George Sand

De onnozele hals

Uit het Frans vertaald door Rosalien van Witsen

Met illustraties van Maurice Sand

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Histoire du véritable Gribouille

Eerste Nederlandstalige uitgave © Rosalien van Witsen en De Geus bv, Breda 2004

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Maurice Sand

Illustraties binnenwerk Maurice Sand

isbn 978 90 445 3384 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

#

Voor Valentine Fleury

Lieve kleine schat, ik bied jou dit verhaaltje aan en ik hoop dat je er een paar genoeglijke uurtjes mee beleeft nu je weer aan de beterhand bent.

Ik dacht aan jou toen ik de geschiedenis van Gribouille opkrabbelde. Maar hij dient als model voor jou omdat jij met je goede hartje en je zuivere manier van denken voor hem model hebt gestaan.

George Sand

Nohant, 26 juli 1850

#

Deel een

Hoe Gribouille in de rivier sprong uit angst om nat te worden

#

Er waren eens een vader en een moeder die een zoon hadden. De zoon heette Gribouille[1], zijn moeder heette Brigoule en zijn vader Bredouille[2]. De vader en de moeder hadden nog zes kinderen: drie jongens en drie meisjes, samen zeven dus, als we Gribouille meerekenen, die de jongste was.

Vader Bredouille was jachtopziener van de koning van het land, waardoor hij een onbezorgd leven kon leiden. Hij had een aardig huis met een aardige tuin, midden in het bos, op een aardige open plek aan de oever van een aardige beek die dwars door het bos liep. Hij mocht jagen, vissen, bomen kappen voor brandhout, een flink stuk grond bebouwen en dan kreeg hij ook nog elk jaar geld van de koning voor zijn werk als jachtopziener en voor het verzorgen van de koninklijke fazantenkwekerij. Maar die man was slecht en vond dat hij nog niet rijk genoeg was. Hij stal waar hij maar kon, perste reizigers geld af, verkocht het wild van de koning en gooide arme mensen die wat dood hout kwamen sprokkelen in de gevangenis, terwijl hij rijke mensen, die hem er goed voor betaalden, naar hartelust in de koninklijke bossen liet jagen. De koning, die oud was en nauwelijks meer jaagde, had niets in de gaten.

Moeder Brigoule was iets minder slecht dan haar man, maar ze was ook niet veel beter: ze was dol op geld, en wanneer haar man weer iets slechts had uitgehaald voor geld, bromde ze niet op hem, terwijl ze hem graag een pak slaag had gegeven als hij iemand helemaal voor niets een streek had geleverd.

De zes kinderen van Bredouille en Brigoule hadden van hun ouders geleerd dat het heel gewoon was om te stelen en hard en ongevoelig te zijn, en het waren dan ook echte deugnieten. Hun ouders waren dol op hen en vonden dat ze heel slim waren omdat ze waren gaan jokken en jatten zodra ze konden lopen en praten. Alleen de kleine Gribouille werd slecht en ruw behandeld omdat hij te onnozel en te laf was, zoals zij het noemden, om zich net als de anderen te gedragen.

Toch had hij een heel lieve toet en hij vond het prettig er schoon en netjes uit te zien. Hij scheurde zijn kleren niet stuk, hij maakte zijn handen niet vies en hij deed niemand ooit kwaad, ook zichzelf niet. Hij had zelfs allerlei goede ideeën en daarom vonden ze hem een beetje simpel, maar eigenlijk was hij heel verstandig. Als hij het bijvoorbeeld heel warm had, dan wilde hij niet veel drinken omdat hij had uitgevonden dat je nog meer dorst krijgt als je meer drinkt. Als hij rammelde van de honger en een arme man hem om een stuk brood vroeg, dan gaf hij het hem meteen en zei bij zichzelf: ik weet wat het is om honger te hebben en ik moet zorgen dat een ander dat niet heeft.

Gribouille bedacht als een van de eersten om zijn handen en voeten met sneeuw in te wrijven om geen winterhanden of wintervoeten te krijgen. Hij gaf zijn lievelingsspeelgoed aan de kinderen die hij het minst aardig vond, en wanneer ze hem vroegen waarom hij zoiets deed, antwoordde hij dat hij van die vervelende jongens wilde gaan houden, want hij had ontdekt dat je een band krijgt met mensen die je een dienst hebt bewezen. Als hij overdag zin had om te slapen, schudde hij zichzelf wakker om ’s nachts beter te slapen. Als hij bang was, zong hij om de angst over te dragen aan degenen die hem angst hadden ingeboezemd. Als hij zin had om plezier te maken, stelde hij het uit totdat hij zijn werk af had, om onbezorgder plezier te kunnen maken nadat hij zijn taakjes had afgemaakt. Hij had dus zo zijn eigen manier om braaf en opgewekt te zijn. Maar omdat zijn ouders daar een heel andere opvatting over hadden, werd hij uitgelachen en beroerd behandeld vanwege die goede ideeën van hem. Zijn moeder sloeg hem vaak en zijn vader duwde het kind steeds weg wanneer het bij hem kwam om geliefkoosd te worden.

‘Weg met jou, stomkop,’ zei zijn vader dan ruw, ‘jij zult nooit ergens voor deugen.’

Zijn broers en zusjes merkten wel dat hun ouders een hekel aan hem hadden, waardoor zij ook op hem neer gingen zien en hem treiterden, wat Gribouille heel gelaten verdroeg, al had hij er wel verdriet van. Vaak ging hij dan alleen het bos in om een deuntje te huilen zonder dat de anderen het zagen en om de hemel te vragen hoe hij kon zorgen dat zijn ouders net zoveel van hem hielden als hij van hen hield.

Er was in dat bos een bepaalde eik waarvan Gribouille bijzonder veel hield. Het was een grote, heel oude boom, vanbinnen hol en omgeven door glanzende klimopbladeren en prachtig fris mos. De plek was tamelijk ver van het huis van Bredouille en heette het Hommelkruispunt. De mensen uit de omgeving wisten niet meer waarom ze die naam aan die plek hadden gegeven. Ze dachten dat een rijke heer, Hommel[3] geheten, de eik had geplant. Meer wisten ze er niet van. Er kwam haast nooit iemand, omdat hij helemaal omgeven was door bijna ondoordringbare doornige struiken en stenen. Maar er was een schitterend, met bloemen overdekt grasveld, en een bronnetje dat helder naar beneden klaterde en in de rotsen verdween.

Op een dag dat Gribouille nog erger gepest was en nog verdrietiger was dan gewoonlijk en hij heel alleen aan de voet van de eik zijn tranen de vrije loop liet, voelde hij een steek in zijn arm. Hij keek op en zag een dikke hommel, die hem leek te tarten, onbeweeglijk naast hem zitten.

Gribouille nam hem bij zijn vleugels en zette hem op zijn hand. ‘Waarom doe je me pijn terwijl ik jou helemaal geen pijn doe?’ vroeg hij hem. ‘Zijn dieren dus net zo slecht als mensen? Dat zou trouwens heel natuurlijk zijn, omdat het immers beesten zijn en mensen zouden hun het goede voorbeeld moeten geven. Hup, ga en wees gelukkig. Ik zal je niet doodmaken. Jij dacht dat ik een vijand van je was en dat is niet zo. Als ik je doodmaak, wordt de prik die je me hebt gegeven daar niet beter van.’

De hommel gaf geen antwoord en zette in plaats daarvan een hoge rug op in het handje van Gribouille en veegde met zijn poten over zijn neus en vleugels, als een hommel die het naar zijn zin heeft en de streken vergeet die hij net heeft geleverd.

‘Je hebt geen greintje berouw,’ zei Gribouille hem, ‘en dankbaar ben je ook al niet. Ik ben kwaad op je omdat je harteloos bent, maar een mooie hommel ben je wel, dat moet ik toegeven. Je bent de dikste hommel die ik ooit heb gezien en je hebt een zwarte vacht met een violette weerschijn. Hij ziet er niet vrolijk uit, maar hij heeft wel iets van een koninklijk gewaad. Misschien ben je wel een voornaam iemand onder de hommels en steek je daarom zo hard.’

De hommel vond het compliment dat Gribouille hem glimlachend maakte, hoewel de ogen van het arme kind nog vol tranen stonden, heel aardig want hij begon opgewonden met zijn vleugels te trillen. Hij verhief zich op zijn poten, en met een dof en somber gezang, als van een contrabas, vloog hij weg.

De steek deed erg pijn, maar Gribouille kende, onnozel als hij was, de eigenschappen van de kruiden in het bos heel goed. Hij plukte verschillende blaadjes en, nadat hij zijn arm in de beek goed had afgespoeld, legde hij de blaadjes er als een balsem op en viel in slaap. In zijn eerste slaap meende hij vreemde muziek te horen. Het leek op de zware stemmen van zangers in een kathedraal die van onder de grond opklonken en in koor zeiden:

Laten we zoemen, zoem, zoem, zoem,

De koning komt.

En het beekje dat over de rotsen wegstroomde, leek met heldere stem tegen de bloemetjes langs de oever te zeggen:

Laten we huiveren, huiver, huiver,

De vijand komt.

En het was net of de dikke wortels van de eik als slangen kronkelden en over het gras kropen. De maagdenpalm en de margrieten draaiden als gekken rond op hun steeltjes alsof de wind ze door elkaar schudde. De grote zwarte mieren, die het heerlijk vonden om in de schors voedsel te verzamelen, kropen langs de eik naar beneden en gingen heel verbaasd op hun achterwerk zitten. De krekels kwamen uit hun holletjes te voorschijn en keken naar buiten. Het gebladerte en het riet trilden en suisden ten slotte zo hard, dat de arme Gribouille van al die herrie wakker schrok.

Maar Gribouille stond helemaal versteld toen hij ineens een grote, dikke heer voor zich zag staan. Hij was ouderwets gekleed, helemaal in het zwart, en keek hem met z’n kogelronde ogen strak aan.

‘Je hebt me een onvergetelijke dienst bewezen. Vraag me wat je maar wilt, m’n kind, en ik zal het je toestaan’, sprak hij met een diepe, ronkende brouwstem.

‘Ach, meneer,’ antwoordde Gribouille verstijfd van angst, ‘wat ik u zou willen vragen, kunt u toch niet voor elkaar krijgen. Mijn ouders houden niet van me en ik zou willen dat ze dat wel deden.’

‘Die wens is inderdaad niet gemakkelijk te vervullen,’ antwoordde de meneer in het zwart, ‘maar ik zal toch iets voor je doen. Je hebt een goed hartje, dat weet ik. Ik zorg dat je heel pienter wordt.’

‘O nee, meneer,’ riep Gribouille uit, ‘als ik slecht moet worden om pienter te zijn, moet u dat niet doen. Ik wil liever dom blijven en goed.’

‘En wat wil je met al die goedheid doen te midden van slechte mensen?’ hernam de dikke meneer met een nog droefgeestiger stem en rollende ogen als vurige kolen.

‘Het spijt me, meneer,’ zei Gribouille, die steeds banger werd, ‘maar ik weet niet wat ik u als antwoord moet geven. Ik kan niet zo pienter met u praten, maar ik heb nooit iemand kwaad gedaan. Zorgt u alstublieft niet dat ik daar zin in krijg en ook niet dat ik de macht heb om kwaad te doen.’

‘Nou, dan ben je echt gek’, antwoordde de zwarte meneer. ‘Ik zal je verder niet lastigvallen. Ik heb geen tijd om je van het tegendeel te overtuigen, maar we zullen elkaar wel terugzien en als je me iets te vragen hebt, vergeet dan niet dat ik je niets kan weigeren.’

‘U bent heel vriendelijk, meneer’, zei Gribouille, die klappertandde van angst. Maar de meneer draaide zich om en zijn fluweelzwarte kleren werden in het licht van de zon eerst diepblauw en toen prachtig violet. Zijn baardharen gingen rechtop staan als stekels en zijn mantel zwol op. Hij liet een dof gebrul horen, gruwelijker dan een leeuw, verhief zich traag van de grond en verdween dwars door de takken van de eik.

Gribouille wreef zijn ogen uit en vroeg zich af of alles wat hij gezien en gehoord had geen droom was geweest. Hij dacht dat het inderdaad zo was en dat hij pas vanaf het ogenblik dat de meneer was weggevlogen echt wakker was geworden. Hij raapte zijn stok en zijn knapzak op en keerde naar huis terug, want hij was bang dat ze hem weer zouden slaan omdat hij te lang was weggebleven.

Nauwelijks had hij een voet over de drempel gezet of zijn moeder zei tegen hem: ‘Zo, ben je daar? Het werd tijd. Moet je dat stuk imbeciel zien, en zoiets is de grootste bofkont van ons allemaal zonder dat hij er zelfs enig benul van heeft!’

Toen ze hem flink de mantel had uitgeveegd, nam ze eindelijk de moeite hem te vertellen dat meneer Hommel in het bos was gekomen en een tijdje bij de jachtopziener had doorgebracht, dat hij een grote pot honing had verorberd, dat hij daarvoor met een echte gouden munt had betaald, dat hij ten slotte alle broers en zusjes van Gribouille stuk voor stuk had bekeken en dat hij tegen moeder Brigoule had gezegd: ‘Zeg, mevrouw, hebt u niet nog een jonger kind dan deze hier?’ En toen hij had gehoord dat er nog een zevende was, dat pas twaalf was en Gribouille heette, had hij uitgeroepen: ‘Wat een mooie naam. Ja, dat is het kind dat ik zoek. Stuur hem naar me toe, want ik zal zorgen dat hij rijk wordt.’ Daarop was hij vertrokken zonder nadere uitleg.

‘Maar’, zei Gribouille stomverbaasd, ‘wie of wat is die meneer Hommel? Want ik ken hem niet.’

‘Meneer Hommel’, antwoordde zijn moeder, ‘is een rijke heer die hier net in de streek is komen wonen en hier vlakbij een groot landgoed gaat kopen met een mooi kasteel. Niemand kent hem, maar ze zeggen allemaal dat hij gul is en handenvol goud en zilver uitgeeft. Misschien is hij wel een beetje gek, maar omdat hij jouw naam, Gribouille, zo prachtig vindt, moet je hem maar als de weerlicht opzoeken, want hij wil je vast en zeker een kostbaar geschenk geven.’

‘En waar kan ik hem vinden?’ vroeg Gribouille.

‘Verdorie, dat weet ik niet’, antwoordde Brigoule. ‘Ik was zo met stomheid geslagen dat ik er niet aan heb gedacht hem dat te vragen, maar hij woont vast al in het kasteel dat hij aan het kopen is. Dat is aan de rand van het bos. Je kent de hele streek goed en je moet wel heel stom zijn om een man die iedereen al kent en van wie iedereen de mond vol heeft, niet te kunnen vinden. Wegwezen, haast je en vergeet niet om alles wat hij je geeft hier mee naartoe te nemen. Als het geld is, neem er dan niets van af voor jezelf. Als het iets eetbaars is, mag je er zelfs niet aan ruiken. Geef het je vader of mij, precies zoals je het hebt gekregen. Anders nemen we je te grazen!’

‘Ik weet niet waarom u me dat allemaal zegt, lieve moeder,’ antwoordde Gribouille, ‘want u weet heel goed dat ik nooit iets van jullie heb afgepakt en dat ik liever dood zou gaan dan jullie bedriegen.’

‘Daar ben je inderdaad te stom voor,’ zei zijn moeder, ‘kom op, uit met al dat geklets, verdwijn.’

Toen Gribouille op weg was naar het kasteel dat zijn moeder had aangeduid, voelde hij zich erg moe, want hij had sinds de ochtend niets meer gegeten en nu liep het tegen de avond. Hij moest onder een vijgenboom gaan zitten die alleen nog blaadjes had, want het was nog geen seizoen voor de vruchten, en hij viel bijna flauw, zo slap was hij, toen hij een zwerm bijen boven zijn hoofd hoorde zoemen. Hij ging op zijn tenen staan en zag een mooie honingraat in een holte van de boom. Hij dankte de hemel voor die hulp en at zo netjes mogelijk een beetje honing. Hij stond op het punt verder te lopen, toen een doordringende stem uit de holle boom klonk die zei: ‘Hou die slechterik tegen! Help, dochters, diensters en slaven van me! We moeten die dief die onze schatten steelt aan mootjes hakken!’

Nou, je begrijpt wel dat Gribouille erg bang werd.

‘Ach, lieve bijendames,’ zei hij bevend, ‘neemt u me niet kwalijk. Ik kwam om van de honger en u bent zo rijk dat ik u naar mijn idee niet zo erg kwaad deed toen ik een klein hapje van uw honing nam. Die honing van u is zo lekker, zo geel, zo geurig dat ik eerst echt dacht dat het goud was en pas toen ik ervan geproefd had, begreep ik dat het nog beter en lekkerder was dan het zuiverste goud.’

‘Het is heus niet zo’n heel grote domkop,’ sprak toen een zacht stemmetje, ‘en hij maakt u zulke aardige complimenten dat ik u smeek, lieve majesteit, lieve moeder, hem genade te schenken en hem zijn weg te laten vervolgen.’

Daarna ontstond er een luid gezoem in de boom alsof iedereen tegelijk aan het spreken was en ruzie met elkaar maakte. Maar niemand kwam naar buiten en Gribouille ging ervandoor zonder achtervolgd te worden. Toen hij op een flinke afstand was, draaide hij zich uit nieuwsgierigheid om en zag dat de plek die hij net had verlaten, zo schitterde dat hij stilstond om te kijken. De takken van de vijgenboom werden fel verlicht door de stralen van de ondergaande zon en in die stralen, die zo fel waren dat hij er pijn aan zijn ogen van kreeg, dansten en buitelden talloze doorschijnende figuurtjes rond, die prachtige muziek maakten. Gribouille tuurde en tuurde, maar hij was niet in staat te vatten wat hij zag, of het nu kwam doordat hij te ver weg was of doordat hij verblind werd door de zon. Nu eens leken het jonge en oudere vrouwen die goudglanzende jurken droegen met bruine bovenlijfjes; dan weer was het gewoon een zwerm bijen die in de vurige hemel schitterde.

Maar omdat het steeds donkerder werd en de zon achter de bosjes onderging, onderscheidde Gribouille algauw niets meer en hij ging verder op weg naar het kasteel van meneer Hommel.

[1]Gribouille: onnozele hals, die iemand van de wal in de sloot helpt; gribouiller: een kortzichtige politiek volgen waarbij de middelen erger zijn dan de kwaal.

[2]Bredouiller: stamelen, stotteren.

[3] De hommel is in dit verhaal niet het insect dat we in Nederland kennen, maar een gigantische hommel die in Frankrijk voorkomt.