hen leidde ons naar het klaslokaal, de lege opslagplaats. Hoewel er al ruiten in de kozijnen waren geplaatst, was het nog altijd een hoog optorenend pakhuis, een groot zwart blok midden op de besneeuwde grond. We keken naar de ramen in de buitenmuren, pikzwart, als verraste pupillen. Glas is eigenlijk iets raars, overdag is het nog lichter dan daglicht, maar ’s nachts wordt het nog donkerder dan de zwartste nacht, het verenigt de extremen van licht en donker.

Twee maanden geleden had mijn vader veel moeite gedaan om het glas erin te laten zetten. Ik kon me die middag nog goed voor de geest halen. De partijsecretaris had een ploeg sterke mannen opgetrommeld om de grote glazen ruiten van een gemotoriseerde zeilboot af te laden. De ruiten trokken veel bekijks. In het zonlicht blonken ze helder, oogverblindend en scherp, de dorsvloer lichtte er helemaal van op. Vervolgens sneed mijn vader het glas bij met een glassnijder, zodat het mooie vierkanten werden die stevig in de kozijnen konden worden geplaatst. We waren door het dolle heen die dag. ‘Wat is glas eigenlijk?’ oreerde mijn vader. ‘Het is beschaving, het is wetenschap. Het houdt alles buiten, behalve het licht.’ Dat vond ik heel diepzinnig gesproken van mijn vader. Hoewel ik het niet helemaal snapte, kon ik er wel uit opmaken dat het iets groots voor hem betekende. Tegen de leerlingen zei hij: ‘Ik hoop dat jullie nu geen excuus meer hebben om te spijbelen. Laten we allemaal terug naar de klas komen, het is er lekker warm en licht.’

Mijn oog viel op de uitdrukking van Li Hen toen vader dat zei. Hij had een grijns op zijn gezicht, terwijl hij zijn blik koeltjes over het glaswerk liet gaan. Zijn blik leek wel de glassnijder die over het glas bewoog en het schel en ijzig liet krassen. De uitdrukking die iemand heeft ten opzichte van een object, beslist vaak over het lot van dat object.

Alleen ik begreep dus wat er die bewuste dag, in die witte nacht, met het glas zou gebeuren.

Ik weet niet hoe, maar op de een of andere manier wist Li Hen dat mijn vader een communevergadering had. Weinig mensen wisten dat. Wat hij natuurlijk niet kon weten was dat het die middag hard zou gaan sneeuwen. Niet lang na de sneeuwval stuurde hij zoals gezegd Zhang Man naar me toe om me het teken te geven. Hij had besloten dat het glas er die nacht ‘aan moest geloven’.

Zhang Man zei: ‘Ik moet van Li Hen zeggen dat we hopen dat jij de eerste zult zijn. Jij moet de eerste slag slaan en onze jongens zullen je volgen.’

Ik wilde echt dat ze mij zouden beschouwen als een van hen, dat was mijn droom. Maar ik kon onmogelijk de eerste zijn, omdat het glas veel te belangrijk was voor mijn vader. Hij zou gek worden als dat aan diggelen ging!

‘En wat als ik het niet doe?’ zei ik tegen Zhang Man.

Hij gebruikte nogmaals de woorden van Li Hen: ‘Dan moeten de brillenglazen van je ouweheer eraan geloven.’

Ik greep Zhang Man bij zijn mouw. ‘En hoe ben je dat dan van plan?’ Het was eruit voor ik het wist.

Hij sloeg mijn hand van zich af en zei ontwijkend: ‘Dat gaat je niks aan!’

Even later stond ik naast Li Hen, met mijn hoofd in mijn nek, opkijkend naar de ruiten. Ik zag het glas niet, maar ik wist dat het dat zijdeachtig diepe zwart moest zijn. De ruiten waren strak en vierkant. Het glas was sterk, maar het zou bij de eerste klap breken.

‘Kom erbij allemaal’, zei Li Hen, en iedereen gehoorzaamde. Ten overstaan van de hele groep sloeg Li Hen een arm om mijn schouder en schudde me de hand. Eindelijk gebeurde het dan, ik had het me nooit kunnen voorstellen. Er ging zo veel door me heen dat ik de tranen voelde opwellen. Ik had de neiging om net als zo’n lid van de ondergrondse uit een film te fluisteren: ‘Kameraden, ik heb jullie eindelijk gevonden!’ Maar ik had niet eens de tijd om dat te zeggen, Li Hen had me al een katapult met een steentje in de handen geduwd. Het steentje was warm en glad, wat me deed denken aan testikels. Plotseling kreeg ik door dat ik nog geen handen had geschud met Zhang Man. Ik keek rond maar hij was er niet meer, ik vroeg me af waar hij gebleven was.

‘Daar gaan we dan’, zei Li Hen.

Ik zette een stap achteruit, zakte een beetje door mijn knieën en trok de katapult strak. Ik voelde de kracht door mijn hele lichaam stromen, voelde me vrij en wild. Toen liet ik los en met een zoevend geluid schoot het steentje uit mijn hand. Bijna op hetzelfde moment klonk er, in de stille en vredige besneeuwde nacht, het geluid van brekend glas – zo abrupt en beangstigend, zo verontrustend maar tegelijk ook zo betoverend. Ik was doodsbang, maar voelde ook een enorme verrukking. Ergens diep van binnen welde er een grote drang op om iets te breken. Het leek alsof Li Hen ook even stil werd van het geluid. In de witte, heldere nacht keek hij zijn kameraden aan, met zijn grote afhangende kaak. Ik hield een hand op naar Li en beval hem: ‘Geef me er nog een.’

Wederom dat brekende geluid, diezelfde abruptheid en angst, weer zo verontrustend maar toch ook zo betoverend. Ik kon mezelf bijna niet meer in de hand houden, ik bleef maar tegen hem zeggen: ‘Nog een, nog een. Geef hier die kogels!’

De ramen waren nog steeds diepzwart, maar dit was het zwart van de nacht, niet dat delicate, dat aangenaam gladde zwart van het glas. De groep begon mee te doen. Het geluid van de exploderende ramen kleurde de sneeuwachtige nacht diepblauw. ‘Wegwezen!’ riep Li Hen ineens. Even waren we onthutst, maar met het vuur nog gloeiend in onze ogen zetten we het vervolgens op een lopen.

Ik had niet verwacht dat mijn vader met die sneeuw ’s nachts nog thuis zou komen. Op het moment dat hij op de deur klopte, lag ik al onder de dekens. Mijn moeder deed open en het volgende moment hoorde ik haar naar adem snakken. Verward vroeg ze: ‘Wat heb je gedaan? Wat is er gebeurd?’

‘Het is niets,’ antwoordde hij, ‘ik gleed uit en viel.’

En mijn moeder weer: ‘Maar al dat bloed dan? Hoe heb je zo hard kunnen vallen?’

Daarna zeiden ze niets meer. Opeens hoorde ik mijn vader iets op tafel gooien, wat daar vervolgens nog een paar keer op en neer stuiterde. ‘Allebei de glazen stuk,’ jammerde hij, ‘waar kan ik aan nieuwe komen?’

Later hoorde ik dat hij iets schoon zat te poetsen. Voorzichtig stak ik mijn hoofd om de deur en ik zag de olielamp op tafel staan, waarnaast een brilmontuur lag. De bril had geen glazen meer, het montuur was leeg. Het licht van de lamp scheen er zo doorheen, alsof de glazen ontzettend schoon waren, bijna transparant.

Vertaling Kian Kramer

Ons dorp Wangjia op de wereldkaart

De eenden vond ik het leukst – zesentachtig waren het er. De brigadeleider had ze allemaal aan mij toevertrouwd en had er nadrukkelijk bij gezegd: ‘Het zijn er zesentachtig, tel ze goed, want het mogen er alleen maar meer worden en niet minder.’ Ik kon ze onmogelijk tellen. Niet doordat ik niet kon rekenen, want als je me de tijd gaf, telde ik zo van één tot duizend. Er was gewoon geen beginnen aan, ze waren continu in beweging, er was geen enkele eend bereid om kalm en braaf een minuutje op dezelfde plaats te blijven staan. Ik heb ze één keer geteld, waarbij ik van de zesentachtig eenden honderdtwee eenden heb gemaakt. Je kunt niet rekenen op getallen. Getallen zijn dood en eenden zijn levend, dus zijn getallen altijd groter dan eenden.

Elke dag bij zonsopgang moest ik de eenden naar buiten laten. Ik joeg de zesentachtig eenden, of misschien waren het er wel honderdtwee, de rivier in en volgde ze tot aan de Wujinplas. De Wujinplas is een mooie plek, gelegen in het meest oostelijke deel van ons dorp: een heel groot en breed wateroppervlak, maar met erg ondiep water, waardoor het helemaal vol staat met waterbieslook. Omdat het water zo ondiep is, is het wateroppervlak onverstoord en staan de lange bladeren van het palinggras er vreedzaam bij, tenger en elegant door de opwaartse druk van het water. Onder water is geen wind, daar blaast de wind niet, en daarom bewegen de planten er dus niet.

De wereld onder water is een hemel voor eenden, er zitten ontelbaar veel tijgergarnalen en bloemhoornvissen, en dat is allemaal in één oogopslag te zien. Zodra de eenden bij de Wujinplas aankwamen waren ze niet meer tegen te houden. Met hun kontje de lucht in en hun nek zo ver mogelijk uitgestrekt schrokten ze uit alle macht hun voedsel onder het water op. Waarom hebben eenden zo’n lange nek? Dat zit zo: vissen, krabben en garnalen hebben geen nek, er is geen dier dat onder water een nek nodig heeft, het openen van hun mond is al voldoende voor ze. Mosselen zijn wel het meest extreme voorbeeld hiervan, hun hele lichaam bestaat enkel uit een mond: een bovenlip, een onderlip, een tong en verder niets. De wereld onder water is een wereld waar het eten je zomaar de mond in zweeft.

De Wujinplas was ook mijn hemel. Varend op een kleine sampan gleed ik over het water, het water dat een wereld op zichzelf is. Wanneer ik me verveelde deed ik net als de eenden en nam pardoes een duik onder water; met open ogen zwom ik dan als een vis rond tussen het waterbieslook. Die wereld daar bestaat uit water, maar is net zo helder en doorzichtig als lucht. Wij ademen in de lucht en vissen ademen in het water, wat zij inademen is water en wat zij uitademen ook. Maar er is ook iets wat niet helemaal hetzelfde is; als wij huilen, verandert ons verdriet in tranen en stromen de tranen langs onze wangen naar beneden. Bij tijgergarnalen is dat anders, hun tranen zijn een sliert van luchtbellen die een voor een naar boven komen en aan het wateroppervlak een voor een uiteenspatten. Telkens wanneer ik op het wateroppervlak verbleef had ik het gevoel dat ik op een onbereikbare, hoge plek zweefde. Ik was een vederloze vogel, of een wolk van vlees en botten.

Ik was toen al acht jaar, en het spreekt voor zich dat ik op dat moment eigenlijk geen eenden zou moeten hoeden. Ik zou eigenlijk in het klaslokaal moeten zitten en naar de leraar moeten luisteren, die vertelde over de revolutionaire helden Liu Hulan en Lei Feng. Maar dat kon niet. Ik moest wachten tot ik tien was. In onze commune was er de regel dat kinderen vanaf tien jaar naar school gingen, op hun vijftiende afstudeerden en zodra ze afgestudeerd waren sterke arbeidskrachten werden. De secretaris van de commune had gezegd dat het schoolsysteem ‘verkort’ was en het onderwijs ‘hervormd’. Hervormingen moesten snel zijn en je kon ze niet uitstellen. Het moest zo snel gaan als de valbijl van de guillotine: in één klap resultaat.

Mijn vader begon ondertussen steeds meer interesse te krijgen in de nacht. Elke dag zat hij te wachten, te wachten tot het donker werd. Hij was betoverd geraakt door het heelal, hij hield ervan om in het holst van de nacht met die veraf gelegen sterren samen te zijn. Hij stond op de ophoging tussen de velden, in de ene hand een zaklamp en in de andere hand een boek. Dat boek, Wat er zich zoal in het heelal bevindt, had hij een paar dagen eerder uit de provinciestad meegenomen. De hele nacht stond hij met zijn gezicht omhoog, alleen met de sterren. Wanneer hij iets belangrijks zag, knipte hij met zijn hoofd weer naar beneden zijn zaklamp aan en bladerde hij even door zijn boek. Het hele tafereel had een aura van mystiek om zich heen en de handelingen van mijn vader gaven me het gevoel dat het heelal alleen maar tijdens de nacht bestond. Wanneer de hemel helder werd en het oosten rood kleurde door de opkomende zon, bestond het heelal eigenlijk niet meer en was alleen de aarde met haar zwijnen, honden en mensen nog over.

Mijn vader was een man van weinig woorden, we hoorden maar af en toe een volledige zin uit zijn mond komen. Meestal hield hij het bij ‘ja’ of ‘nee’. Mijn vader vond dat eigenlijk de enige antwoorden die je nodig had, het was ja of het was nee. De rest van de tijd bleef hij stil. Dat hij in die stille zomernachten zo door het heelal gefascineerd werd, kwam waarschijnlijk door de sterren. De sterrenhemel is uitgestrekt en grenzenloos, maar toch kan het licht van al die sterren de aarde niet verlichten. Sterren hebben een zilvergrijze kleur en ze schitteren erop los, maar het heelal is en blijft pikzwart. Ik heb altijd al gevonden dat die sterren nergens toe dienen. Sommige mogen dan een roodachtige glans hebben, maar ik blijf erbij dat ze compleet nutteloos zijn. Het heelal is alleen maar de zon, de rest speelt de tweede viool, is ondergeschikt, is enkel duisternis.

’s Nachts hield mijn vader zijn ogen tot het uiterste opengesperd, maar zodra het licht werd was hij een en al lusteloosheid. Hij hield zijn lippen altijd strak op elkaar, behalve tijdens het eten natuurlijk, en tijdens het roken. Mijn vader rookte pijp. Wanneer hij in zijn blote bast gehurkt op de ophoging tussen de velden zat en zijn ochtendpijpje rookte, leek hij precies op een boer. Toch rookte hij af en toe ook een sigaret. Als hij een sigaret rookte zag hij er vreemd uit, maar leek hij gek genoeg wel meer op zichzelf. Mijn vader zat dan rechtop in de binnenplaats met zijn benen over elkaar. Zijn vingers waren lang en wit, en van de sigaret tussen die vingers steeg kalmpjes een blauwe rookwalm op, die zich verspreidde en rondom zijn voorhoofd bleef hangen. De handen van mijn vader waren een waar wonder, omdat ze niet bruin werden door de zon en ik de hemelsblauwe aderen door zijn huid heen kon zien. Zijn huid was over zijn gehele lichaam donker, maar zijn handen weerstonden het zonlicht. Met zijn billen was het net zo. Als hij zich aan het wassen was, vielen die billen net zo op, ze leken wel een onderbroek, wit en glimmend, trots staken ze tegen de rest af, met een soort onverbeterlijke koppigheid. Het lichaam van mijn vader zou altijd twee paar dissidente lichaamsdelen hebben, zijn handen en zijn billen.

Overdag weerspiegelden de ogen van mijn vader zijn lusteloosheid, zo af en toe waren er momenten waarop hij ze wijd opendeed en je meer het wit dan het zwart van zijn ogen zag. Een dichteres uit Peking heeft ooit een gedicht geschreven waarin ze het volgende zei: ‘De nacht heeft je een paar zwarte ogen gegeven, je gebruikt ze echter om ermee te rollen en het oogwit te laten zien.’ Ik vind dat die dichteres dat geweldig verwoord heeft, en ik heb wel duizend redenen om aan te nemen dat ze daarmee mijn vader beschreef.

Naast het boek Wat er zich zoal in het heelal bevindt had vader ook een wereldkaart uit de provinciestad meegenomen. Hij had hem aan de puntgevel van de centrale ruimte in ons huis gehangen. Niemand had van tevoren kunnen bedenken dat die wereldkaart zo’n grote consternatie zou veroorzaken in ons dorpje Wangjia. Zo na het avondeten was ons huis volgestroomd met mensen, voornamelijk jongeren, die samen naar de wereld kwamen kijken. Niemand zei iets, ik ook niet. Maar dat nam niet weg dat we genoeg basiskennis over de wereld opdeden: de wereld had zich vanuit China, ‘het rijk van het midden’, naar buiten toe uitgebreid, zoals een deegbal die met een deegroller uitgerold werd; ze had zich met al haar kleuren in alle windrichtingen laten uitstrijken en zo waren er zeven continenten ontstaan en vier oceanen. De bijdrage die China aan de wereld geleverd had, was op de wereldkaart in één oogopslag zichtbaar.

Tegelijkertijd deed de kaart ons inzien dat we het op een belangrijk punt bij het verkeerde eind hadden gehad. De mensen in het dorp Wangjia hadden namelijk altijd gedacht dat de wereld een vierkant oppervlak was, met Wangjia als centrum, waarbij de rest van de wereld zich vrijelijk in alle windrichtingen uitstrekte. Zo te zien bleek dat niet juist. De wereld strekte zich nog veel verder uit dan wij ooit hadden kunnen bedenken, en daarnaast was het ook helemaal geen vierkant, maar bleek de wereld ovaal te zijn. De enorme rondingen aan beide kanten van de kaart waren daarvoor het onomstotelijke bewijs.

Nadat we de kaart bekeken hadden verlieten we met zijn allen ons huis. Aangekomen bij de ingang van het gebouw van de hoofdbrigade verdeelden we ons als vanzelf op basis van leeftijd in verschillende kleine groepen en begonnen we te discussiëren. Samengevat waren er de volgende punten: ten eerste, hoe groot was de wereld nou eigenlijk? Hoeveel keer groter dan ons dorp Wangjia was de wereld? Op de kaart stond alles aangegeven, zelfs het imperialistische Amerika en de revisionistische Sovjet-Unie, maar waarom stond ons dorp Wangjia er dan niet op? Iedereen in ons dorp wist waar Wangjia lag, hoe kon deze kaart ons dan zomaar negeren? Het was absoluut noodzakelijk dat we deze vraag aan de partijtak van de hoofdbrigade voorlegden. Ten tweede een punt dat door Aiguo naar voren werd gebracht: hij vroeg zich af waar we uit zouden komen als we een gat in de grond zouden graven, als een put, maar dan steeds dieper. De wereld had vast en zeker een basis, daar kon geen twijfel over bestaan. Maar waar was die basis dan? Wat ondersteunde ons? Waar stonden wij op? Als datgene wat ons ondersteunde er niet meer zou zijn, waar zouden we dan naartoe vallen?

Die vraag intrigeerde ons allemaal. Toen we weer met zijn allen bij elkaar waren gaan zitten, begon iedereen zich duidelijk zorgen te maken. Dit probleem verdiende echt onze volle aandacht. Natuurlijk was er geen antwoord, maar juist omdat er geen antwoord was, stonden onze gezichten ook zo ernstig – zeg maar gerust dat er een sombere, moedeloze sfeer hing. Het was wederom Aiguo die de stilte doorbrak, door een nog huiveringwekkender probleem naar voren te brengen. Hij zei namelijk – en dit is het derde punt – dat als we de deur uit zouden gaan en alsmaar rechtdoor zouden lopen, we geheid bij het eind van de wereld zouden komen. Overdag zou dat nog niet zo erg zijn, maar ’s nachts zou je met elke volgende stap in een bodemloze afgrond kunnen vallen. Die afgrond was niks minder dan een bodemloze put, dat wil zeggen dat we niet ter aarde zouden storten en sterven, maar dat we eindeloos zouden blijven vallen, eindeloos, tot in het oneindige. De woorden van Aiguo grepen ons bij de strot en we voelden een diepe angst, een angst waar geen eind aan kwam. Een angst waardoor we dichter tegen elkaar aan kropen.

De woorden van Aiguo werden echter onmiddellijk in twijfel getrokken door Aipin, die zei dat zoiets onmogelijk was. Hij zei dat hij de kaart zeer gedetailleerd had bekeken en had gezien dat de wereld niet eindigde bij een landmassa, maar bij een oceaan, waardoor er dus ook geen weg was en het dus onmogelijk was om naar het eind te lopen. De kaart liet dat overduidelijk zien, voegde hij eraan toe: aan beide uiteinden van de kaart lag de Atlantische Oceaan en we konden toch de zee niet in lopen? Aipin had beslist een punt. We slaakten een zucht van verlichting en waren hem innig dankbaar. Maar Aiguo ging er meteen tegenin door te vragen wat er dan zou gebeuren als je per boot ging – een opmerking die ons opnieuw de bodemloze afgrond in slingerde. De situatie werd nu een beetje grimmig, zeg maar gerust dat we het eind voelden naderen. Inderdaad, wat als we op een boot zaten? Als we op een boot zaten, zouden we samen met onze kleine sampan eindeloos de diepte in vallen, en dat zou echt verschrikkelijk zijn. Daar zaten we dan, jonge knapen die we waren; we lieten onze hoofden hangen. Om eerlijk te zijn durfden we amper verder te luisteren. Maar het was weer Aipin die zich op dat kritieke moment dapper oprichtte. Hij ging niet op de woorden van Aiguo in, maar gaf ons direct zijn daverende conclusie: ‘Dat is natuurlijk onmogelijk!’

Waarop Aiguo zei: ‘Waarom is dat onmogelijk?’

Aipin lachte even en zei: ‘Als de boot naar beneden zou vallen, vertel mij dan eens waar al het water in de wereld naartoe stroomt?’

Ja, waar zou al het water in de wereld naartoe stromen?

We wierpen een blik op de rivier de Liyu achter ons. Het water stroomde daar nog steeds, het had geen vleugels gekregen en ook was het niet bulderend weggeraasd, het lag er net zo rustig bij als het water in een put. Er gloorde hoop aan de horizon, en onze gemoedsrust keerde terug. We geloofden allemaal rotsvast dat zolang er water was, wij er ook zouden zijn. Aipin had ons allemaal gered, inclusief de wereld. Wij keken allemaal naar Aipin, onze harten vol ontzag en bewondering. Hij had voor onze wereld een onvergetelijke heldendaad verricht.

Ik voelde me er alleen nog steeds niet helemaal gerust op, of misschien is het beter om te zeggen dat ik nog zo mijn twijfels had. Hoe kon het dat al het water van de wereld aan het uiterste eind van de Atlantische Oceaan dan niet wegstroomde? Wat voor soort kracht hield die Atlantische Oceaan nou eigenlijk in stand? Ik moest ineens aan de wereldkaart denken. Eén ding was zeker: de wereld was oorspronkelijk vierkant geweest en de uiteinden van de Atlantische Oceaan moesten dan dus ook rechte lijnen zijn geweest. Die grote rondingen op de wereldkaart konden maar één ding betekenen, namelijk dat de randen naar buiten werden geduwd door het zeewater. Het was net zoals een boog die zo strak gespannen wordt dat hij elk moment dreigt te breken – zonder dat dat ooit gebeurt. Dat komt door een raadselachtige kracht, een ondoorgrondelijke kracht, een kracht die wij niet durven te onderkennen. Maar wel een kracht die hoe dan ook bestaat.

Ik kon me helemaal voorstellen hoe, als de randen van de Atlantische Oceaan zouden breken, het water onmiddellijk als vallende sterren aan de hemel zou verdwijnen in een grenzenloze duisternis. Water beweegt altijd als één geheel en kent alleen leegtes, dus al het water in de wereld zal ook in leegtes worden weggezogen. Ook het water van de Liyu bij ons dorp Wangjia zou razendsnel meespoelen. Wanneer dat moment aanbrak, zou vast en zeker de mysterieuze rivierbedding voor ons onthuld worden. Op die rivierbedding zouden dan overal waterplanten, vissen en garnalen, krabben, mosselen, alen, boten en eenden te vinden zijn, misschien dat er bij de aanlegplaats bij ons huis zelfs nog de vijf munten zouden verschijnen die ik het jaar daarvoor in de rivier had laten vallen. Maar zou je met die vijf munten al het water in de wereld terug kunnen kopen? In nog geen twee dagen zou onze hele wereld ongelooflijk gaan stinken. Verdwaasd zat ik daar, mijn hart leek wel op het heelal tijdens een zomerse nacht; elke ster was een gat in mijn hart.

Ik ging niet naar huis, maar direct naar mijn vader. Ik zocht veiligheid bij hem, en antwoorden. Mijn vader stond met zijn hoofd in zijn nek op de ophoging tussen de velden, in de ene hand zijn boek en in de andere zijn zaklamp. Hij had oog voor niets anders dan de sterren aan de hemel, die met elkaar één groot flonkerend geheel vormden; in deze wereld bestonden alleen nog hij en ik.

‘Papa’, zei ik.

Mijn vader negeerde me. Pas na een lange tijd zei hij: ‘Laten we eens naar de Grote Beer kijken, jongen. Dit is Alkaid, dit is Mizar, en daarna krijg je, in volgorde, Alioth, Megrez, Phad, Merak en Dubhe, dat zijn de zeven sterren die samen de Steelpan vormen. En als we nou eens de lijn Merak-Dubhe nemen en kijken naar de ster die daar vijfmaal zo ver vanaf staat, ja, die daar, die het meeste licht afgeeft …’ Hij deed de zaklamp aan en onmiddellijk verscheen er een kaarsrechte lichtstraal in de donkere leegte van de nacht, een zilvergrijze straal die ergens in de onbereikbare uiteinden van het heelal verdween. ‘Zie je hem?’ vroeg hij. ‘Dat is nou de poolster.’

Ik kon hem niet zien, en ik had ook het geduld niet om me met dat probleem bezig te houden. Ik zei: ‘Waar ligt ons dorp Wangjia nou eigenlijk?’

‘Wij zijn hier op de aarde,’ zei vader, ‘en de aarde is een van de vele sterren in het heelal.’

Ik keek omhoog de lege nacht in. Ik moest en zou ergens in het heelal de aarde vinden en zien waar die aarde twinkelde. Ik nam de zaklamp van mijn vader over en scheen er zoekend mee rond. Het sterrenlicht glitterde, maar er was geen enkel punt in het heelal dat het licht van mijn zaklamp weerkaatste. Zonder weerkaatsing van het licht verloor de zaklamp natuurlijk al zijn waarde. Ik werd ongerust en zei: ‘Waar is de aarde dan?’

Vader lachte. In zijn lach klonk een zeldzaam zweempje vrolijkheid, net zo teer en zwakjes als het schijnsel van de sterren. Hij aaide eens over mijn bol en zei: ‘Ga maar terug naar huis, lekker naar bed.’

Ik vroeg het nog eens. ‘Waar is de aarde nou?’

‘De aarde kun je niet met je ogen zoeken,’ zei hij, ‘dat moet je met je voeten doen.’

Hij keek enkele ogenblikken om zich heen in de inktzwarte omgeving, wuifde de vuurvliegjes rondom zich weg en zei na een lange aarzeling: ‘Ach, aan de dingen die op de aarde gebeuren hoeven we geen woorden vuil te maken.’

Ik drukte de zaklamp in zijn handen, draaide me om en liep boos weg. Toen ik een eind verderop was, schold ik hard in zijn richting: ‘Iedereen zegt dat je de dorpsgek bent!’

Ik zat op de kleine sampan, omringd door mijn zesentachtig eenden, of misschien waren het er wel honderdtwee. Ze aten en dronken naar hartelust, en hadden geen enkel besef van de zorgen die ik me maakte. Het heelal was verdwenen, alleen de zon stond aan de hemel, die verder wolkenloos was. Het water van de Wujinplas reflecteerde het licht van de zon en liet het op mijn lichaam schitteren. Mijn bovenlichaam zat onder de waterspikkels, die donker glansden, maar dat wilde nog niet zeggen dat ik van binnen ook zo glom en glansde. Ik was de enige op de plas, samen met mijn zesentachtig of honderdtwee eenden. Ik moet zeggen dat ik best bang was, zo op mijn bootje op het water. Ik was als de dood dat het water van de plas zou gaan stromen en razendsnel weg zou bulderen. Ik wist één ding over water: zodra het begon te stromen werd het een gladde en glibberige aal die je onmogelijk vast kon pakken. Uiteindelijk kon je slechts met lege handen toekijken hoe het water wegglipte.

Het kwam allemaal door de wereldkaart. Al kon ik het ding zelf eigenlijk niets kwalijk nemen, want zelfs als die ellendige kaart er niet was geweest, dan was de wereld nog steeds zo geweest als zij was. Het gevaar bestond echt. Het was zelfs zo dat ik mijn vader begon te haten; de problemen op aarde, onder de mensen, waren enorm, maar hij gaf er geen sikkepit om, wat wilde hij nou bereiken door zich zo druk te maken over het heelal? Zelfs als de poolster nog helderder ging schijnen, was het nog steeds niet meer dan een litteken in de leegte van de nacht. Zo’n ster zou nooit gemeenschappelijk bezit worden, nooit de zevenentachtigste of honderdenderde eend worden. Laat staan het zevenentachtigste of honderdenderde sesamzaadje.

Maar gevaar heeft ook altijd een soort aantrekkingskracht en ik kreeg er de wildste fantasieën door. Mijn gedachten vlogen als een razende het wateroppervlak van de Wujinplas over en bliksemsnel waren ze bij de Atlantische Oceaan aangekomen. De Atlantische Oceaan was enorm, veel groter dan de Wujinplas en het Dazongmeer. Opeens maakte het water een knik van negentig graden en stortte in een kaarsrechte lijn naar beneden. Op dat moment zou je natuurlijk in een vogel willen veranderen die over het oppervlak van de Atlantische Oceaan scheert en ook verticaal naar beneden kan duiken over de rand van het eind van de wereld. Je ziet haarstaarten, zwemkrabben, dolfijnen, haaien en zeekatten, die in de diepste krochten van de Atlantische Oceaan op hun gemak heen en weer zwemmen. Ze verkennen de rand van de wereld en proberen er soms uit te springen, maar de rand houdt ze tegen. De vissen die het wagen stoten hun kop en worden teruggeworpen, net zoals de mus die ooit tegen het raam van het klaslokaal op vloog. Dat bracht me op de gedachte dat het uiteinde van de wereld op zijn plek werd gehouden door een soort materiaal dat op glas moest lijken, dat net zo doorzichtig en waterdicht moest zijn als glas. IJs! Het was ijs dat de uitgang van het zeewater afsneed. Het was ijs dat ervoor zorgde dat de wereld haar vaste vorm behield.

Ik pakte mijn bamboestok op en sloeg met een harde pets op het water, waardoor de eenden met uitgestoken nek wegvluchtten, vrezend voor hun leven. Ik wilde mijn eenden meenemen om samen naar het uiteinde van de wereld te gaan en eens te kijken hoe het daar was. Ik joeg de eenden de Wujinplas over en we kwamen op het Dazongmeer. Het Dazongmeer heeft eindeloze oevers en ik was ervan overtuigd dat als we dat water overgestoken waren, we alleen nog de Grote Oceaan over moesten om zo bij de Atlantische Oceaan uit te komen.

Maar ik kwam niet eens voorbij het Dazongmeer. Om eerlijk te zijn was ik algauw mijn richtingsgevoel verloren. Ik liep over van vechtlust en passie, maar ik wist domweg niet welke kant ik op moest. Starend naar het oeverloze water van het meer slaakte ik een diepe zucht; al mijn vechtlust en passie waren als sneeuw voor de zon verdwenen.

De volgende ochtend werd ik door twee leden van de commune met een andere kleine sampan teruggesleept. De eenden waren er niet meer. Mijn mislukte avontuur was een zwaar verlies, want het betekende dat wij als Tweede Productiebrigade voor altijd onze zesentachtig of misschien wel honderdtwee eenden kwijt waren geraakt. De twee leden van de commune brachten me niet naar mijn vader, maar direct naar de brigadeleider, die me bij mijn oor greep en meetrok naar het gebouw van de hoofdbrigade. Daar zat de secretaris van de hoofdbrigade, samen met mijn vader. Ik had hem nog nooit zo nederig gezien, hij bood iedereen een sigaret aan en gaf iedereen een vuurtje.

Toen hij me zag liep hij onmiddellijk naar me toe en vroeg met bulderende stem: ‘Waar zijn de eenden gebleven?’

Ik sperde mijn ogen zo wijd mogelijk open en zei: ‘Die zijn naar beneden gevallen.’

Vader wierp een blik op de brigadeleider, daarna een op de secretaris en vroeg luid: ‘Gevallen, wat bedoel je?’

Ik zei: ‘Ze zijn naar beneden gevallen, en ze vallen nog steeds.’

Vader keek me onderzoekend aan en voelde eens aan mijn voorhoofd. Zijn handen waren wit en ijskoud. Hij gaf me een enorme klap om mijn oren. Ik tuimelde om, en zodra ik de grond raakte viel ik in slaap. Volgens de mensen in het dorp had mijn vader me nog een schop na gegeven en tegen de secretaris gezegd dat er een steekje bij me loszat. Later maakten de mensen in het dorp me allemaal voor dorpsgek uit en Dorpsgek werd vanaf dat moment mijn naam. Ik was in mijn nopjes, want dit maakte tenminste één ding duidelijk, namelijk dat ik op mijn achtste al op gelijke hoogte stond met mijn vader.

Vertaling Geoffrey Smits