Marjoleine Oppenheim-Spangenberg

Haring aan de Seine

Een liefde in Parijs

Uitgeverij De Geus

breda 2016

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Bisseling Literair Agentschap te Amsterdam. Zie ook www.sebes.nl.

© Marjoleine Oppenheim-Spangenberg, 2016

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Bob Alberts

isbn 978 90 445 3390 3

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Ontmoeting

‘All or nothing at all’, John Coltrane

Wij stonden in de opening van de voordeur. ‘Je mag één koffer meenemen.’ Hij zei het terloops, nam een laatste haal van zijn Gitane zonder filter en schoot hem tussen duim en wijsvinger weg. Mijn ogen volgden de brandende peuk tot aan de rand van de gracht. Ik knikte, stelde me in gedachten de opgestapelde volle vuilniszakken in het gangetje thuis voor. Wat een opluchting. Weggaan. Niet meer de verveloze trappen op en per etage op de overloop ruiken wat voor mensen er wonen.

Hij trok me naar zich toe. Zijn lichaam tegen het mijne, zijn hand op mijn onderrug: hij hoefde maar een pink uit te steken. Zachtjes duwde hij me naar buiten. ‘Tot vanavond’, zei hij en sloot de voordeur. In de frisse ochtendzon daalde ik snel de vier uitgesleten treden van de stenen stoep af naar mijn fiets, gooide mijn tas in het mandje voorop, maakte het slot open en stapte op. In de zondagse stilte hoorde ik de jasbeschermer aanlopen. Ik probeerde er geen aandacht aan te besteden. Straks zou ik hem wel terugbuigen.

Verderop passeerde ik zijn Citroën ds, die ingezakt leek te wachten onder het lichtgroen van de bomen. Sinds kort wist ik dat het zo hoorde, die ingezakte achterkant, het had iets te maken met suspensie en ophanging.

Boy had gelachen om mijn ongerustheid over lekke achterbanden en me plagerig gekust. Ik ving een vleugje vetiver op en in de verte nog iets anders, iets onbekends en zuurs.

We zouden samen vertrekken, de ds stond al dagen klaar, maar een precieze afspraak was niet gemaakt. Dat kon me ook niet schelen. Ik was verliefd. Wat telde was bij hem zijn. Ik fietste naar huis om de laatste spullen in te pakken en de rest op de naastgelegen zolder weg te zetten.

We hadden elkaar een jaar eerder voor het eerst ontmoet op een concours hippique, hij was me tegemoet gelopen: een sterke man met de zekere stap die hoort bij een geslaagd leven. Ik zat op een houten omheining bij een veld waar paarden liepen te grazen, een eind bij de wedstrijdringen vandaan.

De man met wie ik was meegekomen voerde enkele meters verderop een gesprek met zijn wedstrijdruiter. Die had mij toen wij aan elkaar werden voorgesteld vluchtig een eeltige klauwhand gegeven, de teugels er voor altijd in gegroefd. Even keek hij mij aan om daarna zijn blik af te wenden; degene met wie ik was gekomen was getrouwd en de wedstrijdruiter kende de echtgenote. Dit was een ongemakkelijke situatie voor hem.

Niet voor mij, ik was tweeëntwintig en nog onbeschaamd. Bovendien was ik wel wat gewend. Ongemakkelijke situaties herkende ik feilloos en ik schikte mij erin. Het leek dan of ik thuiskwam, waar het bij vlagen ook zo voelde. Daardoor kon ik nu doen alsof er niets aan de hand was.

Zo had ik niets tegen de vrouw van de getrouwde man: ik groeide op met de vrije vriendenkring van mijn moeder in een tijd waarin de lossere moraal – hoewel niet uitgesproken – bijna tastbaar was. Als jong meisje zag ik op de feestjes vanaf de zijkant het speelse flirten van de vrouwen en mannen op wier kinderen ik weleens paste, hoorde ik over de gitaarspeler uit Durgerdam, die het met de vrouwen uit de buurt deed en over de affaires van de Oost-Europese tennisleraar. Later, toen ik zelf kennelijk vrouw genoeg was maar nog wel thuis woonde, kreeg ook ik uitnodigingen van mijn moeders vrienden, die ik tot dan als veilige vaderfiguren beschouwde, om eens een weekendje mee naar de Ardennen te gaan of langs te komen na schooltijd. De tennisleraar en de gitaarspeler probeerde ik gevleid en nieuwsgierig een keertje uit. Om tot de ontdekking te komen dat ze niet echt geïnteresseerd waren in mij.

Binnen mijn eigen vrienden- en kennissenkring kwam het daar ook vaak op neer. Een avondje in het café kon bijna als vanzelfsprekend leiden tot met elkaar naar bed gaan, alsof we een zak frites gingen eten na een keer stappen. Met elkaar slapen was dan een handeling waar weliswaar opwinding en spanning aan voorafgingen, maar die weinig te maken had met het ware romantische vrijen wanneer ik echt iets voor een jongen voelde en hij voor mij.

‘Mieke is vannacht zo ziek geweest’, was de getrouwde man begonnen in de auto op weg naar het concours hippique. Hij sprak met mij over zijn vrouw alsof we elkaar kenden.

Die middag had hij mij thuis opgehaald in zijn witte Porsche. Te lawaaiig voor de rustige wijk met de lage nieuwbouwhuizen waar ik woonde met mijn moeder en broer. Ik werd er onrustig van en had het idee dat de hele buurt toekeek terwijl hij voor ons smalle tuinpad stopte. Over het algemeen sprak ik liever op andere plaatsen af. Een paar straten verderop, niet ver van het benzinestation bijvoorbeeld, aan de rand van de Kennedylaan. In het begin zette hij me af voor een van de imposante villa’s op de Zuidelijke Wandelweg en ik liet hem in de waan dat ik daar woonde. Onzeker als ik was schaamde ik me voor ons kleine rijtjeshuis, en voor mijn moeder.

Hij was zichtbaar aangedaan. Ik voelde met hem mee. ‘Wat vervelend voor je,’ zei ik, ‘heb je niet voldoende kunnen slapen?’ Geen idee had ik.

‘Ik heb haar vannacht uiteindelijk gewoon heel hard genomen en vanochtend voelde ze zich een stuk beter.’ Hij schakelde naar een hogere versnelling, de auto spoot weg. Ik zweeg. Ik stelde me hem voor met zijn vrouw in bed. Zag wat ik ook zag wanneer hij op mij lag en dat wat mij opwond. Zijn billen, een gedeelte van zijn schouders en hoe het rook, hoe zijn stem klonk. Voor het eerst sinds we elkaar kenden voelde ik lichte afkeer.

Nu zat ik op de omheining en wachtte tot hij klaar was met zijn gesprek. In de verte naderde een echtpaar: gouden Rolex, witte broek en cowboylaarsjes voor haar; hij droeg een linnen jasje met schoudervullingen, een shirt en een gebleekte spijkerbroek.

De man van het echtpaar, vlakbij gekomen, schoot tussen zijn vingers een sigarettenpeuk weg. Hij keek mij met een open blik aan, stak zijn hand uit en zei: ‘Zo, leuk om eindelijk kennis met je te maken, ik herkende je direct. Dan heeft over je verteld.’ Mijn schoen slipte over het gladde hout. Een fractie van een seconde later lag ik in de modder. Het gelach van de vrouw, mijn getrouwde vriend en de paardenman met de knoestige handen droeg ver over het veldje. Ik probeerde op te staan, maar de kleverige modder bemoeilijkte het. Een sterke arm onder mijn schouder zette mij snel en luchtig rechtop.

‘Dank je’, zei ik.

‘Boy,’ zei hij, ‘en jij bent Marjoleine, toch? Hier, neem mijn jasje, dat camoufleert de modder een beetje.’ Hij sloeg het om mijn schouders.

De anderen waren inmiddels druk met elkaar in gesprek. Mijn vriend vroeg of ik mij pijn had gedaan en richtte zich, na mijn ontkenning, weer tot zijn wedstrijdruiter. Ik zag onmiddellijk de afstand in zijn ogen: ik was niet perfect geweest. De vrouw ging bij hen staan.

Ik klom opnieuw, zo goed en zo kwaad als het ging, op de bovenste balk van de omheining. Boy stak een sigaret op en begon een gesprek, een prettig gesprek. Hij stelde mij op mijn gemak, leek geïnteresseerd, ik zag dat ik hem iets deed. Hij gaf mij zijn telefoonnummer, hij zei het leuk te vinden om nog eens verder te praten. Ik onthield het nummer.

Een klein jaar later belde ik hem vanuit een telefooncel ergens in Zuid-Frankrijk, waar ik een korte week op vakantie was. Ik had gehoord dat hij van de ene op de andere dag zijn zaken, zijn vrouw en zijn zoontje in de steek had gelaten. Hij was op een ochtend vertrokken met de receptioniste.

Omdat ik hem niet te spreken kreeg liet ik een boodschap achter. In een opwelling gaf ik mijn telefoonnummer door maar niet mijn naam. Ik was bang dat de getrouwde man erachter zou komen dat ik met Boy wilde afspreken. Zij kenden elkaar goed.

Hij belde mij niet terug.

Boy kwam met grote regelmaat terug in mijn gedachten, veroorzaakte een fysiek gevoel van gemis terwijl ik niet kon weten wat ik miste. Op die ene ontmoeting na, kende ik hem niet. Ik had zoiets niet eerder ervaren.

En soms dacht ik op straat zijn lach te horen, de geur van zijn Gitanes te ruiken. Vluchtig was het, instinctief, op een bijna onderbewuste manier. Een echte verklaring had ik er niet voor, behalve dat ik was geraakt door zijn oprechte belangstelling tijdens die eerste ontmoeting. Ik voelde mij onherroepelijk in zijn richting geduwd, alsof er geen ontkomen aan was.

Soms kwam mij even het zorgzame gebaar in gedachten van het jasje om mijn schouders na mijn val, omdat het zo schril af had gestoken bij de reactie van de getrouwde man. Misschien was ik tijdens die korte ontmoeting verliefd geworden? Dan was het in ieder geval geen allesverlammende verliefdheid, niet zo dat mijn dagelijks bestaan plotseling ophield, nee, integendeel: ik leek energie te krijgen van het idee hem opnieuw te ontmoeten.

Ik herinner me uit die periode makkelijk gehaalde tentamens voor een tot dan toe moeizaam op gang gekomen studie omdat er zo veel afleiding was.

Toen ik nog thuis woonde volgde ik gewoontegetrouw het ritme van ons gezinsleven, maar eenmaal uit huis was het ingewikkeld om mijn net verworven vrijheid vorm te geven en de beschikbare ruimte goed in te delen. Nu kreeg ik meer zin om in te gaan op stof die ik tot dan min of meer automatisch, en zonder al te veel interesse, tot mij had genomen.

Had die nieuwe focus te maken met hem? Of had ik gewoon mijn draai gevonden nadat ik, net uit huis, een tijdje chaotisch had aangerommeld?

Omdat ik bij mijzelf geen diepgaande passie ontdekte zoals sommigen van mijn vrienden, die vanaf hun vroege jeugd al wisten dat ze arts wilden worden of de politiek in zouden gaan, koos ik voor een studie waar je volgens de toen geldende regels ‘altijd mee uit de voeten kon’. Rechten stond in dat rijtje. Net als economie, culturele antropologie, kunstgeschiedenis en ook Nederlands.

Mijn leerboeken raakten gebruikt en beduimeld door de bladzijden die ik omvouwde om me passages te herinneren; collegedictaten schreef ik meer naar de essentie omdat ik de colleges regelmatiger en met belangstelling volgde. Geleidelijk aan verdween de rusteloosheid die me vaak overviel wanneer ik alleen thuis was op mijn zolderkamer aan de Ceintuurbaan, bang om iets te missen wat elders gebeurde.

En zo kwam het dat ik avond aan avond zat te werken aan mijn kleine eettafel, redelijk op tijd ging slapen, opstond om colleges te volgen, oplette bij werkgroepen en met een zeker gemak de tentamens voorbereidde waar ik een jaar eerder zwaar tegen op had gezien. Ook deed ik vaker echt boodschappen, vulde mijn ijskast en at meer thuis, draaide ’s avonds platen, keek nauwelijks tv en las de nog ongelezen boeken uit mijn boekenkast.

En ik dacht aan hem: hoe het zou zijn om hem beter te leren kennen, met hem te praten en met hem te vrijen. Ik stelde me voor hoe hij mij zou uitkleden, me zou aanraken en hoe ik dan mijn verlangen naar hem zou vieren. Soms viel ik in slaap met de vage herinnering aan zijn gezicht, zijn lach en een paar plagerig uitgesproken woorden vlak bij mijn oor. Zijn geur.

Langzamerhand plantte ik in dat jaar mijn voeten in vaste aarde en ontwikkelde meer inzicht in wie ik was en vooral in wie ik durfde te worden. In dezelfde periode wijzigde ik iets in de omgang met mijn vrienden. Stonden vriendschappen voorheen meer in het licht van mijn onlesbare dorst naar gezelschap – ik vond het tijdenlang maar moeilijk om alleen te zijn – nu sprak ik af omdat ik het fijn vond in juist hún gezelschap te zijn en ging het er minder om mijn eenzaamheid te dempen. De teneur van gesprekken veranderde naarmate ik mijn eigen mening durfde te formuleren: ik dacht anders – beter – na en ontwikkelde langzaam maar zeker een bredere kijk op de wereld waarin we leefden, en waar ik steeds bewuster deel van probeerde uit te maken.

Enkele vriendschappen zei ik op, één keer per telefoon; ik voelde me beschaamd na afloop. Andere keren nam ik zelf geen contact meer op, of belde niet terug. Ik had al een tijd het onbehaaglijke gevoel dat ik sommige vriendschappen eenzijdig in stand hield, tevergeefs hunkerend naar wederkerigheid. Het resultaat van mijn nieuwe onverschilligheid deed mij weldadig aan.

Mijn officiële vriendje gj, die ik sinds de middelbare school al kende, merkte nauwelijks iets aan mij. Hij was druk met zijn eigen studie, zijn bijbanen, zijn vrienden, rugby, het dispuut waar hij graag was, de nieuwe vrienden die hij gemaakt had en, soms, zijn avontuurtjes met andere meisjes.

Wij gingen met elkaar om sinds mijn zestiende; na een periode van verliefdheid had er zich tussen ons een diepe kameraadschap ontwikkeld. Wij wisten van elkaar waar we vandaan kwamen. Hij kende de achtergrond van mijn huiselijke omstandigheden goed: alleenstaande moeder met een kampverleden en een broertje. Hij ervoer hoe wankel het evenwicht soms was bij ons thuis, hoe onzeker ik mij zo nu en dan voelde bij de onberekenbare stemmingswisselingen van mijn moeder.

In het weekend kwam hij slapen in het eenpersoonsbed op mijn meisjeskamer, hij bleef regelmatig eten en ging gesprekken – zelfs de moeilijke, die met mijn moeder – niet uit de weg. gj voelde zich thuis bij ons.

Ik was ook graag bij hem: zijn ouders waren gastvrij en tijdens de zaterdagavondboterham aan hun ronde tafel ontwikkelde zich door de jaren heen een ritueel van eten en discussiëren, waarbij vrienden aanschoven en vooral de vader van gj zichtbaar genoot van de gesprekken. Ik was gesteld op zijn vader, zoals de meesten van onze vrienden. Uit diens blik sprak de geamuseerde betrokkenheid van een wijs man. En een vader was hij, heel soms ook even voor mij. Met zijn moeder kreeg ik minder contact. Ik had het idee dat zij me niet geschikt vond voor haar zoon. Ze bewaarde afstand.

Meestal gingen gj en ik in het weekend samen uit: naar café Frascati om aan een van de grote tafels met vrienden te discussiëren over politiek, muziek, de wereldproblemen en hoe alles te veranderen. Langs de kant stonden de beginnende acteurs, de studenten, de branieschoppers en altijd de mooie Annemarie, mannequin voor couturiers. We gingen naar café De Pieter om achteloos kletsend een pilsje te drinken, hangend tegen de achterwand, rond te kijken. Later, toen we studeerden en niet meer thuis woonden, trokken we naar Dansen bij Jansen of naar de cafés waar gj’s dispuutsvrienden kwamen. Ik voelde me zelden op mijn gemak op die apenheul vol grote, lawaaierige, stupide zuipende kerels.

Daarnaast hadden we – los van elkaar – ons eigen uitgaanscircuit. Ik bezocht tenten waar minder studenten kwamen: de Cancan bijvoorbeeld, in de Lange Leidsedwarsstraat. Daar ontmoette ik Dan, de getrouwde man. Zomaar op een donderdagavond. Op de dansvloer bij een nummer van Stevie Wonders Songs in the Key of Life.

Hij was een stuk ouder; ik was onder de indruk van zijn zelfverzekerde mannelijkheid, zo in contrast met de schutterigheid van jongens van mijn eigen leeftijd. Hij danste heerlijk, had droevige ogen en een sexy stem. Al snel raakte ik verliefd en meer en meer afhankelijk van hem, wat ik stoer verborgen hield; zijn tijd opeisen werkte averechts, dan hield hij juist meer afstand. Bovendien bouwde hij een eigen bedrijf op, waarin hij hard werkte, had hij vrouw en twee kinderen, een druk sociaal leven en meerdere avontuurtjes. Hij had geen zin in gezeur. Wij zagen elkaar dus één, soms twee keer per week, en hij bepaalde wanneer.

Met gj zijn betekende vooral samen optrekken. Niet alleen zijn. Gewoonte en relatieve veiligheid, want er bleef altijd een onveilige kant.

Het idee dat het nooit meer helemaal goed zou komen, droeg ik vanaf mijn tiende bij me. Sinds de scheiding van mijn ouders.

Jarenlang, zodra ik me in het nauw gedreven voelde of onder spanning stond, drong het beeld van ons half leeggehaalde huis na het vertrek van mijn vader zich heel precies en in vogelvlucht aan mij op: de lege plek waar zijn stoel had gestaan, de kale plek aan de muur waar de litho met de bijna-abstracte weergave van Humphrey Bogart had gehangen, de halflege Pilastroboekenkast, het lege marmeren plankje in de badkamer aan zijn kant van de wastafel, de lege plek aan de gedekte tafel daar waar eerder zijn bord stond, zijn servetring lag. Geen peuken meer in de asbak, geen vaderlucht meer. Kennelijk had mijn gestel de schok verwerkt door de details op te slaan van juist dat moment, toen ik thuiskwam en ontdekte dat hij echt weg was. Vanaf mijn achttiende ervoer ik af en toe een korte en plotselinge benauwdheid, ogenschijnlijk zomaar. En zo verdween die ook weer. Zomaar.

Enige tijd na de scheiding hertrouwde mijn vader om vervolgens aan een heel ander leven te bouwen. Hij verhuisde met zijn nieuwe vrouw naar buiten de stad, pakte zijn liefde voor het paardrijden weer op en kocht, een paar jaar later, een motor. Mijn broer en ik speelden nauwelijks een rol in zijn nieuwe leven. Of eigenlijk geen enkele rol. Mettertijd groeide de afstand tussen hem en mij, totdat ik mijn vader nog maar twee tot drie keer per jaar zag. Het zou decennia duren, tot na de dood van zijn vrouw, voordat we ons contact weer konden verstevigen. Goedkomen deed het niet. Daar was de afstand te groot voor gebleken. Maar ik hield van hem, om heel vroeger, en om de herkenning daarvan tijdens onze momenten samen.

Na de scheiding verhuisden mijn moeder, broer en ik naar een Bouwfondsnieuwbouwhuis in Amsterdam Nieuw-Zuid. De buurt was in trek bij hoger opgeleiden met jonge kinderen. Een aantal gezinnen pionierde met open tuinen, lage heggen, informele aanloop en makkelijke borreltjes. Wij kinderen speelden samen op het veldje voor ons huis en in de autoluwe straten. Vlakbij was zelfs een stuk onbebouwd gebied waar mijn broertje en zijn buurtvrienden uren rondsjouwden, om aan het einde van de middag buiten adem met rode wangen en kapotte knieën thuis te komen, zwaaiend met stukken hout of een kromme stok. Alles was aanwezig voor een zorgeloze jeugd. De warme zomers duurden lang, de schaduwrijke bomen ruisten langs het veldje, er waren aardbeien op brood, rond mijn moeder hing de vertrouwde geur van Niveacrème.

Enkele jaren na de verhuizing begonnen haar rusteloze overgangsbuien, werd haar onuitgesproken verdriet – over haar onmogelijk te verwerken concentratiekampverleden – zwaar voelbaar, en onderging ik met regelmaat haar woordeloze agressie toen ik puberend aan de grote worsteling begon om onder haar door angst ingegeven controle uit te komen. Ik vluchtte weg in een fantasiewereld en had grote moeite de draad van de realiteit vast te houden. Tot ik eindelijk, niet lang na mijn eindexamen, de zolderkamer op de Ceintuurbaan van mijn beste vriend Hans kon overnemen en aan mijn eigen leven begon.

Van mijn ouders is alleen mijn moeder daar komen kijken, onaangekondigd. Ik was afstandelijk geweest. Haar onverwachte aanwezigheid in mijn ruimte was me bijna te veel. Alsof ze mijn omgeving overnam. Ze kwam niet nog een keer zonder bericht vooraf. Ze begreep veel meer van mij dan ik zelf meende te weten.

Op het platje, waar ik kon komen via de naar buiten toe openslaande zolderramen van mijn kamer, stonden twee houten ligstoelen naast de luchtafvoer van de snackbar beneden.

Ik zat graag in een van die stoelen tussen de daken van de stad. De andere stoel stond ernaast, als in afwachting. Het gestreepte doek bolde zo nu en dan op in de wind. Ik wist precies wie er in de stoel zou mogen zitten.

Verliefd

Een vriend had gevraagd of ik zin had die avond te komen eten. Herengracht 4. Ik was er al een tijdje niet geweest. ‘Mijn vriend Boy is er ook. Ken je hem?’

Ik hield, een ondefinieerbaar moment, mijn adem in voor ik ontwijkend antwoordde.

‘Ja, vaag, misschien een keer ontmoet, o ja, op Jumping Rotterdam een jaar geleden kort gesproken. Kan ik iets meenemen? Tot vanavond dan.’ Ik hing op.

Hoe laat was het? Half zeven. Fladderend gevoel, kip zonder kop, samengeknepen maag, snel kloppend hart, haar dat niet wilde. Twee spijkerbroeken gepast. Twee, nee, drie verschillende shirtjes. Ik keek naar mezelf in een strakzittend T-shirt met kleine streepjes en blauw detail langs de knoopjes en aan de kraag, naar mijn suède laarzen. Vanuit een ooghoek zag ik mijn hals met het gouden kettinkje, dat niet af kon. Van Dan. Samen gekocht in Parijs, bij Fabrice in de rue Jacob. Stuktrekken? Nee. Ik besloot van niet. Keek nog een keer in de lange spiegel die schuin tegen een muur staat. Nog steeds niet opgehangen, dacht ik mechanisch. Geld, sigaretten, sleutels, wimperkruller, mascara en lippenspul in een rond ijzeren doosje. Ik stopte alles in een schoudertas. Knipte het lampje in de hoek naast mijn bed aan. Zette de radio aan. De vpro. Voor later, als ik terugkwam. Eindelijk trok ik de deur achter mij dicht, met het extra duwtje bovenaan omdat hij klemde. Draaide hem op slot. En haalde diep adem. Dit was het.

In de gang kwam de lauwe lucht van kattenpis mij tegemoet. De kattenbak zelf stond twee etages lager. De nietsontziende walm vermengde zich met de gedragenschoenenlucht op de onverzorgde overloop van twee naar eenhoog. Paren naast elkaar in de gang. ‘Schoenen en laarzen met rubberzolen veroorzaken transpiratie,’ zei mijn moeder vroeger, ‘beter een paar met leren zolen.’ Haar woorden jengelden keer op keer wanneer ik langs de schoenen probeerde te lopen zonder ze te zien of aan te stoten. Want dan moest ik ze terugzetten van mezelf en ik vond ze vies: opkrullende bandjes, smoezelige neuzen. Ze waren niet van mij en ook niet van iemand die ik kende. Vreemd eigenlijk. Ik had er geen enkele moeite mee gehad om de kamer van mijn vriend Hans leeg te halen toen hij met vakantie was; zijn schoenen aan te raken, bij hem schoon te maken, zijn vuile was te doen en te strijken – geen moeite om de versleten rieten vloertegels los te snijden, in vuilniszakken te doen, de vloer te schuren en te schilderen, en zijn spullen in de schoongemaakte kasten terug te zetten. Maar dat was Hans. Soms dichterbij dan mijn eigen broer.

‘Ga je iets leuks doen?’ Lida, de buurvrouw, stond op de gang, de sleutel van de voordeur in haar hand. Ik schrok even van haar stem, zo in gedachten dat ik haar niet had zien staan.

‘Uuh, ja, ik ga eten bij een vriend. Kom je van je werk?’ vroeg ik haar. Ze zuchtte. Ik voorzag een monoloog en een verzoek om binnen te komen. Lida was alleen sinds haar vriend een paar maanden geleden was weggegaan. Ik keek verlangend over haar heen richting voordeur. Ik had de vraag over haar werk niet moeten stellen.

‘Sorry, mag ik er even langs, ik ben al laat en kan nu niet blijven praten.’

‘Tuurlijk’, zei Lida en ze drukte zich tegen de muur op de gang. Ik rook haar bij het passeren. Ongewassen vlassig haar. Clearasilcrème. Bier.

‘Daag, tot ziens’, zei ik en ik schoot de trap af, mijn handen om beide leuningen om sneller bij de voordeur te komen, die donkere rechthoek met het ruitje licht in de diepte. Handig manoeuvreerde ik voorbij de stapeltjes post op de laatste treden. Langs de verveloze deur met het kettinkje dat steeds stukging, en de beduimelde bakelieten knop van het bovenlicht in het trappenhuis. De klik van het voordeurslot. Dan eindelijk buiten – en als in een vertraagd afgedraaide filmscène: de stroom mensen die over het trottoir ieder in een eigen richting liepen, de geparkeerde auto’s en de fietsers bij het stoplicht vlak voor de kruising met de Ferdinand Bol. Het was nog nét licht. De zon scheen beloftevol laag, bijna warm.

Ik besloot de Hobbemakade af te fietsen, rustig langs het water met de bomen. Dan zou na een tijdje, vlak bij het Rijksmuseum, de beloning komen van het Witte Huis aan de overzijde op de Ruysdaelkade, met het kleine deurtje, ingeklemd tussen de gewone bruine huizen aan de kade. De route was zo veel prettiger dan de drukke Ferdinand Bolstraat met zijn slordige etalages. Daar leek het of alle uithangborden schreeuwend geel kleurden, om te verhullen dat de panden erachter vergrauwden en vervuilden. Soms kon de rommelige lelijkheid van juist die straat bij mij een golf van neerslachtigheid teweegbrengen, waarna ik een lichte angstaanval niet kon uitsluiten.

Enige maanden daarvoor was ik naar een intakegesprek bij het Nederlands Psychoanalytisch Instituut geweest. Het was een opwelling. De onmacht die ik weleens voelde om gewoon het leven van alledag te kunnen leven, de benauwdheid die ik ervoer wanneer ik daarover nadacht, mijn onzekerheid, mijn behoefte me te verstoppen in fantasieën – dat alles had me ertoe gebracht van m’n fiets te stappen bij het naambordje npi op de Willemsparkweg en er spontaan een afspraak te maken.

Maar de afstand in de ogen van de jonge therapeute, haar zakelijke en – ogenschijnlijk – ongeïnteresseerde manier van informeren deden me direct na het eerste gesprek besluiten niet meer terug te gaan. Ik verwachtte begrip en had niet het geduld gehad om in een volgend gesprek te kijken of ik het zou krijgen.

Die avond fietste ik zonder enige nare bijgedachte over de Hobbemakade, langs de oude brandweerkazerne en het Zuiderbad, waar ik als meisje leerde zwemmen. Daar sloeg ik links af.

De chloorlucht, de fontein aan het einde van het bad, de oude tegels, de in het wit geklede badmeesters, alles zag ik in een fractie van een seconde voorbijkomen. Toen wij daar leerden zwemmen was mijn broertje een jaar of zeven. Het beeld van zijn lichtblonde haar, zijn bol jongensbuikje, de beide armen omhoog, zijn handen in een puntje tegen elkaar gevouwen terwijl het water van de douche, waar hij eindeloos onder bleef staan, hem warm hield. Het was zijn manier van verzet tegen de barse badmeester, die met de haak aan de lange stok klaarstond om hem de schoolslag te leren. De grote ijzeren haak die hem voortsleepte in het water en de afgemeten instructies, niets voor mijn broertje. Uit zijn hele lichaam sprak weerstand. In een daaropvolgende zomervakantie in Zuid-Frankrijk leerde hij zichzelf in twee weken tijd zwemmen in het zwembad bij ons vakantiecomplex.

Aangekomen in de Nieuwe Spiegelstraat, via de koele onderdoorgang van het Rijksmuseum en het bruggetje over de Lijnbaansgracht, minderde ik gewoontegetrouw een moment vaart vlak bij nummer 59. Een vluchtige blik op het krultrappetje van het huis waar ik was geboren. Mijn ouders – onafhankelijk van elkaar – knikten altijd met een korte hoofdbeweging in de richting van het huisje en maakten een opmerking over mijn babytijd als we er voorbijkwamen. De herinnering hoorde bij het erfgoed van ons gezinsleven, een van de weinige uit de gelukkige begintijd van hun huwelijk.

Later, toen ze langere tijd uit elkaar waren, vermeden zij beiden de verhalen over ons gezamenlijk leven te vertellen, alsof het uitgewist moest worden.

‘Kijk,’ wees mijn moeder nadrukkelijk terwijl we langsreden in haar rode Fiatje 600, ‘dat huis met het krultrappetje, dáár ben je geboren. Ik weet nog dat ik je voor het eerst in mijn armen hield en ook hoe ik samen met je voor het raam stond. We hadden het huis een paar maanden eerder van je grootvader, de vader van pappa, mogen huren.’ Ik keek dan zo lang mogelijk naar het krultrappetje, mijn neus tegen het autoraampje gedrukt.

Wasem op de autoruit van mijn adem. Weg was het trappetje. Ik probeerde me mijn moeder voor te stellen met een baby, mij, in haar armen voor het grote raam. Het was een vrolijke gedachte. ‘Ik ging ook vaak met je wandelen in de tuin van het Rijksmuseum’, voegde ze eraan toe en ze keek even weg, vol van de herinnering.

Toen zij een maand of drie na mijn geboorte in verwachting raakte van mijn broertje Stan, verhuisden we naar de Keizersgracht. Mijn grootvader verkocht zonder zijn zoon erin te kennen onverwacht het huis aan de Spiegelstraat, waardoor we het op stel en sprong moesten verlaten. Mijn ouders konden er niet over uit. ‘Ik had het zó van hem kunnen kopen’, snoof mijn moeder jaren later nog, haar neusgaten opengesperd van kwaadheid. Voor mijn grootvader had ze geen goed woord over. Wat mijn animo om mijn grootouders op te zoeken flink temperde. Ik was solidair met mijn moeder. Zeker na de scheiding.

Op de Keizersgracht huurden mijn ouders een ruime etage, waar mijn vader zijn eerste stencilmachine neerzette: het begin van zijn eigen drukkerij, AAA Rotex. De drie A’s om onder de rubriek Drukkerij als eerste door een zoekende klant gevonden te kunnen worden. De tweede naam in dierbare herinnering aan zijn eerste springpaard.

Het huisje in de Spiegelstraat zakte in de loop van de jaren steeds verder weg en kwam mij voor als een snijdend symbool van hun verloren liefde. Ik fantaseerde later weleens dat ik voldoende geld zou hebben om het te kopen en hoe ik het dan zou laten opknappen om iets te herstellen van dat vroegere luchtige geluk. En zo iets van mijn kindertijd.

Aan het einde van de Nieuwe Spiegelstraat begon de Herengracht. Ik reed hem helemaal af richting Centraal Station naar nummer 4 in plaats van de gebruikelijke doorsteekjes te nemen via kleinere straten en aangrenzende grachten. Zo fietste ik in een rustig tempo langs de statige Cromhouthuizen, voorbij d’Witte Leli op nummer 274 en het rood-witte Bartolottihuis van Hendrick de Keyser. Ik keek graag naar de grachtengevels in de stad. De drukkerij van mijn vader, op de Keizersgracht schuin tegenover ons oude huis, zat ook in een mooi grachtenpand. Hij bracht me als meisje enige kennis over degelijk bouwen bij en de liefde voor het gebruik van deugdelijke materialen. Eens wees hij me op de hoge, ingebouwde mahoniehouten vitrinekasten in zijn eigen pand en liet me zien hoe ingenieus ze, zonder gebruik van schroeven, in elkaar waren gezet.

‘Zie je,’ zei hij en hij draaide de deur van de manshoge kast open, ‘hier liggen de hoeken precies tegen elkaar aan, zonder dat er een spijker of schroef aan te pas is gekomen.’ Zijn duim gleed over het hout.

Het waren momenten van intimiteit die ik koesterde, toen al, misschien omdat er niet veel waren. Mijn vader was druk en in die tijd, zo vergoelijkte ik het later, waren vaders afstandelijker.

Hoewel het begin april was en er nog nauwelijks blad aan de bomen zat, was het een zachte avond. Geen sjaal nodig, dacht ik en ik draaide hem van mijn hals om hem in mijn rieten fietsmand te leggen.

‘Suzanne takes you down to her place near the river, you can hear the boats go by, you can …’ klonk het uit een raam. Leonard Cohen, wist ik. Ik had die plaat grijsgedraaid totdat ik Neil Youngs Harvest ontdekte en Cohen achteraan in mijn bescheiden rijtje elpees schoof. Van wat voor muziek zou Boy houden? Waarom vond ik dat eigenlijk belangrijk? Misschien was hij geen muziekliefhebber en las hij veel. Zo mijmerde ik de laatste honderd meter verder totdat ik, uiteindelijk maar een kwartier later dan afgesproken, bij nummer 4 aankwam.

Ik wachtte een moment met aanbellen. Het kan ook helemaal geen leuke man zijn, ik kan me vergist hebben, aarzelde ik. Die gedachte was zo prettig gewoon dat ik op de bel drukte en zonder enige vorm van spanning wachtte tot de deur opensprong.

In de verte, aan het einde van een lange gang met een marmeren vloer, bij de kleine tussentrap naar de volgende etage, stond Boy. Hij had een glas in zijn hand, de ijsklontjes klingelden gezellig tegen elkaar.

‘Kom binnen,’ wenkte hij glimlachend, ‘Hoppel is nog even in zijn kantoor bezig. Hij komt zo. Wil je wat drinken?’ Ik keek naar hem. Hij was precies zoals ik hem wilde.

‘Ja, graag’, antwoordde ik. ‘Iets fris, spa graag.’

Ik liep achter hem aan het trappetje op naar de bekende grote woonkamer met de drie hoge ramen die uitkeken op de gracht en de diepe zitkussens om de grote, zeer lage tafel met de ronde hoeken. Hoppel had een stijlvol interieur: ruimtelijk, wit en afgerond, zoals schoudervullingen, dacht ik erbij. Wij droegen schoudervullingen onder alles in die jaren.

Ik keek naar Boy terwijl hij voor mij uit liep. Zijn gang, zijn schouders en zijn spijkerbroek. Zijn billen. Mijn beste vriendin Carina en ik hadden het er niet lang geleden uitgebreid over gehad: wat maakt een man een aantrekkelijke man? Een spijkerbroek, vond ik. Zij vond dat geen vereiste. Laatst was ze nog op slag verliefd geworden op een man in een pak met een rode sjaal. Ogen? Ja, ogen, dat was wel een echt criterium. En goedgevormde billen. Handen kwamen ook aan bod en een prettige stem, een sprankelende geest; geen domheid.

‘Hou je van muziek, van jazz?’ vroeg hij, terwijl hij ondertussen naar de keuken liep om een glas spa voor mij in te schenken. ‘Ik luister al dagen naar twee platen: Ballads van John Coltrane en Kind of Blue van Miles Davis, waar Coltrane ook op meespeelt. Hij blaast een mooie solo in het eerste nummer, “So what”. Ik had ze al jaren niet meer echt beluisterd.’

Ik vroeg me af waar hij het in godsnaam over had. Jazz zat niet in mijn systeem. En ook niet in het systeem van de meesten van mijn leeftijdgenoten. Wij draaiden in die tijd Emotional Rescue van de Rolling Stones. De afgelopen drie weken draaide ik zelf het album Between The Lines van Janis Ian stuk.

Vroeger werd thuis regelmatig ‘Take Five’ van Dave Brubeck opgezet, een plaatje van mijn ouders. Ze hadden er ook een van Ben Webster, een paar Louis Armstrongsingeltjes en iets van Errol Gardner. Wanneer die laatste opstond dacht ik bij bepaalde stukken muziek dat mijn vader meeneuriede, maar het bleek Gardner zelf te zijn. Hij kreunde als een instrument. Mijn moeder zette weleens Billie Holiday op, maar dat was geen jazz, dacht ik, meer blues. Ik twijfelde.

‘Ik weet eigenlijk niet zo veel van jazz’, antwoordde ik en ik liep naar de grote kast waarin de elpees op alfabet gerangschikt stonden. ‘Naar welke plaat zou ik dan moeten luisteren, als beginnend jazzluisteraar?’ Ik keek hem aan. Voor het eerst die avond. Hij had heldere blauwe ogen. Ik kreeg een associatie met de close-up van Steve McQueen in The Great Escape, wanneer hij met zijn blauwe ogen recht in de camera kijkt op het moment dat hij zich realiseert dat hij niet kan ontkomen op de van de Duitsers gestolen bmw-motor met zijspan: vóór hem een afgrond, achter hem een stel nazi’s met getrokken geweren.

‘Deze’, zei hij en hij pakte een elpee met op de hoes een afbeelding van een donkere man met een trompet. ‘Kind of Blue dus. De trompettist is Miles Davis.’ Hij draaide zich half om, haalde de plaat uit de hoes, zijn duim tegen het gat in het midden. ‘Het was een van mijn eerste platen; ik was zeventien toen hij uitkwam, in 1959, en wist niet wat me overkwam toen ik hem hoorde. Ik ervoer het als een keerpunt in de muziek. Miles Davis, de leider van dit kwintet, had een andere manier van werken dan de meeste bandleiders uit die tijd. De vijf leden van deze groep gingen in 1959 in Londen zonder enige voorbereiding de opnamestudio in. Niemand wist wat hem te wachten stond, wat er gespeeld zou worden. Davis had alleen wat schetsen van toonladders en melodielijnen die hij aan de meespelende musici gaf. Zo kon iedereen zo vrij mogelijk improviseren met deze fantastische plaat als resultaat.’ Hij raakte me even licht aan. Iets elektrisch schoot door mij heen.

‘Laten we gaan zitten en luisteren.’ Hij gaf me mijn glas en vulde het zijne bij. De eerste tonen van ‘So What’ klonken uit de enorme boxen. Melodieus en afgekapt in de herhaling van noten.

‘Ken je The Allman Brothers Band?’

Ik knikte.

‘Het schijnt dat Duane Allman zich door deze plaat heeft laten inspireren bij sommige solo’s; in “Memory of Elizabeth Reed” kun je herkennen uit welk stuk hij zijn inspiratie haalde.’ Hij zweeg.

We luisterden naar de muziek. Ik leunde achterover in de grote zitkussens. Ontspannen. Hoewel het harde randje van het etiket met de wasinstructie in mijn truitje me stoorde. Tussen kriebel en scherpte in. Ik had het eruit moeten knippen. De volgende tien minuten probeerde ik het te negeren. De tonen van de muziek ebden weg. Ik nam een slok spa en wachtte af. ‘So What’ had mij niet gegrepen. Misschien door het etiketje. Boy stond op en liep naar de pick-up. Hij pakte de plaat en stopte hem voorzichtig terug in zijn hoes. Daarna zette hij Ballads van John Coltrane op. ‘“You Don’t Know What Love is”’, zei hij. ‘Misschien is dit nummer een beter begin.’ Hij stond het hele nummer naar de draaitafel gekeerd. Zijn rug naar mij toe. Al bij de eerste tonen van de saxofoon werd ik meegevoerd, aangeraakt door een soort muziek die ik nooit eerder hoorde.

Ondertussen stak hij een Gitane op. Schoof met een uitnodigend handgebaar een schaaltje nootjes mijn richting uit. Net nadat het nummer afgelopen was kwam Hoppel binnen.

‘Aha,’ zei hij, ‘Boy heeft je meegenomen op jazzverkenningsreis. Dan kunnen we nu ongestoord de Alessi Brothers opzetten. En dan maak ik iets te eten. Dat duurt niet heel lang.’

We volgden hem naar het keukentje in het achterhuis. Hoppel schonk zichzelf een glas wijn in, stak een sigaret op en concentreerde zich op de voorbereidingen van ons diner. Om zijn benen miauwden twee Siamese poezen. Hij legde het hakmes waarmee hij begonnen was een prei te snijden opzij. Handig draaide hij blikjes kattenvoer open. Direct daarna spoelde hij de lege blikjes af onder de kraan. Ik keek hem bevreemd aan. ‘Anders stinkt het zo in de vuilnisbak’, zei hij, zijn ogen dichtgeknepen tegen de rook. Zijn sigaret hing nog steeds in zijn mond. Het voelde prettig dat andere mensen ook hun eigenaardigheden hadden. Of vielen ze mij nu pas op? Had ik hiervoor niet goed opgelet?

Boy stond in de deuropening van de keuken. Ik bekeek hem terwijl hij in gesprek was met Hoppel: een knappe, brede man, massaal. Ik vond dat hij zich bewoog met een elegante soepelheid die je niet bij zijn lichaamsbouw zou verwachten. Zijn handen, viel me op, waren goedgevormd, pezig. Hij had heel dik, asblond steil haar. Af en toe haalde hij zijn hand erdoor, het was te lang, hinderde hem. Hij deed zijn best om in het huis van zijn vriend niet de overhand te hebben. En toch was hij bijna te veel. Hij nam de ruimte in beslag, vulde deze met zijn breedte, zijn gebaren, met zijn volume wanneer hij sprak. Een duidelijke stem. Hij leek gewend te zijn dat er naar hem geluisterd werd.

Hoppel vertelde over een belastingaangifte en hoe hij al weken bezig was zijn achterstallige boekhouding op orde te brengen. We maakten grapjes over zijn slechte relatie met het fenomeen administratie bijhouden in het algemeen. Hij was berucht om zijn schoenendozen vol bonnetjes. Hoppel was een reclameman, een creatief ontwerper die ook voor het bedrijf van Boy de publiciteitscampagnes had bedacht en ontwikkeld.

‘Hoe kennen jullie elkaar eigenlijk?’ vroeg ik.

‘We hebben bij elkaar op school gezeten en we zijn in dezelfde buurt in het Gooi opgegroeid’, antwoordde Boy.

‘Dan zat ook bij ons op school’, voegde Hoppel fijntjes toe. De boodschap ontging me niet.

‘We deden veel samen’, zei Boy.

‘Alleen Dan, die deelde niet graag’, vulde Hoppel aan.

‘Hoezo?’ vroeg ik.

‘Als we zakgeld kregen, dan kochten wij snoepjes die we met onze vriendjes op school konden delen. Maar Dan kocht van zijn zakgeld iets wat je niet kon delen.’

Boy glimlachte. ‘Kennelijk is hij niet echt veranderd.’

‘Maar we hebben veel gelachen samen.’ Ze keken elkaar met ogen vol pretlichtjes aan.

‘Hij is wel ver gekomen. Misschien moet je wel egocentrisch zijn als je de ambitie hebt om te slagen’, peinsde ik hardop.

‘Vast,’ zei Boy, ‘maar je raakt ook omringd met weinig echte vrienden, je krijgt meer vrienden die iets van je willen. Bovendien verlies je een zeker invoelingsvermogen. Ik deelde een kantoor met hem maar werd eenzaam in dezelfde ruimte. We waren uit elkaar gegroeid en ik raakte overspannen. Dat hielp ook niet.’ Hij zuchtte. ‘Ik heb inmiddels geen enkele illusie meer over de inhalige mens. Ik wil eruit, simpel leven, geen materie meer, rust. Iets anders met mijn leven doen dan alleen vergaren.’ Even keek hij weg, een denkbeeldige verte in.

‘Het is klaar’, zei Hoppel en hij bukte zich om een schaal uit de oven te pakken. ‘Nemen jullie allebei een bordje mee? Dan kom ik met de wijn.’ Handig nam hij drie ruime wijnglazen in zijn ene hand, de ovenschaal in de andere en manoeuvreerde de nauwe opening van het keukentje uit.

We liepen terug naar de woonkamer met de lage tafel. Daar zouden we ook aan eten. De Alessi Brothers verving Hoppel door de laatste van Barbra Streisand, die met Barry Gibb: ‘Woman in Love’ heette het nummer. Ik had liever een van de ballades van Coltrane nog eens gehoord. Van Barbra Streisand hield ik niet, op ‘Memories’ na, zonder het laatste stukje met die uithalen en de mierzoete begeleiding van het strijkorkest.

‘Hoe ga je dat doen, je leven veranderen? Waar je voor het eten over vertelde?’ vroeg ik toen Hoppel na het toetje naar de keuken liep om koffie te zetten. We hadden over van alles gesproken, een conversatie zonder al te veel haken en ogen. Boy was geïnteresseerd in wat ik deed. Ik vertelde hem over mijn achtergrond: broer, gescheiden ouders, studie, op kamers, anderhalve dag per week werken bij het tijdschrift Intermediair om mijn studiebeurs aan te vullen, mijn rusteloosheid, mijn ambitie om te ontdekken wat ik echt wilde doen in mijn leven. Ik vertelde hem over de boeken van Bordewijk die ik herlas, de laatste films die ik had gezien, in het bijzonder een waar ik zo van onder de indruk was geraakt: The Night Porter met Charlotte Rampling en Dirk Bogarde in de hoofdrollen, een film over de relatie tussen een oud-kampbewaarder en een van zijn gevangenen. Toen wist Boy nog niet dat mijn moeder in verschillende concentratiekampen had gezeten. Noch hoe haar kampverleden met mijn bestaan verweven was.

Hij vertelde op zijn beurt hoe hij zijn leven om wilde gooien. Hij was net uit zijn eigen onderneming Ogemi gestapt en wilde weg van de zware verantwoordelijkheid die erbij hoorde. Hij vertelde over de verkoop van grote delen van het bedrijf, de afwikkeling van alles, een faillissement dat in de lucht hing en waar hij als een berg tegen opzag, over de zaakwaarnemer die hij had aangesteld omdat hij het zelf niet meer wilde doen, het niet meer opbracht. Hij wilde anders leven.

Hij was enthousiast over Alvin Toffler, wiens boek The Third Wave hij net in één ruk had uitgelezen. De ideeën van Toffler, over een veranderende wereld door de impact van nieuwe technologie, vond hij naadloos aansluiten bij zijn eigen ‘onderbuikgevoelens’.

‘Het is opvallend’, zei hij en hij rechtte iets zijn rug, ‘dat ideeën en nieuwe begrippen zich vaak op hetzelfde moment, onafhankelijk van elkaar, op meerdere plaatsen in de wereld ontwikkelen en dat alles tegelijkertijd naar buiten komt via krantenartikelen en nieuwe boeken. Alsof veel mensen hetzelfde aanvoelen op één specifiek moment.’ Zijn observatie maakte me nieuwsgierig. Hem vielen andere dingen op dan de mensen met wie ik omging. En zo maakten we kennis, stap voor stap.

Deze voormalige directeur met honderden werknemers woonde tot voor kort in een ruime villa in Naarden, had paarden, meerdere dure auto’s, huispersoneel en een vakantiehuis in St. Tropez. Hij was kortgeleden weggegaan bij zijn vrouw en zoon, had zijn Jaguar ingeruild voor de Simca van zijn huismeester en was vertrokken met één koffer waar alles in zat wat hij op dat moment wilde bezitten. Hij was onzeker over zijn plannen. Hij was vijftien jaar ouder dan ik. Wat moest ik met deze man? En hij met mij?

Zo dacht ik terwijl ik hem van opzij gadesloeg: hij en Hoppel waren in gesprek. En toch. Hij legde even zijn hand op mijn hand toen Hoppel opnieuw naar de keuken was gelopen. In stilte bekeek ik zijn sterke hand met de korte nagels. Ik voelde naast de zwaarte van zijn hand op de mijne de hoopvolle warmte in zijn gebaar. Wij keken elkaar, voor het eerst die avond, echt aan.

‘Zullen we morgen samen eten?’ vroeg hij. Ik knikte.

Aan het einde van de avond begeleidde hij me naar beneden. Bij de voordeur kuste hij mij. Luchtig. Zijn hand in mijn hals. Dwingend.

Ik fietste naar huis. Vaak ervoer ik dan een desolaat onheilsgevoel, extra gevoed door het aanzicht van sluipend verval aan gebouwen en in verwaarloosde straten. Maar die nacht niet.

De volgende dag aten we bij een Italiaans restaurant aan het Singel: pasta carbonara, een tomatenslaatje. We dronken een glas wijn. We spraken, maar wat we zeiden deed er niet toe: onze vingers verstrengelden zich in elkaar.

Na het eten reden we naar mijn huis. Hij hield mijn hand vast terwijl hij achter me aan de vier trappen op liep naar mijn kleine zolderetage. Nadat hij de deur achter ons dicht had gedaan, kwam hij tegen mij aan staan en nam mij in zijn armen. Ik voelde hem harder worden, zijn adem versnellen. Rustig begon hij mij uit te kleden, haakte ieder knoopje open terwijl hij mij kuste en ik hem terug kuste, hem op mijn beurt uitkleedde. Wij waren gretig maar zonder haast. Wij verkenden elkaar. Hij streelde mijn rug, mijn schouders, mijn borsten en beroerde met zijn hete mond de welving van mijn buik – en lager. Hij tilde me op, legde me op mijn bed. Kwam op mij liggen, soepel. Hij was aangenaam zwaar op mij. Met zijn benen, zijn handen om mij, spreidde hij mijn benen en nam me, mijn hele lichaam, mijn geest. Zijn doortastendheid wond me op. Hij was warm, veel en volledig. Ik voelde hem in mij en het was voor het eerst dat het zo was met een man, zo bijna compleet. Daarna lag ik in zijn armen, waar ik in slaap viel.

Parijs

‘April in Paris’, Charlie Parker

Langs de hoge hekken om de Jardin du Luxembourg stonden de rijen majestueuze kastanjebomen wit in bloei. In de verte, aan het einde van de licht oplopende rue Soufflot, leek de koepel van het Panthéon in de nevel van de uitlaatgassen een beetje te bewegen. Alles is hier inderdaad groter, dacht ik. Een tante had mij eens zoiets verteld, jaren geleden. Het leek toen overdreven. Maar waar ik nu ook keek, alles was inderdaad hoger en grootser. En hoewel ik weleens in Parijs was geweest, viel het mij nu meer op omdat ik de stad anders waarnam: ik was niet meer het jonge meisje van het eerdere bezoek.

Ik had trouwens geen idee in welk gedeelte van de stad we waren. Boy had een andere route genomen dan die ik kende, waarbij je de stad via de Porte Maillot binnenkomt en dan uiteindelijk over de keitjes van de Champs-Élysées naar beneden place de la Concorde op glijdt. Op de rondweg om Parijs had hij de afslag Porte de Bercy genomen en was via de quai d’Austerlitz de stad in gereden.

We parkeerden de auto aan de linkerkant van de rue Rostand, bijna tegenover de hoofdingang van de Jardin du Luxembourg. De metershoge hekken met goudkleurige spijlpunten bij de ingang van het park stonden uitnodigend open. De zon scheen.

Het was 21 april 1981 en verkiezingstijd; de stad verkeerde in een staat van permanente opwinding. Er stond iets te gebeuren. Binnenkort zou er een nieuwe president gekozen worden en de kans bestond dat een meerderheid van de Fransen deze keer de socialistische kandidaat zou kiezen; het zou een aardverschuiving betekenen na bijna drie decennia conservatieve leiders. Zoals veel landen in Europa verkeerde Frankrijk in een diepe economische crisis en, net als in Nederland, waren de vooruitzichten somber. Vooral in de grote steden hadden de mensen met de lagere inkomens het zwaar. Het regende ontslagen. De verkiezingsbeloftes van de socialistische kandidaat François Mitterrand stelden een vernieuwing, een ommekeer, een breuk met het bestaande in het vooruitzicht.

Het leek erop dat die boodschap opgepakt werd. Zijn verkiezingscampagne was verfrissend en in tv-debatten leek zijn respect voor de kiezer oprecht.

Bij het binnenrijden van de stad vielen mij de grote campagneborden op met het portret van een minzaam glimlachende oudere man, kalend. Rechts achter hem een zacht gekleurd, glooiend landschap in de avondzon, een dorp en een kerktorentje. Onder aan de affiches een geschreven slogan in vette blauwe letters: la force tranquille – de rustige kracht, of misschien wel de rustige sterkte, of macht? En sloeg de tekst op de man of op zijn campagneboodschap? Het lukte me niet de tekst goed te vertalen, ik begreep de slogan maar half. Er zat een wereld achter die ik slechts gedeeltelijk vatte.

We liepen naar café-brasserie Le Rostand: daar lag de sleutel klaar van het appartement aan de rue d’Assas, waar we zouden logeren. Een vriend van Boys zus, Daniël, had hem in het café voor ons afgegeven.

Een jonge man met een kort zwart jasje en een lang wit schort snelde langs. In zijn opgeheven hand, of liever óp zijn hand, balanceerde een groot rond blad met dampende kopjes, eronder wapperde een stralend wit gesteven servet. Een krachtige koffielucht kwam me tegemoet. Een andere geur dan thuis, romiger en voller. Arabicakoffie.

‘Pour déjeuner?’ vroeg hij in het voorbijgaan en hij schoof met zijn vrije hand snel enkele rieten stoeltjes terug op hun plaats rond ronde tafels met een gietijzeren poot en een marmeren blad.

Zou deze van koper zijn? vroeg ik me af en ik bevoelde met mijn vingers de rand om het marmer. Boy was gaan zitten en knikte bevestigend op de vraag van de ober.

‘J’arrive tout de suite’, sprak de ober nog, hij veegde in één enkele beweging met een doekje het tafeltje schoon en snelde verder met zijn gevulde blad. We pasten ternauwernood samen aan het tafeltje. Verschuiven kon niet, we zaten dicht op onze buren. Links naast mij zat een oudere man met een krant. Le Monde. Hij straalde bescheiden welvarendheid uit: een soepel vallend jasje van een dure stof, een paar mooie schoenen, een simpel gouden horloge met leren bandje. Hij keek niet op van zijn krant toen wij gingen zitten. Hij scheen gewend te zijn aan het constante rumoer om hem heen. Een vaste klant, leek me. Het was wat vreemd om zo dicht naast een onbekende te zitten.

Aan de andere kant van ons tafeltje lunchten twee jonge vrouwen. Ze waren druk in gesprek verwikkeld. Het Frans was vrijwel onverstaanbaar, zo snel ging het. Ik ving hier en daar een woord op, maar het verband ontging me. Ik bekeek hen discreet. De vrouw links droeg haar hoofd hoog op haar hals en bewoog haar handen af en toe luchtig tijdens het spreken. Als om haar woorden even kracht bij te zetten. Haar benen had zij over elkaar geslagen, haar bovenlichaam licht zijwaarts gekeerd. Ze droeg een knielang soepel leren rokje waaronder een paar elegante pumps. Op haar rok een ruimvallende ribbeltrui. Ze had halflang glanzend haar, grote platte oorbellen met een parel. ‘Chanel’ stond erop. Ik zou er zelf ook graag zo uitzien. Elegant en los.

‘Zo’, zei Boy en hij keek op zijn gemak om zich heen. ‘Het is tijd voor een goed glas brouilly. Laten we meteen een flesje bestellen, Daniël kan dan een glaasje meedrinken als hij straks nog komt. Kijk, hier is de kaart, enig idee wat je zou willen eten? Er zijn een paar dingen die ik je van harte kan aanbevelen, kom eens hier, ik heb je vandaag nog niet echt goed bekeken, ja, heel duidelijk mijn meisje.’ Hij sloeg zijn arm om mij heen, kuste me. Zo’n licht gevoel in mijn buik bracht het teweeg.

Geïnteresseerd boog ik me over de kaart. Er stond allerlei heerlijks op, waar ik maar moeilijk een keuze uit kon maken: een ‘salade du chef’ met een opsomming van alle ingrediënten, iets wat een ‘croque monsieur’ heette en een ‘plat du jour’. Verder poireaux in vinaigrette – olie en azijn met een puntje mosterd, zo legde Boy me uit. Hoe leuk was het om samen de menukaart te lezen, af en toe met een pauze omdat we elkaar wilden aanraken en aankijken. Wij hadden zo veel aan elkaar te ontdekken.

‘Avez-vous choisi?’ vroeg de snelle ober, die je met ‘monsieur’ en ‘s’il vous plaît’ aanspreekt, zonder met je vingers te knippen – dan negeren ze je volledig, volgens Boy.

‘Biensûr’, antwoordde Boy. ‘Une salade du chef, un croque monsieur, un demi badoit et une bouteille de brouilly.’

‘Toute de suite’, knikte de man en hij liep direct door. Ik keek hem verbaasd na. Het voelde bijna als een schoffering.

‘Zo gaat dat meestal,’ zei Boy, ‘ze hebben het druk, werken tien, twaalf uur per dag. Ze worden betaald met een percentage van de omzet. Pas wanneer je drie keer in de week komt lunchen, kan er weleens een praatje af. En dan nog maar heel kort.’

Inmiddels was de wijn gebracht en het flesje mineraalwater op tafel gezet. De wijnfles zat in een koeler, een wit gesteven servet eroverheen gevouwen. Boy schonk zichzelf en mij een glas in. Hij hief het zijne even naar mij op. Helderblauwe ogen met pretlichtjes. Ik was dol op die pretogen.

Het terras van Le Rostand had zich de laatste tien minuten gevuld met gasten en ook binnen was er geen plaats meer vrij: een rijtje mensen stond te wachten op een tafeltje. Kennelijk was het normaal om tussen de middag uitgebreid te lunchen én geduldig te wachten tot er een tafeltje vrijkwam.

Rondom ons zoemden de geanimeerde gesprekken – het was zonnig, niet al te koud, de buurman trok zijn winterjas uit. Er werd gelachen, ik hoorde het geklingel van glazen, van bestek op porseleinen borden en dat alles overstemde het geluid van de drukte op straat. Hier en daar zat iemand alleen, met een boek of een krant, niet gehinderd door het lawaai van voorbijrijdende en toeterende auto’s.

Aan de overkant, vlak bij de ingang van het park, stond bij het zebrapad een groepje jonge meisjes van Afrikaanse afkomst met kinderen aan hun hand. ‘Au pairs’, knikte Boy in hun richting, hij had mijn blik gevolgd. ‘Meestal uit een van de vroegere kolonies, Senegal bijvoorbeeld. Ze halen de kinderen van school, geven ze thuis een warme lunch en brengen ze daarna weer naar school. In andere, minder kapitaalkrachtige wijken blijven veel kinderen lunchen op school, met warm eten.’

Inmiddels waren de salade du chef en de croque monsieur op het tafeltje gezet. Tot mijn verbazing paste alles erop. Het mandje met brood balanceerde op de rand. Toen ik een stukje ervan in mijn mond stak was ik verrast. Het simpele brood was knapperig aan de buitenkant en binnenin juist romig wit en luchtig. Mijn geluksgevoel kwam dicht bij hoe ik me een religieuze beleving voorstelde. Zo intens. Ik was zo niet opgevoed, wij waren thuis niet gelovig. Wel zocht ik in momenten van jongemeisjeseenzaamheid troost in enkele kerken in de stad. Dan stak ik een kaars aan, zat een tijdje in een bankje en hoopte op toenadering in de vorm van een begripvolle vraag van een geestelijke. Ondertussen bekeek ik de beeltenissen van de heiligen.

Later zat ik weleens tijdens de lunchpauze in de Petrus en Paulus-kerk – ‘Een kwartier voor God’ – in de Kalverstraat om de drukte van Maison de Bonneterie te ontvluchten, waar ik op zaterdagen bijverdiende aan de inpaktafel bij de centrale kassa.

Uiteindelijk leidde mijn gang tot niets, vergat ik die toevlucht, kwamen er boeken en muziek voor in de plaats en vriendinnen met wie ik kon praten. Maar nu dit brood! Zo simpel was het dus, geluk te voelen.

‘Misschien komt het omdat ik verliefd ben dat alles zo echt smaakt.’ Ik herinnerde me de telefoongesprekken met mijn beste vriendin Carina wanneer zij over haar verzengende verliefdheden vertelde: ze beschreef haar sprankelende wereld, waarin dagelijkse dingen als eten, drinken, wandelen een andere, frisse kleur kregen. De kleur van een verliefde vrouw. Gulzigheid. Daar deed het me even aan denken. Met Carina deelde ik sinds mijn negentiende lief en leed.

Nadat we klaar waren met eten en ten slotte een kopje sterke bittere koffie dronken – deux express, zo bestelde Boy ze – liepen we naar binnen om de sleutel op te halen bij de kassa aan de bar. Daniël was niet meer gekomen. We zouden aan het eind van de middag naar het appartement gaan en met hem en zijn vrouw Isabelle ergens eten.

Binnen was Le Rostand zo mogelijk nog meer een geoliede machine: af en aan liepen mannen met dezelfde zwarte korte jasjes en lange witte schorten als onze monsieur buiten. Ze riepen hun bestellingen net niet door elkaar heen, zowel naar een man wiens hoofd voortdurend bewoog richting doorgeefluik, waarachter ik een keuken vermoedde, als naar een jongeman achter de bar die met zijn rug naar iedereen toe aan een levensgroot koffiezetapparaat stond. Hij jongleerde niet alleen met kopjes, koffie en melk maar ook verzorgde hij in zijn eentje alle barbestellingen, in een moordend tempo en zonder zich te vergissen. Het was zo fascinerend om te zien dat ik bijna vergat waarom we daar stonden.

‘Et voilà’, zei de vrouw achter de kassa zangerig, en ze toverde een gesloten envelop tevoorschijn.

‘Alors, c’est donc vous, monsieur Boy?’ vroeg ze en ze nam hem vluchtig op.

‘Mais oui, c’est bien moi, monsieur Boy, merci beaucoup, jeune fille’, antwoordde hij en hij nam de envelop van haar aan. Er verscheen een roze blosje op haar wangen.

‘A bientôt, les amoureux’, zei ze en ze knipoogde naar me.

‘Merci, au revoir, Madame’, antwoordde ik. Het waren mijn eerste woorden Frans sinds onze aankomst een paar uur eerder. Het ging gemakkelijk en ik werd er blij van. Ik popelde om de stad beter te leren kennen.

We besloten de auto te laten staan en een stuk te wandelen. Een tienfrancsmunt in de ‘parcmètre’ was voldoende om de hele middag rustig ons gang te gaan.

‘Gelukkig, net op tijd.’ Boy wees naar twee dames in een klm-blauw mantelpakje met bolle hoedjes op hun haar. ‘Dat zijn les Bleus, de vrouwen die de parkeerbonnen uitdelen.’

We liepen richting park. Een fris windje stak op, we sloegen de armen om elkaar heen. Ik verdween warm onder zijn brede schouders. We kwamen binnen bij het hoger gelegen gedeelte van het park, door de hoofdingang. Links, iets verderop op het plateau, stond een elegant stenen beeld van een jonge koningin.

‘Marie de Médicis, de tweede vrouw van koning Henri Quatre, heeft dit park laten aanleggen. Zij liet standbeelden plaatsen van de belangrijke vrouwen van Frankrijk.’ Boy nam mijn hand. ‘Je kunt er zo tussen staan.’

‘Wel een feministische daad dan, in die tijd,’ merkte ik op, ‘vrouwen hadden achter de schermen misschien veel in te brengen maar kregen daarvoor toch geen enkele publieke erkenning.’

Hij glimlachte. ‘Vrouwen hebben nog steeds meer in te brengen áchter de schermen dan ervoor.’

Hoofdbeweging in de richting van een lichtgekleurd paleisje: ‘Het paleis van Marie, tegenwoordig de Senaat, Eerste Kamer van Frankrijk, vandaag de dag eigenaar van het park. Achtennegentig procent mannen.’

Voor het gebouw lag een vijver, omringd door bloembakken en beplante borders. Alles was schijnbaar nonchalant ingeplant met kleurige veldbloemen en overhangende en piekende plantengroepjes. Willekeurig verspreid stonden verschillende ijzeren stoeltjes. De georganiseerde chaos gaf het park met zijn verder nogal rechtlijnige architectuur een luchtige uitstraling. Ik voelde me er direct thuis.

Wij wandelden langs het paleisje van Marie de Médicis. Het was er heerlijk beschut in de lentezon; mensen hingen met krant of boek in de stoeltjes tegen de muren opgebouwd uit grote lichte natuursteen – pierre de Bourgogne. Van ver leek het één geheel, dichterbij bestond iedere steen uit allerlei crème- en beigeachtige kleuren. Tegenover het muurtje lag op een paar meter een zandbak, afgeschermd met een lage buxusheg – geen hekken, geen borden met verboden erop.

Door liepen we, langs tennisbanen in het groen verscholen; een plek waar tafeltjes met schaakborden stonden onder een opengewerkt houten afdakje; langs een kleine uitspanning waar je crêpes kon eten en warme zoete kastanjes – marrons – kon kopen. Pony’s met kinderen op hun rug stapten voorbij. In de verte zag ik een zeskantig stenen gebouwtje liggen: het Marionettentheater, de ouderwetse ijzeren draaimolen stond er pal naast.

Het park straalde een groene lome rust uit ondanks de gezellige drukte en de grote hoeveelheid activiteiten. Hoe deden ze dat? Een parkwachter liep ons tegemoet. Zijn postuur en zijn donkere uniform, zijn cap, het fluitje in zijn borstzak: een Louis de Funès in een jongere versie.

‘Madame’, hoorde ik naast mij – de parkwachter tikte aan zijn cap en hield een jonge vrouw staande met een teckel aan een lijntje. ‘Vous êtes en infraction.’ Hij wees op de gladharige teckel. ‘U hebt het recht met de hond bovenlangs te lopen, u mag hierbeneden niet wandelen met de hond.’ De vrouw verontschuldigde zich. Hij antwoordde dat hij het door de vingers zou zien wanneer ze met de hond direct – immédiatement, een heerlijk woord vond ik dat – het park zou verlaten. Ze nam de teckel onder haar arm en liep richting uitgang.

Zo doen ze dat dus, dacht ik. Nu ik beter keek zag ik meerdere parkwachters lopen. Geen bestraffing, maar een waarschuwing in de vorm van een dringend verzoek. Het stelde me gerust. Het oorlogsmotto van mijn moeder: ‘Altijd oppassen, ze kunnen zo weer op de Afsluitdijk staan, a priori geen uniform vertrouwen’, was tot diep in mijn vezels doorgedrongen en strekte zich uit tot iedere vorm van handhaving, zelfs die in een park. In een vreemd land kwam haar opmerking als vanzelf boven bij ieder uniform dat ik zag. In Amsterdam had ik nooit te maken gekregen met de politie, op een enkele bon na voor fietsen zonder licht. Toch, door de verhalen over het hardhandige optreden van politie en marechaussee van vrienden die weleens een huisje hadden gekraakt in de jaren zeventig, verbonden met de verhalen over het wegvoeren door de Nederlandse politie van mijn familie tijdens de bezetting, was ik nooit helemaal op mijn gemak in de buurt van politie-uniformen.

Via een van de uitgangen liepen we hand in hand naar buiten, een voor mij onbekende straat in. Het was inmiddels vijf uur. We sloegen links af richting rue d’Assas, naar het huis van Daniël en Isabelle. Onderweg stopten we bij een klein café, er stond een flipperkast achter het raam, niet ver van de ingang. Een paar jongens, studenten van mijn leeftijd, hingen eromheen. Biertjes in hun hand. We gingen naar binnen. Boy bestelde een glaasje rode wijn, beaujolais, en ik nam op zijn aanraden een ‘orange pressée’. In een hoog smal glas met ijsblokjes lag een bodempje sap van een uitgeperste sinaasappel; er stak een lange lepel in het glas. Naast het glas een hoekig karafje gevuld met water. ricard stond er met vette letters op. Het bonnetje kwam op een piepklein zwart bordje. Ik deed wat water bij het laagje sinaasappelsap. Het kwam mij vreemd voor. Een sinaasappel perste ik uit om puur te drinken, niet om aan te lengen met water. Ik nam een slok. Matig, dacht ik. Ik sprak het niet uit. Wilde Boy niet voor het hoofd stoten. Bij de flipperkast was het een gezellige boel.

‘Wil je ook een keer?’ Ik knikte, het leek me een veel betere flipperkast dan die waar ik weleens op speelde in een van de cafés in Amsterdam waar ze, heel soms, stonden. Meestal speelde ik als ik behoefte kreeg om me een moment af te sluiten van de lawaaierige cafépraat tegen sluitingstijd in het weekend. Het liefste zou ik dan ter plekke een boek lezen, of op een bank in slaap vallen.

‘On peut?’ vroeg Boy toen het balletje van de flipperkast definitief in het grote gat was verdwenen. Het groepje jongens week uiteen. Ze bleken merkbaar niet gewend om uit hun spelletje te worden gehaald. Morrend verdwenen de vijf richting bar. Ik duwde tien francs in het gleufje rechtsonder, trok aan de ijzeren knop met veer waardoor de flipperbal in het spel kwam, legde mijn handen om de kast tegen de knoppen aan de zijkant – nog warm van mijn voorganger. Boy keek hoe toe hoe ik, onwennig, een paar keer een bal verloor en gaf mij wat aanwijzingen. Langzamerhand ging het beter en begon er vaart in te komen. Het was leuk om te doen. Na een paar spelletjes nam hij het van me over. Boy kon flipperen. Zijn heupen bewogen mee naar de kant waar hij de bal speelde. Hij wist de flippervleugels precies op het juiste moment in te zetten om de bal in het spel te houden en te sturen. Hij ging helemaal op in zijn spel. De studenten aan de bar keken af en toe naar de flipperkast terwijl ze hun biertjes dronken. Het regende punten en vrije spellen. De kast maakte vrolijke geluiden, leek tot leven te zijn gekomen. Ik stond gezellig naast Boy en bewonderde zijn spel. En zijn bewegingen. Opwindend.

Na een kwartier spelen probeerde een van de jongens: ‘Zeg, we hebben het begrepen, hoor, gaat uw voorstelling nog lang duren?’ De anderen lachten. Er veranderde iets in Boys lichaamshouding. Een nauwelijks merkbare verstrakking. Hij speelde door.

‘Hij heeft nog een vrij spel’, zei ik in gebrekkig Frans en ik maakte een onhandige beweging, had direct spijt. Waarom zou ik me verontschuldigen? Ik keek naar Boy. Het kwam door zijn halsstarrigheid. Misschien had hij wel gelijk, was het niet nodig om zich te schikken. Aan de bar werd kort overlegd. Nadat ze hun biertjes in één teug hadden geleegd, kwamen de jongens onze kant op, drongen zich op, stonden dicht op de flipperkast, baldadig dreigend.

‘Ça suffit maintenant, nous, on n’a pas tout l’après-midi’, ze begonnen tegen de flipperkast aan te duwen. Ik deed een paar stappen achteruit. Koud van binnen.

‘Zullen we gewoon gaan nu, Boy? Ik reken wel even af, het wordt ongezellig zo.’ Al pratend draaide ik me om en liep naar de glazen wrijvende barman, pakte mijn portemonnee en haalde er een briefje van vijftig francs uit. Keek opnieuw zijn kant uit. Boy reageerde niet, ging onverstoorbaar door met flipperen tot een van de studenten licht tegen hem aan stootte. Ik rekende af en schrok op van het plotselinge geschreeuw. Toen ik omkeek zag ik hoe Boy de jongen die tegen hem aan had geduwd met één slag tegen de grond sloeg.

‘Zo, nu ben ik klaar’, zei hij en hij wreef met zijn linkerhand over zijn knokkels. De jongen op de grond greep naar zijn neus. Bloed. Tegen mij: ‘Kom je?’ De studenten deinsden achteruit terwijl Boy, mijn hand pakkend, vastberaden het café uit liep.

Wij liepen samen zwijgend over de rue d’Assas, op weg naar het huis van Daniël en Isabelle. Buiten was het inmiddels koud geworden. Zo koud als ik me voelde. Alsof ik op afstand stond van mijzelf. Vlak bij het huis sprak hij dan eindelijk, en zei bij nader inzien liever ergens alleen met mij te willen eten. Ik vond dat we dat niet konden maken tegenover de vrienden bij wie we gingen logeren. We kregen er een korte woordenwisseling over. Voor de deur. Hij zei dat hij moest bijkomen en dat hij terug wilde naar het park. Ik ging achter hem aan. Hij liep het park in. Ging op een bankje zitten. Legde zijn hoofd in zijn handen. Ik ging naast hem zitten, handen in de zakken van mijn jas. Hij accepteerde na enige tijd dat ik hem troostte.

‘Ik begrijp niet dat je me zo afvalt’, zei hij. ‘Door je te verontschuldigen voor mij in dat café zet je me volledig voor schut.’ Ik beaamde het. Probeerde uit te leggen waarom ik het gedaan had. Dat ik de situatie dreigend had gevonden, wilde bemiddelen.

‘Retoriek, je kletst maar wat.’ Ik zweeg. Ongemakkelijk. Hij stond op en liep voor me uit. Verongelijkt.

We liepen via het park naar de geparkeerde auto, stapten in en reden naar de rue d’Assas. Opnieuw stonden we voor de deur van Daniël en Isabelle. Dit keer met onze koffers.

‘Jammer dat het zo is gelopen daar in het café’, zei ik.

‘Jammer is een naakte vrouw laten liggen’, antwoordde hij. Hij sloeg zijn arm om mij heen. ‘Kom eens hier, meisje, we gaan lekker eten, morgen is er weer een dag.’

Het loodzware gevoel van zojuist ebde direct weg. Ik herinnerde me dat van thuis: eerst het standje en later was alles weer goed. Dan draaide mijn vader bij en trok me op schoot.

Toen ik besloot met Boy naar Parijs te vertrekken had ik nauwelijks nagedacht over de consequenties. Alleen mijn zolderetage hield ik nog een tijdje aan, waardoor ik een gedeelte van mijn spullen kon achterlaten.

Ongeveer een week voor ons vertrek naar Parijs bracht ik mijn boeken naar De Slegte, een daad waar ik in de winkel al spijt van kreeg, toen ik De boeken der kleine zielen van mijn lievelingsschrijver Couperus op een rommelige stapel achter de kassa zag verdwijnen. Dat boek vroeg ik terug. Net op tijd herinnerde ik me als meisje van elf geboeid op tv te hebben gekeken naar actrice Ellen Vogel als Constance. Maar de rest mocht weg. Het leek me noodzakelijk, ik wilde blanco vertrekken.

Achter in het voormalige kolenhok op zolder borg ik nog een paar gevulde verhuisdozen op en ik gaf veel spullen weg aan vroegere buurmeisjes en vriendinnen. Carina beloofde mijn tweedjasje met de suède elleboogstukjes voor me te bewaren en het blankhouten sieradenkastje met de veertien laatjes dat ik van mijn moeder had gekregen. Binnen een week was de voorbereiding voor mijn vertrek geregeld: de kasten en planken waren leeg. Het huis was klaar voor bewoning door iemand anders. Ik verhuurde het een jaar onder aan de Libanese oudere dame die bij Hoppel de huishouding deed en gaf het daarna definitief door aan de broer van Carina.

Die avond probeerde ik in brasserie Les Closeries des Lilas Daniël en Isabelle het fenomeen Maxi-Cosi en Calvépindakaas uit te leggen terwijl ik mijn eerste steak tartare at aan een tafeltje waaraan ooit Ernest Hemingway had gezeten – dat stond op het koperen plaatje dat in het houten tafelblad was geschroefd.

Boy was stiller dan ik tot dan toe van hem gewend was. Op de terugweg naar huis liep hij met onvaste pas. Daniëls arm om hem heen geslagen, voor de zekerheid.

De volgende ochtend, toen wij samen net wakker in bed lagen, vroeg hij mij naar de herkomst van het gouden kettinkje om mijn hals. Toen ik vertelde van wie ik het had gekregen, trok hij het met een korte ruk stuk en gaf het zo aan me. ‘Je draagt geen kettinkjes van andere mannen, je bent van mij.’ Ik begreep wat hij bedoelde, zijn bruuske beweging had mij een fractie de adem ontnomen.