Leila S. Chudori

Naar huis

Uit het Indonesisch vertaald door Henk Maier

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Fonds voor Taalontwikkeling van het Indonesische ministerie van Onderwijs en Cultuur

Oorspronkelijke titel Pulang, verschenen bij kpg Jakarta

By agreement with The Lontar Foundation and Pontas Literary & Film Agency

Oorspronkelijke tekst © Leila S. Chudori, 2013

Nederlandse vertaling © Henk Maier en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp en -illustratie © Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 3388 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

proloog
==
==

Djalan Sabang, Djakarta, april 1968

De avond valt, zonder klacht, zonder plan. Het is alsof een zwart vangnet de stad omvat. Alsof een zwarte inkt zich over Djakarta uitstort. Zwart is de kleur van de toekomst, voor mij ongrijpbaar.

Hier in deze donkere kamer weet ik van zon noch maan noch horloge. De duisternis die deze ruimte omvat is bezwaard met de geur van chemicaliën en angst.

Drie jaar geleden is Persbureau Nusantara, mijn werkplaats, gezuiverd van luizen zoals ik. Militairen hebben het kantoor gedesinfecteerd, wij waren de luizen die verdelgd moesten worden, zonder een spoor op deze aarde achter te laten. Deze luis houdt zich nu in leven met zijn werk in Tjahaja Foto, hoek Djalan Sabang, Menteng, Djakarta.

Ik knip de infrarode lamp aan om de negatieven te controleren die nog hangen te drogen. Het moet over zessen zijn: de stem die oproept tot het maghrib-gebed slipt tussen de kieren van de deur door naar binnen. Ik probeer me Djalan Sabang voor te stellen op dit moment van avondschemer: knetterende bemo’s, moeizaam ronkende oplets, gerinkel van betjaks, getinkel van fietsen, kriskras door elkaar, en daartussendoor luid schreeuwende broodverkopers met hun karretjes. Ik kan me zelfs voorstellen hoe de geur van saté kambing, geroosterd door Pak Heri op de hoek van Djalan Sabang en Asem Lama, rondzweeft op de wind. Ik weet zeker dat Heri nu pinda’s staat fijn te wrijven en het poeder vermengt met ketjap manis en kleingehakte sjalotten. En ik denk aan mijn vriend Dimas Suryo, die de pinda’s van Pak Heri net zo intens kan bestuderen en analyseren als de gedichten van Rivai Apin.

Boven alle geraas uit klinkt de fluit van de kar van Soehardi, die met zijn putugebak op de plaats rust houdt pal voor Tjahaja Foto, vaste klant. Behalve de geur van Pak Heri’s saté kambing weet ook het gefluit van Soehardi iedere keer weer door te dringen tot bij deze donkere kamer. Samen kloppen ze op de deur, ten teken uit deze tijdloze ruimte tevoorschijn te komen. De dodelijke duisternis rond deze donkere kamer houdt alle andere klanken en geuren buiten.

Vandaag, ik weet niet waarom, aarzel ik om naar buiten te gaan. Ik heb al een duidelijke voorstelling van de ruimte hier buiten, een sombere wereld: neonlampen beschijnen de tegelvloer en de glazen kasten, Soehardjo en Liang staan klanten te woord die hun afgedrukte foto’s komen afhalen of pasfoto’s willen laten maken. Die pasfoto’s zijn trouwens de belangrijkste bron van inkomsten geweest in de afgelopen twee jaar: bijna iedere dag komen er minstens tien mensen binnen die een pasfoto nodig hebben voor hun identiteitskaart, ‘niet betrokken bij de 30 September Beweging’. Tidak terlibat Gerakan 30 September. Zij willen geen luizen zijn.

Het gefluit van de kar met putugebak houdt aan – en even blijf ik stokstijf staan: het is alsof er iemand dwars doorheen fluit. Dan hoor ik kordate voetstappen onze winkel binnenkomen, en even weet ik niet zeker wat er meer lawaai maakt: de fluit van de kar of het gebons van mijn hart.

‘Goedenavond, mijnheer.’

‘Goedenavond’, klinkt de vertrouwde stem van Adi Tjahjono, eigenaar van Tjahaja Foto.

‘We zijn op zoek naar de heer Hananto.’

Ik hoor niet wat Adi antwoordt, maar ik stel me voor dat hij de zaak niet vertrouwt. Vermoedelijk staan er nu drie mensen voor hem, mogelijk vier.

‘Mag ik weten wie u bent?’

‘Ik ben een neef van hem, uit Midden-Java’, klinkt een andere mannenstem, beschaafder, beheerster dan de eerste stem.

Adi Tjahjono zwijgt. Ik weet dat hij zal moeten buigen voor de beheerste beschaving van de neef uit Midden-Java, maar ik hoor niets. Ik vermoed dat hij nu staat te bedenken wat hij moet doen. Stilte.

‘Hananto Prawiro.’ Een derde stem nu, zwaarder, nadrukkelijker. Als Adi Tjahjono nog langer probeert tijd te winnen, zal die zware stem hem ongetwijfeld binnen de kortste keren vastgrijpen en zijn keel dichtknijpen. En intussen sta ik hier, in de donkere kamer, roerloos, zonder plan. Ik hoor het gefluit van de kar met putugebak, het klinkt als Miroirs van Ravel. Waarom eigenlijk niet de Bolero? Klinkt Miroirs misschien sentimenteler?

Deze donkere kamer heeft geen ramen, dus als ik wil ontsnappen, moet ik door de deur naar buiten, en dat wil zeggen dat ze me onmiddellijk zullen omsingelen, hoe snel ik ook ben. Maar ik heb geen zin om nog langer als een vluchteling te leven. Niet omdat het een onprettig en armoedig bestaan is, en ook niet omdat ik de wil tot verzet verloren heb. Nee, het is omdat ik pas bericht heb gekregen dat Surti en de kinderen zijn overgebracht van Guntur naar Budi Kemuliaan – en op een gegeven moment houdt het gewoon op. Ik geloof nog altijd in de strijd, maar ik wil dat Surti en de drie kinderen in vrede kunnen leven. Dat ben ik hun op zijn minst verschuldigd, nu ik al drie jaar op de vlucht ben.

De deur kraakt. Waarom vergeet ik toch steeds die scharnieren te oliën? De stem van Adi, die de komst van de neef uit Midden-Java aankondigt, smelt samen met het gefluit van de kar met putugebak. Ik hoor niet precies wat hij zegt, maar ik weet wat hij bedoelt. Ik moet me overgeven.

We kijken elkaar aan. Ik zie tranen in Adi’s ogen. Hij staat machteloos, en ik weet het. Ik knik en pak mijn jas. 6 april 1968 is het vandaag. Hoe laat het is weet ik niet, want ik heb mijn horloge aan Dimas gegeven, en die zit nu in Peking, samen met Nug en Risjaf. Misschien dat de Titoni 17 Jewels hem helpt wat beter bij de tijd te zijn. Ik kijk nog even naar de vlek op mijn pols.

De vier gasten uit Midden-Java staan klaar om me op te vangen. En hoe ze het doen weet ik niet, maar in een enkele beweging hebben ze me inderdaad omsingeld, alle vier met een hand onder hun jack, klaar om te schieten als ik mocht proberen te vluchten. Een van hen, vermoedelijk de leider, doet een stap naar voren.

‘Mijnheer Hananto, eerste luitenant Mukidjo is de naam.’ Hij glimlacht. Hij was degene met de beschaafde stem daarnet, en ik zie zijn ogen oplichten. Een tevreden glimlach om de lippen, met in een flits de sprankelende glans van een gouden tand. Hij kan tevreden zijn: ik weet dat ik de laatste schakel ben in een lange keten. Drie jaar lang hebben ze jacht op ons gemaakt. Honderden van mijn vrienden hebben ze inmiddels opgepakt.

‘Komt u mee?’

Luitenant Mukidjo is een beschaafd mens, terwijl ik me erop had voorbereid meegesleurd en geslagen te worden. Van vrienden weet ik dat ze zo verbeten jacht op mij hebben gemaakt dat ze me ‘de Schim’ zijn gaan noemen. Ik knik bedaard naar Adi Tjahjono, en loop tussen de vier mannen in burgerkleding naar buiten.

De avond is gevallen. Zonder klacht, zonder plan. Ik volg hen naar de twee auto’s die voor Tjahaja Foto geparkeerd staan: een Nissan Patrol en een Toyota-jeep. Eerste luitenant Mukidjo, de man met de gouden tand, nodigt me uit plaats te nemen in de jeep. Ik zie Surti voor me, Kenanga, Bulan en Alam, en van al mijn kameraden is het steeds Dimas Suryo die mij volgt, ik weet niet waarom. En terwijl de jeep begint te ronken, kijk ik nog een keer rond over Djalan Sabang: Soehardi’s kar met putugebak, de saté van Pak Heri, de eettent waar ze bakmi godog verkopen, en de neonverlichting van Tjahaja Foto. Aan-uit, aan-uit. Voor de laatste keer.

DIMAS SURYO

Parijs, mei 1968

Ze verscheen als een dichtregel die op voltooiing wacht.

Tussen de duizenden studenten van de Sorbonne die een bijeenkomst hebben belegd zie ik haar staan, aan de voet van het beeld van Victor Hugo. Dik en golvend donkerbruin haar dat vecht met de wind, een paar loshangende lokken die over haar voorhoofd zwieren. En onder die lokken zie ik een paar groene ogen, die zich in mijn sombere hart boren. Even blijven die ogen rusten in de mijne. Een, twee seconden, en dan is ze weer druk in de weer met het geven van instructies aan de studenten rondom haar. Ik ben er bijna zeker van dat ze een glimlach verbergt.

Is het waar dat de wind niet probeert

Haar lippen te strelen, bijna volleerd …

De meiwind brengt haar haar in de war, terwijl de stralende voorjaarszon het opneemt tegen de laatste resten van de Parijse winterkou. Lichtelijk geërgerd strijkt ze langs haar voorhoofd, niet met de elegante beweging van een danseres, niet met het kokette gebaar van een vrouw die de aandacht van een man probeert te trekken. Het is de beweging van een ongeduldige vrouw die zich licht gehinderd voelt. Een stevige gestalte, een strakke blik. Ze beziet het optreden van haar medestudenten met een zekere afstandelijkheid. Een glimlach in de ogen, de lippen stijf op elkaar. Even bijt ze op haar onderlip, ze kijkt op haar horloge. Een paar minuten later zet ze haar handen in de zij en draait zich om, weg van mij.

Een man reikt haar een fles 1644-bier aan. Kroeshaar, met een bril op. Als hij er niet zo verfomfaaid had uitgezien, zou hij beslist zo’n mooie Franse jongen zijn geweest. Maar hij heeft zich duidelijk al een paar dagen niet gewassen, net als al die andere duizenden studenten die zich hier verzameld hebben om te protesteren tegen de arrestatie van de studenten van Université Paris x, Nanterre, en tegen de voorlopige sluiting van Paris x.

Ik ruik de maand mei in de muffe lucht van lijven die zelden met water in aanraking komen. Op de walm van onfrisse adem, geen Odol maar alcohol, verspreidt zich de weergaloze geest van verzet.

Ik ben jaloers. De gevechten hier in Parijs hebben een duidelijk omlijnd doel, het gaat om heldere wensen. Het is duidelijk wie de beklaagde is, wie de aanklager. Het is een conflict tussen studenten en arbeiders enerzijds en de regering-De Gaulle anderzijds. In Indonesië mogen we dan evenzeer vertrouwd zijn met rellen en chaos, we weten nooit wie de vriend is en wie de vijand, en we weten nooit wat de idealen van de strijdende partijen zijn, wat ze wensen, behalve de macht. Altijd even chaotisch. Altijd even duister.

Ik heb twee brieven in mijn jaszak. Sinds begin ’66 wordt er jacht gemaakt op iedereen die ervan wordt verdacht banden te hebben met de Partai Komunis Indonesia. Familieleden en vrienden, buren of vrienden, kortom, iedereen die ervan kan worden beschuldigd dicht bij de pki te hebben gestaan wordt achtervolgd, opgejaagd, gearresteerd, ondervraagd. Adji, mijn jongere broer, heeft me in zijn brieven tal van sombere verhalen verteld. Velen zijn verdwenen. Nog meer zijn er dood.

De ene brief is van Adji, die ons verbiedt om terug naar huis te komen. In al zijn brieven vertelt hij hoe er weer een kameraad, een buurman, een buurvrouw, een kennis is opgeveegd door het leger, maar in deze brief vertelt hij iets wat ik niet heb zien aankomen: Hananto, mijn vriend, mijn baas, mijn gesprekspartner, de man van Surti, de vader van Kenanga, Bulan en Alam, is vorige maand opgepakt op zijn werkplek op Djalan Sabang – en ik heb altijd in de vage hoop geleefd dat Hananto zich niet zou laten opvegen. Nu is Parijs in nevelen gehuld. Mijn hart is donker, en ik heb de moed niet om de tweede brief te openen. Ik weet dat de woorden van Kenanga, het oudste kind van Hananto, mij nog verder zullen verlammen.

Het is ironisch: eigenlijk hadden de militairen mij moeten grijpen die avond in Djakarta, maar ik sta nu hier, in Parijs, te midden van duizenden opgewonden Franse studenten. In hun geschreeuw ruik ik de riolen van Djakarta, een stank die zich vermengt met de geur van kreteksigaretten en de damp van zwarte koffie. De glans in de ogen van deze Franse studenten doet mij denken aan mijn vrienden in Djakarta. Bliksemende ogen. Schuimend enthousiasme. Woeste stemmen die een rechtvaardiger samenleving eisen. Maar het is goed te beseffen dat een deel van deze idealistische jongeren spoedig zelf deel zal uitmaken van de macht die ze nu uitdagen.

Datzelfde enthousiasme straalt uit de ogen van deze brunette, die maar heel even strak gericht blijven op de ongewassen kroeskop met bril. Groene ogen zijn het, grote, sprekende ogen die bijna uit hun kassen rollen. De groezelige jongen voelt zich zichtbaar niet op zijn gemak onder haar blik, en terwijl hij de fles bier nog eens aan zijn mond zet, loopt hij weg, alsof hij plotseling alle belangstelling voor deze mooie vrouw verloren heeft.

Ik zou het liefst naar die vrouw toe gelopen zijn. Haar ogen zijn ongetwijfeld groenblauw, groen als druivenbladeren, blauw als de Indische Oceaan, en ik zou bescherming zoeken in die heldere kleuren. Groen als een grastapijt, speciaal voor mij aangelegd. Blauw als de hemel, boven mij uitgespreid. Ik wil op het gras zitten, op mijn rug liggen, de hemel in staren. Ik wil haar vragen wie haar ogen zo mooi groenblauw heeft geschilderd, en wie haar lichaam heeft gebeiteld, volmaakt van ronding en lijn. Mijn ogen, mijn lijf trekken naar haar toe, maar mijn benen blijven staan, de benen van een crimineel die geëxecuteerd gaat worden, de voeten samengeklonken. De bulderende lentewind van Parijs bespot mijn ongemak, en ik staar naar mijn ellendige voeten, die dienst weigeren. En dan verschijnt er plotseling een ander paar voeten naast de mijne, donkerblauwe gymschoenen, met daarboven een versleten spijkerbroek. Ik kijk omhoog. Groenblauwe ogen pal voor me.

‘Ça va …’

Ogen die glimlachen. Ze verschijnt als de voltooiing van een gedicht. Ter aanvulling op mijn adem, die plotseling stokt.

‘Ça va …’

*==*==*

Vivienne Deveraux en ik zijn al spoedig twee punten die, eenmaal samengekomen, een en dezelfde lijn zullen trekken over de poriën van Parijs. Een paar weken na onze eerste korte ontmoeting brengt het lot ons weer bij elkaar, ditmaal op de rue de Seine. Ik sta een serie kleurige grote posters te bekijken, die de muren langs de rive gauche bedekken; ze werpen me terug op het enthousiasme van mijn kameraad-schilders in Indonesië, die in hun werk dezelfde opvallende kleuren gebruikten: knalgeel, helderrood, donkerpaars, in allerlei combinaties. Maar er hangen ook zwart-witafdrukken van litho’s die me onmiddellijk doen denken aan het werk van Oost-Europese kunstenaars. De posters zien er allemaal even wild en schreeuwend uit, en het kost me de nodige moeite om de betekenis te vatten. Toute la presse est toxique. La lutte continue.

‘De strijd gaat voort …’

Dat is haar stem. Ze staat naast me. Compleet met groene ogen. En met lippen die pas volmaakt zullen zijn als ik er de mijne op kan drukken.

Ze glimlacht en wijst op een poster, zes menselijke silhouetten en daaronder la lutte continue. ‘The struggle continues’, vertaalt ze.

‘Studenten en arbeiders zijn een van geest?’

‘Het is de geest van het hele Franse volk’, corrigeert ze.

Ik knik, maar ze ziet aan mijn gezicht dat die mededeling me niet erg overtuigt. En dus troont ze me mee naar het dichtstbijzijnde café, en bestelt koffie voor ons beiden. In Parijs wordt koffie geserveerd in kleine kopjes die gemaakt lijken om er keiharde edelstenen in te bewaren: de eerste keer dat ik ooit zo koffiedronk, kreeg ik bijkans een hartstilstand. Dik en bitter, met een soort van romig vet. Wat doen ze hier met koffie? Waarom niet een kilo suiker, een liter melk? En nu ik voor de zoveelste maal een eerste slok neem, krimp ik toch weer even ineen.

‘Wat is er? Niet lekker?’ Ze heeft natuurlijk onmiddellijk in de gaten dat ik moeite heb met slikken.

‘Je zou onze Indonesische koffie eens moeten proberen. We hebben tientallen, zo niet honderden soorten.’ Dat is bluf. Ik wil indruk maken met mijn land van herkomst, en zij zal vermoedelijk niet al te veel weten over l’Indonésie, net als al die andere Fransen.

Glimlachend luistert ze naar mijn kletsverhaal over Toradja-koffie, over Mandailing- en Java-koffie, over kopi tubruk – en natuurlijk kan ik het niet laten een verhaal te beginnen over de luwak en zijn uitwerpselen, de beste koffie in de hele wereld. Ze hoort het geduldig aan, maar heeft zichtbaar moeite niet in lachen uit te barsten. Ze gelooft er niets van, dat zie ik wel aan haar ogen: hoe kan een beest, luwak geheten, koffiebonen eten, om die in zijn ingewanden om te toveren en vervolgens uit te werpen als de heerlijkste koffiebonen? En als ik dan ook nog durf te beweren dat een enkele slok van die luwakkoffie in de ochtend een soort orgasme veroorzaakt, kan ze zich niet meer inhouden. Een verrukkelijke lach.

‘Zo’n verhaal doet me een moment vergeten dat het in mijn land een rotzooi is.’ Ze wrijft even langs haar ogen, terwijl ik nog natril van haar zoete lach.

‘Hoezo, een rotzooi?’

‘Onze kameraden worden aangevallen door de politie. De campus is gesloten. De politici weten zich geen raad.’

Het is geen klacht, maar gewoon een nuchtere constatering van de feiten.

Ik kijk naar de voortratelende lippen van Vivienne. Van de rotzooi in mijn land weet ze niets; nieuws over Indonesië is immers slechts mondjesmaat te vinden in Le Monde en Le Figaro. Fransen kennen Indonesië alleen maar in de context van Zuidoost-Azië, als een land dat op de kaart niet al te ver af moet liggen van Vietnam – en Vietnam en China zijn de enige landen die ze althans van naam kennen. Volgens Vivienne en haar kameraden, momenteel bruisend van opwinding, is de mislukking van de oorlog in Vietnam het startpunt geweest van alle jongerenbewegingen in Amerika en Europa. Soekarno, Hatta, Sjahrir, Tan Malaka zijn namen die hun niets zeggen, en de bloedige gebeurtenis van 30 september 1965 zijn het vermelden niet waard. Studenten hier hebben nog nooit een atlas opengeslagen om te zien waar Indonesië ligt.

En dan begint ze een lang verhaal over het begin, over de eisen van de studenten van Nanterre, en hoe daaruit een gigantische studentenbeweging is gegroeid waar de arbeiders zich bij hebben aangesloten. Ik heb moeite me in te houden. Als ze wist wat er in Indonesië gebeurt, zou ze ongetwijfeld dit geklets onmiddellijk staken. Maar ik wil niet praten over de zeeën van bloed in mijn vaderland. Nog niet. Hoe kan ik haar het zwijgen opleggen?

Ik besluit om naast haar te gaan zitten, en ik duw haar mooi gevormde kin omhoog. Het werkt: ze valt stil, haar groene ogen groot van verbazing. Ik lees hartstocht. En ik druk mijn lippen op de hare. Een eindeloos lange kus – en er is niet eens luwakkoffie voor nodig om een soort van orgasme te voelen.

*==*==*

Een paar maanden lang trekken Vivienne en ik daarna als ware flâneurs door Parijs, genietend van alles wat de stad te bieden heeft. De revolutie van mei ’68 lijkt nauwelijks sporen te hebben achtergelaten. Frankrijk is weer het flamboyante land van weleer, nog altijd even ordelijk en beschaafd. En nooit dwingt Vivienne me om iets over mezelf te vertellen. Ze vraagt me niets over zelfs maar het kleinste stipje in mijn leven. Misschien durft ze dat gewoon niet, zelfs niet als ik al heel veel over haar weet.

Ze is het jongste kind in het gezin Deveraux, woonplaats Lyon. Haar oudere broer werkt al een aantal jaren in Afrika als vrijwilliger bij het Rode Kruis, hij trekt van het ene land naar het andere. Ze heeft twee nichtjes, die, net als zij, aan de Sorbonne studeren. Marie-Claire, lichtelijk gezet, is bereid om iedereen die ze tegenkomt te omhelzen; Mathilde, bijna het tegendeel, bekijkt iedereen met het nodige wantrouwen, en het trio brunettes heeft luid hun stem laten horen tijdens de mei-demonstraties. Vivienne is duidelijk een intelligente vrouw, opgegroeid in een intellectueel middleclassmilieu waarin grote waarde wordt gehecht aan academische vorming. Intelligentie is er in overvloed in Frankrijk, in Europa. Overal te vinden. Waarin Vivienne van haar twee nichtjes verschilt, is haar gevoeligheid, haar sensitiviteit. Ze heeft al spoedig begrepen dat haar openheid jegens mij haar niet automatisch toegang geeft tot mijn levensgeschiedenis, en ze beseft dat ik niet naar Parijs ben gekomen als de zoon van een bourgeoisfamilie die voortdurend denkt Camus te moeten citeren om indruk te maken. Ze weet dat er iets is wat mij naar Europa heeft gevoerd en mij hier vasthoudt. Misschien heeft ze dat geconcludeerd uit het feit dat ik altijd zo behoedzaam met geld ben, of omdat ik uren in een tweedehandsboekhandel kan doorbrengen zonder iets te kopen. Ze is een vrouw met begrip, kortom, en wat ik vooral waardeer in deze stevig gebouwde brunette is dat zij nooit probeert een encyclopedisch overzicht te krijgen van mijn levensverhaal. Slechts druppelsgewijs laat ik het een en ander los uit mijn fles van herinneringen, en zij kan zich daar heel goed in vinden.

Als nieuwe immigrant ben ik slechts vertrouwd met de metrolijnen in de wijk rond mijn verwaarloosde appartementenblok en de Vietnamese restaurants waar ze gerechten serveren die meer op Indonesische en Chinese maaltijden lijken dan op dat Europese voedsel zonder kruiden, kraak noch smaak. Ze brengt me naar de Bibliothèque Nationale in Palais Mazarin, en met haar bibliotheekkaart lenen we zo nu en dan een paar boeken, literatuur en politiek. De bibliotheek is reusachtig groot, en ik voel me te beschroomd om al meteen op alle verdiepingen rond te kijken. Ik neem me voor dat later nog eens te doen, in mijn eentje.

Vivienne brengt me naar wijken waar het leven niet te duur is voor een zwerver als ik (ik weet nog steeds niet hoe ik mezelf moet noemen: zwerver, vluchteling, werkloze of, met wat meer eigenwaarde, schrijver, journalist zonder krant). Voordat ik haar leerde kennen zijn wij met ons vieren al in Le Grand Palais geweest, en in de Notre-Dame, en we hebben over l’Île Saint-Louis gelopen. Romantische zwervers waren we, pen en papier bij de hand om notities te maken over al die interessante plekken in Parijs, materiaal voor de gedichten en romans die we later zouden schrijven. En dat terwijl we in feite slechts een groepje politieke vluchtelingen uit Indonesië waren die zich voordeden als toeristen met weinig geld. Gelukkig konden we om onszelf lachen, misschien de beste manier om te overleven.

De tochten samen met Vivienne door de aderen en zenuwen van Parijs waren voor mij een openbaring. Misschien heeft ze als vrouw een beter gevoel voor het lichaam van de stad dan ik, maar ach, ook een zeer mannelijke schrijver als Ernest Hemingway heeft letters en inkt naar behoren kunnen ordenen in zijn verhaal over Parijs, A Moveable Feast, al doet hij dat nogal chaotisch, zoals in al zijn werk. En ik weet ook niet zeker of Parijs wel zo’n feest is, altijd in beroering, zoals Hemingway dat beschrijft. Voor ons is Parijs natuurlijk bovenal Terre d’Asile. En verder de Seine, en Shakespeare & Co, en de lange banken op l’Île Saint-Louis waar we voor het eerst hebben gezoend, die onverwachte ervaring. Terre d’Asile mag dan een noodzakelijk rustpunt zijn, Parijs sleurde ons mee, lichaam en ziel. Parijs, dat waren wij.

Ik had al vaak langs de rechteroever van de Seine gelopen, algemeen gezien als een populaire plek voor toeristen. En op die rechteroever hadden wij vieren, Nug, Tjai, Risjaf en ik, elkaar plechtig beloofd zo veel mogelijk van Frankrijk te genieten voordat we zouden terugkeren naar het vaderland. Maar Vivienne toonde me vooral hoe interessant de andere oever van de Seine is, een lange rij boekwinkels en stalletjes met tweedehandsboeken. Ze stelde me zelfs voor aan monsieur Antoine Martin, een gepensioneerde politieman die zo veel van literatuur houdt dat hij in zijn winkel fragmenten uit romans van Robbe-Grillet en Duras en gedichten van René Char voordraagt; hij maakt daar hele voorstellingen van, en die trekken bezoekers die vervolgens boeken kopen die hij voor een redelijke prijs in de aanbieding heeft.

De dagen van volleerde flânerie bevruchtten mijn Franse woordenschat. Aanvankelijk stond er in mijn woordenboek in feite alleen maar oui en non en ça va. Maar Vivienne dwong me om iedere dag tien nieuwe woorden in de kast van mijn woordenschat te plaatsen, en op die manier heb ik geleidelijk aan de taal geleerd, een prachtige taal. De belangrijkste reden echter dat ik me aan haar hechtte waren haar groene ogen. Ik wilde erin verzinken. Ik wilde er voor altijd in begraven worden. En de lippen van Vivienne waren een dichtregel die op voltooiing wachtte; ik wist zeker dat alleen mijn lippen haar gedicht konden voltooien.

*==*==*

Djakarta, augustus 1968

Dimas,

Hananto is gegrepen door vier intelmensen, afgelopen april. We ontvingen bericht van Adi Tjahjono. We weten niet waar ze hem heen hebben gebracht. Misschien naar Guntur, maar er is ook informatie dat hij naar Gunung Sahari iv is overgebracht. Van hemzelf hebben we nog niets gehoord.

Surti hebben ze nu ook meegenomen, terwijl ze sinds de gebeurtenis van ’65 toch al herhaaldelijk ondervraagd is. Ze wilde Kenanga, Bulan en Alam niet alleen laten, en uiteindelijk heeft ze de drie kinderen meegenomen naar Djalan Budi Kemuliaan. Kenanga is getuige geweest van verschrikkelijke dingen die eigenlijk te veel zijn voor een kind van veertien. Dus je kunt je voorstellen hoe het voor de kleintjes moet zijn geweest, Bulan van zes, Alam van drie. Ik voeg hierbij een brief van Kenanga voor jou. Volgens Kenanga heeft Hananto ooit tegen haar gezegd dat jij hun tweede vader bent. Ik heb er geen enkele behoefte aan haar brief te lezen, Dimas.

Moeder laat nog eens nadrukkelijk weten dat je in Europa moet blijven. Het is nu wat rustiger in Djakarta, maar de jacht wordt hoe langer hoe feller, niet alleen op iedereen die zogenaamd communist is, maar ook op alle pki-sympathisanten. Naaste familie, verre familie, iedereen kan worden opgepakt. Sommigen mogen weer naar huis, anderen verdwijnen, en dan zijn er ook die in de rivier wegdrijven. Het lijkt een wonder dat moeder en ik een paar keer zijn opgeroepen om naar Guntur te komen en dezelfde dag weer naar huis mochten, na urenlange ondervragingen, over allerlei dingen, maar meestal over jouw activiteiten en of jij Hananto, Nug, Tjai en Risjaf kent. Ze vroegen ook iedere keer weer wat jij een paar jaar geleden in Peking deed. Op de een of andere manier weten ze dat Hananto naar Santiago, Havana en Peking zou gaan, en niet jij.

Tijdens de ondervragingen hoor ik nogal eens geschreeuw van mensen die gemarteld worden. Stemmen die tot in de hemel galmen – en ik hoop dat ze Gods oor bereiken. Wat Kenanga gezien en gehoord heeft moet verschrikkelijk zijn. Lees alsjeblieft haar brief, en schrijf snel terug.

Djakarta is een hel geworden. Bid voor ons.

Je broer,

Adji Surjo

*==*==*

Op een nacht, in diepe eenzaamheid, kon ik me niet meer inhouden. Schuilend voor de maan duwde ik in een nauw steegje op l’Île Saint-Louis haar kin omhoog.

‘Ik heb nieuws uit Djakarta gekregen.’

‘Ja, je bent onrustig de laatste tijd’, zei Vivienne.

Ze zette me neer op een van die lange banken, de bank die van nu af aan een eigen geschiedenis zou hebben.

‘Kun je me iets vertellen? Vertrouw je me?’

Eindelijk had ze de moed mij vragen te stellen. Vragen over de geschiedenis van mijn vaderland, bespat met bloed.

‘Peut-être’, zei ik langs mijn neus weg: ik wilde niet dat ze weer te ver van me af zou gaan zitten, ik wilde haar kunnen aanraken, haar lippen strelen. Ik keek in een paar groene ogen, vlammende warmte. Toen ze me naar zich toe trok en me kuste, kreeg ik het gevoel dat ze mijn hart binnenging, mijn poriën, mijn leven. Zelfs als ik nu verder zweeg, zou ze de verbittering aan mijn bloed en mijn speeksel kunnen proeven, dat wist ik. En op dat moment ook besefte ik dat ik haar toestond het zwarte gordijn van mijn geschiedenis open te trekken. Ik haalde de brief van Kenanga Prawiro, de dochter van Hananto Prawiro, tevoorschijn, en ik heb geprobeerd die in het Frans te vertalen, met mijn beperkte woordenschat.

Djakarta, augustus 1968

Lieve Om Dimas,

Ik schrijf dit nadat we eindelijk oma Putri hebben ontmoet. Oma vertelde me dat Om Adji een brief aan u zou sturen en dat ik mijn brief erbij kon doen, in dezelfde envelop.

Wij zijn bedroefd. Maar we gaan niet kapot. In april hebben ze vader opgepakt. We hebben hem sindsdien niet meer gezien. Het is niet duidelijk waar hij wordt vastgehouden.

Toen ze moeder kwamen arresteren, zijn wij drieën ook meegenomen. Moeder wilde niet van ons gescheiden worden. En wij niet van haar. Bulan beseft nog niet goed dat wij nu in de gevangenis zitten. En Alam natuurlijk helemaal niet. Een paar van die militairen zijn wel aardig tegen ons. Ze hebben hem speelgoed gegeven.

We zijn naar een kantoor gebracht – de naam ben ik vergeten, het was een afkorting – ergens op Budi Kemuliaan. Ik kan me die wijk goed herinneren omdat ik daar vroeger weleens heb rondgelopen om te zien hoe ze daar bezig waren het Nationaal Monument te bouwen.

Hier in de gevangenis wordt moeder voortdurend ondervraagd. Iedere dag opnieuw. Doodmoe is ze. Opgezwollen ogen, zwart gezicht. En terwijl zij van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat wordt ondervraagd, moet ik vloeren vegen, kamers schoonmaken, iedere ochtend.

In het begin begreep ik niet waar al die kamers voor waren. Eerst moest ik alleen maar sigarettenpeuken en as opruimen, later moest ik ook opgedroogde bloedspetters wegdweilen, overal op de tegels. Ik neem aan dat die het gevolg zijn van folteringen, want ik hoor nogal eens geschreeuw en gegil. Van mannen, van vrouwen, aan één stuk door eigenlijk. Vorige maand vond ik de staart van een zeerog waar nog bloed aan kleefde. Ik heb daar erg om moeten huilen, en het heeft me veel moeite gekost om weer rustig te worden. Ik heb het niet meteen aan moeder verteld. Zij is alleen maar moe en heeft nu al een paar dagen koorts. Eten doe ik nauwelijks meer. Ik ben voortdurend misselijk.

En als ik daar aan het dweilen ben, komen er soms een paar mannen langs, van vaders leeftijd, hun gezicht onder het bloed. Waarom worden mensen gemarteld? En waarom stellen ze moeder steeds maar dezelfde vragen? Steeds maar dezelfde vragen? En waarom al dat gesnauw? Wist jij wat je man deed? En de kameraden van je man? Was jij aanwezig bij de vergaderingen van je man? Heeft hij je weleens verteld wat hij deed? Enzovoort. Enzovoort. Steeds opnieuw. Normaal praten kunnen ze niet. Altijd maar schreeuwen en snauwen.

Ik ben verdrietig en bang. Bulan is nog zo klein, en zij loopt voortdurend achter me aan. Alam is nog kleiner, en één keer gaven ze moeder toestemming hem de borst te geven, maar meteen daarna is ze weer naar zo’n kamer gebracht. Een nieuwe ronde ondervragingen. Weer geschreeuw en gesnauw.

Hopelijk gaat het goed met u, Om. Vader heeft me ooit opgedragen u te informeren als ons iets ernstigs gebeurt.

Een beleefde groet,

Kenanga Prawiro

*==*==*

Vivienne heeft me aangekeken met tranen in de ogen. Zwijgend hebben we elkaar omhelsd, heel lang.

Hananto Prawiro

Die veelbewogen avond hebben we op de vloer van Viviennes appartement gezeten, zomaar, zonder iets te doen. Ik voelde me meteen al op mijn gemak in die niet al te grote ruimte. Boeken, boeken, boeken. Behalve het werk van Simone de Beauvoir zag ik ook werk van andere Franse schrijvers, van Engelse, Ierse, Japanse, Chinese en Indiase schrijvers, kriskras door elkaar. Mijn blik bleef natuurlijk even rusten op A Portrait of the Artist as a Young Man en op Ulysses. De boeken van Marx, verplichte lectuur, stonden op een aparte plank. En op een andere plank zag ik Ayn Rands semi-autobiografie, We the Living, en haar controversiële The Fountainhead. Vivienne duwde het raam zo wijd mogelijk open, en ik besefte dat zij net als ik een zwerver is. Ze wil allerlei vormen van denken kennen en begrijpen, maar zal nergens lang genoeg stil blijven staan om betoverd te worden.

Het liefst had ik me op dat moment op haar gestort, om haar nooit meer los te laten. Ze droeg een T-shirt zonder mouwen, en de zweetdruppels in haar hals vond ik plots heel opwindend, ik weet niet waarom. Ze haalde twee flessen Alsace-bier uit de koelkast, opende ze en reikte mij er een aan. Ze nam zelf een slok alsof er geen morgen meer was. En terwijl het bier door haar keel naar binnen gleed, zag ik de aders in haar hals blauw opzwellen. Schuim verscheen in haar mondhoeken, het gleed langs haar kin, en vermengde zich met het zweet in haar hals. Het liefst had ik nu mijn tong over die hals laten glijden, een zeer ongepaste gedachte. Maar natuurlijk had Vivienne het wel in de gaten. Ze nam nog een slok en keek me strak aan, met een uitdagende glimlach. ‘Vertel nou eens iets over Indonesië …’

Ik zweeg. Waar moest ik beginnen? Over mijn familie? Over chaos en rotzooi? Over Bung Karno met zijn onduidelijke politiek? Hield hij nog wel van zijn vrienden links van het midden? Wat wilde hij eigenlijk nog met zijn Nasakom-politiek bereiken? Of over mijn kameraden die zich afvroegen wat Soekarno had te zoeken op vliegveld Halim Perdanakusuma tijdens die bloedige gebeurtenis van 30 september? Hoe kon ik alle raadsels aan Vivienne uitleggen en verklaren? Of zou een uitvoerige uitleg over wajang en wajangverhalen volstaan? Het pakhuis van de geschiedenis van mijn land was in totale chaos.

Vivienne nam nog een teug van haar Alsace maar slikte niet: ze kwam bij me op schoot zitten en kuste me zodat het bier van haar mond in de mijne vloeide. Mijn bloed begon te bruisen, sprong alle kanten op, schoot door mijn hele lijf. Ik probeerde me te beheersen, wilde niet dat ze iets zou merken. Maar natuurlijk lukte dat niet: ze zat nota bene bij mij op schoot, betastte me. Even voelde ik iets van paniek. Maar mijn bloed raasde door mijn lijf, en mijn tong moest en zou haar hals en haar borsten betasten, half zweet, half bier. Het was alsof haar lichaam uit dat T-shirt wilde barsten en ik merkte dat ze met haar lange benen spartelde om die strakke broek uit te krijgen.

Vivienne droeg zelden een bh in de zomer, en een en ander onder haar T-shirt leidde voortdurend de aandacht af. Hoe kon ik ooit serieuze plannen maken voor mijn toekomst hier in Parijs met haar in de buurt? Ik had haar een keer dringend verzocht voortaan een bh te dragen. Haar reactie: ‘Besef jij hoe ongemakkelijk het is om een bh te dragen in dit warme zomerweer?’ – en ze liet een knalrode bh voor mijn neus bengelen. Ik had me niet kunnen verroeren, kon nauwelijks slikken. Ik wist niet of Vivienne werkelijk besefte hoe ongemakkelijk het voor me was die harde tepels onder haar T-shirt te moeten zien. Vrouwen kunnen zo wreed zijn jegens mannen! Misschien had ik ook dit keer moeten protesteren dat ik gedwongen werd naar haar tepels te kijken onder dat uitdagende T-shirt van haar, maar ik besloot ditmaal de natuur en alles daaromheen slechts dankbaar te zijn: het was een hete zomeravond, en dus weigerde Vivienne een bh te dragen en dus was fase twee aanzienlijk eenvoudiger: een voorspel met poëzie of citaten uit pas gelezen boeken was overbodig. We rukten de kleren van ons lijf en stortten ons op elkaar. Parijs was warm en wij kookten.

Later lagen we naast elkaar languit op de vloer en staarden naar het plafond. Een hete avond in augustus.

‘Heb je weleens een kretek geprobeerd?’ vroeg ik.

Vivienne legde haar hoofd op mijn borst. ‘Nee, maar ik weet wat het is. Mathilde heeft er weleens een gerookt in Amsterdam. Vreemd maar lekker, volgens haar.’

Ik trok mijn jasje naar me toe en zocht in de zakken. ‘Hier, ik heb er nog een paar.’ Ik stak er een op, we namen om beurten een trekje.

‘Wat is die zoete smaak?’ Ze vond het wel lekker.

‘Fijngeslagen kruidnagel.’ Ik had ineens moeite om mijn verlangen naar Indonesië te onderdrukken.

‘Eigenlijk moeten we luwakkoffie drinken bij een kretek.’ Weer zo’n gevaarlijk woord. Weer dat verlangen. Verlangen naar iets exotisch en dan in armoede in Europa leven, dat verscheurt het hart. Indonesië en alles wat ermee te maken heeft moet ik verdringen en begraven. Voorlopig althans – als ik wil overleven.

Het is alsof ik luister naar mijn eigen stem, die Vivienne naar Djakarta voert, vier jaar eerder.

*==*==*

djakarta, december 1964

Een kretek heeft een symbolische waarde voor ons. Langdurige en uitvoerige politieke debatten worden afgesloten met een glas zwarte koffie en een kretek op Pasar Senen.

Djakarta is op dit moment bepaald niet een rustige en vredige stad.

Dwars door Persbureau Nusantara aan de Djalan Asem Lama is als het ware een demarcatielijn getrokken. Aan de ene kant de mensen die samenwerken in de pki, sympathisanten van de pki, mensen die actief zijn in de kunstenaarsbeweging Lekra, en zij die het gewoon gezellig vinden om met Lekra-mensen praten; aan de andere kant collega’s die benauwd zijn voor alles wat naar links ruikt en zij die discussies voeren in de groep van Natsir, zoals Amir bijvoorbeeld. Ik zweef ertussenin. Ik ben als betoverd door de idealen van Karl Marx; alle boeken die Hananto daarover heeft, heb ik inmiddels gelezen, en ik luister aandachtig toe als Hananto en zijn kameraden discussies voeren op het redactiebureau – en niet zelden worden die discussies voortgezet in koffiehuis Kadir, Pasar Senen. Met Amir praat ik graag over godsdienst en spirituele zaken.

Die betovering heeft met het lichaam te maken, niet met de geest.

Terwijl Mas Hananto en Mas Nug geloven dat er veel deugdzaams schuilt in het socialisme en dat het een concrete kans moet krijgen in deze wereld, zoek ik er vooral de zwakke plekken in, zoals ik dat doe bij iedere theorie. Ik ben het volledig met Hananto eens dat er zaken zijn die een regering in handen moet houden, zoals gezondheidszorg en publieke diensten, maar er zijn ook zaken die beter aan particulier initiatief kunnen worden overgelaten.

De laatste tijd raken de gemoederen steeds verder verhit in Djakarta en daarbuiten. De zenuwenoorlog tussen de Lekra-kunstenaars met hun idee dat kunst geëngageerd moet zijn en de non-Lekra-kunstenaars die vrijheid en menselijke waardigheid benadrukken, ligt nog vers in het geheugen. Voor mij is literatuur uiteindelijk een zaak van het hart. Het licht van een werk komt niet voort uit een thema of uit een verhaal over het lijden van boeren en arbeiders. Licht komt voort uit het vermogen van een werk om het hart van de lezer te beroeren. En daarin verschil ik van mening met Hananto.

Hananto Prawiro.

Hij is niet alleen mijn baas, maar ook mijn vriend. En vermoedelijk wil hij ook graag zo nu en dan mijn mentor zijn. In de realiteit van alledag leent hij steeds weer boeken aan me uit die, naar hij hoopt, mijn gedachten zullen openen, volgens hem nog altijd bezoedeld door de geest van de bourgeoisie. Een roman als Madame Bovary, een toneelstuk als Waiting for Godot, het werk van James Joyce: hij bespot ze als geschriften die te veel op zichzelf zijn geconcentreerd, te veel van zichzelf zijn vervuld.

‘Self-indulgent. Het beroert de aarde niet, het problematiseert armoede en klassenverschillen niet’, zei hij op een dag, met verwijzing naar A Portrait of the Artist as a Young Man.

‘Stephen Daedalus is op zoek naar zichzelf via godsdienst en kunst. Dat is toch een waarachtig proces?’ probeer ik nog eens uit te leggen, tevergeefs natuurlijk. Ik heb die roman inmiddels een paar keer gelezen, en hij blijft boeien. Stephen Daedalus is een figuur die tegelijkertijd tragisch en grappig is. Te serieus. Maar Hananto kan de bittere humor in dit soort werk niet vatten. Hij herhaalt zichzelf nogal eens in zijn uiteenzettingen, en als mijn oren konden spreken zouden ze het uitschreeuwen: clichés! clichés! De terminologie van het sociaal-realisme – of is het socialistisch realisme? – is een heilig goed voor hem. Wie de redacteuren van de krant, dicht bij de leiding van de pki, wil behagen, hoeft het woord ‘sociaal-realisme’ maar te noemen of een paar zinnen uit Gorki’s De Moeder te citeren en net doen of hij dat hele boek heeft gelezen, en hij is lid van de club, de kliek van de hoofdredacteur.

Voor mij is De Moeder – Pramoedya Ananta Toer heeft het tien jaar geleden vertaald als Ibunda – het saaiste boek dat er bestaat. Het is een werk dat substantie belangrijk vindt en zich niet bekommert om stijl en uitvoering. Als iemand het echt alleen maar om substantie is te doen, moet hij geen schrijver of dichter worden. Schrijf dan redevoeringen of propaganda.

Hananto heeft weleens tegen me gezegd dat ik eigenlijk een soort Wibisono ben, de jongere broer van Rahwana, die partij kiest voor diens tegenstander, Rama. Ik zou niet precies weten wie Rahwana is en wie Rama in de Indonesische politiek. Wat ik wel weet is dat Hananto grote moeite heeft begrip op te brengen voor mijn opinies en dat ik mezelf, eerlijk gezegd, veeleer zie als Bima, een van de helden in het Mahabharata. Bima voelt een diepe liefde voor Drupadi, maar moet accepteren dat Ardjuna nu eenmaal het punt van verlangen is van alle vrouwen op de wereld, en niet hij. Bima heeft niets te maken met de Indonesische politiek en alles met mijn verleden in de liefde.

Hananto weet dat hij, als hij mij nader wil komen, niet moet proberen mijn smaak te bestrijden of te bekritiseren. Hij weet dat ik de romans die volgens hem het volk verdedigen belachelijk vind. Ik vraag hem weleens of we eigenlijk niet de mensheid als geheel moeten verdedigen, en niet alleen de lagere klassen. En waarom geven we dat niet gewoon een naam? Laten we de menselijke waardigheid in onszelf omhelzen! Dan grinnikt hij alleen maar. Maar anders dan Nug, die zich alleen maar ergert aan wat hij ‘gewauwel’ noemt, probeert Hananto in zulke gevallen te begrijpen wat ik zeg, als een oudere broer die probeert zijn kritische jongere broertje op te voeden.

Er is een demarcatielijn getrokken tussen de bewonderaars en aanhangers van de pki aan de ene kant en de niet-aanhangers aan de andere kant, en tussen hen in waan ik me in een soort Zwitserland, een neutraal land, en wel om de simpele reden dat ik ook discussies heb met Amir en zijn vrienden. Amir, collega-journalist bij Persbureau Nusantara, is zeer kritisch over Soekarno, kritisch omdat onze president te intiem omgaat met de leiders van de pki – en ook omdat zijn held, M. Natsir, in de gevangenis zit.

In mijn neutraliteit voel ik me vaak ongemakkelijk in de conflicten tussen de twee partijen op kantoor, vooral omdat de hoofdredacteur leider is van de groep van Hananto en Nugroho, aan de linkerkant. En ik ben hogelijk verbaasd en beledigd als Amir, zeer welbespraakt en een van onze beste journalisten, wordt weggeschoven naar de afdeling Marketing en Advertenties. Marketing en advertenties zijn van groot belang voor iedere onderneming, maar Amir heeft helemaal geen talent voor zakendoen, hij is bovenal een voorbeeldig journalist. Hij is het meest flexibel van ons allemaal en die kwaliteit wordt door iedereen erkend, behalve door de pki, die doorgaans de bron voor Hananto is. Bovendien schrijft Amir snel en effectief, zoals dat hoort op een persbureau.

‘Je voelt je zeker gekwetst?’ Hananto’s stem schiet omhoog als ik hem vraag waarom de leiding van Nusantara besloten heeft Amir over te plaatsen.

‘Omdat het zo raar is. Hij wordt zomaar overgeplaatst, zonder opgaaf van reden. Het is duidelijk niets anders dan een politieke overplaatsing, of niet soms? Dit is niet een zinnig besluit.’

Hananto kijkt me zuur aan, maar hij ontkent niet. ‘Wat is er niet politiek in dit leven?’

Ik haat het als een vraag beantwoord wordt met een wedervraag. Hananto mag dan in veel zaken mijn baas zijn, mijn mentor, mijn senior, dat wil niet zeggen dat hij altijd gelijk heeft. Natuurlijk is alles politiek, maar Amir verbannen om wat voor reden ook – en die reden is duidelijk politiek – is een onjuiste maatregel. Onrechtvaardig.

‘In iedere strijd moeten we voorbereid zijn op het onverwachte, en iedere strijd eist offers.’

Kom, laten we er een toespraak à la Bung Karno tegenaan gooien.

‘Jij hebt niets te maken met de strijd en de verbanning van Amir. En begin alsjeblieft niet te filosoferen over een alledaags probleem.’ Hananto toont zich zichtbaar geïrriteerd als ik een wenkbrauw optrek. Ik ben woest, en hij weet dat we in een hoog oplopende ruzie terecht zullen komen als hij serieus ingaat op wat ik wil zeggen. Hij draait zich om en loopt weg.

Die avond besluit ik bij Amir langs te gaan, op Salemba. Een huis in een kleine donkere steeg. Saidah, zijn vrouw, lang krullend haar, met de stem van een vrouw die nooit boos is, nodigt me uit te gaan zitten en brengt me warme thee.

‘Amir doet zijn maghrib-gebed. Kun je even wachten?’

Ik knik. Ik zie Capita Selecta van M. Natsir op tafel liggen, samen met een paar andere boeken, en een schrift en een vulpen. Ik weet dat Amir al langer een aanhanger van de Masjumi is. Van afstand weet ik inmiddels ook dat Mohammad Natsir een hoogstaand en oprecht man is, maar zijn ideeën heb ik nooit goed kunnen doorgronden. Bij discussies op kantoor spreekt Amir weleens de hoop uit dat Natsir spoedig uit de gevangenis in Malang zal worden ontslagen, maar verder kan hij niet gaan: wij moeten over de actualiteit schrijven en niet over onze persoonlijke hoop en verwachtingen.

‘Dimas Suryo …’

Amir heeft een diepe stem, enigszins als Rahmat Kartolo, de zanger. Soms praat ik alleen maar even met hem om zijn stem te kunnen horen, maar wat die diepe en zware stem te zeggen heeft is doorgaans niet minder interessant, en dat betreft niet alleen zijn kritiek op de manier waarop de redactie beleid voert rond de twee blokken, maar ook zijn ideeën over het leven. Juist door mijn vriendschap met Amir word ik gezien als de neutrale Zwitserse zone op kantoor.

Ik kom overeind en we begroeten elkaar als vrienden. Ik moet me inhouden om hem niet meteen te vertellen hoe verbaasd ik ben dat hij is verdwenen uit de redactieburelen, maar ik neem aan dat Amir toch wel begrijpt dat ik hier ben uit solidariteit met een collega. En hij begrijpt natuurlijk ook dat ik woedend ben over het besluit van de hoofdredacteur om hem over te plaatsen zonder opgaaf van reden. Hoe het ook zij, we spreken honderduit over van alles en nog wat, onder het genot van koffie en kretek, zonder het belangrijkste onderwerp aan te roeren. Amir vertelt hoe hij Saidah heeft leren kennen, hoe ze elkaar hebben ontmoet bij een bruiloft van een wederzijdse vriend: liefde op het eerste gezicht. En hoe hij alle rampen het hoofd kan bieden zolang Saidah er is. Zelfs zijn overplaatsing naar de afdeling Marketing – en daarmee roert hij eindelijk het taboe-onderwerp aan. ‘Ik ben God dankbaar dat hij mij Saidah aan mijn zijde heeft gegeven. Zonder haar zou ik een zwalkend schip zijn geweest. Met haar ben ik rustig en evenwichtig’ – en daarna trekt hij zich weer terug uit taboegebied en begint een verhaal over geestelijke en morele waarden.

‘Ik ben ervan overtuigd dat Allah mij leven geeft door in het hart van zijn dienaar een kleine ruimte open te laten. En in die kleine lege ruimte, een vacuüm dat alleen door de ontmoeting tussen hem en mij is op te vullen, probeer ik te bevatten wat er rondom me gebeurt.’

Ik begrijp niet goed wat hij bedoelt met ‘lege ruimte’ en ‘vacuüm’ maar ik voel een soort ontroering, een idee van versmelting, zoals een stuk chocola oplost in heet water. Misschien is het zijn stem, misschien zijn het zijn woorden. Ik doe er het zwijgen toe.

‘Jij bent nog niet getrouwd, is het wel?’ Hij gooit me plotseling terug in de profane wereld van alledag, terwijl hij van zijn koffie slurpt. Ik glimlach. Ik zie Surti voor me. Stralend. Schitterend. De keuken met de geur van koenjit. Een kus die me tot in het diepste der aarde doet wegzinken. Ik schrik: hoe komt het dat zij aan me verschijnt op een moment als dit, op een moment waarop ik me wild erger aan Hananto?

‘Aha, er lijkt al iemand te zijn! Is ze mooi? Wie o wie?’

Ik glimlach alleen maar. ‘Nee, nee, ik ben echt nog alleen. Later misschien, wie weet.’

‘Maak je geen zorgen. Je zult jouw Saidah nog ontmoeten.’ Hij glimlacht me toe als een oudere broer. En opeens kan ik zijn oprechtheid, zijn goedheid niet langer verdragen. Ik kom overeind en omhels hem bij wijze van afscheid. Buiten loop ik de steeg uit en zoek een betjak. Ik heb het gevoel dat mijn hart in een kooi van staal zit opgesloten.

*==*==*

Op een avond waren we eerder klaar dan gewoonlijk. Om tien uur waren alle berichten uitgeschreven. Ik had het plan om nog ergens wat te eten en dan naar huis te gaan, maar Hananto wenkte me met hem mee te komen. Toen ik hem vroeg waar we heen gingen, glimlachte hij alleen maar, en hij hield zijn handen stevig op het stuur van de Nissan Patrol, zijn grote favoriet. Ik drong niet aan. Onderweg vertelde hij dat hij en Nug steeds regelmatiger correspondeerden met belangrijke mensen rond Andrés Pascal Allende.

‘De neef van Salvador Allende?’ Ik voelde me als een provinciaaltje dat de naam van een beroemdheid hoort.

‘Ja,’ hij glimlachte, ‘en de oprichter van de Movimiento de Izquierda Revolucionaria.’

Ik had de moed niet om te vragen waarover de correspondentie ging – en ik wilde dat in feite ook niet weten.

De auto van Hananto hield halt op Jalan Tjidurian, Menteng. Hier was het hoofdkwartier van de Lekra, dat wist ik. Vanuit de verte zag ik een paar mensen zitten, ontspannen in gesprek, zo leek het.

‘Zeg, Han …’ fluisterde ik.

‘Rustig. Ik wil je voorstellen aan een paar kameraden. En ik wil je straks ook een boek cadeau doen.’

Ik nam plaats tussen een man of tien die met elkaar zaten te praten, en met koffie en sigaretten was het plotseling ver na middernacht.

Later bracht Hananto me naar mijn huis. Hij gaf me een boek, Tikus dan Manusia, een werk van John Steinbeck, door Pramoedya Ananta Toer uit het Engels vertaald. Of Mice and Men.

‘Dit is voor jou’, zei Hananto.

Ik wist niet goed wat ik moest zeggen.

‘Als je het uit hebt, wil ik weten of je sociaal-realisme nog altijd zo oninteressant vindt.’

*==*==*

‘Wat is er gebeurd met Hananto en zijn familie?’ De stem van Vivienne trekt me ruw terug naar Parijs 1968. Ik heb niet zo snel een antwoord klaar. Ze zal moeten begrijpen dat mijn verhaal nog een aantal bittere hoofdstukken heeft te gaan voordat ik haar het lot van Hananto uit de doeken kan doen. Ik kijk in haar groene ogen en trek haar naar me toe. Als ik overeind kom van de vloer, besef ik plotseling hoe ontspannen ik ben. Ik zie dat Vivienne naar mijn tenen, mijn enkels en mijn blote benen kijkt en dan haar blik verder omhoog laat glijden, langs mijn heupen, langs mijn borst, een glimlach rond de lippen.

‘Surti en hun kinderen zitten nog gevangen.’

‘En Kenanga?’

‘Dat is de oudste dochter.’

‘Een mooie naam.’

‘Kenanga is de naam van een bloem. Bulan is la lune, en Alam betekent la nature, dat is de jongste, drie jaar pas.’ Ik buig me voorover om mijn broek aan te trekken en om mijn gezicht te verbergen. Ik hoef haar niet te vertellen dat ik het was die die namen heeft bedacht toen wij nog fantaseerden over de toekomst. ‘Wij’, dat wil zeggen: Surti en ik.

‘En Hananto?’

Ik geef geen antwoord. De sigarettenrook kringelt omhoog en voert ons een wereld van mist en nevel binnen.

‘Hananto was de laatste schakel in een ketting die uiteindelijk geheel is opgerold. Het grootste gedeelte van Persbureau Nusantara is opgeveegd, weggevaagd. Wat er nu nog zit, is een groep islamieten en een groep seculieren die hun afkeer voor het communisme delen en vermoedelijk banden hebben met de militairen.’

Ik ga zitten. Eerst de rookkringels tellen.

‘Er waren journalistenconferenties in Santiago en in Peking’, zeg ik om een historische context te geven aan mijn zich langzaam ontrollend verhaal. ‘Hananto had daar eigenlijk heen moeten gaan, samen met Nugroho, omdat hij een senior was en beter begreep hoe de wereld in elkaar zit. Maar hij was verhinderd: het werk stapelde zich op en hij had een aantal persoonlijke problemen die hij eerst wilde oplossen. En toen ben ik dus gegaan in plaats van hem, samen met Mas Nug. Ik zou veel leren van die conferenties, zeiden ze.’

Vivienne trekt haar vingers door mijn haar.

‘Als hij was gegaan, zou hij nu niet zijn opgepakt’, en terwijl ik dat zeg, huiver ik weer. Ik trek mijn blouse aan. Ik heb het koud. Is het zomer? Ik ben even de weg kwijt.

‘Dat weet je niet.’ Vivienne trekt een wenkbrauw op.

‘Hoezo niet?’

‘Zo werkt de wereld niet. Als Hananto was gegaan, zou dan alles nu anders zijn geweest? We zullen nooit weten wat er dan zou zijn gebeurd. Misschien was jij dan gepakt, en misschien niet.’

‘Ik had me rustig laten oppakken – ik heb geen familie.’

‘En je moeder dan, en je hebt toch een broer, Adji?’

Ik reageer niet. Ik weet dat Vivienne, vriendelijk en zachtmoedig, altijd klaarstaat om me te troosten, om me moed in te praten. Maar ik blijf ontroostbaar als ik aan Surti en haar kinderen denk. Mijn sigaret is uit. Ze steekt een nieuwe op, neemt een trek en geeft hem dan aan mij.

*==*==*

kawasan triveli, djakarta, 5 september 1965

Dit is de vijfde sigaret. Hananto ligt dit keer wel erg lang te rotzooien met die vrouw. Ik kijk op mijn horloge, twee uur, ver over middernacht. Als hij na deze sigaret nog niet klaar is, ga ik naar huis en dan laat ik hem hier gewoon achter. Het kan me niet schelen dat hij dan morgen loopt te mopperen. Surti is een fantastische vrouw, en bijna volmaakt, en Hananto heeft geen enkele reden om zo’n mooie bloem te bedriegen. Ik begrijp hem niet, zijn doen en laten. Maar we zijn vrienden, en dus weet ik dat hij overal een liefje heeft. Dit is de derde keer dat ik hem bij Marni moest brengen, op haar kostadres hier in Kawasan Triveli. Hij heeft me nodig omdat ik hem een alibi geef tegenover Surti. En dus zit ik nu bij een sigarettenkiosk, vlak bij de plaats waar zijn auto staat geparkeerd. De hufter.

Juist dan komt hij naar buiten, eindelijk. Bezweet en voldaan. Met een brede grijns loopt hij op me toe.

‘Wat?’ Hij neemt een trek van zijn sigaret.

‘Hoezo wat?’

‘Waarom kijk je zo moeilijk?’

‘Dit is de laatste keer dat ik met je meekom om je te laten rotzooien met die vrouw.’

‘Hoezo?’

‘Ik ben je bediende niet, en ik wil geen toneel spelen voor Surti.’

Hananto’s gezicht staat effen. Ik weet dat hij heel goed zijn emoties kan verbergen. Hij trekt nog eens aan zijn sigaret. We lopen naar zijn auto zonder iets te zeggen. De hemel boven Djakarta is hol en leeg, zonder sterren, precies als mijn hart. Ik voel veel voor Hananto, en ik hou van vrouwen, maar als ik eenmaal getrouwd zou zijn, en zeker met een mooie en nobele vrouw zoals Surti, dan had ik een keuze gemaakt.

‘Wat is er zo bijzonder aan die Marni van jou?’ vraag ik om de stilte te doorbreken.

Hananto glimlacht. Hij weet inmiddels ook wel dat ik nooit lang boos blijf. ‘Marni? Die doet mijn sappen sneller stromen’, zegt hij met een stralende blik.

‘Dus je houdt van haar?’

Hananto grinnikt even, en dat jaagt het bloed weer eens naar mijn kruin: hij is altijd zo zeker in zijn woordkeus, altijd zo zeker dat alles wat hij doet geen problemen zal opleveren voor anderen.

‘Surti is mijn vrouw, mijn metgezel in dit leven. In Marni voel ik de vlammende hartstocht van het proletariaat.’

Pats.

Hananto wankelt. Ik sta verbaasd dat mijn rechtervuist zo snel en effectief op zijn kaak neerkomt.

*==*==*

‘Attends!’ Viviennes stem breekt door het gordijn van mijn verleden. Ik schrik op. Ze kijkt me doordringend aan, met een groot vraagteken op haar gezicht.

‘Waarom was je zo boos?’

Mijn stem stokt in mijn keel. Hoe moet ik Surti uitleggen? De krans van nooit verwelkende jasmijn?

‘Jij was boos omdat jij van Surti hield!’

Nu ben ik degene die wankelt – of beter gezegd: ik ben stomverbaasd dat deze mooie Franse vrouw kan lezen wat ik altijd zo goed verborgen weet te houden.

Hele hoofdstukken heb ik intussen verteld, over Djakarta, over de politieke situatie, en Vivienne heeft het allemaal aangehoord zonder iets te zeggen. En nu, zomaar ineens, onderbreekt ze mijn verhaal. Heel nadrukkelijk. Ik schraap mijn keel.

‘Surti en ik waren vroeger erg op elkaar gesteld, ja.’

‘Surti was jouw vriendin,’ corrigeert Vivienne, ‘en jij was boos op Hananto omdat hij spelletjes speelde met de vrouw van wie jij hield.’ Ze kijkt me even onderzoekend aan, alsof ze wil vaststellen of ik nog gevoelens heb voor Surti. ‘En misschien hou je nog steeds van haar.’

‘Op dat moment wist ik alleen dat Hananto de vrouw verwaarloosde die van hem hield. Die vrouw had hem twee kinderen gegeven.’ Ik ontwijk haar vraag.

Vivienne kijkt me nog steeds aan, verbergt een glimlach.

‘Ik was nog jong, Vivienne. Ieder mens heeft een verleden’, probeer ik, om te voorkomen dat haar groene ogen hun glans verliezen. ‘Echt, ik respecteer en waardeer Surti nu als een zus. Zij is de vrouw van Hananto.’

Vivienne is daar duidelijk niet zo zeker van, en ikzelf eigenlijk ook niet. Nog iedere keer als ik de naam Surti noem, slaat mijn hart een keer over. Haar naam snijdt me nog altijd door mijn ziel. En als ik de naam Kenanga hoor, en Bulan, en zelfs Alam, de jongste, die ik nooit heb gekend, ook dan maakt mijn hart nog altijd een sprongetje. Ik heb die namen voor hen bedacht. Ik ben nooit te weten gekomen of Hananto dat ooit heeft beseft.

Vivienne vraagt me op dwingende toon om verder te vertellen.

*==*==*

kawasan triveli, djakarta, 5 september 1965

Hananto veegt voorzichtig langs zijn pijnlijke kaak. De man van de sigarettenkiosk, languit in diepe slaap, merkt niets van onze ruzie.

‘Han.’

Hananto draait zijn gezicht weg. ‘Jij bent nog steeds niet over Surti heen.’

Ik reageer niet eens. Dat zou ook nutteloos zijn, nu we allebei kwaad zijn. Doodmoe voel ik me plotseling, het liefst was ik nu neergestort, mijn knieën begeven het. ‘Hoe laat is het eigenlijk?’

‘Drie uur.’ Hananto kijkt even op zijn horloge, een Titoni 17 Jewels dat hij behandelt alsof het zijn tweede hart is, altijd om zijn pols. ‘Ik heb je al zo vaak gezegd: koop een horloge op Pasar Senen, dan hoef je nooit meer aan iemand te vragen hoe laat het is.’

Het klinkt als gemopper maar ik weet dat hij niet echt boos is. Zijn kaak doet vermoedelijk nog pijn. Ik ga op de bumper van de auto zitten.

‘Dit is de laatste keer dat ik me met jouw zaken bemoei, Han, maar echt, jouw leven, aan de ene kant je gezin, aan de andere kant Marni en al die andere vrouwen, laten we maar zeggen dat dat niet erg consistent is.’

Hananto grijpt een pakje sigaretten uit de kiosk, legt geld neer, biedt mij een sigaret aan en gebaart me in de auto te stappen.

De wegen van Djakarta liggen verlaten. In de auto een diepe stilte. Sigarettenrook.

Voor ik er erg in heb, zijn we het Nationaal Monument voorbij, nog altijd in aanbouw, nog altijd een geweldige rommel, voor onbepaalde tijd.

‘Dus jij vindt mij inconsistent’, mummelt Hananto plotseling.

Een vreemde vraag is dat, vooral van iemand als Hananto, die zo zeker is van de ideologie die hij heeft gekozen en van de vrouw die hem in het leven ter zijde staat.

‘Inderdaad, ja. Als je een gezin hebt, moet je zorgen voor stabiliteit en je moet consistentie betrachten, en als je wilt toegeven aan impulsen, moet je niet trouwen, en dan moet je anderen niet laten lijden.’

Hij kijkt me even zijdelings aan. ‘Gaat dit over Surti?’

‘Nee, dit gaat niet over Surti, en dat weet je drommels goed.’ Het zal wel bits geklonken hebben.

‘Dus ik ben niet consistent en jij bent dat wel in jouw huidige positie? Denk jij echt dat jij consistent bent? Jij weet niet wat je wilt. In de politiek niet en in je persoonlijke leven niet!’

Ik reageer niet eens. Louter retorica.

‘Jij wilt geen lid worden van een massaorganisatie, en ook niet van een partij. Jij weigert partij te kiezen. Je bekritiseert de Lekra maar je bekritiseert de ondertekenaars van dat Cultureel Manifest evenzo, en dat zijn toch vijanden van elkaar.’

‘Ja, en dus?’

‘En dus: wat wil jij nou eigenlijk, Dimas? Kijk je persoonlijke leven nou. Je hebt geen duidelijke wensen. Is dat omdat je hart nog altijd verbonden is aan het verleden, of omdat je het leuk vindt jong te blijven?’

Nu begrijp ik het niet meer: is Hananto geïrriteerd omdat ik geen partij wil kiezen, of omdat hij me ervan verdenkt nog altijd gevoelens voor Surti te hebben?

‘Waarom moeten we ons zo nodig aansluiten bij een groep? Tonen we daarmee dat we een zekerheid hebben, dat we een keuze hebben gemaakt? En bovendien, waarom kunnen we maar één enkele zekerheid hebben, socialisme of communisme of kapitalisme, en waarom moeten we die zekerheid met huid en haar verorberen, zonder twijfel of aarzeling, zonder kritiek?’ Ik kijk nog eens naar hem, maar ik vraag hem verder maar niets meer.

De auto rijdt voort, Hananto heeft één hand aan het stuur, en met de andere strijkt hij nu en dan langs zijn kaak. Die nacht hebben we niets meer gezegd totdat de jeep halt hield voor mijn kosthuis. Ik weet nog steeds niet wat de conclusie van onze discussie was.

Wat ik wel weet, is dat we vanaf de volgende ochtend een praatpauze van een week hebben gehad, een soort vastentijd. Op kantoor zei Hananto alleen het hoognodige, zonder mij aan te kijken. Zijn kaak en zijn wang waren opgezwollen en blauw. Ik hoorde hem zo nu en dan lachen met Nug en de hoofdredacteur, en ik deed maar net of het me niet interesseerde. Ik kon toen nog niet vermoeden dat het gesprek van die drie mijn levenspad zou bepalen, mijn lot, zodat ik nu, een paar jaar later, ben aangespoeld in Parijs.

‘Dimas!’ Nug gebaarde me naar zijn tafel te komen.

*==*==*

‘En toen ben je dus naar Europa gestuurd?’

‘Nee, naar die conferenties in Santiago en Peking.’

‘Dus eerst naar Latijns-Amerika, en daarna ben je naar Peking gevlogen?’

‘Een lange en verre tocht, Vivienne. Ik ben ook nog op Cuba geweest voordat ik in China terechtkwam, en toen naar Europa.’ Ik keek naar buiten. Vergeleken bij de zwarte riolen van Djakarta is Parijs als de witte melk van een jonge kokosnoot.

*==*==*

koffietent djalan tjidurian, djakarta,
12 september 1965

‘Ik weet niet wat een ioj is, en ik weet niet waarom dat ioj in Santiago moet worden gehouden.’ Ik wierp de grote bruine envelop op tafel in de koffietent op de hoek van Djalan Tjidurian. Het was de eerste volledige zin die ik eruit gooide na onze gesprekspauze. In de envelop zat een uitnodiging voor een journalistenconferentie in Chili. Hananto, achter een glas koffie, deed of hij doof was. Hij slurpte, een geluid dat ik haat, het geluid van een man die me met opzet wil ergeren. Ik ging naast hem zitten. Moest ik hem opnieuw een vuistslag toedienen?

‘Dit is een uitnodiging voor jou, Han. Waarom zou ik erheen moeten?’

Hananto zweeg en staarde in zijn koffie. Geen antwoord.

‘En bovendien, ik ken geen woord Spaans. En ik ben nooit betrokken geweest bij journalistieke activiteiten op internationaal niveau. En ik zou ook niet weten wat ik zou moeten zeggen op zo’n conferentie.’ Ik ratelde voort, nerveus en eigenlijk ook boos omdat hij mij zomaar zo’n zware opdracht toewierp.

‘Besluit van de redactie. Jij gaat erheen, samen met Nug’, mompelde Hananto.

Er werd een glas zwarte koffie voor me neergezet.

‘ioj staat voor International Organization of Journalists, en de voertaal is Engels. Het is een jaarlijkse bijeenkomst voor leiders in de media. Iedereen moet een presentatie geven.’ Hananto nam weer een slok van zijn koffie, zonder me aan te kijken.

‘Het is goed voor je ervaring. De mensen van Harian Rakjat gaan er ook heen.’ Hananto probeerde zakelijk te zijn. ‘En Risjaf sturen we naar Havana om te helpen bij de voorbereidingen van de Organization Asia-Africa.’

In een normale situatie zou ik straks gekheid maken met Risjaf: hij zou vast en zeker alle mogelijke Cubaanse sigaren uitproberen. Maar dit was een duistere situatie. Hananto verborg iets.

‘Waarom ga je er zelf niet heen?’

‘Nug heeft besloten dat jij hem vergezelt, namens kantoor.’

Nog altijd had Hananto me geen moment aangekeken, hij bleef aandachtig in zijn koffie staren, alsof er een miniatuurvrouw lag te slapen op de rand van het glas, een zingende zeemeermin.

‘De stemming hier in Djakarta nadert een kookpunt. We horen van allerlei bewegingen en activiteiten binnen partij-elites en onder de militaire leiders. De redactie vindt het beter dat ik hier blijf.’

Ik zei maar niets. Het was voor het eerst dat Hananto iets losliet over interne kantoorzaken. Maar ik bleef het gevoel houden dat hij iets verborgen hield.

‘Nah, en na Santiago voeg je je bij Risjaf en de kameraden in Havana, en daarna gaan jullie gezamenlijk naar de journalistenconferentie Asia-Africa in Peking’, legde Hananto verder uit.

Ik wilde nog niet reageren. Ik had ook helemaal geen trek in de koffie die voor me stond.

Hananto keek me even zijdelings aan. Hij wist dat ik niet zomaar zou gehoorzamen, en dat hij eerst tekst en uitleg moest geven.

‘Wat een pruilmond. Daar kan zowat een koekenpan aan hangen’, mopperde hij.

Ik wachtte tot hij met zijn verhaal zou komen. Maar mijnheer had het te druk met zijn sigaret. De schijterd. Ik liet de koffie onaangeroerd staan naast de bruine envelop met ticket en uitnodiging voor Santiago, kwam overeind, en liep weg. Maar natuurlijk riep Hananto me terug met een dwingende stem. En dus ging ik weer zitten, nog altijd met mijn pruilmond. Hananto leek half geïrriteerd, half verdrietig. Ik had geen idee wat er in hem omging.

‘Ik moet in Djakarta blijven, Dimas.’

Voor het eerst zag ik hem met tranen in de ogen, en ik moest even slikken. ‘Surti heeft de kinderen meegenomen naar haar ouders’, klonk het schor. Ik reageerde niet, maar ik wist dat Kenanga en Bulan hem zeer dierbaar waren.

‘Wat is er gebeurd?’

Geen antwoord.

‘Heeft het met Marni te maken?’

Hij haalde diep adem. ‘Ik probeer Surti ervan te weerhouden van me weg te gaan, en daarom kan ik nu niet naar buiten de stad, en zeker niet naar het buitenland. Ik moet eerst de gezinszaken op orde brengen. En zo nodig ga ik een tijdje niet meer naar kantoor – Surti moet van haar besluit terugkomen en bereid zijn te blijven.’

Ik pakte de bruine envelop op zonder nog iets te zeggen, en klopte hem even op de schouder, ten teken dat alles goed zou komen. Hananto deed zijn favoriete horloge af. ‘Tijdens die conferentie moet je de juiste tijd hebben.’ En hij reikte het mij aan. ‘Hier.’

Ik kon niet weigeren. Het was moeilijk die avond Hananto nog tegen te spreken. Ik accepteerde het ding en deed het om. ‘Tegen de tijd dat ik terug naar huis kom, is alles weer goed tussen jullie’, probeerde ik hem een hart onder de riem te steken. ‘Surti zal jou nooit verlaten. Ze is alleen maar kwaad, geloof me.’

Hananto knikte. Het was de laatste keer dat ik hem zag.