Khaled Khalifa

Er zijn geen messen in de keukens van deze stad

Uit het Arabisch vertaald door Djûke Poppinga

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La Sakakien fi Hadzihi al-Madina, verschenen bij Daar al-Ain

Oorspronkelijke tekst © Khaled Khalifa, 2013, Daar Al-Ain, Caïro, Daar Al Adaab, Beiroet

Published by arrangement with Raya Agency, Paris, France, and Literary Agency Wandel Cruse, Paris, France

Nederlandse vertaling © Djûke Poppinga en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Getty Images/Vetta

isbn 978 90 445 3383 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Eerste hoofdstuk
==
==

Slavelden

#

Onderweg naar huis bedacht ik ineens dat mijn moeder destijds nog geen vijfenzestig was toen ze zo plotseling stierf. Diep in mijn hart was ik opgelucht. Wat mij betreft had het tien jaar eerder mogen gebeuren, want ze klaagde al tijden over zuurstofgebrek. Oom Nizaar vertelde me dat ze na het middaguur uit haar klamme bed was gestapt en was begonnen aan een lange brief, gericht aan een onbekend persoon, we vermoedden een minnaar of een van haar oude vriendinnen met wie ze altijd zat te praten over voorbije tijden die niemand meer interesseerden. De laatste jaren leefde mijn moeder alleen nog in dat verleden, dat ze niet meer los wilde laten. Het ging zelfs zo ver dat ze weigerde te geloven dat de president, net als elk normaal mens, was gestorven, ook al werden er overal ceremonies georganiseerd en had de overheid een periode van nationale rouw afgekondigd. De televisie liet foto’s van hem zien, zond oude redevoeringen uit en nodigde honderden mensen uit, die gehoorzaam zijn goede eigenschappen opsomden en zijn ontelbare eretitels memoreerden. Met tranen in hun ogen roemden ze de verdiensten van ‘de vader-leider’, ‘de leider van oorlog en vrede’, ‘de filosoof van de Arabieren’, ‘de eerste wiskundige’, ‘de eerste rechter’, ‘de eerste ingenieur’… Het deed hun veel verdriet dat ze hem niet ‘de eerste god’ konden noemen.

‘Macht en tirannie gaan niet dood’, zei mijn moeder altijd en dan voegde ze eraan toe: ‘Het bloed van de slachtoffers zal nooit toelaten dat hun tiran sterft. De dood is een deur die op een kier staat en die kier wordt steeds kleiner, tot de moordenaar stikt …’ Ze dwaalde af en zocht naar de juiste woorden voor haar geliefde verhalen over vroeger. Vol verve beschreef ze de elegante kleren van haar vriendinnen en hun geurige parfums, die doortrokken waren van hoop. Ze riep beelden op van demonstrerende vrouwen die leken op de vruchten van ongeplukte katoenplanten, sneeuwwit onder een ondergaande zon. Daarna vervolgde ze haar lofzang op het verleden, dat ze ons altijd weer met veel genoegen in herinnering bracht. Dat was haar wraak op het ongelukkige leven dat ze daarna had geleid. Ze beschreef de zon uit haar jeugd en dacht vol weemoed terug aan de geur van de aarde na de eerste regen. Ze gaf ons de indruk dat letterlijk alles was veranderd en we voelden ons diepellendig, omdat we die goede oude tijd, toen de sla nog vers was en vrouwen nog echte vrouwen waren, niet hadden meegemaakt.

Dagenlang liet ze kladjes op tafel liggen, maar zoals gewoonlijk hadden we er geen belangstelling voor, net zomin als voor de rest van de oude brieven, waarvan de met speciale Chinese inkt geschreven letters waren bedekt met een dikke laag stof. Die inkt heeft ze twintig jaar lang gehaald in de boekwinkel van oom Abd al-Moen’im, in de Baab an-Nasrstraat. Steeds als ze bij hem op bezoek ging, vroeg ze hem om gelinieerd papier, dat rook naar kaneel. Na verloop van tijd raakte hij eraan gewend en hield hij op herinneringen met haar uit te wisselen over ‘de goede oude tijd van de tramlijn’, zoals ze hun moeilijke jeugd en hun gecompliceerde relatie graag noemden. Zwijgend overhandigde hij haar een pak blanco vellen en gaf het wisselgeld terug. Hij luisterde niet meer als ze tegen hem zei dat hij moest volhouden, maar ging in zijn donkere hoek zitten turen naar een vergeelde familiefoto die altijd binnen handbereik lag. In het midden stond zijn zoon Jahja, met een glimlach op zijn gezicht, zijn haar glanzend van de olie. Zijn broers, Hassan en Hoessein, hadden stevig hun armen om zijn schouders geslagen. Hun kracht en zelfvertrouwen gaven blijk van de hoge aspiraties van de zonen van de familie.

Oom Abd al-Moen’im zag alleen zijn zoon Jahja nog op de foto. Hij had hem voor het laatst gezien in het mortuarium van het academisch ziekenhuis: een in een lijkwade gewikkeld lichaam. Zijn gezicht was verbrand, hij had geen vingers meer en op zijn lichaam zaten blauwe plekken van elektriciteitskabels en zwerende wonden van messteken, die nog niet waren geheeld. Hij had maar één blik nodig gehad om zijn zoon te herkennen. Daarna had de lijkschouwer de ijzeren kist gesloten, als een dagelijkse routine, zonder te luisteren naar de vurige smeekbeden van mijn oom om het gezicht van zijn zoon te mogen aanraken. Zonder een sprankje medeleven had hij hem verzocht de nodige maatregelen te treffen voor de overdracht van het lijk, dat zonder ceremonie begraven moest worden, onder toezicht van de zes paratroepers die gewapend en in gevechtstenue door de gangen van het mortuarium liepen.

Hij was voor het ochtendgebed met Hassan en Hoessein naar het ziekenhuis gegaan. Hij had ook een vriend meegebracht, maar die was met harde hand het gebouw uit gezet. Ze hadden het lijk opgetild en naar de begrafenisauto, een oude Volkswagen, gedragen. Ze waren ingestapt en om de kist gaan zitten, terwijl ze elkaar stilletjes huilend hadden aangestaard.

De dood lag zo zwaar in de verlaten straten van Aleppo dat het niet meer te verdragen was. Toen ze bij het familiegraf waren gekomen, hadden ze van de soldaten het bevel gekregen de kist op te tillen, zodat de sjeik, die al op hen zat te wachten, voor de overledene kon bidden. Oom Abd al-Moen’im had met zijn hoofd geschud alsof hij zijn verstand had verloren en een paar woorden gemompeld die niemand begreep. De sjeik had het gebed afgeraffeld en ondertussen hadden de twee zonen van mijn oom, die achter hun vader stonden, onafgebroken naar de kist gekeken, waaruit de soldaten een in een smerige lijkwade gewikkelde homp vlees haalden. Ze hadden geen toestemming gekregen Jahja in zijn uitgedoofde ogen te kijken en hem te omhelzen, zoals dat hoort als je een broer begraaft. De tranen waren in hun ogen gestold en ze hadden slechts naar hun vader gekeken, die in stilte had gehuild en geheimzinnige woorden had gemompeld, waarvan niemand de moeite nam ze te ontraadselen.

Mijn moeder werd wakker uit een langdurige verdoving en ging aan de wankele eettafel zitten, naast Nizaar, die zachtjes zat te brommen als een doofstomme vlieg. Ze las hem een paar regels voor uit een brief die ze had geschreven aan een ‘dierbare vriend’, zoals ze de man typeerde. Alles was voorbij, schreef ze, ze zou niet meer wachten tot hij zijn belofte kwam inlossen dat ze samen op het bovendek van een cruiseschip zouden dansen op de klanken van de tango. Ze bediende zich niet meer van de geheimtaal uit haar vroegere brieven, maar schreef onomwonden dat mannen die naar ratten roken niet te vertrouwen waren. Ze was niet bang dat haar brief in handen van de censor van de posterijen zou vallen en verklaarde in een laatste vlaag van dapperheid dat alles haar om het even was en dat voldoening geen betekenis meer voor haar had. Het kwam geen moment in haar op dat ze een vrouw was die zonden had begaan. Integendeel, in haar ogen paste het juist bij de grote dromen die vóór haar waren gestorven om met ferme pas op de dood af te stevenen. Ze had niets van haar nederlaag meer te verbergen.

In de laatste maanden voor mijn moeders overlijden was Nizaar gewend geraakt aan dit soort avonden, waarin hij in zijn eentje op een oude houten stoel zat te luisteren naar zijn ijlende zuster. Nu en dan ontwaakte ze uit haar coma en vertelde hem over haar visioenen met de stelligheid van iemand die als enige naar een film zit te kijken die de anderen niet kunnen zien. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, vertelde ze hem het ene moment over geesten die mijn broer Rasjied achtervolgden en het volgende moment stelde ze hem een vraag over de toestand in het land. Ze kon urenlang, zonder ophouden, met een verbluffende energie en in heldere volzinnen praten over de prijzen van de groenten en over haar herinneringen aan de nachten met mijn vader in dat oude stenen huis aan de rand van het station van Miedan Akbas, om daarna weer in stilzwijgen te vervallen. Dan lachte ze als om het even welke normale vrouw en herinnerde ze zich met spijt hoe ze Elena koffie had aangeboden en abrikozenjam had leren maken.

Voor wie hen niet kende, leek het een heel normaal schouwspel: broer en zus die hadden besloten samen hun oude dag te slijten met keuvelen, zaadjes roosteren en het vereffenen van rekeningen met een familieverleden dat hen niet losliet. De mensen van vroeger werden opnieuw beoordeeld op hun daden en als ze ontdekten dat ze allemaal waren overleden of langgeleden over de wereld waren gaan zwerven, vielen ze stil en kwamen ze eensgezind tot de conclusie dat het verleden hun niets dan ellende bracht, al was het nog zo mooi.

In de laatste periode van mijn moeders leven was Rasjied vermist. Op het eind kon ze zijn afwezigheid niet meer verdragen en noemde ze voortdurend zijn naam, niet alleen als ze ijlde, maar ook als ze wakker was. Ondertussen verzekerde ze ons dat hij niet dood was en dat hij zou terugkomen. Ik hield mijn mond, want ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om sprookjes over zijn verdwijning te verzinnen. Ik vond dat ze al genoeg waanbeelden had en het leek me niet nodig haar gevoelens nog meer te kwetsen met leugenachtige verhalen over mijn vermiste broer. Het deed me verdriet dat Rasjied het in berusting uitgestrekte, dode lichaam van zijn moeder niet zou zien en niet om al onze verloren dromen zou kunnen huilen. Ik had gewild dat hij erbij was, zodat hij voor het eerst de verantwoordelijkheid met me had kunnen delen en samen met mij bij de deur van de rouwkamer had kunnen staan. Oom Nizaar had die rouwkamer gehuurd om te voorkomen dat de mensen ons huis zouden zien. Je hoefde er maar één blik op te werpen om te begrijpen dat er een einde was gekomen aan de dromen van een hele familie en die vernedering wilde hij ons besparen.

Oom Nizaar vroeg me op zoek te gaan naar Vrolijke Sausan en haar met harde hand naar huis te halen. Hij barstte in huilen uit, maar zijn stem klonk vastberaden, zoals die van mijn moeder toen ze ons destijds vertelde dat vader ons had verlaten voor een dertig jaar oudere Amerikaanse vrouw die Elena heette en met wie hij naar New York was vertrokken. Daarna had hij niets meer van zich laten horen. Ze voegde eraan toe dat hij weliswaar niet dood was, maar dat het geen zin had op hem te wachten. Ze zette drie opgezette adelaars voor ons neer, spreidde een doek van Engelse lakense stof en een paar gestreepte overhemden, versleten broeken, spoorweginsignes en dienstpetten voor ons uit en zei op kille toon: ‘Jullie mogen de erfenis verdelen.’ Vervolgens verliet ze de kamer en sloeg de deur met een harde klap achter zich dicht. We hoorden haar snikken en konden het naderende drama al ruiken.

Ik dacht dat ik nog genoeg tijd had om het album van mijn dode moeder door te bladeren, in de gazelleleren band die niet was verbleekt en nog net zo zacht was als vroeger. Het was het enige voorwerp in ons huis dat niet kapot was gegaan. Daardoor had het een heilige status verworven. Ik voelde een diepe rust, want ik zou foto’s van mijn zuster Soe’aad zien, van wie we toen nog niet begrepen waarom haar gezicht zo bleek was en waarom ze de hele nacht lag te schreeuwen als een eenzame jakhals in de bergen.

Het delirium waarin Soe’aad de paar weken voor haar dood permanent verkeerde, zette ons aan het denken over ons eigen lot. De familiefoto die aan de muur van de zitkamer hing werd een bron van zwaarmoedigheid die we verre van ons probeerden te houden, een afschuwelijke leugen die niet verborgen kon blijven: een vader die ons had verlaten met een bejaarde archeologe die nog van mijn moeder had geleerd hoe ze abrikozenjam moest maken en een ongelukkige zus van wie we niet wisten waarom ze lag te ijlen en die de grootste moeite had haar mond te openen om adem te halen. Wij hielden van Soe’aad, maar mijn moeder beschouwde haar als een persoonlijke schande, die we voor iedereen verborgen moesten houden.

Ik was nog geen tien jaar oud en we wisten nog niets over dood en schande. Sausan gaf Soe’aad een duw tegen haar borst, zoals ze vroeger altijd deden als ze ruzie hadden, maar Soe’aad bewoog niet. Mijn moeder wachtte tot de volgende ochtend alvorens ze haar, gewikkeld in een wollen deken, met haar vriendin Neriman en oom Nizaar naar de begraafplaats bracht. ’s Avonds vertelde ze ons dat Soe’aad niet zou terugkomen en legde in korte bewoordingen uit dat doodgaan betekende dat je wegging en voor altijd wegbleef. Ze zei niets over onze gevoelens, als we ‘onze schande’ met onze handen zouden begraven.

We konden niet geloven dat onze lieve Soe’aad er niet meer was. Ik zei tegen Sausan dat we haar moesten gaan zoeken. Waarschijnlijk had ze zich verstopt in de slavelden, zoals ze wel vaker deed, of misschien zat ze bij de spoorweg vlak bij ons huis van spijkers zwaarden te maken om ermee naar denkbeeldige treinreizigers te zwaaien.

Wanneer de trein langs ons huis reed en zijn melancholieke fluittoon liet horen, deed Soe’aad de deur open en rende ze naar buiten om de wagons te tellen. Na afloop vertelde ze ons opgetogen dat de machinist kon vliegen en verzekerde ze ons dat ze zijn vleugels had gezien. Dan knikten we vol vertrouwen en stelden we ons voor hoe de trein, nadat hij in de bocht was verdwenen, boven de weilanden vloog en door de lucht zweefde. Als we haar vroegen waar hij uiteindelijk zou neerstrijken, verklaarde ze met de ernst van iemand die die vraag al had verwacht, dat hij pas ophield met vliegen als hij doodging. Dan wees ze met kinderlijke vrolijkheid naar haar magere lichaam en zei: ‘Net als ik.’

We liepen door de slavelden naar de begraafplaats en vroegen de bewaker waar Soe’aad lag. Hij wees naar een hoop aarde. Woedend begon Sausan met haar vuisten op de aarde te roffelen, tot ze volkomen uitgeput was. Uiteindelijk zei ik tegen haar dat ze moest ophouden met huilen en dat we voor het donker thuis moesten zijn. In de stromende regen liepen we terug. Zonder een spoor van schuldgevoel vertelde ik Rasjied dat Soe’aad ons haatte en nooit meer zou terugkomen, omdat hij haar houten treintje had afgepakt. Sausan viel me vrolijk bij. Die nacht had ik een droom die ik aan niemand vertelde, waarin Soe’aad een lange trein bestuurde, die werd gedragen door een zwerm vogels met lange snavels en zonder vleugels, die hymnen voor haar zongen. Ze vond ze prachtig. Glimlachend keek ze voor zich uit: een engel met lang wit haar, onzichtbaar voor iedereen.

Toen ik Sausan vertelde over mijn droom en over dat beeld van Soe’aad met dat witte, lange haar, dat steeds weer terugkwam, moest ze lachen en besloot ze voor de tweede keer met me naar de begraafplaats te gaan. We hadden wilde bloemen meegebracht en gingen bij een grafsteen zonder opschrift staan. Ik luisterde naar de stem van Sausan, die op overdreven ernstige toon vertelde dat Soe’aad hier lag, dat ze niet kon lachen of ademen en dat ze werd opgegeten door de wormen. Nadat ze me een omslachtige beschrijving had gegeven, begreep ik dat de dood niets anders betekende dan de afwezigheid van mensen die ons dierbaar waren.

Toen ik Sausan jaren later een keer toevallig in de goedkope Expressbar zag zitten, herinnerde ik haar aan haar lange uitleg van toen. Ik wees haar erop dat de dood geen eeuwige afwezigheid is, maar een vervolmaking van je herinneringen. Ze was het met me eens en knikte me dronken toe. Vervolgens vroeg ze me of ik Soe’aad nog weleens zag. Ik loog dat ik haar dagelijks zag, waarop ze verdrietig haar hoofd boog, mijn hand vastpakte en zei dat een periode van dertig jaar voldoende was om alles te vergeten. Plotseling viel het me op dat ze als het over de dood ging dezelfde woorden gebruikte als mijn moeder en dat ze net zulke trage en theatrale gebaren maakte als zij. Het deed me verdriet dat Sausan op mijn moeder begon te lijken. Bijna had ik haar gevraagd hoe het voelt om steeds meer te gaan lijken op een vrouw die je haat.

Rasjied verzekerde me dat Sausan loog als ze beweerde dat ze zich mij na mijn dood niet zou herinneren en voegde eraan toe dat dertig jaar niet genoeg was om de mensen van wie je hield te vergeten. Ik besefte dat vergeten eigenlijk betekent dat we ons kleine details, die ergens diep verborgen liggen, opnieuw voor de geest halen, maar dat het uiteindelijk hersenspinsels blijken te zijn waarvan we dachten dat ze echt waren. Dat is mij de laatste tijd ook gebeurd, toen ik er genoegen in begon te scheppen om door de rustige Malik Faisalstraat te lopen en bedacht dat Aleppo een vergankelijke plek was, net zo vergankelijk als de vergetelheid, en dat alles wat er van de echte beelden zou overblijven een leugen was die we elke dag opnieuw uitvonden om te voorkomen dat we zouden sterven.

Door het overlijden van Soe’aad kwamen we op het idee om de dood te ontvluchten. Rasjied en ik pakten de dekens van onze bedden en gingen naast Sausan liggen, die zich angstig aan ons vastklampte. Ze was bang voor de geest van Soe’aad, die volgens Rasjied elke nacht onder het gesloten raam rondwaarde. Hij verloor zich in allerlei details en gebruikte voor zijn beschrijvingen muziektermen en namen van muziekstukken die speciaal voor viool waren geschreven. Het was alsof we alle drie op de vlucht waren voor een voorbeschikt lot, dat ons opwachtte als de duisternis viel en het huis in stilte werd gedompeld. Sausan waarschuwde ons dat we stil moesten zijn. Geruisloos kropen we nog dichter tegen haar warme lichaam en zij sloeg haar armen om ons heen, alsof ze onze hulp inriep om ook haar eigen angst te verjagen.

Ik weet niet waarom, maar twintig jaar later voerden mijn voeten me voor een laatste bezoek naar het graf van Soe’aad. Ik strooide bloemen uit over de aarde en olijventakken die ik uit de tuin van ons huis had geplukt. Ik heb urenlang huilend naast het kleine graf gezeten. Het was de eerste keer dat ik huilde om haar verlies, in tegenstelling tot Rasjied, die een hele week had gehuild, waarna hij zijn tranen had gedroogd en was gaan wachten tot ze zou terugkomen om met hem te spelen. De huilbui bevrijdde me van mijn dromen, die waren uitgegroeid tot ondraaglijke nachtmerries. Soe’aad kwam erin voor in de gedaante van een volwassen vrouw, die deed denken aan de vriendinnen van Sausan, hun gezichten volgesmeerd met rouge en bergen goedkope make-up. Had een kind me niet ooit eens gevraagd of ik wist of doden ook ouder werden?

Ik ging op zoek naar de opzichter van de begraafplaats om hem diezelfde vraag te stellen. Ik vroeg hem of hij degene was die haar graf verzorgde, waarop hij me op een zakelijke toon vertelde dat de begraafplaats naar een terrein buiten de stad zou worden verplaatst en dat mijn broer Rasjied de resten van Soe’aad met een officieel document had opgehaald. Het idee dat ik daar bij een hoop loze aarde had staan huilen, beangstigde me. Ik vertelde mijn moeder dat de resten van Soe’aad zich in huis bevonden. Het verbaasde haar dat ik me Soe’aad nog herinnerde, maar ze gaf geen commentaar op het nieuws dat haar ‘oude schande’ weer terug was. Ze keek me slechts aan, alsof ik een vreemde man was die ze niet kende. Op mijn rechterwang waren de sporen van een scherp zakmes te zien en mijn kleren verspreidden een zure transpiratielucht. Ze roken heel anders dan de kleren van dat kleine jongetje dat ze destijds stevig bij de hand had gehouden, wijzend naar herkenningspunten die ik moest onthouden om veilig thuis te komen. Ze waarschuwde me voor mannen met dikke snorren die loerden op kleine kinderen, pril als jonge slablaadjes, om hen in de verlaten kersenboomgaarden te verkrachten. Ondertussen staarde ze hoopvol in de verte, terwijl ze vrolijke liedjes zong die ze van school kende. Ze liep het schoolgebouw binnen, nam plaats in de kamer van de directeur en presenteerde zich als een gewaardeerde en gerespecteerde collega. Daarna legde ze kort uit dat mijn vader naar Amerika was geëmigreerd en dat we hem over een paar jaar na zouden reizen. Maar de nieuwsgierige blikken van de directeur drukten haar weer met haar neus op de feiten: dat ze een verlaten vrouw was, die door alle mannen werd begeerd.

Ze dronk koelbloedig van haar koffie en probeerde ondertussen weer op krachten te komen. Ze zei nogmaals op die geëxalteerde toon van haar dat haar leerlingen veel respect voor haar hadden en dat ze hun leerde naar zichzelf te luisteren. Tot slot liet ze hem weten dat ze voor haar kinderen was teruggekeerd naar haar geliefde Aleppo. Haar commentaar op de inwoners van Miedan Akbas, waar we tot dan toe hadden gewoond, was tegenstrijdig: enerzijds prees ze hen en anderzijds had ze geen goed woord voor hen over. Toen ze zag dat de directeur haar verdriet begreep, voegde ze er nog aan toe dat ‘de nieuwe garde niet veel vertrouwen uitstraalde’. Hij was het met haar eens dat de dagen die zouden komen niet veel goeds beloofden en de smaak van zure knollen hadden. Goedkeurend schudde hij mijn hand. Zoals het een middelbareschoolleerling betaamt, was ik gekleed in een schoon uniform dat rook naar limoenen en in mijn borstzakje zat een met kant afgezette pochet. Mijn nagels waren kortgeknipt en mijn haar was verstevigd met een mengsel van geparfumeerde henna. De directeur nam beleefd afscheid van mijn moeder en herhaalde hoofdschuddend dat het niet eenvoudig was om te leven zonder een kritische pers. Hij raadde haar aan op zoek te gaan naar de nummers van een avondkrant die De vlag heette, zodat ze kennis kon nemen van enkele artikelen van zijn hand, waarin hij de scheiding tussen godsdienst en staat propageerde.

De directeur bracht me door een lange gang naar mijn klas. De school was oorspronkelijk door een Franse architect gebouwd als sanatorium voor tuberculoselijders, die daar urenlang contemplatief voor zich uit hadden zitten staren, alvorens op een bloedhete namiddag als ijsjes te smelten. Het gebouw had hoge plafonds en ruime lokalen en de ramen boden uitzicht op perken met rozenstruiken waarvan de blaadjes glinsterden onder de lentezon.

Mijn eerste leraar ontving me hartelijk. Nadat de directeur een paar woorden in zijn oor had gefluisterd, zette hij me op een stoel voor in de klas, naast een klein jongetje dat er net zo uitzag als ik. Ik gaf hem een hand en we werden vrienden. Zijn naam was Djabir en hij woonde niet ver bij ons vandaan, in de steeg achter de onze. Bij de eerste de beste gelegenheid vertelde ik hem over mijn broers en nam ik hem mee naar huis. Ik deelde mijn speelgoed met hem en we zwoeren elkaar eeuwige vriendschap in een ceremonie waar Sausan, die toekeek hoe we ons bloed mengden, hartelijk om moest lachen. We werden snel en gemakkelijk vrienden. Het grootste deel van onze tijd brachten we door in mijn kamer, waar we ingespannen zaten te luisteren naar Rasjied, die onze favoriete liedjes speelde.

Ik luisterde niet meer naar de waarschuwingen van mijn moeder en liep ongegeneerd over de onverharde straten, zonder bang te zijn voor vieze mannen. Samen met Djabir dwaalde ik door de smalle stegen van de buurt. We pikten koperdraad, visten lege flessen uit de vuilnisbelt en verzamelden restjes katoen in de buurt rond de ontkorrelingsinstallatie van Ain Tal. Daarna gingen we naar de nabijgelegen zondagsmarkt om onze spullen te ruilen voor wat geld, genoeg om ’s middags naar Cinema Opera te gaan, waar we ons overgaven aan melodramatische Egyptische en Indiase films over knappe geliefden die weliswaar arm waren, maar uiteindelijk altijd overwonnen.

Ik gleed in de stoel naast Djabir en genoot van de koude lucht en de adem van het handjevol bezoekers van de middagvoorstelling, in afwachting van mijn idool Nadjla Fathi, die graag rondliep in korte jurkjes waarin haar verleidelijke vormen goed uitkwamen. ‘Als ik groot ben, ga ik naar Egypte’, zei ik tegen Djabir. ‘Dan ga ik op zoek naar Nadjla Fathi en dan zal ik haar de groeten van je doen.’ Hij stompte me in mijn zij ten teken dat ik mijn mond moest houden. Toen ik hem van opzij aankeek, zag ik de tranen over zijn wangen rollen. Woedend ging hij tekeer tegen de regisseur, die de film had laten eindigen zonder ons te laten weten hoe de schurken gestraft zouden worden en onze helden de schoonheid van de liefde zouden ervaren. Terwijl we onder het genot van een broodje falafel van Arax terugliepen naar onze buurt, probeerden we zelf de film af te maken. Meestal liepen we door de Soelaimaniyyastraat, waar de winkels roken naar wijn en bastirma[1]. Als ik Djabir probeerde over te halen om samen op de avondtrein te gaan wachten, wuifde hij afwerend naar me en riep lachend dat hij treinen stom vond. Uiteindelijk bleef ik alleen achter, legde een paar grote spijkers op het spoor en wachtte tot de trein van zeven uur voorbij zou komen en de spijkers onder zijn stalen wielen zou verpletteren tot zwaarden, waar Djabir in de ijzerwinkel van zijn oom vervolgens een gat in boorde, zodat we ze als straatrovers om onze nek konden hangen.

Toen mijn moeder mijn vuile kleren, mijn lange nagels en de zwaarden om mijn nek zag, zei ze dat ik eruitzag als een bedelaar. Ik las in haar ogen dat ik een vergissing had begaan. Door mijn schuld zou ons huis, dat ze tegen het straatlawaai en de naar zure knollen stinkende mannen had willen beschermen, zijn voornaamheid verliezen. Inderdaad duurde de rust in huis niet lang, want overal klonk het geschreeuw van de broers van kameraad Fawaaz, het geblaat van hun schapen en het gemekker van de geit die ze uit hun dorp hadden meegebracht. Ze hadden eerst een groot kippenhok gebouwd en pas daarna alle kamers verdeeld. Als het zomer was, brachten de vrouwen van de broers, die allemaal een boerenachtergrond hadden, de helft van de dag door met het bakken van aubergines en het afvegen van de snotneuzen van hun talrijke kinderen, die graag met hun voeten op de grond stampten om hun oudste broer, kameraad Fawaaz, eraan te herinneren dat ze net als hij de leider aanbaden. ’s Avonds traden ze op als orkestje en zongen ze partijliederen te midden van de verhitte, luidruchtige, revolutionaire menigte. En ze lieten het niet alleen bij zingen, maar zetten het geluid van de bandrecorder die de toespraken van de president uitzond hard en juichten hem samen met de massa’s toe. Het lawaai dreef mijn moeder tot wanhoop en haar frustratie werd nog groter toen ze ontdekte dat de meesten van haar oud-collega’s lid van de partij waren geworden, op de eerste pagina van hun aantekeningenschriften een spreuk voor de president-leider hadden geschreven en alle lofliederen op de leider uit hun hoofd kenden. Op dat moment viel haar pas op dat ze allemaal op zeehonden waren gaan lijken en dat ze allemaal dezelfde kleren droegen en dezelfde goedkope parfums gebruikten. Ze trok zich terug en creëerde een denkbeeldige wereld voor zichzelf, waarin de stemmen van haar demonstrerende vriendinnen van vroeger versmolten met de muziekstukken uit een ver verleden. Ze maakte zichzelf wijs dat leven in een parallelle wereld niet slecht was en dat je niet noodzakelijkerwijs je vijanden te vriend hoefde te houden.

Ze keek me verdrietig aan. Ik was niet anders meer dan de kinderen van de buren, met mijn vuile kleren en de klitten in mijn haar. Ze zette me neer op de drempel van de badkamer, begon me driftig schoon te schrobben en wreef mijn handen in met katoenolie, waarvan de geur me deed denken aan muizen in de val. Ondertussen verscheurden Sausan en Rasjied baldadig de bladzijden uit mijn boeken en gooiden de snippers in de lucht, waarna ze als sneeuwvlokken neerdwarrelden. Sausan droomde ervan dat ze ooit onder dat soort sneeuwvlokken zou lopen, in het gezelschap van een romantische minnaar die haar aan haar hand naar de bruggen van een verre stad zou voeren en haar aan het begin van de avond rustig en bedaard zou kussen.

We hielden van ons nieuwe huis, dat was gebouwd van witte stenen. In de deur was een koranvers gebeiteld, met in elkaar grijpende letters. Toen de aannemer te kennen gaf dat hij boven de stenen boog een koranvers wilde aanbrengen, had mijn moeder niet eens geprotesteerd. Omdat ze niets aan het toeval wilde overlaten, was ze meteen naar de zondagsmarkt gegaan om tweedehands koperen bedden van klassieke Franse makelij te kopen. Ze repareerde de poten, poetste de koperversieringen op en verdeelde de bedden over onze slaapkamers. Het grote bed had ze voor zichzelf gereserveerd. De hele nacht lag ze er in haar eentje in te woelen, terwijl ze de herinneringen die ze nog had aan het leven met mijn vader uit haar geheugen probeerde op te diepen. Het verhaal van haar huwelijk en zijn vertrek naar Amerika kwamen haar voor als een ongeloofwaardige, melodramatische film. Ze werd zich pas bewust van de wreedheid waarover mijn vader zo vaak had gesproken voordat hij met de Amerikaanse Elena naar de Verenigde Staten was vertrokken, toen ze zelf een verlaten vrouw was geworden. Samen met haar kinderen leidde ze een leven dat parallel liep aan dat van de partij. Inmiddels had de partij de publicatie van alle kranten verboden, de vergunningen ingetrokken en de vrijheden die nog over waren ingeperkt. Het parlement was ontbonden en er was een nieuwe grondwet ingesteld. De geliefde president, die direct na de coup al zijn kameraden, inclusief president Noer ad-Dien al-Atasi, in de gevangenis had laten opsluiten waar ze jaren later zouden sterven, kreeg de absolute macht. De partij verwierf het alleenrecht op het bestuur van het land, dat zich geleidelijk aan de noodwetten en de speciale rechtbanken begon aan te passen. De president, van wie mijn moeder in juni van het jaar 2000 niet wilde geloven dat hij dood was, had destijds alle belangrijke posities voor zichzelf opgeëist, van hoofd van de republiek tot en met leider van de heersende partij en aanvoerder van het leger. Bovendien had hij zich het recht voorbehouden om zelf de rechters voor het constitutionele hof te benoemen, de voorzitter van de regering aan te stellen en het parlement te ontbinden.

Mijn vader kwam dronken thuis en haalde alles in de kamer overhoop, zonder zich te storen aan de paniek die ons beving nadat we wakker waren geworden van het lawaai. Hij spuugde op de familiefoto, die mijn moeder met zo veel respect had opgehangen en vroeg zich hardop af wat voor zin het had om steeds maar weer hetzelfde te doen op dezelfde plek. Ondertussen klaagde hij over een benauwd gevoel in zijn hals, wond zich op over het treinstation waar hij werkte en schold op de partij met zijn informanten. Ondanks de sterke koffie die ze hem had gegeven, kon mijn moeder hem niet tot bedaren brengen. Uiteindelijk kreeg ze hem zo ver dat hij buiten in de frisse lucht ging staan. Daar masseerde ze zacht zijn vingers en wachtte ze tot zijn woede was geluwd. Zoals gewoonlijk vervloekte hij God, omdat die hem liet verkommeren in een verlaten station dat stonk naar kadavers en de domheid van spoorwegambtenaren. Steeds weer herhaalde hij dat hij een betere plek verdiende om zijn dromen te verwezenlijken.

Pas tegen de ochtend kalmeerde hij. Dan wierp hij zich in de armen van mijn moeder, die hem als een klein kind in bed legde. Als ze hem een paar minuten later hoorde snurken, haalde ze opgelucht adem, omdat er die nacht een einde aan zijn lijden was gekomen. Maar Sausan, Rasjied en ik waren pas gerustgesteld als hij Soe’aad niet meer schopte, zoals hij vaak deed. Soe’aad zelf zag hem als een vreemd wezen uit een andere wereld. Zodra hij bij haar in de buurt kwam, zette ze het op een huilen, rende naar Sausan, die ons allemaal omarmde als een kleine moeder van wie we de geur nooit zijn vergeten, en drukte haar hoofd tegen haar zachte borst.

Mijn moeder haalde haar oude naaimachine, die ze als haar erfdeel beschouwde, uit het huis van mijn grootvader en maakte van goedkope stof gekleurde lakens en slopen. Met een minimum aan geld wist ze een nieuwe, magische wereld voor ons te scheppen. Ze bracht vele uren door met haar vriendin Neriman Saraadj ad-Dien. Samen gingen ze naar de markt, op zoek naar spullen die de handelaren niet hadden weten te verkopen. Zoals alle arme vrouwen onderhandelde ze over de prijs en bracht ze de voorwerpen daarna met haar magische handen weer tot leven: oude kandelaars uit de Mammelukkentijd met versieringen waarvan de eigenaars de schoonheid niet hadden gezien, een Italiaanse commode, met op de voorkant een reliëf van een slang met een verdrietig gezicht en een naakte vrouw, die deed denken aan de vrouwen op de schilderijen uit de nahda-periode[2] en een Louis Seizebank voor de gastenkamer, die ze opnieuw met ribfluweel had bekleed. Voor de eetkamer had ze een comfortabel bankstel gevonden bij een verkoper van boedels en tweedehands spullen in Baab an-Nasr, met leuningen van walnotenhout waarin de initialen van de maker waren gegraveerd: een beroemde Italiaanse ontwerper, zo speldde ze de vrouwen die op bezoek kwamen op de mouw. Soms stond ze er urenlang voor te mijmeren. Dan zag ze een bank in moderne kleuren, waarop ze zich op lange, regenachtige winteravonden zou neervlijen, terwijl naast haar de houtkachel brandde. Met haar heerlijke parfum zou ze een man lokken die alleen zij kende, maar van wie ze de gelaatstrekken niet zag. Ze zou alle geheimen van haar vrouwelijkheid in de strijd werpen om hem te verleiden, zodat je bijna zou denken dat die vrouw die daar naast de brandende houtkachel op de bank lag, een verbluffend icoon was. Wie één keer in de vrouwelijkheid van dat icoon was binnengedrongen, zou een heel leven nodig hebben om dat gevoel van genot opnieuw te bereiken.

Ze vond het prettig om te merken dat anderen haar werk waardeerden en het ergerde haar als ze niet naar haar ideeën luisterden en haar niet complimenteerden. Behoefte aan waardering was iets wat ze haar hele leven had gehad, net zoals het bezit van bepaalde spullen haar een onbeschrijflijk geluksgevoel schonk, dat een hoogtepunt bereikte toen ze de kracht had Miedan Akbas te verlaten en terug te keren naar haar geliefde stad. Als ze ’s avonds op de bank thee lag te drinken en zich urenlang liet meevoeren naar de verre horizon, alsof ze droomde, moesten wij op onze tenen lopen om de rust niet te verstoren. Maar zodra ze zich herinnerde dat ze alleen was, vulden haar ogen zich in stilte met tranen. Dan vermande ze zich, liep naar de kast en pakte er een paar oude nachtjaponnen uit die waren bezoedeld door haar herinneringen aan mijn vader. Ze heeft hem zijn vertrek nooit vergeven en zelfs nooit meer in ons bijzijn over hem gesproken. Alleen in de laatste jaren van haar leven gaf ze hem er meedogenloos van langs, omdat hij was gevlucht en daarmee voor zijn eigen vrijheid had gekozen.

Fijngevoelig als hij was, kwam Nizaar regelmatig aanzetten met cassettes van obscure musici uit de nahda-periode. Samen luisterden ze naar de muziek en voerden trage, geforceerde gesprekken. Eerst wachtte hij op een vraag die zij hem niet stelde, waarna hij haar vertelde over zijn verlangen om naar Parijs te gaan. En dat herinnerde haar weer aan hun gemeenschappelijke dromen over hoe ze samen zouden ronddwalen in de straten rond Montmartre. Dankzij de kaarten en schetsen van arme schilders die ze hadden verzameld, kenden ze de kleinste hoekjes uit hun hoofd en leidden ze er een leven dat volledig aan hun fantasie was ontsproten.

Toen ze ons een keer stampend en uit volle borst schoolliederen hoorde zingen waarin de partij en de leider werden verheerlijkt, vroeg ze Nizaar ons viool te leren spelen. Ze kocht een viool en Nizaar begon met zijn lessen. Mijn moeder vond het heerlijk om te zien hoe we in onze schone kleren op de rieten stoelen zaten en de namen van de muzieknoten herhaalden, want in die opstelling kwamen we het dichtst bij het modelgezin waar ze diep in haar hart haar zinnen op had gezet. In haar fantasie schetste ze een beeld van onze toekomst zoals zij die zich wenste: we zouden bekende, beschaafde artsen of ingenieurs worden, die naar klassieke muziek luisterden, dure stropdassen en elegante schoenen droegen, en zich elke vrijdag rond de eettafel schaarden, waar zij aan het hoofd zat en over haar kleinkinderen waakte.

Alleen Rasjied heeft de muzieklessen volgehouden. Na vijf maanden speelde hij met gemak een aantal moeilijke oefeningen achterelkaar, terwijl Sausan en ik ons al om vijf uur ’s middags uit de voeten maakten omdat we zogenaamd ziek waren. Sausan vertelde met een stalen gezicht dat ze tegen vijven altijd last kreeg van verlammingsverschijnselen en duizelingen, die pas na afloop van de muziekles overgingen. Dan bleef ze in haar kamer en bekommerde ze zich om Soe’aad. Ze maakte tekeningen voor haar van uitgestoken mannentongen, huizen waarboven de zon altijd scheen en schapen en paarden waar mijn moeder van griezelde. Voor mijn moeder was onze verknochtheid aan de geur van Miedan Akbas de grootste ramp die haar kon overkomen; alle dingen die ze wilde ontvluchten en uit haar geheugen probeerde te wissen, staken honend hun tong naar haar uit. Ze verscheurde de tekeningen van Sausan, die woedend wegliep om de rest van de dag door te brengen met Soe’aad, in haar kleine kamertje onder de trap. In een poging de geur die om de dood hing te ontvluchten, vertelde ze ons dat Soe’aad na haar dood zou veranderen in een teefje dat niet blafte en niemand beet. Haar gezicht leek al op een dier waarvan ze de naam niet kende: een rode eekhoorn, of een overjarige welp. Elke nacht vergewisten we ons ervan dat Soe’aad in een semipermanente slaap was gevallen, onder invloed van de diazepamtabletten die mijn moeder oploste in een glas thee. Steeds wanneer ze wakker schoot, gaf ze haar een slokje. Slaappillen hadden geen effect meer op haar. Krijsend als een hulpbehoevend, grijs konijn dat verdwaald is in de woestijn, nam ze ze in, terwijl ze halfverdoofd de kleine kamer in staarde.

Ik kwam uit mijn kamer. Rasjied had zijn oefeningen hervat met een ernst waar Sausan onbedaarlijk om moest lachen. Stiekem pikte ze zijn kamandja[3] en verstopte hem tussen haar kleren. Als we de dingen niet te serieus zouden opvatten, zouden we misschien nog plezier kunnen hebben in het spelen, dacht ze. Ze voorspelde me dat Rasjied door die ernst van hem een moeilijke man zou worden, die je niet kon vertrouwen als er een geheim bewaard moest worden. Ik liet haar alleen en liep door de zitkamer naar buiten om stiekem de straat op te glippen. Ik liep op mijn tenen, zodat mijn moeder er in de woonkamer niets van merkte. Ze zat in een hoek aan een kleine tekentafel aquarellen van landschappen te schilderen, die ze naar een lijstenmaker in Mansjiyya bracht. Het weinige geld dat ze ermee verdiende, spendeerde ze aan medicijnen voor Soe’aad, die maar niet dood wilde gaan. Ik ging uit met vrienden die mijn moeder niet over de vloer wilde hebben, omdat ze vlekken op de bekleding van de banken maakten. Ik vervloekte mijn moeders smetvrees en de beangstigende stilte in ons huis. Alles moest altijd brandschoon zijn: de theepotten en glazen, de gangen, de bedden, de kussens, de kleren, de schoenen, want ze was niet af te brengen van haar eeuwige argwaan dat alles wat van buiten kwam besmet was.

Mijn moeder beklaagde zich bij Neriman. Neriman was het met haar eens dat het niet veilig meer was om op straat te lopen en dat de lucht in hun stad werd bedorven door de stank van de boeren. Bovendien schreven de meesten van hun vriendinnen die zich bij de partij hadden aangesloten in hun rapporten over ons dat we bekrompen bourgeois waren die een geur van conservatisme verspreidden en nog hooghartig waren ook. Neriman zei wanhopig dat ze naar Canada zou emigreren, waarop mijn moeder zweeg, want ze wilde haar vriendin niet aanmoedigen alle voordelen op te noemen van het vluchten naar een ander land als je in paniek was. Beide vrouwen beseften dat hun lotsbestemming onbekend was. Mijn moeder was zich daarvan bewust geworden toen ze mij kreeg, in dezelfde week waarin de omwenteling in de partij plaatsvond. Voor haar gevoel was mijn geboorte, hoewel hij niet precies samenviel met de dag van de omwenteling, een fout die snel vergeten zou worden en aan ons voorbij zou gaan, zoals zo veel militaire coups in Syrië voorbijgingen.

Net als vroeger kreeg ze weer het gevoel dat haar leven bestond uit een verzameling onherstelbare fouten en ze besloot mij niet te baren volgens de methode van de boerinnen in Miedan Akbas die, als de weeën kwamen, stilletjes in de granaatappelboomgaarden gingen liggen bevallen, geholpen door hun vriendinnen, die met een bot mes of een steen de navelstreng doorsneden zonder hun gesprekken over de komende oogst te onderbreken. De vroedvrouw van het dorp mocht haar niet aanraken, want in haar ogen was de geboorte van Soe’aad een slecht teken. Ze heeft lange tijd beweerd dat zij de oorzaak van Soe’aads handicap was.

Toen de weeën begonnen te komen, pakte ze een schone, met gele bloemen geborduurde tas in en ging naar het nationale ziekenhuis van Aleppo. Daar verkocht ze haar gouden armbanden en van de opbrengst gaf ze steekpenningen aan de verpleegsters, in ruil voor een eigen kamer. De verpleegsters probeerden haar tegemoet te komen door regelmatig de medische instrumenten te ontsmetten en een paar keer per dag de lakens te verschonen. Na een paar dagen kregen ze genoeg van haar eisen, ondanks de flinke geldbedragen die ze hun toestopte, maar zodra ze mijn zachte gezichtje zagen en de gebaren die ik met mijn kleine handjes naar hen maakte, verzoenden ze zich weer helemaal met haar. Ondertussen waren de straten van Aleppo leeggelopen, nadat de eerste berichten over de coup waren binnengedruppeld. Verklaring Nummer 1 was uitgezonden en de officieren van de Ba’athpartij hadden zich meester gemaakt van het radio- en televisiegebouw en van het gebouw van de generale staf in Arkan.[4]

Mijn moeder stond op van haar bed en keek uit het raam naar de uitgestorven straten. Ze beschouwde de coup en de terugkeer van het leger als een slecht voorteken voor een kind dat nog maar een paar dagen geleden was geboren met oogwit dat bijna zo geel was als de droge schil van een citroen. Een paar uur na Verklaring Nummer 1 werden de gangen van het ziekenhuis door soldaten overspoeld. In de zalen heerste chaos, er verdwenen medische instrumenten uit de operatiekamers, voorraadkasten werden geplunderd, kortom, het was één grote puinhoop. Het ging zelfs zo ver dat de muilezels van de karren die voor de poort van de soek stonden, het gras uit de tuinen vraten. Ondanks de pijn stond mijn moeder op en ging ze op zoek naar een druppel gekookte melk voor haar kind – voor mij dus – omdat de melk in haar borsten was opgedroogd. Smekend vroeg ze de verpleegsters, die haar stomverbaasd aankeken, of ze in het ziekenhuis mocht blijven. Ze was vastbesloten pas weg te gaan als ze zeker wist dat ik het zou overleven. Ze moesten lachen en fluisterden achter haar rug over haar, alsof ze uit een andere tijd kwam. De volgende dag zeiden ze dat ze moest vertrekken, zonder naar haar argumenten te luisteren. Ze pakten de tassen die in aantal waren toegenomen en legden haar spullen in de gang. Ze kreeg niet eens voldoende tijd om zonder haasten naar buiten te gaan. Ze zeiden dat de noodwet was afgekondigd en dat de nieuwe Ba’athdirecteur voorlopig geen patiënten in het ziekenhuis wilde hebben, voor het geval er iets zou gebeuren.

Mijn moeder bediende zich van de meest schunnige taal en greep de hand van mijn vader vast, zodat de warmte van zijn vingers naar haar hart stroomde. Het enige wat ze tegen hem zei, was dat sterven beter was dan leven onder het gezag van domme plattelandsofficieren, die niet eens het verschil kenden tussen de geur van een lelietje-van-dalen en die van een pompoen. Hij vatte de voortdurende minachting waarmee ze over plattelanders praatte op als een grote vernedering voor zijn familie, die de coup vanaf het eerste moment had gesteund. De nachten die volgden kwamen ze niet meer terug op hun onenigheid over de vraag of wat er was gebeurd een revolutie of een militaire coup genoemd moest worden. Mijn vader probeerde weer te denken aan de parfums van zijn geliefde echtgenote, die dromerige vrouw met dat lange zachte haar, die grote zwarte ogen en dat ovale, witte gezicht, dat de arrogantie uitstraalde van een aristocratisch stadsmeisje.

Liefde op het eerste gezicht, zo noemde mijn vader hun avontuur. Hij was meteen verliefd op haar geworden, vanaf het moment dat hij haar toevallig had gezien op het jaarlijkse diner van de spoorwegonderneming, die hem nadat hij was afgestudeerd aan het instituut voor elektrotechniek had aangenomen als stationsbeambte in Miedan Akbas. Het diner was georganiseerd ter ere van de langstzittende werknemers, van wie mijn grootvader Djalaal an-Naboelsi een van de eersten was. Hij was een vriend geweest van monsieur Henri Sourdain en behoorde tot de weinige levenden die nog in staat waren herinneringen over de oprichting van de Syrische Spoorwegen op te halen. Bovendien was hij de enige die nog iets kon vertellen over de heldendaden van zijn kameraden van het eerste uur, die eind jaren dertig tunnels in het Radjoegebergte hadden gegraven om de Duitse linie te kunnen passeren. Het was een stijlvol feest, waar de gevierde werknemers in hun ceremoniële uniformen rondparadeerden terwijl hun trotse families subtiele blikken en fijne glimlachjes met elkaar uitwisselden. Mijn grootvader, Djalaal an-Naboelsi, die tegen de zeventig liep, sprak met een deemoedige, geëmotioneerde stem over zijn vroegere kameraden en vroeg voor de meesten van hen die inmiddels dood waren, om Gods genade. Hij putte zich uit in loftuitingen aan het adres van monsieur Henri, die Parijs had verlaten, verliefd was geworden op Aleppo en zich in Djdaide had gevestigd. Dat was voordat hij op beschuldiging van collaboratie met de Duitsers door de Franse bezettingsmacht in Syrië was geëxecuteerd. Meer dan eens schoten mijn grootvaders ogen vol tranen. Hij vertelde verschillende verhalen over het Duitse graafproject in het Radjoegebergte. Zijn familie, nog steeds trots op de foto van hem met monsieur Henri die al vijftig jaar roerloos op een hoek van de commode in de zitkamer stond, applaudisseerde voor hem. Mijn ooms Nizaar en Abd al-Moen’im, mijn tante Ibtihaal en mijn moeder, die de jongste was, klapten enthousiast mee. Daarna stond mijn moeder licht als een vlinder op van haar stoel en leidde mijn grootvader aan zijn arm naar het podium. Hij groette de minister, die het insigne van de Spoorwegen op zijn borst speldde en hem een met groene inkt ondertekende oorkonde en een geldelijke beloning overhandigde. De laureaten stelden zich op voor een foto met de minister, een vriendelijke man, die aan iedereen aandacht probeerde te schenken en alle familieleden de hand schudde. Mijn vader Zoehair wierp mijn moeder vanaf zijn plaats hunkerende blikken toe, maar hij bleef fatsoenlijk, zoals dat een nieuwe ambtenaar betaamde. Zij zag hem als een van de vele bewonderaars die om haar heen zwermden om haar beleefd te groeten, zich voor te stellen en de naam van hun familie te noemen. Zelf cirkelde ze als een duif door de lucht, maar ze keerde steeds weer terug naar de blikken van Zoehair, aangetrokken door zijn vrijmoedige ogen, zijn bruine gezicht en zijn verzorgde snor. Dit was het klassieke beeld van de ambitieuze ambtenaar uit de jaren zestig: alles aan hem straalde vertrouwen uit.

In een onbewaakt ogenblik vroeg Zoehair haar naar de naam van haar school en toen hij haar hand wat langer vasthield dan nodig, bood ze geen verzet. Een vreemde, intense warmte stroomde van zijn handen naar haar hart. Ze vertelde hem met een mierzoet stemmetje dat ze op de Mahabbaschool zat. Voordat hij het feest verliet, zag ze hoe hij van de gelegenheid gebruikmaakte om met zijn zakdoek naar haar te zwaaien.

Ze zag overal zijn gezicht opdoemen en haar borst zwol. Tegen haar verwachting stond hij de volgende dag voor de schoolpoort op haar te wachten. Hij liep haar achterna als een puber. Terwijl ze met haar vriendinnen liep te dollen in de steegjes van al-Djamiliyya, keek ze nu en dan stiekem achterom, want ze vermoedde dat hij zou wachten tot ze alleen was alvorens haar aan te spreken. Ze bloosde van verlegenheid en het bloed steeg naar haar hoofd, terwijl ze beefde van genot, een sensatie die ze voor het eerst van haar leven voelde. Omdat ze bang was dat haar beste vriendin Neriman, die in het huis tegenover haar woonde, iets zou merken, gaf ze haar als gewoonlijk een standje, zoals ze altijd deed wanneer Neriman met haar vriendinnen opmerkingen liep te maken over de knappe jongens uit de buurt. Het lot van de beide meisjes zou voor altijd verbonden blijven, eerst als vriendinnen en buurmeisjes en later als volwassen vrouwen die de hele dag liepen te klagen en geheimzinnig fluisterden over hun favoriete onderwerp: hoe hun prachtige stad was veranderd in een naar soldaten en partijkameraden stinkende puinhoop.

De volgende dag stond hij weer op haar te wachten en de zevende dag ook. De achtste en de daaropvolgende dagen wachtte zij op hem, maar hij kwam niet opdagen. Ze keek niet meer om, haatte Neriman en wist niet waar ze hem moest zoeken. Aan tafel was ze verstrooid en afwezig. Haar ruggengraat voelde hol en haar knieën waren koud. Ze zocht op de foto’s van het feest, concentreerde zich op de groep mannen die om haar vader heen stond, maar Zoehair kon ze niet vinden. Omdat ze bang was dat ze zou vergeten hoe hij eruitzag, probeerde ze zich de warmte van zijn vingers te herinneren. De arrogantie waarmee hij haar had begroet, viel wel bij haar in de smaak. Ze meed Neriman en ging alleen naar de Tilalmarkt, waar ze zich in de mensenmassa stortte, op zoek naar zijn gezicht. Bij de kraampjes zocht ze naar foto’s van muzikanten op wie hij leek, keek schaamteloos naar de mannen in de cafés, bestudeerde de gezichten van de klanten die in de ruimte zaten te staren en incasseerde lijdzaam de opmerkingen van de mannen die haar aanzagen voor een hoertje op zoek naar een klant en het café uit kwamen om haar achterna te lopen. Ze zocht naar hem op alle mogelijke plekken, maar toen het begon te stortregenen, zonk de moed haar in de schoenen. Thuisgekomen liep ze naar de kamer van oom Nizaar, die de vioolconcerten van Vivaldi zat te oefenen, kroop als een tam poesje naast hem op zijn stoel en verzonk in haar eigen stilte. Hij hield op met studeren en toen ze hem vertelde dat ze Zoehair niet had gevonden, schudde hij medelijdend zijn hoofd. Toen ze het geluid van de deur en de voetstappen van Abd al-Moen’im hoorden, pakte Nizaar zijn viool en zijn muziekboek en ging naar de keuken om daar verder te oefenen. Hij liet de kamer aan zijn broer Abd al-Moen’im, die hem uitmaakte voor ‘een smerige wandluis’ en geen gelegenheid voorbij liet gaan om hem te vernederen.

Nizaar en mijn moeder waren twee handen op een buik. Ze gingen ’s avonds samen naar buiten, slenterden door de stille straten in de buurt van het Bagdadstation, aten een ijsje en liepen zwijgend terug naar huis. Ze mocht van hem in alle vrijheid naar de gezichten van de voorbijgangers kijken, in haar wanhopige zoektocht naar een man die ze moeilijk kon vergeten. Nizaar speelde sentimentele concertstukken voor haar, terwijl zij aan de keukentafel zat, met voor zich een boek dat altijd op dezelfde bladzijde open lag, en met haar hand op haar wang, als een actrice in een van die romantische Egyptische films die in de jaren vijftig in zwang waren.

Nizaar had zijden vingers en een dwalende geest, die altijd op een afstand bleef van het aardse bestaan, waarvan hij de wreedheid niet kon verdragen. Hij vertelde haar lachend dat hij op de maan zou gaan wonen, waarna hij naast haar in bed kroop en in stilte zijn tranen liet vloeien. Niemand wist waarom hij huilde. Hij stal het ondergoed van zijn zus, dat hij voor de spiegel aantrok, en legde het na afloop weer terug op zijn plaats. Mijn moeder deed alsof ze niets merkte en ruimde de zijden onderjurken en nachthemden weer op, zonder iemand over zijn passie voor vrouwenkleren te vertellen. Ondertussen zetten broer en zus hun lange, heimelijke gesprekken over de werelden waarin meisjes verkeren, onbevangen voort. Nizaar beschreef de betoverende zachtheid van zijde op zijn huid en betastte bedroefd haar opengewerkte netkousen. Soms drong het tot haar door dat hem vanwege zijn verloren mannelijkheid een leven vol wanhoop en verdriet wachtte. Dan klemde ze hem angstig en geëmotioneerd in haar armen en smeekte ze hem zich niet te laten meeslepen naar de darkrooms van Baab al-Faradj. Hij knikte en vervolgde samen met haar de zoektocht naar om het even welk spoor van Zoehair.

Negen maanden na hun eerste ontmoeting zag ze hem op de tram in al-Djamiliyya. Ze zette het op een rennen en toen ze hem had ingehaald, begon ze naast de tram te lopen, zonder zich te storen aan de passagiers die met kritische blikken volgden hoe een man zijn hand uitstak om de vingers aan te raken van een vrouw die de tram probeerde te halen. Bij de volgende halte stapte hij uit en liep hij terug naar waar zij was blijven staan. Ze ontmoetten elkaar midden op straat, vlak bij de Faroekschool. Haar lichaam trilde en haar hart bonsde in haar keel, zo bang was ze dat ze hem opnieuw zou verliezen. Toen ze hem aankeek, kwam haar verlegenheid weer terug. Ze gingen naar een nabijgelegen cafetaria, waar ze tegenover elkaar gingen zitten. Ze gaf geen antwoord op zijn vraag of ze naar hem had gezocht. Hij keek haar langdurig aan en vertelde haar bedroefd dat hij zich had verloofd met zijn nicht in al-Annabiyya, maar dat hij eigenlijk van háár hield en al die tijd haar foto bij zich had gedragen. Uit zijn portefeuille haalde hij een foto van haar tevoorschijn, die de fotograaf stiekem, in ruil voor een flink geldbedrag, voor hem had gemaakt. Ze keek een tijdlang naar de foto en voelde een verstikkende benauwdheid opkomen. Ze klonk schor toen ze hem met een zwak stemmetje vroeg of ze weg konden gaan. Eenmaal in de buitenlucht, liepen ze naar het stadspark. Ze kozen een afgelegen bankje uit, waar hij haar kuste, en binnen een fractie van een seconde stond ze in vuur en vlam. Even overwoog ze hem te bekennen dat ze hem overal had gezocht en dat ze om hem had gehuild tegen de borst van Nizaar, maar in plaats daarvan stond ze op als een zwijgende mummie, liet hem alleen zitten en liep snel weg. Het enige wat ze nog tegen hem zei, was dat ze inmiddels op de kweekschool zat en pas toen ze hem had verteld waar die stond, kwam ze tot rust. Ze dacht aan zijn liefdesbetuigingen, aan die vluchtige kus en aan zijn geur, die ze in alle rust had kunnen opsnuiven. Het duurde niet lang of ze ging zonder tegenstribbelen met hem mee naar een huis dat hij speciaal voor hun ontmoetingen van een vriend had geleend. Rustig maakte hij de knoopjes van haar korte blauwe jurk open en raakte in vervoering van haar stralend witte huid. Hij droeg haar naar het bed. Ze had alleen haar ondergoed nog aan. Toen ze tegen hem zei dat ze haar maagdelijkheid niet wilde verliezen, kuste hij haar met de kalmte van iemand die alle tijd van de wereld heeft. Hij kuste haar volle, weelderige borsten, streelde haar tepel die fier rechtop stond als een kers, haar buik en haar tenen. Toen ze bukte om haar kleren te pakken, bedekten de avondlijke schaduwen haar gezicht met de kleuren van een geloof dat ze niet meer kon verliezen. Fluisterend liet hij haar weten dat hij niet meer zonder haar kon leven.

Alles voltrok zich rustig. Tante Ibtihaal, die een passie had voor oude Osmaanse tradities, was woedend toen ze hoorde dat mijn moeder bereid was te trouwen met een man van het platteland, uit een familie die nog samen met de schapen in één kamer sliep. Neriman kon niet geloven dat haar hartsvriendin in een verwaarloosd boerenhuis zou gaan wonen, met in alle hoeken spinnenwebben, omringd door Koerden en lage ambtenaartjes die door de overheid langs de Turkse grens waren gedumpt. Alleen oom Abd al-Moen’im was dolblij dat hij van haar was verlost, vooral na hun laatste confrontaties, waarin zij het voor Nizaar had opgenomen. Nizaar miste haar en schreef haar lange brieven, alsof ze naast hem in bed lag. Daarin vertelde hij haar hoe hij in de winkels in al-Aziziyya had gezocht naar verkwikkende lichaamscrèmes en hoe hij vol bewondering naar de nieuwe merken damesparfum had gekeken. Hij weidde uit over pijnen die maar niet over wilden gaan. Maar wanneer hij bij zijn vriend was aangeland, die hem de winter daarvoor in zijn bed had uitgenodigd, stopte hij met schrijven en vlakte hij alle woorden weer uit, waarna hij zijn eeuwige klaagzang over de vernederingen van Abd al-Moen’im hervatte. Hij schreef bijvoorbeeld dat Abd al-Moen’im hem publiekelijk had uitgemaakt voor een flikker die de eer van de familie met schande zou bezoedelen en dat hij mijn grootvader had aangemoedigd hem te vermoorden of ten overstaan van God en de mensen te verstoten.

Nizaar schreef de brieven wel, maar hij verstuurde ze niet. Hij verzamelde ze in een doos en als ze langskwam, gaf hij haar tegen het einde van haar bezoek een bundeltje gekleurde enveloppen, die ze in haar tas stopte en op haar gemak las, als mijn vader naar zijn werk was. Ze las ze steeds opnieuw en dacht ondertussen na over haar lot: een vrouw die was gedumpt in een oord waar het gejank van de honden haar er voortdurend aan herinnerde dat haar jeugddromen voorbij waren. Ze probeerde mijn vader over te halen terug te gaan naar Aleppo, maar als hij haar erop wees dat ze had ingestemd met de enige voorwaarde die hij had gesteld, namelijk dat ze samen met hem in Miedan Akbas, in de buurt van al-Annabiyya zou gaan wonen, hield ze verder haar mond en ging ze in gedachten verzonken bij het raam zitten om verder te naaien aan de kleertjes voor Soe’aad, die binnen enkele maanden geboren zou worden. Het was haar grootste wens om haar kinderen in een schoon ziekenhuis te baren, waar de lakens roken naar ontsmettingsmiddelen en waar je werd verpleegd door nonnen die op hun tenen liepen en in het Frans met elkaar fluisterden. Steeds wanneer ze langs het Frisjoeziekenhuis liep, keek ze vol verlangen naar de vakkundig gebeeldhouwde stenen pui en de buitentuinen, overschaduwd door hoge pijnbomen en plantsoenen met rode, witte en paarse bloemen. Het zag eruit als een ontzagwekkende, serene plek en ze betreurde het lot dat haar naar de puinhopen van Miedan Akbas had gevoerd. In de ogen van de genadeloze familie van haar man was zij een van de belangrijkste oorzaken van de breuk die in de gelederen van de familie had plaatsgevonden, nadat Zoehair te kennen had gegeven dat hij niet met zijn nicht zou trouwen. Hij had de ringen in het gezicht van zijn oudste broer gegooid, zonder zich iets aan te trekken van de waarschuwing dat hij de familie uit elkaar zou drijven met zijn lichtzinnige besluit. Mijn moeder heeft een hoge prijs moeten betalen voor een strijd waar ze part noch deel aan had. Ze werd ‘de vreemde’ genoemd en door iedereen geboycot. Wij, kinderen, hebben onze ooms nooit gezien en nadat mijn vader ons had verlaten en naar Amerika was vertrokken, hadden we zelf ook geen belangstelling meer voor hen.

In het tweede jaar van hun huwelijk, toen mijn vader haar niet meer als een hondje achterna liep en niet meer de hele dag met haar flirtte, begon ze zich eenzaam te voelen. Voortaan ging ze, als ze terugkwam van school, als een dorpsvrouw op de grond voor de deur van haar huis zitten kijken naar de mensen, de dieren en de naakte kinderen zonder schoenen, die in de troosteloze, lege straten waren achtergelaten. Dan vroeg ze zich af waarom ze bleef hangen op een plek die ze haatte en kwam tot de conclusie dat het door haar onbezonnen verliefdheid kwam, dat ze met alle voorwaarden van mijn vader had ingestemd. Tijdens de korte bezoekjes aan haar ouderlijk huis voelde ze de meewarige blikken van Ibtihaal, die haar onmiddellijk naar de badkamer dirigeerde, alsof ze schurft had. Ze wees haar op haar ruwe handen en haar kleren, die ze spottend en vals ‘boerenlompen’ noemde, en sprak vol afkeer over de snotneuzen van haar kinderen. Mijn moeder incasseerde Ibtihaals minachting in stilte, waarna ze zich vol overgave in eindeloze discussies met Nizaar stortte.

De laatste jaren van haar verblijf in Miedan Akbas had ze geen zin meer om naar haar ouderlijk huis te gaan. Ze had geen heimwee meer en niemand merkte dat ze niet meer kwam, behalve Nizaar. Ze voelde zich diep ongelukkig. Nizaar vertelde haar in zijn brieven dat hun vader zich nog steeds elke ochtend na het wakker worden in zijn krijtstreeppak naar het station begaf. Daar ging hij op het perron zitten wachten op zijn vrienden van vroeger die er niet meer waren, en attendeerde hij de spoorwegarbeiders op fouten, wijzend op het insigne op zijn borst. De arbeiders ergerden zich dood aan zijn opmerkingen en lieten dan ook geen traan toen hij onder de wielen van een langzaam rijdende goederentrein belandde en stierf.

Nizaar bracht haar op de hoogte door middel van een spoedtelegram dat twee dagen na de begrafenis aankwam. Ze reisde met haar vier kinderen in een goederentrein naar Aleppo en huilde de hele weg, terwijl ze haar leven als een film aan zich zag voorbijtrekken. Helaas slaagde ze er niet in een coherent geheel te maken van die lange dagdroom, met de gehandicapte Soe’aad op haar schoot. Sausan, Rasjied en ik zaten ineengedoken op een grote houten stoel, die de collega’s van mijn vader voor ons hadden geregeld. Ze vond dat de reis te lang duurde en dat de trein te langzaam reed. Uit de wagons kwam een stank van buffels en dierenhuiden die waren behandeld met misselijkmakende chemische middelen. Het was al avond toen we het huis binnenstapten. Het was koud, maar verder was alles normaal. Het zwarte lint dat ze om de foto van mijn grootvader hadden gedrapeerd, maakte zijn dood tot iets feitelijks, alsof er niets bijzonders was gebeurd. Mijn moeder huilde tranen met tuiten en stootte onsamenhangende woorden uit, maar niemand kwam naar haar toe om haar een klopje op haar schouder te geven, behalve die lieve oom Nizaar, die met haar meehuilde. Drie dagen later liet hij haar weten dat hij de erfenis met haar zou delen, en dat meende hij serieus. In ruil daarvoor verlangde hij van haar dat ze haar deel niet zou afstaan aan Abd al-Moen’im, die al voordat de veertig dagen van rouw voorbij waren, te kennen had gegeven dat hij het huis wilde kopen en de inboedel wilde verdelen. Om zijn woorden kracht bij te zetten, had hij een door hun vader ondertekend document overlegd, waarin stond dat de dochters van de erfenis moesten worden uitgesloten en dat de verkoop van het huis onbetwistbaar toeviel aan zijn beide zoons, Abd al-Moen’im en Nizaar. Zonder zich er druk om te maken liet ze alles achter en keerden we met ons vijven terug naar Miedan Akbas. Mijn vader was te laat met zijn troostende woorden en toen ze hem in de nabijgelegen granaatappelboomgaard de hand van Elena zag vastpakken en haar in haar hals zag kussen, terwijl zij hem verliefd in de ogen keek, begreep ze dat ze de rest van haar leven alleen zou doorbrengen. Nog geen drie maanden later kwam haar voorgevoel uit. Omdat er niets meer was wat haar aan Miedan Akbas bond, vroeg ze oom Abd al-Moen’im ons een paar maanden in de kelder onder te brengen, tot ons eigen huis klaar zou zijn.

In stilte doorstond ze de moeilijke periode in de schimmelige voorraadkelder van oom Abd al-Moen’im, die haar toestemming had gegeven wat van haar eigen meubels, dekens en keukenspullen mee te nemen. Ze had veel tijd om na te denken over ons armzalige leven in die muffe kelder, waar we hebben gewoond tot ons nieuwe huis gereed was.

De laatste dagen in Miedan Akbas was de verveling geleidelijk in haar leven geslopen. Ze bewoog zich traag voort, als een ziek spook, en ze had geen zin meer om antwoord te geven op de vragen van de buurvrouwen uit het dorp, die inmiddels waardering hadden gekregen voor haar properheid en haar rustige karakter, en nogmaals haar wereld probeerden binnen te dringen. Ze wilde met niemand meer praten en wachtte alleen tot haar man thuiskwam, gehuld in een wolk van somberheid en rusteloosheid, waarvan de reden haar niet meer interesseerde. Elke dag kwam hij chagrijnig terug van zijn werk op het station en hij mopperde op alles wat hem lief was: de heerlijke maaltijden die ze kookte, de geur die uit haar oksels en poriën kwam en haar elegante kleren, die nooit naar uien of warm eten roken. Meestal ging hij buitenshuis kaarten met zijn vrienden, bij wie hij steeds vaker bleef overnachten. Op zijn vrije dagen maakte hij samen met Elena uitstapjes naar de Efrinerivier, om te vissen en foto’s te nemen, terwijl ze lachend samen door de granaatappel- en olijfboomgaarden liepen.

Ik herinner me nog het zorgelijke gezicht van mijn vader, voor zijn vertrek. Er is geen laatste foto meer van hem. Op een nacht is hij uit bed gestapt en het erf op gelopen. Daar heeft hij een paar sigaretten gerookt en is hij tot de conclusie gekomen dat Elena voor hem de enige kans was om zijn leven, dat voor zijn gevoel stil was blijven staan, te veranderen. Hij zou immers nooit verder komen dan het niveau van een ambtenaar die eeuwige trouw aan de partij en de leider moest betuigen, om dat ellendige leven in stand te kunnen houden. Toen mijn moeder de regels las die hij op een briefje naast haar kussen had achtergelaten, ging ze niet met hem in discussie en ze volgde hem niet naar het perron om hem te smeken te blijven, zoals elke zwakke vrouw zou doen. Hij had ’s ochtends vroeg het huis verlaten, om de trein van vijf uur te halen. Van zijn vrienden had hij al een paar dagen eerder afscheid genomen. Eerst ging hij naar het kadaster en zette het kleine stukje grond dat ze bezaten op naam van mijn moeder, als een verlate bruidsprijs. ’s Middags ontmoette hij Elena in Hotel Baron, ze aten een maaltijd van de grill in restaurant Akoeb in het Koel Aabpark en drie dagen later namen ze een enkele reis per bus naar Damascus.

Met een gebroken hart bouwde mijn moeder haar leven weer op. Diep van binnen voelde ze zich opgelucht over de beslissing van haar man. In de trein terug naar Aleppo straalde haar gezicht hoop uit. Toen ik naar haar keek, voelde ik dat alles goed zou komen. Sausan stak uitgelaten haar hoofd uit het raam. Haar zwarte haar wapperde in de wind en ze opende haar hand, in een poging greep te krijgen op de weg en de dorpen langs de Efrine. Jaren later zou ze er terugkomen met een Russische zenitcamera en een onnozele Armeense fotograaf die haar de beginselen van het fotograferen probeerde bij te brengen. Ze hield van dolle acties en had hem een merkwaardig verhaal op de mouw gespeld, namelijk dat ze op zoek was naar een plek die leek op een verlaten klooster, waar de monniken testikels van muilezels aten en hun eten kookten in aardewerken potten, met Indiase kruiden. De Armeense fotograaf besloot samen met haar haar dromen na te jagen. Om hem uit te dagen bracht ze hem naar een maïsveld op de oever van de Efrine, en terwijl ze haar armen naar de hemel spreidde, vroeg ze hem foto’s van haar te nemen in alle mogelijke posities: liggend op de oever van de rivier, of staand naast een paard dat door een Koerdische boer aan zijn halster werd vastgehouden. Ze rende door het maïsveld en toen ze uit het zicht verdween, volgde hij haar. Kortom, ze zette allerlei vallen uit om zijn begeerte op te wekken. In de ruïnes van het Romeinse amfitheater van an-Nabi Hoeri knielde ze neer, maakte overmoedig de knopen van zijn spijkerbroek los, beroerde zijn lid met haar lippen en liet hem in grote opwinding achter, zonder hem haar mond te schenken. Een paar dagen later ging ze met hem mee naar een goedkoop hotel dat uitkeek op de klok van Baab al-Faradj. Daar beloofde ze hem genot, maar ze gaf het hem niet, want ze werd van alle kanten begluurd door het personeel en de mannen van de beveiliging. Ze liet wolken na van een onderdrukt verlangen om te masturberen bij het beeld dat ze van haar hadden als een wellustige vrouw uit het tijdperk van de sensualiteit.

Dankzij Sausans lichtzinnigheid werd onze familie gered van de verveling. Mijn moeder weigerde te geloven dat er voorgoed een schaduw over haar dromen lag. Ze krabbelde overeind, ging vol goede moed terug naar haar school, met haar met gekleurd karton gekafte schrift, haar modieuze kleren en haar glanzende, goedgekapte haar. Haar leerlingen hadden haar nooit kunnen vergeten: een dromerige, romantische vrouw, die hun allerlei boeiende dingen had leren kennen, zoals de muziek van Vivaldi, de liedjes van Mireille Mathieu en foto’s van Parijs in de jaren zestig waarbij ze ooit, voor dat noodlottige feest waarop ze mijn vader had ontmoet, had gezwijmeld. Voor haar was Parijs de enige plek die beantwoordde aan haar dromen.

Ze overwoog verschillende toekomstscenario’s en bedacht in een vlaag van energie en optimisme dat ze een gescheiden vrouw was, geen verlaten vrouw die op een perron stond te wachten op treinen die de eerstkomende dagen waarschijnlijk niet zouden komen, terwijl de beambten gapend de dagen en nachten aaneenregen en vulden met dominospelen, kaarten en schelden op reizigers die er al sinds mensenheugenis niet meer waren. Een moeder van vier kinderen van wie Soe’aad, die sinds haar geboorte gehandicapt was en wachtte op een dood die maar niet kwam, de oudste was. Het lichaam van het meisje was broos en haar hals leek op die van een geplukt kuiken. Ik was de tweede en had de pech dat ik een leven moest leiden dat parallel liep aan de partij en zijn mogelijkheden. Sausan was de derde. Zij kon mijn moeder niet zonder minachting in de ogen kijken. De vierde, Rasjied, leefde in een droomwereld die moeilijk te beschrijven is.

Soe’aad trekt me naar zich toe en betovert me met haar tedere glimlach. Ik vertel aan Sausan dat Soe’aad wil sterven en dat mamma, anders dan wij, niet om haar dood zal treuren. Mamma ziet Soe’aad als een persoonlijke schande die haar dromen over een gezin dat rustig zit te eten aan een tafel met bontgekleurde tafellakens en witte borden met servetten, zal vernietigen. We moeten allemaal een servet om onze nek knopen, pas daarna gaan we eten, in een rust die Sausan vergelijkt met de stilte van een graf. De borden vallen uit Soe’aads handen en ze maakt vlekken op ons enige tapijt, dat mamma op afbetaling heeft gekocht. Mamma waarschuwt ons allemaal dat we op onze tenen moeten lopen en ondertussen galmt de muziek van het Weense symfonieorkest door het huis, dat donker is als een graf sinds onze buurman, kameraad Fawaaz, door de jaren heen alle ramen die uitkeken op zijn huis heeft dichtgemetseld. Het enige wat hij heeft opengelaten is een klein raampje boven in de muur, waardoor het geblaat van de schapen die hij houdt bij ons binnenkomt en het hele huis naar mest ruikt. Alles in huis wijst op een aristocratische familie die failliet is gegaan. Tot mamma’s voldoening luistert de buitenwereld graag naar haar als ze rustig haar familiegeschiedenis vertelt en oude herinneringen ophaalt aan haar vader, de hoge ambtenaar, en zijn vriend monsieur Henri Sourdain. Meestal verstopt Soe’aad zich voor mijn moeders vriendinnen, die elkaar bij toerbeurt uitnodigen en alleen bij ons thuis komen als dat van tevoren is afgesproken. Mijn moeder vergeeft het ze niet als ze te laat zijn, en als ze dan ook nog met onzinnige smoesjes komen aanzetten, wordt ze woedend als de eerste de beste Engelse huisvrouw.

Voordat haar gasten komen, roept ze ons bij elkaar, haalt onze feestkleren tevoorschijn en parfumeert ons. Dan leert ze ons hoe we rustig moeten glimlachen en uit de hoogte een hand moeten geven. Ze laat ons zelfs een paar Franse woorden uit ons hoofd leren, waarmee we de gasten kunnen begroeten. Vooral Rasjied krijgt veel aandacht. Als het bezoek is gearriveerd, pakt hij zijn viool en gaat naar de gastenkamer. Daar moet hij een klassiek stuk spelen, onder de verbijsterde blikken van mijn moeders vriendinnen, die vertederd voor hem applaudisseren. Rasjied buigt en vertrekt met een serieus gezicht, wuivend naar zijn publiek als een professionele musicus. Dan gaat hij terug naar de kamer om op Soe’aad te passen. Hij neemt de beurt over van Sausan, die een hekel heeft aan mamma’s gasten. Ze vertelt hun over Soe’aad en steekt haar afkeer van hun goedkope eau-de-cologneluchtjes, hun gemaakte glimlachjes en hun lauwe complimenten over het lint dat ze in haar haar draagt, niet onder stoelen of banken. Ze wijst ernaar en vraagt: ‘Vinden jullie dit mooi?’ Als ze knikken, trekt ze het uit haar haar en gooit het zonder blikken of blozen in het kopje thee dat op Engelse wijze is gezet. Mamma geeft altijd een omslachtige uiteenzetting over die thee en hoe je hem moet zetten, alsof ze zelf in Wales is geboren en door een vergissing in dit achterlijke oord, waarover ze voortdurend klaagt, verzeild is geraakt. Ze heeft geen rust voordat Neriman de volgende dag verslag komt doen van het commentaar van de vriendinnen en haar nog eens vertelt hoe heerlijk de gebakjes waren, hoe verrukkelijk de thee heeft gesmaakt, hoe netjes de kinderen eruitzagen en hoe beleefd ze zich hebben gedragen.

Tijdens de laatste dagen van Soe’aads leven vergat mijn moeder haar helemaal. Als een jong hondje lag ze de hele nacht in haar kleine, koude kamer. Sausan zat de hele nacht bij haar en probeerde de pijnen te verlichten door haar te strelen en in haar armen te nemen. Ze vertelde sprookjes over een gemene vader en een onverschillige moeder die bij wijze van straf door de ijskoningin werden omgetoverd in huilende stenen. We stalen stiekem appels en druiven voor Soe’aad, brachten haar het houten treintje van Rasjied en deden samen het geluid van een vrolijke trein na. Glimlachend duwde ze met haar hand tegen het houten treintje, zodat het ging bewegen en vliegen, precies zoals de treinmachinisten hadden gedaan in de verhalen die ze ons vroeger vertelde.

Ook de laatste nacht bleef Sausan bij haar. Tot op de dag van vandaag herinnert ze zich het moment waarop haar lichaam koud werd. Ze leunde tegen de muur en boog naar voren. Voor de laatste keer ging er een huivering door haar heen en er kwam een sliert schuim uit haar mond. Ze stierf onvoorstelbaar rustig. Net zo onvoorstelbaar als de afzijdigheid van mijn moeder, die deed alsof er niets aan de hand was. Toen ze van de begraafplaats kwam, verbrandde ze alles wat er nog over was van Soe’aad: haar katoenen matras met het naar urine stinkende laken, haar medicijnen en het handjevol kleren dat ze bezat. Het was geen kwestie van jaren voordat Sausan haar stevig in haar gezicht spuugde en haar vertelde dat de schande niet meer weg zou gaan en voor altijd aan haar zou blijven kleven. Volkomen verbouwereerd veegde mijn moeder Sausans speeksel weg, waarna ze opnieuw in haar stilzwijgen verzonk.

Jaren later merkten we dat we nog steeds dat beeld van die moeder, die rondliep in haar kleine koninkrijk en ons medelijden probeerde te wekken door voortdurend over ademnood te klagen, niet waren vergeten. Het heeft ook jaren geduurd voordat mijn moeder het beeld van de spugende Sausan is kwijtgeraakt. Voor het eerst was ze zich bewust van de schande die haar van alle kanten omringde, maar ze ontdekte tot haar voldoening dat ze niet de enige was die zich schaamde en dat het haar collega’s, haar vriendinnen en de mensen op straat, die de portretten van de president ondanks zijn vermeende onsterfelijkheid negeerden, net zo verging.

De laatste jaren werd Rasjied steeds zwijgzamer. Hij stopte watjes in zijn oren, terwijl hij zich afvroeg waar al dat lawaai toch vandaan kwam. Dan pakte hij zijn viool en ging naar zijn repetities met oom Nizaar, die zes muzikanten bij elkaar had weten te scharrelen en een orkestje had gevormd dat in de culturele clubs klassieke muziek speelde voor een publiek waarvan hij iedereen persoonlijk kende. ’s Avonds stond hetzelfde orkestje in nachtclub al-Kasba luidruchtige liedjes van volkszangers te spelen voor dronken klanten die Rasjied niet eens zag. Tot zijn vreugde was hij kennelijk ook in staat zijn visuele zintuig uit te schakelen.

Hij stelde zich voor dat hij blind en doof was en zei: ‘Zolang ik maar niet stom ben, zoals de rest.’ Zonder een sprankje enthousiasme nam hij zijn loon in ontvangst, wuifde naar Nizaar en ging te voet terug naar het huis dat inmiddels ondraaglijk voor hem was geworden. Voor hem was de nacht het uitgelezen moment om de stad die hij liefhad zo verlaten, stil en donker te zien. Het enige moment waarop hij geen affiches zag die opriepen tot eeuwige trouw aan de partij en de president. Hij probeerde zijn geheugen uit te wissen en toen hij besefte dat er geen hoop meer was, voelde hij een zware druk die zijn geest beklemde. Hij wist niet wat voor zekerheid hij zocht.

’s Ochtends vroeg sloop hij zachtjes het huis binnen en opende de deur van de kamer van Vrolijke Sausan, die halfnaakt op haar bed lag te slapen. Het liefst zou hij haar wakker maken en haar bekennen dat hij gek op haar was. Hij vervolgde zijn weg naar onze kamer, sloot stilletjes de dikke gordijnen om me niet wakker te maken, stopte watjes in zijn oren en bedacht dat alles eigenlijk zo onbeduidend was, dat het de moeite niet waard was erover te praten. Hij smeekte de slaap, die hem altijd ontvluchtte, te komen en herhaalde vol wroeging en spijt steeds weer dezelfde vragen over de zin van zijn bestaan op deze plek die verdriet uitscheidt als een onverwachte dood.

[1]bastirma – Dunne plakjes gezouten, gedroogd rundvlees.

[2]nahda – Culturele renaissance in de Arabische wereld in de negentiende eeuw.

[3]kamandja – Snaarinstrument met één of twee snaren.

[4]Verklaring Nummer 1 – Eerste verklaring na een coup.