Shantie Singh

Vervoering

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Shantie Singh, 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Christophe Dessaigne/Trevillion Images

isbn 978 90 445 3386 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Meer weten over onze boeken en auteurs? Meldt u dan aan voor onze nieuwsbrief via www.degeus.nl.

De Raj

1930, Nickerie – polder

De vlam speelde met haar schaduw en lonkte naar de tientallen andere lichtjes verspreid op het erf. De gloed gaf het huis een nieuwe aanblik. Het was het kostuum dat het die ene avond in het jaar mocht aantrekken. Het huis leek gracieus los te komen van de aarde.

Uit de hele polder waren mensen toegestroomd naar het erf van de Raj. Zo noemden de meesten hem, anderen noemden hem mukhiya[1], maar ook als je sprak over Meneer, wist iedereen wie je bedoelde.

Zijn twee oudste zonen waren eraan gewend. Zij registreerden de mensen rond het erf zoals je passerende eenden opmerkt, als een alledaags fenomeen. Mannen met zorgvuldig onderhouden snorren en rommelige kapsels zogen afwezig aan het vruchtvlees van een knippa. Vrouwen herschikten hun katoenen sluier en verjoegen muggen met snelle handbewegingen. Tussendoor probeerden ze de uitgelaten kinderen in het gareel te houden.

Het vaststellen van de windrichting om aanwijzingen te geven voor het plaatsen van de brandende diya’s[2] nam alle aandacht van de broers in beslag. Gewichtig liepen ze rond, zich ervan bewust dat hun handelingen nauwkeurig werden gadegeslagen.

De uiterlijke verschillen tussen hen waren weer toegenomen. Amitav werd steeds langer en breder, maar het was alsof hij deze pluspunten ervaarde als een ongemak. Zijn afhangende schouders gaven hem de uitstraling van een dichter die onder het leven gebukt ging. Maar wanneer zijn heldere ogen je aanstaarden, zag je het tegendeel. Als geen ander was hij in staat onderhoudende gesprekken te voeren.

Yash leek te bestaan uit een verzameling lijnen. Hij was slank. Zijn neus was recht, net als zijn kaaklijn. Zijn wenkbrauwen hadden de vorm van twee volle strepen. Zijn handen en voeten hadden qua groei een voorsprong genomen op de rest van zijn lichaam. Yash had de jaloersmakende zekerheid over zich dat hij zou uitgroeien tot een opvallend knappe man. Bij hem kreeg je het gevoel dat hij weliswaar al je geheimen doorzag, maar dat deze absoluut veilig waren bij hem. Het effect van zijn verschijning op het andere geslacht was niet onopgemerkt gebleven.

In het gezin vormden de twee broers een aparte eenheid, waartoe de andere broers en zussen niet konden doordringen. Amitav en Yash verstonden de kunst van de beheersing van hun emoties, een tweede natuur als je samenleefde met de Raj, en een vaardigheid waar je volgens de Raj ook in het echte leven wat aan had.

Om het beste zicht op het jaarlijkse tafereel te hebben, moest je vroeg komen. Met een bundel bara’s[3] en wat fruit, mango en guave, installeerden de polderbewoners zich rond het middaguur in de buurt van het huis van de Raj. Het eigen huis en erf hadden ze dan al op orde gebracht voor het divalifeest.

Er was een tijd dat de voorbereidingen rond en in het eigen huis genoeg waren om naar het divalifeest toe te leven.

Met de komst van de Raj veranderde dat.

Zes jaar geleden werd er alarm geslagen. Het was vlak voor het divalifeest. Jongetjes renden van het ene naar het andere huis om door te geven dat een deel van de polder in brand stond. Van kilometers ver was te zien hoe een oranje vlek zich aftekende tegen een zwarte hemel. Met emmers, schalen en bekers togen de polderbewoners richting het oranje licht.

Maar er viel niets te blussen. De jongens keken beteuterd, wreven over hun hielen, die voor niets stukgelopen waren op het zand. Maar de teleurstelling maakte snel plaats voor verwondering.

Ze zagen een erf omzoomd door een lange slinger van brandende diya’s. Boven het hekwerk leken lichtjes te zweven. Onder de neuten van het hoge huis lagen diverse schalen met nog meer diya’s, evenals op de veranda en in de woning zelf.

Zo veel licht hadden de polderbewoners niet eerder bij elkaar gezien. Kinderen vergaapten zich eraan, ouderen koesterden de speciale sfeer die het gaf. Dit huis leek in zijn geheel te zijn getransformeerd in een diya.

De reikwijdte van het licht markeerde de rijkdom van de bewoners. En een speciaal lichtje maakte de omtrekken van een tractor zichtbaar. Een tractor!

Maar de grootste bezienswaardigheid was natuurlijk het nieuwe gezin.

Het gezin waarvan de komst al was aangekondigd door geruchten van de plantages, meegevoerd met de koele oceaanwind, die deze ballast vervolgens weer losliet boven de rijstvelden in de polders, waar vrouwen het nieuws opvingen om er druk over te fluisteren. Flarden van hun gesprekken werden opgevangen door de kinderen, die ze elkaar toeschreeuwden tijdens hun spelletjes, waarna de mannen ze aandikten, vooral met een glas rum in de hand.

Daar waren ze dan. De nieuwkomers.

De familie stond vooraan en erachter de mensen die voor hen werkten. Menig omstander bekeek de werknemers afgunstig en bewonderend tegelijk. Hoe kregen zij hun lot zo gunstig gestemd? Welke gebeden werden thuis opgezegd? Welke murti’s[4] werden aanbeden?

Dit gezin moest in een vorig leven wel iets indrukwekkends hebben gedaan.

In het midden stond een vrouw zo recht als de neuten onder het huis voor een murti van de godin Laksmi[5]. Haar haar in een knot, verborgen onder een witte lange sluier.

Over haar sieraden ontstond opwinding. De oudere generatie legde de jongere uit wat ze precies droeg. In haar oren hingen opvallende jhumka’s[6], brede ronde hangers die iedere andere vrouw een frivole uitstraling hadden gegeven, maar haar juist iets voornaams en koels. Ze combineerde ze met een zwaar, massief collier en een grote neusring met ketting die van de neusvleugel over de wang naar de bovenkant van haar oor liep. Brede kangans[7] lieten nauwelijks ruimte over voor haar polsen. Alles was van zwaar zilver, maar dit was geen vrouw die zich liet belemmeren door een beetje gewicht.

De jongeren ergerden zich omdat de oudere vrouwen niet ophielden over de sieraden; hoe ze afkomstig waren uit hét land. Hét land van de heilige boeken, hét land waar alle ouderen vandaan kwamen – verhalen waardoor het leek alsof de wereld daar was begonnen, alsof de geschiedenis daar haar oorsprong had.

De vrouw op wie aller ogen gericht waren, keek streng voor zich uit. Ze luisterde naar de pandit[8], die naast haar mantra’s reciteerde. Af en toe plaatste ze een bloem voor de voeten van de stenen murti. Haar bewegingen drukten precisie, zekerheid en gezag uit.

Ze moest de Eerste Vrouw zijn, de oudste vrouw des huizes, ook wel Kumari Mai genoemd.

Vooral de vrouwen waren geobsedeerd door Kumari Mai. Je voelde dat ze aan den lijve ondervonden had wat een gesel het leven kon zijn, maar tegelijkertijd had ze iets wat haar voor altijd een buitenstaander maakte. Deze vrouw had nooit de zwakste kant van haar man hoeven ervaren. De fysieke kant die de poldervrouwen niet meer beangstigde, maar die zij door gewenning verdroegen.

Een tweede vrouw werd zichtbaar. Ook die geruchten bleken dus waar. Ze leek heel jong – ze had een dochter van de Raj en Kumari Mai kunnen zijn. Met een lichte zucht stelden de jongere toeschouwers vast dat deze vrouw wel met haar tijd meeging. Zij droeg tenminste gouden sieraden.

De Raj zou haar persoonlijk in Guyana hebben uitgekozen en daar ter plekke met haar getrouwd zijn. Zij werd de Kleine Vrouw genoemd, ook wel bekend als Piya Mai. Volgens de aangeschoten mannen was ze zo vruchtbaar als de Surinaamse grond: als de Raj thuiskwam en zijn blik liet gaan over haar rondingen, kondigde de volgende bolling van haar buik zich alweer aan.

Naast Piya Mai stond Amitav – hij moest toen een jaar of vijf zijn geweest. Hij had haar ronde gezicht en volle donkere lippen geërfd. Ook de twee jongere meisjes naast hem waren geboren uit dezelfde vrouw.

Iets voor de groep stond de man om wie alles draaide. De pagari[9] op zijn hoofd was zo gedrapeerd dat iedereen wist dat hij afkomstig was van het andere continent. Het omwikkelen van een pagari gaf de meeste mannen uit de polder een komische of gepijnigde aanblik (sommige nekken waren niet gemaakt om extra gewicht te kunnen dragen), of ze zagen er op z’n best uit als namaakbrahmanen[10]. Maar bij de Raj benadrukte het gedrapeerde stuk stof zijn kracht.

Zijn naam was Ramdew Raj, maar sinds die gedenkwaardige avond noemde iedereen hem simpelweg ‘de Raj’.

Vanaf toen zouden de polderbewoners ieder jaar terugkeren om de voorbereidingen van huize Raj ter ere van Divali gade te slaan. Het werd een vast onderdeel van de religieuze feestdag en na verloop van tijd kon niemand zich voorstellen dat het ooit anders was geweest.

Ook nu was het hoogtepunt de ontsteking van de laatste en grootste diya door de Raj. Pas daarna haastte iedereen zich terug naar huis om daar snel de eigen lichten te ontsteken. Een nieuw bijgeloof ontstond: als je had gezien hoe de Raj de laatste diya aanstak, werd je boven ieder ander gezegend door de godin Laksmi.

[1] Mukhiya – hoofdman

[2] Diya – olielamp in schaaltje van aardewerk

[3] Bara – vegetarisch gefrituurd hapje

[4] Murti – (stand)beeld van een god of godin uit het hindoeïsme

[5] Laksmi – godin van licht, rijkdom, voorspoed en schoonheid

[6] Jhumka – oorbel

[7] Kangan – armband

[8] Pandit – priester

[9] Pagari – tulband

[10] Brahmaan – geleerde, behorend tot de priesterkaste

Het spel

Yash en Amitav

Amitav en Yash moesten ervoor zorgen dat de grootste diya, aangestoken door de Raj, het langst van alle lichtjes zou blijven branden. Dan zou er weer een voorspoedig jaar aanbreken.

Omdat de diya bijzonder groot was, bestond de uitdaging er niet zozeer in het vuur steeds weer aan te wakkeren. De grootste moeilijkheid was de strijd tegen de slaap.

De eerste keer verliep dat gevecht desastreus. Niet alleen waren beide broers snel weggedoezeld na al het lekkere eten en de wiegende lichtjes om hen heen, Amitav tolde zo wild rond in zijn slaap dat de punt van zijn korte broek in aanraking kwam met de vlam van de diya. Schreeuwend wekte hij Yash en al snel brulde hij nog harder omdat zijn broer op hem sprong om de vlam te doven.

Verschrikt zagen ze dat Yash in zijn voortvarendheid ook de diya van de Raj had uitgetrapt.

In kleermakerszit gingen ze tegenover elkaar zitten. Amitav met een nasmeulende broek. Boven de neuten, aan de linkerkant van het huis, bevond zich de grootste slaapkamer. Daar sliep de Raj. Alles was er donker en stil.

Ze keken elkaar aan. Zonder iets te zeggen hadden ze hun strategie bepaald.

Gekleed in een wit hemd at de Raj zijn ontbijt van rijst met linzen en tamarindechutney[11].

Amitav en Yash stonden voor hem op blote voeten. Hun knokige knieën staken uit als nieuwsgierige getuigen. Amitav had zijn broek verwisseld. Het geschroeide exemplaar lag onder het bed van Yash.

‘Alles is goed gegaan, Bappa[12]’, begon Amitav. ‘Precies zoals je had gevraagd.’

Wat niet weet, wat niet deert, zo hadden ze gisteravond in alle stilte beredeneerd.

De Raj keek hen niet aan, at stevig door, nam een slokje van de verse gekookte melk. Daarna begon hij te praten. Hij sprak zacht, bijna alsof hij het tegen zichzelf had en vergeten was dat zijn twee zoons sidderend voor hem stonden. Hij had het over zijn paard. Dat hij aan het einde van de dag, als hij terugkwam van het veld, een tocht op het dier zou maken.

Amitav en Yash voelden de spanning prikken op hun huid.

De Raj nam zijn laatste hap.

Hij keek hen een voor een aan en zei: ‘Als jullie me iets willen vertellen, doe dat nu. Ik heb net gegeten, het is ochtend.’ Hij wreef met zijn rechterhand ontspannen over zijn buik. Het was een beweging die hem totaal niet paste. ‘Nu is het beste tijdstip als jullie nog iets kwijt willen’, zei hij nogmaals.

Amitav trilde, hij friemelde aan de rand van zijn korte broek.

Yash merkte dat al zijn zintuigen op scherp stonden. De geur uit de pannen op de chulha[13] drong zijn neus binnen, maar ook de geur van het vuur onder de pannen. Hij zag hoe de koereigers elkaar achternazaten op het veld.

De hitte in hun lijf was onhoudbaar.

Opeens maakte Amitav een ongecontroleerde beweging met zijn linkerarm. Alsof iemand hem het mes op de keel zette, braakte hij de waarheid eruit.

De Raj luisterde onbewogen en keek vervolgens Yash aan, die even onbewogen bleef.

Die ochtend kregen ze beiden een pak rammel. Yash omdat hij had gelogen tegen zijn vader. Amitav omdat hij de afspraak met zijn broer niet was nagekomen. Dat laatste vond de Raj vele malen erger. Amitav ontving meer straf dan Yash.

‘Loyaliteit en vertrouwen, daar draait het om, als je dat niet hebt, kunnen we als gezin niet groter worden. Dan bereiken we niets. Laat dat goed tot jullie doordringen.’

Hij had Amitav aangekeken en gezegd: ‘Mannen die voorrang geven aan de verkeerde principes worden vergeten door de geschiedenis.’

Daarna verdwenen de jongens achter de rechterneut van het huis, de vaste strafplek.

Het jaar daarop waren de broers beter georganiseerd.

De dag voor Divali gingen ze zo vroeg mogelijk slapen. Ze raffelden hun klussen af, sneden ruw en slordig wat gras voor de koeien, lieten de schapen en geiten zo kort grazen dat de dieren van slag raakten.

Daarna begon de tweede fase. Hoewel het drukker was dan ooit en er overal handen tekortkwamen, onttrokken de broers zich aan de voorbereidingen door op de vreemdste plekken een dutje te doen. Achter de balen rijst, tussen de slapende baby’s (als ze werden betrapt zeiden ze dat ze bezig waren hen in slaap te sussen en daarbij per ongeluk ook in slaap waren gevallen), tussen de lotusbloemen en zwampen (al was dat lastig, je kon niet zeggen dat je aan het vissen was omdat iedereen al een week voor het divalifeest strikt vegetarisch moest zijn), staand achter een van de neuten (dit was een kunst die alleen Amitav verstond).

Omdat veel eten slaperig maakt, besloten Amitav en Yash de maaltijden overdag te beperken. Dit was niet alleen moeilijk, het maakte hen prikkelbaar. Ze snauwden tegen de kleintjes die naar hartelust zoete hapjes naar binnen werkten, trokken extra hard aan de uiers van de koeien bij het melken en raakten een paar keer verwikkeld in een vechtpartij met de andere broertjes.

Het saboteren van de lonten van buurman Dhiraj was de volgende fase. Buurman Dhiraj was de ambachtsman die ieder jaar het resultaat van zijn geëxperimenteer met geklaarde boter en watten mocht demonstreren in huize Raj. Persoonlijk plaatste hij de lonten in de aardewerken schalen en voegde precies de juiste hoeveelheid geklaarde boter toe om een echte Dhiraj-diya te fabriceren. Hij deed zijn werk met toewijding, hij was een genie. Toch moesten ze zijn werk dwarsbomen. De lonten die Dhiraj maakte, waren zo goed dat de broers de hele nacht gedwongen waren wakker te blijven.

Ze probeerden Dhiraj van de wijs te brengen door hem te laten schrikken, valse liedjes te kwelen in zijn oor en op een gegeven moment waren ze zo wanhopig dat ze scheetgeluiden produceerden met hun oksels als ze vlak naast hem zaten.

Het had geen effect. Ze kregen alleen maar meer bewondering voor de man omdat hij zo onverstoorbaar was.

De laatste fase ving aan als iedereen na de festiviteiten naar boven ging om te slapen en de broers achterbleven.

Amitav en Yash verzonnen spelletjes. Ze begonnen met het om de beurt rondjes rennen op het erf. Hier hielden ze snel mee op toen verschillende lichtjes uitgingen door de luchtverplaatsing en ook de grootste diya vervaarlijk begon te flakkeren.

De broers besloten het nu in spanning te zoeken. Hoe meer gevaar, hoe kleiner de kans dat de slaap hen zou overvallen. Ze brachten de palm van hun rechterhand zo dicht mogelijk bij de vlam van de diya van de Raj. Zo bleven hun handen zweven, tot een van hen nog een stapje verder ging en nummer twee geen andere keuze had dan te volgen.

Yash zei: ‘Wie dit het langste volhoudt, wordt ooit net zo succesvol als de Raj.’

Yash won op het nippertje, maar liep een schroeiplek op. Dagenlang liep hij rond met een zwarte vlek aan de binnenkant van zijn handpalm.

[11] Chutney – eeuwenoude smaakmaker uit de Indiase keuken

[12] Bappa – vader

[13] Chulha – kookplaats gemaakt van klei (koken op open vuur)

Nieuwe bondgenoten

Yash en Amitav

Jaren gingen voorbij. Het bondgenootschap tussen Amitav en Yash veranderde.

Net toen het er even naar uitzag dat het leven lichter en overzichtelijker werd, kwam er een wending.

Amitav en Yash zaten niet meer vanzelfsprekend naast elkaar bij het eten, verdwenen in schaarse gestolen uurtjes niet meer samen om vis te vangen en ondertussen van alles te bekokstoven.

In plaats daarvan zat Amitav steeds vaker bij Kumari Mai. Wat afgezonderd van de rest voerden ze gesprekken op fluistertoon. Yash had geen idee waar ze het dan over hadden. Zelfs de Raj had niet helemaal zicht op wat ze bespraken.

Yash ging vaak alleen naar de zwampen, of nam een jonger broertje mee. Maar daarvoor was steeds minder tijd. Er was veel werk te doen. De Raj liet zich door hem vergezellen bij besprekingen met handelaren in de stad, met tussenhandelaren verspreid over de polder, en bij het afhandelen van verzoeken of bemiddelen tussen twee ruziënde polderpartijen.

Yash was in de loop der jaren uitgegroeid tot een mini-uitvoering van de Raj. Dat in tegenstelling tot de andere kinderen, die allemaal, en vooral Amitav, op Piya Mai leken.

De Raj had oog voor meer dan de uiterlijke gelijkenis: Yash was de onbevreesde strateeg en lichamelijk indrukwekkend genoeg om een plek naast hem in te nemen als hij bezig was met onderhandelen en zaken regelen. Tegen iedereen die het horen wilde, zei de Raj: ‘Lijkt Yash niet op mij?’

Een golf van trots stroomde door Yash heen als de Raj die woorden uitsprak. Ja, dat zei hij over mij!

Tegelijkertijd voelde hij de ogen van Amitav in zijn rug prikken als hij vertrok met de Raj.

Op een keer reisden de Raj en Yash na een volle werkdag weer terug naar Nickerie. Het schemerde, de lucht was koel en deze combinatie ging verrassend genoeg niet gepaard met een overdaad aan muggen. De Raj zat in een gemakkelijke houding in de boot. Hij dronk rum en leek zelfs ontspannen.

De Raj stond op en ging naast zijn zoon staan. Yash merkte op dat ze bijna even lang waren. Ze hadden dezelfde voeten. Niet de grote teen was het langst, maar de teen daarnaast.

De Raj begon te vertellen over de Reis, hoe hij langgeleden in dit land terecht was gekomen. ‘Het was een enorm schip. Dit is er niks bij. Het water was oneindig. Ik was ervan overtuigd dat ik nooit levend zou aankomen.’

Hij rommelde in zijn spullen en haalde een kleine, verweerde splinter hout tevoorschijn.

Yash keek nieuwsgierig toe.

‘Ik draag deze splinter bij me’, zei de Raj. ‘Hij herinnert me eraan dat ik niet voor niets alles heb overleefd. De dood zal zeker een keer komen, maar toen was het mijn tijd nog niet.’

Hij stopte het stukje hout weer weg. ‘Maar als de dood komt, wil ik hem met respect ontvangen.’

De Raj vertelde Yash over de rituelen na de dood in Hindoestan. Over de lijkverbranding op een grote stapel hout, waarbij het vuur werd aangestoken door de oudste zoon. Het bleef lange tijd stil. Het water klotste tegen de boot, een verdwaalde mug werd verjaagd.

De Raj keek zijn zoon aan en zei: ‘Luister en onthou het goed. Als het moment daar is, wil ik dat jij degene bent die het vuur aansteekt.’

‘Wat?’ vroeg Yash verbaasd.

‘Ik wil dat het gebeurt zoals ik je net heb verteld. Met vuur. Ik wil niet worden begraven.’

‘Maar Amitav dan?’ vroeg Yash.

‘Ik vraag het niet nog een keer, het is heel belangrijk voor me’, zei de Raj.

‘Natuurlijk’, zei Yash.

Als de Raj iets zei, dan deed je het. Dat was een wet in de polder.

Het was de allereerste keer dat Yash de Raj iemand een verzoek hoorde doen.

Na aankomst thuis liep de Raj meteen naar zijn slaapkamer. Yash sjokte vermoeid naar zijn eigen slaapplek.

Amitav wachtte hem op.

Snel trok Yash zijn gezicht in de plooi.

Amitav zat op de onderste trede van de trap. Zijn armen steunden op zijn bovenbenen en hij keek naar de grond.

‘Weet je waar ik de laatste tijd vaak aan denk?’ zei Amitav. ‘Dat gerucht waar we altijd zo om moesten lachen. Dat de Raj jou als kleine baby had gevonden bij het water en je daarna meenam naar huis. We speelden het zelfs na, weet je nog? Jij was de Raj die kwam aanhobbelen en ik de baby die luidkeels krijste, zodat er voor jou niks anders op zat dan me maar mee te nemen.’

Het was een leuke herinnering, maar door de manier waarop Amitav het vertelde kreeg Yash het koud.

‘Wat hebben we gelachen’, zei Amitav zonder een spoor van vreugde in zijn stem. ‘Maar je weet het nooit met geruchten. Dat is het lastige ervan. Wat als blijkt dat het geen totale onzin was? Wat betekent dat dan voor jou? Of liever gezegd voor je plek in dit huis?’ Amitav keek Yash aan. ‘Daar zou ik me druk om maken als ik jou was. Kumari Mai doet dat in ieder geval wel. We willen dat je uitzoekt wat er waar is van het gerucht.’

Amitav wachtte het antwoord niet af en stond op.

Invloeden van buitenaf

Yash

Yash zat op het erf met opgetrokken knieën. Zijn hoofd verborgen in zijn armen, alsof hij een nog donkerder plekje zocht dan de duisternis om hem heen.

Hij was gewend de tijd te delen met Amitav. Samen hun plannen of wat dan ook te bespreken. Tijd leek niet te bestaan zonder Amitav. Nu werd hij door allerlei gedachten geplaagd.

Als de Raj zonder hem op stap ging, omdat hij Yash voor sommige zaken nog te jong vond, nam de onrust bezit van hem. Hij was ervan overtuigd dat daar ook de dromen vandaan kwamen als hij na uren piekeren eindelijk in slaap viel.

Het waren onbegrijpelijke beelden die tot hem kwamen. Vaak zag hij zichzelf van bovenaf, alsof hij in een boom zat. Hij stond op een erf met steeds een andere emotie op zijn gezicht. Verdriet, afgunst, geluk, walging. Dat was nog te duiden.

Negen emoties vormen de basis van alles wat een mens kan uitdrukken in het leven. Vreugde, verwondering, liefde, vrede, moed, woede, verdriet, angst, walging[14]. Dat had iemand hem verteld. Liefde had verschillende kanten en kon zich ook vertalen naar schoonheid en devotie. Een andere kant van verdriet was empathie, medelijden met anderen, waaruit een gevoel van machteloosheid voortkwam.

Soms ging het om de combinatie van emoties en het verhaal erachter. Hoe iemand zich voelt als hij zich schaamt voor zijn geluk, of hier zelfs van walgt. Of hoe afgunst geboren kan worden uit verdriet. Hij slaagde er niet in deze complexe emoties uit te drukken, maar als hij er in zijn droom enigszins bij in de buurt kwam, hoorde hij opgetogen gelach. Van een vrouw, daar was hij van overtuigd.

Overdag gebeurde er wat anders. Er was iets met zijn geheugen. Twee varianten van de werkelijkheid streden met elkaar. Aan de ene kant was hij Yash, de tweede zoon van de Raj, de belangrijkste man in de buurt.

Anderzijds was er een dimensie die dit machtige beeld wegduwde, een dimensie waar hij geen grip op kreeg. Normaal ging hij voor zulke stormen in zijn hoofd op de loop door een klus te zoeken om zich op te kunnen storten. Maar nu stelde hij zich open. Hij wilde alles ondergaan. Teruggaan naar vroeger. Onderzoeken wat er waar was van het gerucht.

Geruchten hoorden bij het dagelijkse leven.

Voor veel polderbewoners was fysieke arbeid een onophoudelijk gevecht, om te kunnen eten, om te kunnen rondkomen, om te kunnen leven. Er was geen ruimte om adem te halen. Soms was de spanning te zwaar. Om daarmee om te gaan grepen ze naar middelen buiten zichzelf. De zwaarste en ingrijpendste waren alcohol en agressie. Onschuldiger was het snuiven van geruchten. Een welkome afwisseling op die andere varianten voor afleiding: de religieuze vertellingen en ingewikkelde familieaangelegenheden.

Geruchten werden in de polder ieder jaar opnieuw gezaaid en geoogst, de vruchten werden opgeslagen in aparte potjes, waar de polderbewoners zo nu en dan gretig van snoepten. Ze garneerden ze het liefst met wat pittige details. Des te smakelijker en heerlijker waren dan de avonden, na tot zonsondergang op het veld te hebben gestaan.

Enkele geruchten kregen het formaat van legendes (de Raj zou Piya Mai zwanger kunnen maken met zijn blik), soms werd de waarheid opgerekt (Kumari Mai had de Raj opgedragen eigenaar te worden van heel Suriname) en van andere verhalen kregen kinderen die meeluisterden nachtmerries (op het land van de Raj was het lijk van een vermoord slavenkind begraven en van tijd tot tijd gaf de geest hiervan hem adviezen voor een voorspoedige toekomst).

Over Yash werd beweerd dat hij na zijn geboorte erg ziek was geweest en zelfs de dood had ontmoet. Daarna had de Raj urenlang gebeden, net zolang totdat de baby weer begon te huilen. Als dank voor dit geschenk had het hele gezin een maand lang gevast en een jaar lang geen vlees gegeten. De daaropvolgende jaren was het kindje te zwak om aan de buitenwereld te tonen, maar, en zo prezen de polderbewoners de Raj: ‘door zijn devotie heeft hij nu een prachtige zoon, zijn evenbeeld.’

Iemand anders wist te vertellen dat Yash de eerste twee jaar van zijn leven geen enkel geluid had gemaakt en alleen leefde van gekookte en vervolgens weer gekoelde koeienmelk. Na twee jaar reciteerde hij vanuit het niets volledig de Gayatrimantra[15] en had zo het hele huis in vervoering gebracht.

Men wist het voor elkaar te krijgen om met een nog vreemder verhaal aan te komen: de Raj was op een van zijn tochten met zijn paard gestopt langs het water. Lange tijd staarde hij naar zijn eigen reflectie totdat hij werd opgeschrikt door het gehuil van een baby verderop. Het kind was verlaten en hongerig. Het was Yash.

De jongen zelf wist nooit wat hij moest geloven. Maar sommige zaken bleven hem toch bezighouden. Zoals de vreugde van de Raj toen Amitav was geboren. Hij was zo blij dat hij een enorm feest gaf met gratis eten en kleine geschenkjes voor de gasten en iedereen die toevallig in de buurt was.

Maar niemand wist iets te vertellen over festiviteiten na de geboorte van Yash. Bij de geboorte van een andere zoon organiseerde de Raj een race voor de mannen in de polder, die om de beurt op zijn paard mochten rijden. Voor velen was dat toen onbegrijpelijk. Wie ging er nu zitten op een dier zonder deze activiteit aan te wenden voor iets nuttigs, zoals het land omploegen? Na de geboorte van zijn oudste dochter mochten alle kinderen uit de buurt laddoos[16], jalebi[17] en andere zoetigheden bij hen thuis komen halen.

Van sommige herinneringen wist Yash niet of het een droom of werkelijkheid was. Daarom had hij ze met niemand gedeeld. Een beeld dat steeds terugkwam, beangstigde hem.

Hij zag zichzelf als kind. Hij probeerde een combinatie van verwarring, verdriet en radeloosheid uit te schreeuwen. De langgerekte klanken eindigden in een snik.

Waar was hij en wie waren de mensen om hem heen? Iedere keer als hij huilde werd hij geslagen. Hij hapte naar de handen en sloeg om zich heen. Tot hij merkte dat hij werd bekeken door iemand aan de andere kant van de ruimte. Yash was meteen stil.

Die man was de Raj, aan wie iedereen leek te gehoorzamen.

Yash was niet van plan in het bijzijn van deze man te gaan schreeuwen. Hoe hard ze ook zouden slaan, hij gaf geen kik. De klappen haalden niets meer uit. Op een gegeven moment stond de Raj op, keek hem aan en zei: ‘Mooi, goed gedaan, zoon.’ Daarna liep hij weg. De handen tilden hem op, kleedden hem uit en wasten hem grondig. Verschillende gerechten werden hem voorgezet, waar hij van smulde tot hij in slaap viel.

De volgende herinnering was zijn ontwaken op een bed in een onbekende kamer. Lange tijd bleef hij liggen, probeerde weer in zijn droom te duiken. Geluiden uit het open raam deden hem van gedachten veranderen: kirrende peuters, het geloei van een koe. De geur van versbereide karhi[18] drong zijn neus binnen. Hij stapte van het bed, vroeg zich af waar de blauwe korte broek die hij aanhad vandaan kwam en liep naar het open raam.

Voorzichtig gluurde hij naar buiten. Hij bevond zich in een kamer hoog boven de grond. In de verte zag hij verschillende gewassen en enorme rijstvelden. Daarna keek hij naar wat zich onder hem afspeelde. Een jongen van ongeveer zijn leeftijd was bezig gras te snijden voor de koeien. Yash wendde zijn hoofd af om niet betrapt te worden.

Net toen hij zijn nieuwsgierigheid niet meer kon bedwingen en weer uit het raam wilde kijken, kwam de Raj binnen met de grassnijder. Hij wees op de andere jongen: ‘Dit is Amitav, die zul je vanaf nu heel vaak zien, wen er maar vast aan.’ Yash was zo diep in gedachten dat hij niet merkte dat iemand hem naderde. Hij werd uit zijn overpeinzingen opgeschrikt door de Raj, die een hand op zijn schouder legde. Het was alsof hij in het hart van Yash kon kijken.

‘In het leven is het vechten voor je plek’, zei de Raj. ‘Tenminste, voor hen die willen. Er zijn twee soorten mensen. Zij die het lot ondergaan om slechts passant te zijn in hun eigen leven, en zij die het lot bij de lurven grijpen, het uitdagen en tegelijkertijd respect houden voor karma en zijn eigen wetten. Wat weinigen beseffen is dat het bij karma draait om respect voor de medemens.

Buig de regels, verdraai de werkelijkheid als het in je voordeel werkt, lieg en bedrieg als het nodig is, maar ga nooit die ene grens over. De grens waardoor je weet dat al je loyale en broodnodige contacten je voor een simpele baal rijst zullen verraden, of erger, zich tegen je keren zonder jou daarvan op de hoogte te brengen en zich afvragen hoe ze jou het beste uit de weg kunnen ruimen. Arrogantie lijkt stoer, maar met onrespectvol gedrag verspil je drie jaar van je leven, tijd waarin je ook iedere nacht zorgeloos had kunnen slapen. Zonder dat gedoe kun je je fortuin opbouwen in de helft van de tijd. En als je mensen tegenkomt die schaamteloos steeds die grens overschrijden, doe er wat aan.’

De Raj vertelde hoe hij vroeger op de plantage waardering kreeg en bekend werd als de persoon die ingeschakeld kon worden in geval van problemen, fraude en diefstal van zuurverdiende centen, lichamelijke straffen waar mensen aan bezweken. Hij loste zaken op, vergaarde respect en veel loyale mensen om zich heen. Dat was tot op de dag van vandaag de basis van zijn succes.

Waarom vertelde hij dit? Omdat hij Yash nodig had bij iets wat dringend geregeld moest worden. Het ging om Mandoman, de opkoper. Ooit begonnen als een handelaar, goed in het werk waar anderen eigenlijk geen zin in hadden, en juist daarom had hij er zo veel geld mee verdiend. Hij kocht de balen rijst op van de kleinlandbouwers en wist het product naar de markt te brengen ondanks alle moeilijkheden die daarbij hoorden (ezelstochten, boottochten, aanvallen van muggen), waar hij het weer doorverkocht. Iedereen wist dat Mandoman veel winst maakte. Dat was geen probleem, hij waagde zich immers keer op keer aan het hachelijke avontuur van het transport en mocht daarvoor beloond worden. En zolang Mandoman er was, waren de landbouwers verzekerd van een redelijk bedrag voor hun producten.

‘Maar Mandoman kon zich, als zo vele anderen die hem waren voorgegaan, niet beheersen en kreeg het te hoog in zijn bol.’

De Grote Mandoman vond dat de landbouwers het als een voorrecht moesten beschouwen dat hij langskwam om hun inferieure producten te kopen. Als enige actieve opkoper in de buurt verlaagde hij zijn bod en verkocht de producten vervolgens voor het achtvoudige bedrag in de stad.

‘Tja, dan begint het te broeien’, zei de Raj, en hij voegde eraan toe: ‘Jij gaat me bij dit geval helpen.’

Yash voelde trots en opstandigheid.

De Raj nam hem even op en zei: ‘Net als ik zul je moeten vechten. Vechten voor je plek in het gezin, laten zien wat je waard bent. Ik heb hoge verwachtingen, maar je zult ze waar moeten maken.’

Yash dacht aan Amitav.

‘Amitav kan je hierbij niet helpen’, zei de Raj. Daarna voegde hij eraan toe: ‘Zijn verhaal is anders begonnen. Zo gaat dat nu eenmaal in het leven.’

Hij stond op en legde zijn handen op zijn rug.

‘Je wordt straks opgehaald door Amitav. Hij gaat ook mee. Eet goed in de tussentijd’, zei de Raj.

Voordat ze vertrokken had de Raj de jongens verteld dat ze in het geval van weerstand van Mandoman een teken moesten geven, zodat de vijf mannen van de Raj bij konden springen als dat nodig was. Yash vroeg zich af of daar vechten mee werd bedoeld. Onwillekeurig balde hij zijn vuisten, klemde zijn kaken op elkaar. De mannen van de Raj hadden brede schouders, maar het indrukwekkendst waren de snorren: fier, vol en tot op de millimeter verzorgd. De zesde man was Ghumroo, hun aanvoerder. Hij had een vreemd loopje, alsof zijn ene been langer was dan het andere. De Raj scheen veel waarde te hechten aan de mening van Ghumroo en zou het gesprek met Mandoman in het bijzijn van de manke aanvoerder voeren.

‘Mandoman is makkelijk te kneden, dit wordt niet moeilijk. Ik wil mijn zonen laten zien hoe zoiets gaat en hoe jullie aanwezigheid de argumenten kracht bij kan zetten’, instrueerde de Raj zijn mannen.

Ze gingen op weg. De Raj en Ghumroo voorop, daarna de vijf mannen en achteraan de twee broers.

Mandoman stak vreemd in elkaar: dunne armen, die in de pubertijd waren blijven steken, voeten met lange tenen, die hij zodra hij de Raj in het oog kreeg in het zand klauwde, platte billen en ter compensatie daarvan een uitstekende buik, waar hij nerveus zijn korte vingertjes op plaatste. Was dit nou de gemene onderdrukker?

De Raj en Ghumroo stonden zwijgend voor hem, de andere mannen hadden zich verstopt op een strategische plek. Naast de Raj stond Yash. Amitav bevond zich een eindje verderop, zodat hij tijdig een signaal kon geven als het nodig was.

De muggen zoemden, krekels probeerden hun geluid te overstemmen en een hond hapte naar alle insecten om zich heen. In het huis achter de geïrriteerde hond hield iedereen zich slapend.

Voordat er een woord werd gesproken, viel Mandoman al op zijn knieën en smeekte om genade. Hij wist waarom ze hier waren, begreep ook niet waarom hij schaamteloos de prijzen had verhoogd. Ghumroo trok Mandoman omhoog aan zijn dhoti[19].

‘Ik zal ook nooit meer de jongedames onderweg lastigvallen.’

Iedereen zweeg.

‘Ik zal mijn personeel eerlijk behandelen.’

Ghumroo en de Raj keken elkaar even aan.

‘Oké, ik zal de producten de komende weken voor het dubbele van de prijs kopen … En iedere week een paar balen rijst afgeven bij het personeel van de Raj.’

De Raj maakte een gebaar, waarna Ghumroo de dhoti van Mandoman losliet en ze verlieten de plek. De Raj had geen woord gesproken.

Na deze klus mocht Yash vaker mee. Amitav bleef regelmatig thuis omdat de Raj in hem de man zag die kon helpen de stroom van verzoeken om zijn gunst in goede banen te leiden.

Een verzoek aan de Raj begon altijd met een bijeenkomst. Familieleden kwamen bij elkaar op het grote erf. Familie reikte veel verder dan de bloedband. De Raj beschouwde ook de ‘scheepsgenoten’ als familie, of in de woorden van de Raj ‘jahaji-log’[20], met wie hij ‘in een paar weken verschillende mensenlevens had gedeeld’. Hij kon alles zeggen tegen de scheepsgenoten. Op hun beurt konden zij de Raj bekritiseren, op hem mopperen of zelfs schelden (dit was alleen voorbehouden aan Ghumroo) als dat nodig was.

Rum en brandewijn maakten tongen los. De enige die niet beïnvloedbaar leek door de drank was de Raj. Gedurende de avond kwam er altijd een omslagpunt. Dan begon iemand een vrolijk en komisch liedje te zingen en erbij te dansen. De rest viel in en al snel kon het hele gezelschap niet meer overeind blijven van het lachen. Op dat punt greep de Raj streng in. ‘Waarom zijn jullie gekomen? Het is tijd om te vragen wat je nodig hebt.’ Die woorden ontnuchterden de groep.

De vrouwen flitsten hun ogen in de richting van hun echtgenoten, gespannen voor het moment waarop ze hun verzoeken zouden doen. En hoe de Raj en Kumari Mai erop zouden reageren.

Kumari Mai zat op een stoel die strategisch was geplaatst. Dicht genoeg bij de vrouwen om de handelingen in de keuken te overzien, maar vooral dicht genoeg bij de mannen om te kunnen horen wat ze bespraken. Ze oogde rustig. Af en toe tikte ze met een vinger op de leuning van haar stoel in een ritme dat alleen zij leek te horen. Als een van de vrouwen bij de chulha naar haar smaak te luid praatte of lachte, keek ze even bestraffend in de richting van het geluid. Amitav zag hoe Kumari Mai alles regelde.

Piya Mai zat naast haar op een wat lagere stoel zonder leuning, maar stond ook geregeld op om de werkzaamheden in de keuken in de gaten te houden. Piya Mai kon haar energie moeilijk onder controle houden. Als ze iets grappig vond, zocht haar lach een schelle uitweg. Als ze enthousiast was (en dat was ze regelmatig), bewogen haar handen druk mee om uiting te geven aan haar opwinding.

De band tussen de twee vrouwen was moeilijk te vatten. Getrouwd met dezelfde man en bijna vijftien jaar leeftijdsverschil. Ze waren in zekere zin rivalen, maar toch noemde de jongste de oudste didi[21], zus.

Het oordeel van Kumari Mai over een verzoek was doorslaggevend. Eén blik van haar kon de Raj een beslissing ongedaan doen maken. Een opgetrokken wenkbrauw kon hem doen twijfelen. Kumari Mai keek niet alleen naar het verleden van de persoon in kwestie, maar ook naar de sociale status en de hoeveelheid respect in de polder, hoeveel leden het gezin telde. Maar bovenal keek ze naar toekomstperspectieven. Wat kon het huishouden van de Raj verwachten bij inwilliging van het verzoek? Kumari Mai was de poortwachter, maar er waren ook genoeg momenten dat de Raj zijn eigen gang ging. Zo had hij Piya Mai zonder overleg in huis gehaald.

Op een dag was hij weg. Hij reed tot in Guyana, zag daar een zestienjarig weesmeisje en besloot haar tot zijn tweede vrouw te maken. Kumari werd de ‘Eerste Vrouw’ en het weesmeisje de ‘Kleine Vrouw’. Vanaf die tijd woonden ze samen alsof het nooit anders geweest was. De slanke en statige gestalte van Kumari Mai bleef hetzelfde door de jaren heen, terwijl Piya Mai voortdurend van vorm veranderde door haar zwangerschappen. Ze baarde de Raj tien kinderen.

Yash voelde dat Kumari Mai hem niet mocht. Ze bekeek hem koel en geringschattend. Een blik waar Yash rusteloos van werd, al liet hij dat niet merken. Als de Raj er niet was, kreeg hij altijd net wat minder eten dan de andere kinderen. Amitav legde ze in de watten.

Dan waren er natuurlijk de gemene opmerkingen. ‘Ik begrijp niet waarom hij Amitav niet vaker meeneemt. Wat ziet hij in jou, klein en geniepig jong.’

Piya Mai behandelde alle kinderen hetzelfde, ook Yash, al leek hij geen spat op de rest en dus ook niet op haar.

Tot zijn opluchting merkte Yash dat de houding van Kumari Mai geen invloed had op zijn band met de Raj. Met de jaren werd hij steeds meer zijn vertrouweling. Maar hoe meer hij in vertrouwen werd genomen door de Raj, hoe meer de ontevredenheid van Amitav groeide.

Kumari Mai was heel religieus. Ze kon een beslissing uitstellen op advies van de huispandit, die net als ambachtsman Dhiraj verbonden was aan het huishouden. Gekozen uit een twintigtal geestelijk leiders kreeg hij goed betaald voor zijn diensten.

Kumari Mai had soms niet genoeg aan de huispandit. Om de paar weken nodigde ze een vrouw uit die bekendstond om haar bezweringen. ‘Om geluk zeker te stellen’, zei ze altijd als mensen de grote vrouw zagen, getooid met een kapsel vol vlechten en kralen. ‘En vooral om kwaadaardige invloeden van buitenaf te weren.’

De Raj ontvluchtte het huis als de vrouw langskwam. Ook de rest van het huishouden probeerde die dag zo veel mogelijk op de velden te vertoeven. Haar rituelen werden met ieder bezoek wilder, ze maaide met haar armen door de lucht en reciteerde lange spreuken in een voor hen onbekende taal. De wijd opengesperde ogen in haar beschilderde gezicht bezorgden de kleintjes nachtmerries.

Toen de vrouw haar ceremonie op een dag uitbreidde met aanhoudend luidkeels gejammer en gestamp met haar voeten, waarmee de aarde van het erf werd losgewoeld, en ze verzocht om geitenbloed, was de maat vol.

De Raj verbood Kumari Mai om de vrouw ooit nog te consulteren. ‘Ik wil die heks hier nooit meer zien en ik wil dat er geen enkele cent meer aan deze toestand wordt uitgegeven’, schreeuwde hij, die zelden tegen Kumari Mai zijn stem verhief.

‘Heks? Dit is allemaal begonnen om heksen tegen te houden’, schamperde Kumari Mai met vlammende ogen. ‘Shakuntala neemt hier te veel ruimte in.’

Het personeel dat in de buurt stond, begon druk met elkaar te fluisteren bij het horen van deze naam.

Met een blik vol minachting zei ze: ‘Zoals je wenst, maar dan geldt hetzelfde voor jou. Geen cent meer naar alles wat met heksen te maken heeft.’

De Raj wist wat ze bedoelde.

Na het incident veranderde de houding van Kumari Mai. Ze zat bij de chulha en hielp de andere vrouwen bij het bereiden van kleine hapjes. Net als bij Piya Mai zat haar haar in een rommelige vlecht en niet langer in een strakke knot. Ze nodigde de vrouw met haar bezweringen niet meer uit, maar pakte de andere rituelen grootser aan dan ooit tevoren. Ze liet schalen vol offerspijzen bereiden en huurde een zanggroep in om de hele ochtend religieuze liederen te zingen op het erf. Ze positioneerde de zangers niet ver van de zitplaats van de Raj.

Amitav had haar plaats in de stoel ingenomen.

De rijstoogst mislukte. De bananenplantage gaf te weinig opbrengst. Er werd meer lawaai gemaakt in het huis nu Kumari Mai er geen bezwaar meer tegen had, maar er juist aan deelnam.

De Raj wist niet wat hij met de veranderde situatie aan moest. Hij luisterde maar half naar de verzoeken en Amitav was nog niet in staat de taak volledig op zich te nemen. Uit pure frustratie zocht de Raj een uitlaatklep voor al zijn nieuwe zorgen. Hij trok rond in de jungle, ging vissen in wateren met sterke stroming, maar vooral maakte hij lange tochten met zijn paard.

Tijdens een van zijn ritten viel hij, liep verwondingen op aan ribben, rug en beide enkels, waardoor hij veroordeeld was tot rust. Hij leek het niet eens zo erg te vinden. Yash had veel meer opstandigheid verwacht. Zijn tijd in de stoel vulde de Raj met peinzen.

Bezoekers die in goede tijden veel te danken hadden aan de Raj, kwamen langs en vertelden dat het leven hun nu zwaar viel, dat de stand van de maan ongunstig was. Alles kon als een slecht teken worden uitgelegd.

Er werd verteld dat het de kwade invloed was van een vrouw uit de polder die aanvallen van hysterie had.

De Raj vroeg wat ze nog meer over haar wisten. Yash spitste zijn oren.

De vrouw heette Shakuntala Mohan. Ze woonde samen met, of was getrouwd – hier werden de gasten het niet over eens – met twee mannen in een afgelegen huis. Er waren geen kinderen. Ze werd de ‘heks’ genoemd omdat ze zonder iets te zeggen, alleen door haar uiterlijk mannen zover wist te krijgen dat ze alles voor haar deden.

‘Geruchten. Ze berusten vaak nergens op. Dat weet ik als geen ander’, zei de Raj. Yash wist niet wat hem het meest verbaasde: de reactie van de Raj, de blik van Kumari Mai die geluidloos de heks leek te vervloeken, of zijn eigen brandende nieuwsgierigheid naar deze vrouw.

Die nacht droomde Yash van sierlijke armbewegingen. Een vrouw riep zijn naam en spoorde hem aan om net als zij dingen uit te beelden. Hij zag de Raj zoals hij hem zelden zag, ontspannen en tevreden. Amitav en Kumari Mai probeerden de vrouw bij de Raj weg te lokken. Of dat lukte werd in de droom niet duidelijk.

In de ochtend had Yash het gevoel dat hij alleen Piya Mai nog had. De Raj zat al in zijn stoel.

Yash was eraan gewend de Raj altijd aan het werk te zien. Hij ging alleen zitten om te eten of om te luisteren naar verzoeken en deze te bespreken met Kumari Mai. Vroeger liep de Raj voortdurend rond met nieuwe plannen, zoals een volgend huis met drieëntwintig kamers en de uitbreiding van de handel in bananen en kokos. Hij was de eerste in de polder met een fiets. Al rijdend hield hij toezicht op de velden.

De naam Ramdew Raj boezemde nog steeds ontzag in. Maar wat stelde Yash eigenlijk voor zonder die naam? De wereld waarin hij tot nu toe had verkeerd was fascinerend en groots, maar tegelijkertijd ook klein en afgebakend. Met alles liep hij aan de hand van de Raj. Opeens voelde hij de drang te ontdekken hoever hij kwam als Yash. Hij wilde met de Raj praten over zijn eigen toekomstplannen.

De Raj kreeg Shakuntala Mohan niet uit zijn hoofd. Hij vroeg bezoekers hem op de hoogte te houden van haar. Vóór zijn ongeluk was het vaak alsof de Raj een masker ophad. Maar nu was het alsof zijn gedachten naakt en onbeschermd rondliepen.

Van de verminderde scherpte werd gebruikgemaakt. Niet door de polderbewoners, hun respect voor de Raj bleef onveranderd, maar door gezinsleden.

Als Amitav aangaf zaken en verzoeken te willen overnemen, reageerde de Raj niet met zijn gebruikelijke onverbiddelijkheid. De drang om alles te willen controleren was weg. En het belangrijkste: hij leek niet langer de steun van Yash nodig te hebben.

Amitav overlegde alleen met Kumari Mai, Yash werd niet ingelicht. Hij moest het doen met uitspraken als: ‘Binnenkort gaat het er hier heel anders aan toe, bereid je erop voor’, of de herhaling van zijn eerdere uitspraak: ‘Zoek uit wat er waar is van de geruchten.’

Alle verwarring en vragen leken te cirkelen rond één persoon.

Yash wist wat hij moest doen: op zoek gaan naar Shakuntala Mohan.

[14] Vreugde, verwondering, liefde, vrede, moed, woede, verdriet, angst, walging – Haasya, Adbhut, Shringaar, Shaant, Veer, Rudra, Karuna, Bhayaanak, Vibhatsya. Deze emoties zijn in principe op elke kunstvorm van toepassing. Ze gelden vooral in de podiumkunsten (muziek, dans, toneel), maar ook in geschreven literatuur, poëzie en beeldhouwkunst.

[15]Gayatrimantra – een van de belangrijkste mantra’s uit de Vedische geschriften

[16] Laddoo – zoete balletjes, lekkernij

[17] Jalebi – zoete lekkernij

[18] Karhi – gerecht van gemalen gele erwten

[19] Dhoti – lendendoek

[20] Jahaji-log – scheepsgenoten

[21] Didi – oudere zus

De dansende verhalenverteller

Yash pikte een hemd en broek van de Raj, en zijn meest kenmerkende hoed. In deze uitmonstering en met het paard van de Raj bezocht hij een van de bezoekers die door de Raj geïnstrueerd was hem op de hoogte te houden van Shakuntala Mohan.

Aangekomen bij hun erf rechtte Yash zijn rug en trok zijn hoed over zijn ogen. Zijn vermomming werkte. Toen de bewoners hem in het oog kregen, zag hij dat ze trilden bij het idee dat de Raj op hun grond stond. Met zware stem vroeg hij de weg naar Shakuntala’s huis.

Hij stuurde zijn paard over de zandwegen. Muggen zorgden voor een ononderbroken gezoem op de achtergrond. Af en toe werd dit vermengd met geschreeuw van andere dieren.

Zijn zenuwen stonden op scherp. Hij ging zelden alleen op pad.

Nauwkeurig nam hij de omgeving in zich op, vastbesloten om niet te verdwalen als hij weer naar huis ging. Hoe langer hij onderweg was, hoe vreemder hij het vond dat iemand ervoor koos om zo afgelegen te wonen.

Op het ritme van de hoeven probeerde hij in gedachten het raadsel rond de Raj en Shakuntala Mohan op te lossen.

Hij reed door tot een vreemd gevoel hem overviel.

Hij stapte af en keek om zich heen.

Voor hem stonden een aantal bomen waarvan de grootste een gevoel van herkenning bij hem opriep.

Het was vooral de manier waarop de takken van de amandelboom zich uitstrekten over de weg.

Hij verschool zich achter de dikke stam en keek uit op een erf. Eerst zag hij een lege wateremmer en toen pas een vrouw, zittend op de grond, een rechte houding en een verre blik. De gelijkenis met zijn ogen en dikke haar verraste hem. Zij droeg het in een lange vlecht, die onder haar sluier uit kwam.

Yash stapte achter de stam van de amandelboom vandaan en liep het erf op. De hoed en de jas van de Raj liet hij achter. Zij merkte hem niet op, maar dat had hij ook niet verwacht. Haar blik was nog steeds in de verte gericht. Hij pakte de emmer op en haalde water uit de put. Met twee volle drinkkommen liep hij naar Shakuntala toe en hurkte voor haar. Haar rok en bloes rafelden aan de randen. Haar nagels waren gescheurd. Maar haar ogen waren groot en sprekend.

Geschrokken stak ze haar rechterhand uit en raakte zijn wang aan.

‘Yash’, fluisterde ze hees. ‘Droom ik?’

Yash beroerde uit respect even haar voeten. Daarna ging hij zitten en bracht zijn hand naar haar gezicht.

Ze hield haar adem in.

Yash wist dat hij iets moest doen. Hij bood haar een drinkkom aan.

‘Ik ben er weer, vertel me over de persoon naar wie ik vernoemd ben.’

Ze begon voorzichtig te lachen, zette de drinkkom op de grond en liet haar lichaam spreken.

Met de eerste bewegingen van haar lichaam riep ze de negen kompanen op: liefde, plezier, verwondering, vrede, woede, moed, verdriet, angst, walging. Dat was de basis van de kathakdans[22]. Daarna kwamen de verdiepingen, de kleine bewegingen waardoor liefde veranderde in devotie, verwondering in mysterie en verdriet in compassie. Het waren de accenten die het verhaal verdiepten, steeds weer een andere draai gaven, net zoals een edelsteen in het zonlicht steeds weer verandert van uiterlijk. Het waren de verrassende elementen die haar zo anders maakten dan de verhalenvertellers die deze benaming niet verdienden. Ze waren eendimensionaal, in één keer te doorzien, je kreeg wat je zag en overdrijving was het sleutelwoord.

Niet bij haar. Elegante polsbewegingen, ogen die gluurden van achter een sluier waren die van een verlegen prinses, maar daarachter schuilde een berekenende vrouw die walgde van zachtaardige mannen. Kordate bewegingen en een hooghartige blik veranderden haar in een hoogmoedige soldaat, die eigenlijk heel onzeker was omdat zijn moeder nooit onder de indruk was van zijn prestaties. En een zachte blik was genoeg om in een volgend deel van het verhaal de tederheid van een moeder op te roepen die haar zoon opdracht gaf de oorlog in te gaan en niet terug te komen voordat hij alle tegenstanders vermoord had.

Yash zag hoe haar oude rafelige kleren, haar zorgelijke gezicht en doffe huid verdwenen. Ze was geen heks. Hoe konden mensen dat beweren. Ze was tot in iedere vezel de dansende verhalenverteller, die begon aan het verhaal over de persoon naar wie hij was vernoemd. Het verhaal over Yashoda:

Het fort van Chittor, 16de eeuw, Hindoestan

De vrouwen tuurden in de verte. Ze leken weinig erg te hebben in het extra gewicht dat aan hen trok van hun zwaar bewerkte sari’s en alle gouden sieraden die ze op verschillende plekken op het lichaam droegen: neus, oren, haarscheiding, armen, handen en voeten, vingers en tenen.

De kinderen waren stil. Ze voelden dat het niet normaal was dat de vrouwen hier zwijgend stonden in hun bruidskleding.

Eerder op de dag waren alle mannen in volle uitrusting te paard vertrokken. Dat was op zich niet bijzonder. Het leger trok er wel vaker op uit. Maar nu voelde het alsof de dag niet zijn vertrouwde gang zou gaan. Niet de vrouwen brachten zoals iedere ochtend met geoefend handgebaar sindoor[23] aan in hun haarscheiding, maar de mannen deden dit voor hen. Daarna vond de opiumceremonie plaats. Na het inhaleren veranderde de blik van de mannen van waakzaam naar roekeloos, alsof een andere persoonlijkheid die normaal op de achtergrond stond, nu hun plaats innam.

Onder luid geschal waren ze uitgereden. Een machtig gezicht met de wapperende vlaggen en aangeklede paarden, maar het meisje wist meteen dat er iets niet klopte. De vrouwen stonden hier als bruiden, maar ze waren niet mooi. Ze waren afschrikwekkend in hun schoonheid. Het meisje werd er bang van, zo verbeten staarden ze voor zich uit.

Ze zocht haar moeder, wilde haar hand vasthouden. In tegenstelling tot de andere vrouwen had Yashoda haar blik niet op de einder gericht. Voortdurend hield ze haar dochter in de gaten. Toen trok ze haar ruw mee naar de rechterkant van de rij vrouwen op het brede balkon, vlak bij de trap die leidde naar de stallen.

Alle vrouwen veerden overeind. Een kleine stip kreeg steeds meer vorm en werd duidelijk herkenbaar als iemand op een galopperend paard. Het was de hijra[24], de man die door iedereen aangesproken werd als vrouw omdat hij ook zo gekleed door het leven ging.

‘Ze zijn allemaal dood, geen overlevenden’, zei de hijra na aankomst. ‘De vijand is onderweg.’

Een van de oudste vrouwen knikte alsof dit dagelijks nieuws was en draaide zich om. De rest volgde haar voorbeeld zwijgend. Ze stonden niet langer in een rij, maar vormden een halve cirkel met hun rug naar het balkon. Haar moeder had ook een paar passen gezet, maar bleef dicht bij de trap.

Waar het enorme vuur vandaan kwam, was het meisje een raadsel. Het stelde haar teleur, ze wilde terug in de tijd om te kunnen begrijpen waarom hier opeens zo’n groot vuur brandde. Groot genoeg om de hele rij vrouwen en kinderen plaats te bieden.

Niemand kan een Rajput zijn of haar trots en eer afnemen. Rajputs weigeren tot elke prijs zich gevangen te laten nemen. Sterker nog, Rajputs verkiezen de dood boven overgave aan nietsontziende veroveraars. De dapperheid en moed van Rajputmannen wordt geroemd. Maar Rajputvrouwen zijn nog dapperder dan die strijders. Zij blijven achter als de mannen ten oorlog trekken na de opiumceremonie. Ze weten dat de kans groot is dat geen van hen levend terugkomt. Om toch onbevreesd de strijd aan te gaan, is opium noodzakelijk. De vrouwen weten dat als de boodschapper terugkomt met het bericht dat alle mannen dood zijn, zij de finale strijd moeten leveren. Een Rajputvrouw laat zich nooit van haar eer beroven. Terwijl de overwinnaar in een roes onderweg is om de vrouwen gevangen te nemen, te verkrachten of op te eisen, weten zij dat ze nooit een andere man zullen toestaan hun lichaam aan te raken, dat niemand hen ooit zal bezitten – al moeten ze daarvoor het ultieme offer brengen.

Misschien was haar moeder wel de dapperste van hen allemaal. Zij had de moed om tegen de zelfvernietiging in te gaan.

De hitte van het vuur kwam in een golf op haar af, haar ogen prikten. Door een ruk aan haar arm stond ze opeens met haar rug naar het vuur. Haar gezicht voelde koel en haar rug werd warm, terwijl ze werd meegetrokken.

‘Yashoda! Kom terug, wat doe je!’ hoorde ze iemand naar haar moeder krijsen.

Maar Yashoda tilde het meisje op en rende als een bezetene richting de trap.

Yashoda probeerde de ogen van het meisje te bedekken onder het rennen, maar het was te laat. Het meisje zag hoe de vrouwen een voor een met de kleintjes het vuur in liepen. Zwijgend en toch zo strijdvaardig. Het drong tot haar door dat ook de kleintjes een dosis opium moesten hebben gehad. Daarom schreeuwden ze niet. Walging en bewondering namen bezit van haar en over haar schouder gaf ze over.

Shakuntala Mohan was klaar met vertellen, en Yash wist weer hoe bijzonder het was dat hij deze naam droeg.

Zonen vernoemen naar een vrouw in de familie was ongebruikelijk. Laat staan de eerste zoon. Als daar iemand van doordrongen was, dan was het wel de Raj. Shakuntala had hem dit verhaal verteld. Over haar verre grootmoeder met de naam Yashoda, die ervoor had gezorgd dat hun familielijn voortleefde. Yashoda’s moed werd van generatie op generatie overgeleverd. De zoon van de Raj en Shakuntala zou Yash heten.

Door haar gelukkige lach leek ze jonger dan toen hij haar van achter de boomstam had gezien. Ze haalde het stuk stof los dat over haar haar gedrapeerd zat. Een lange dikke vlecht viel over haar rechterschouder tot aan haar middel.

Ze kneep in zijn wangen (‘wat ben je groot en sterk geworden’) en trok hem tegen zich aan. Samen reisden ze door de herinneringen van de tijd toen Yash nog bij haar woonde.

Ze was dol op papaja en mango. Hij vond het misselijkmakend zoet, maar zei er niets over. Ze voerde hem kleine hapjes als ze vertelde over de Rajputs uit Hindoestan, het land waar zij vandaan kwam en dat volgens haar ook zijn land was. Daar had hij geen problemen mee, want haar land was een plek waar dapperheid het hoogste goed was.

Ze woonden samen met twee ooms. Zij brachten eten mee of andere spullen en waren altijd aardig tegen hem. Ook hielden ze andere mensen op afstand. Gelukkig maar.

Yash zag haar blik wegdrijven als ze vertelde, en het meest bijzondere was dat hij met die ogen mee kon reizen. Samen trokken ze over de wereld en door de tijd, zonder het erf te verlaten. In haar woorden wilde hij wonen. In haar verhalen wilde hij oud worden. De werkelijkheid kreeg bij haar pas zin als startpunt voor een werkelijkheid waarin alles mogelijk was. Het was wat hij het meest aan haar bewonderde. Hij wist zeker dat dat ook gold voor de twee ooms.

Yash ontdekte dat hij de gave van het vertellen in zich had. Maar hij gebruikte hem anders. Shakuntala had het hem verboden, maar toch pikte hij zoete vruchten van de landbouwers in de omgeving. Hoe vaak hij ook op het nippertje een flink pak rammel ontliep.

Op een keer kregen de mannen hem te pakken. Yash hield zijn rechterhand verontschuldigend omhoog. Hij oreerde en orakelde dat het een lieve lust was, sprak melodieus, probeerde hen te verleiden met het ritme van de woorden.

Het lukte, ze vielen ervoor. Hij liep weg, maar op voldoende afstand werd hij overmoedig en begon hard te lachen en gekke bekken te trekken. Hij had er echter geen rekening mee gehouden dat drie getergde volwassen mannen razendsnel kunnen zijn.

Ze kregen hem te pakken. Hij probeerde het weer, orakelde met meer vuur dan ooit, maar het hielp niet. Ze hadden hun oren gehard. Maar Yash was onverzettelijk. Tegen geen enkele prijs liet hij de vruchten los. De verse mango’s barstten bijna van rijpheid – eigenlijk moesten de landbouwers blij zijn dat hij wilde helpen met oogsten, bedacht hij.

Yash dacht dat er geen einde aan de klappen kwam, tot er een stem klonk die de mannen herkenden en vreesden. Ze lieten hem los. Hij bleef liggen, zijn lichaam triomfantelijk tintelend omdat de vruchten nog in zijn hemd zaten.

‘Dit moet hem zijn, geen twijfel mogelijk.’

Een onbekende man bestudeerde zijn blauwe plekken en schrammen. Het was de Raj.

Nadat hij was opgenomen in het gezin van de Raj speelde zijn geest een spel met hem en zijn herinneringen.

Hij vergat Shakuntala. Hij stopte haar weg op een gekoesterd plekje, uit bewondering voor de Raj. Deze machtige man aan wie iedereen gehoorzaamde en op wie hij erg leek.

‘Ma, het spijt me zo’, zei Yash en hij voelde tranen branden.

‘Niet huilen, we doen niet aan spijt’, zei Shakuntala. ‘Je was een kleine jongen, je kon er niets aan doen.’

‘Hij heeft je gewoon in de steek gelaten’, zei hij. ‘En ik ook.’

Shakuntala keek hem aan en hij zag haar gezicht veranderen. Het glom van trots. ‘Luister goed naar me, Yash, je mag mij nooit zien als een slachtoffer. Ben je vergeten wat ik je altijd heb verteld? Denk aan het verhaal. Niemand kan een Rajput zijn of haar trots en eer afnemen. En bij mij al helemaal niet. Het is gegaan zoals ik heb gewild. Kijk hoe sterk je bent geworden. Hoeveel je hebt geleerd.’

Ze ging staan en trok Yash aan zijn hand omhoog.

‘De Raj is mij nooit vergeten. Het was voor ons niet weggelegd om samen te leven, maar we zijn altijd in elkaars gedachten.’

Shakuntala raakte met haar handen Yash’ gezicht aan. ‘Ga terug naar de Raj met alle kennis die je nu hebt. Ik weet dat je het juiste zult doen.’

Yash zag dat ze het meende en sloeg zijn armen om haar heen. Voordat hij wegging raakte hij even haar voeten aan.

Yash liep naar de amandelboom, waar het paard geduldig wachtte. Hij keek om en zag hoe fier Shakuntala daar stond. Haar kleding waaide op in de avondbries en haar vlecht viel haast koninklijk over haar schouder.

[22] Kathakdans – een van de zeven klassieke dansvormen uit Noord-India. Het woord ‘kathak’ is afgeleid van ‘kathakar’, dat ‘verhalenverteller’ betekent.

[23] Sindoor – rood poeder aangebracht in de haarscheiding van getrouwde vrouwen

[24] Hijra – transseksueel, transgender