Jenny Offill

Verbroken beloftes

Uit het Engels vertaald door Roos van de Wardt

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Dept. of Speculation, verschenen bij Granta

Oorspronkelijke tekst © Jenny Offill, 2014

Nederlandse vertaling © Roos van de Wardt en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen, naar het ontwerp van Joan Wong

isbn 978 90 445 3398 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1

Antilopen zien tien keer beter dan wij, zei je. Zo begon het, ongeveer. Dat betekent dat ze tijdens een heldere nacht de ringen van Saturnus kunnen zien.

Het zou nog maanden duren voordat we elkaar al onze verhalen vertelden. En zelfs toen leken een aantal de moeite niet waard. Waarom komen ze dan nu opeens weer boven? Nu ik het allemaal zo zat ben.

Herinneringen zijn microscopisch klein. Minuscule deeltjes die samenzwermen en weer opsplitsen. Het kleine volkje, zo noemde Edison ze. Entiteiten. Hij had ook een theorie over waar ze vandaan kwamen en die theorie was het heelal.

Toen ik voor het eerst in mijn eentje op reis ging, bezocht ik een restaurant en bestelde een biefstuk. Maar toen hij werd gebracht, zag ik dat het gewoon een in stukken gesneden lap rauw vlees was. Ik probeerde ervan te eten, maar het was te bloederig. Mijn keel weigerde te slikken. Uiteindelijk heb ik het in een servet gespuugd. Er lag nog behoorlijk wat vlees op mijn bord. Ik was bang dat de ober zou merken dat ik niet at en me zou uitlachen of uitkáfferen. Ik heb er heel lang naar zitten staren. Toen heb ik een broodje gepakt, het uitgehold, en het vlees erin gestopt. Mijn handtas was heel klein, maar ik ging ervan uit dat ik het broodje er wel ongezien in kon proppen. Ik rekende af en liep naar buiten, vrezend dat iemand me zou tegenhouden, maar niemand hield me tegen.

Ik bracht mijn middagen door in een stadspark en deed alsof ik Horatius las. Tegen de avond stroomden de mensen uit de Métro de straat op. In Parijs moet zelfs de Métro mooi zijn. Mensen die voortjagen over de zee veranderen van lucht, niet van geest.[1]

Er was een Canadese jongen die alleen havermout at. Een Franse jongen die vroeg of hij mijn gebit mocht inspecteren. Een Engelse jongen die van een lange lijn druïden afstamde. Een Nederlandse jongen die gehoorapparaten verkocht.

Ik leerde een Australische jongen kennen die zei dat hij het heerlijk vond om alleen te reizen. Terwijl we aan zee zaten te drinken, vertelde hij over zijn baan. Als een leerling het snapt, als zijn gezicht voor het eerst oplicht, is dat zo verdomd mooi, vertelde hij. Ik knikte aangedaan, al had ik nog nooit iemand iets geleerd. Waarin geef je les, vroeg ik hem. Skeeleren, legde hij uit.

Dat was de zomer waarin het maar blééf regenen. Ik herinner me de sombere hondengeur in mijn trui en het constante gesop van mijn schoenen. En in elke stad hetzelfde beeld. Een jongen die naar buiten stapt en een paraplu uitklapt voor een meisje dat in de deuropening staat te schuilen.

Een andere avond. Mijn vroegere appartement in Brooklyn. Het was laat, maar ik kon natuurlijk weer niet slapen. Een verdieping hoger waren speedsnuivers opgewekt iets aan het demonteren. Bladeren tegen het raam. Ik voelde een plotselinge kou en trok de deken over mijn hoofd. Zo worden paarden uit een brand geleid, schoot me te binnen. Als ze niets kunnen zien, raken ze ook niet in paniek. Ik probeerde na te gaan of ik me kalmer voelde met een deken over mijn hoofd. Het antwoord was nee.

[1] Tore Janson, Latijn: Cultuur, Geschiedenis en Taal. Vertaald door Akke en Harm Pinkster. Amsterdam: Amsterdam University Press 2004, p. 197.

2

Ik kreeg een baan waarbij ik feiten moest controleren voor een populair-wetenschappelijk tijdschrift. Wetenswaardigheden, zo werden ze genoemd. De vezels van het menselijk brein hebben een aaneengesloten lengte die veertig keer om de aarde past. Vreselijk, schreef ik in de kantlijn, maar het werd toch geplaatst.

Het fijne aan mijn appartement was dat alle ramen op straatniveau zaten. ’s Zomers kon ik de schoenen van de mensen zien en ’s winters sneeuw. Toen ik op een dag in bed lag, verscheen er een felrode zon voor het raam. Hij stuiterde van de ene naar de andere kant en veranderde toen in een bal.

Structuur plus activiteit vormen samen het leven.

Onderzoeken laten zien dat lezen heel veel van het neurologisch systeem vergt. In een psychiatrisch vakblad wordt beweerd dat Afrikaanse stammen meer slaap nodig hadden toen ze eenmaal hadden leren lezen. De Fransen geloofden heilig in dergelijke theorieën. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren de grootste rantsoenen gereserveerd voor degenen die zwaar lichamelijk werk moesten verrichten én degenen die zich bezighielden met lezen en schrijven.

Er heeft jarenlang een Post-it boven mijn bureau gehangen. werk geen liefde! stond erop. Het leek een solidere vorm van geluk.

In een doos op straat stuitte ik op het boek Niet bloeden maar bloeien. Ik bleef staan en bladerde erdoorheen, had geen zin om me te committeren.

U denkt dat de psychische angst die u ervaart een blijvende aandoening is, maar voor de meeste mensen is het slechts iets tijdelijks.

(Maar stel dat ik speciaal ben. Stel dat ik bij de mínderheid hoor.)

Ik had ideeën over mezelf. Grotendeels onbeproefd. Als kind vond ik het leuk om met enorme letters gemaakt van takken mijn naam te schrijven.

Wat Coleridge heeft gezegd: Tenzij ik me enorm vergis, heb ik niet alleen het idee van tijd en ruimte volledig doorgrond … maar ik verwacht dat ik op het punt sta meer te doen – namelijk dat ik in staat zal zijn alle vijf de zintuigen te ontwikkelen … & in deze ontwikkeling het levens- en bewustzijnsproces te verklaren.

Ik had me voorgenomen nooit te trouwen. In plaats daarvan zou ik een kunstmonster worden. Vrouwen worden bijna nooit kunstmonsters, want kunstmonsters houden zich enkel bezig met kunst, nooit met alledaagse dingen. Nabokov klapte niet eens zijn eigen paraplu in. Vera likte zijn postzegels voor hem.

Een dapper plan, zei mijn vriend de filosoof. Maar op mijn negenentwintigste verjaardag leverde ik mijn boek in. Tenzij ik me enorm vergis …

Ik ging naar een feest en dronk mezelf ziek.

Zijn dieren eenzaam?

Andere dieren, bedoel ik.

Niet lang daarna stond er plotseling een ex-vriendje op de stoep. Het leek erop dat hij helemaal uit San Francisco was gekomen voor een kop koffie. Onderweg naar het restaurantje bood hij zijn excuses aan voor het feit dat hij nooit echt van me had gehouden. Hij wilde het graag goedmaken. ‘Waar komt dit opeens vandaan?’ vroeg ik. ‘Zit je soms bij de aa?’

Die avond zag ik op tv de tatoeage waarvan ik zou willen dat ik een leven had geleid dat die tekst zou rechtvaardigen. Als je nooit leed hebt gekend, kies dan voor mij. Een Russische moordenaar was me voor geweest.

Ik moest natuurlijk aan de dronkaard in New Orleans denken, de jongen van wie ik het meest heb gehouden. Iedere avond zat ik in de oude zeemanskroeg het etiket van zijn flesjes te pulken terwijl ik hem naar huis probeerde te lokken. Maar hij ging niet mee. Pas als er weer licht door de ramen kwam.

Deze jongen was zó mooi dat ik naar hem keek als hij sliep. Als ik moest opsommen wat hij met me deed, zou ik het volgende zeggen: door hem zong ik alle slechte liedjes op de radio mee. Niet alleen toen hij van me hield, maar ook nog toen het voorbij was.

Die laatste weken reden we zwijgend rond in een poging de hitte eraf te rijden, elk van ons alleen in de droom die de stad was geworden. Ik durfde niet te praten, niet eens zijn arm aan te raken. Onthoud dit bord, deze boom, deze gescheurde straat. Onthoud dat je je zo kunt voelen. Er stonden nog twintig dagen op de kalender, toen nog vijftien, toen tien, toen de dag dat ik mijn auto inlaadde en vertrok. Snikkend doorkruiste ik twee staten, de hitte als een hand tegen mijn borst gedrukt. Maar het is me niet gelukt. Ik ben het vergeten.

3

Er is een man die de wereld rondreist op zoek naar plekken waar je stil kunt staan zonder menselijke geluiden te horen. In steden is het niet mogelijk je kalm te voelen, vindt hij, omdat we daar maar zelden vogels horen zingen. Onze oren hebben zich ontwikkeld tot ons waarschuwingssysteem. Op plekken waar geen vogels zingen zijn we extreem op onze hoede. In de stad wonen is als een constante schrikreactie.

Volgens boeddhisten zijn er 121 stadia van bewustzijn. Slechts drie daarvan gaan gepaard met ellende of lijden. De meesten van ons bewegen zich tussen deze drie stadia.

Blauwe gaaien gaan elke vrijdag buurten bij de duivel, zei het oude vrouwtje in het park tegen me.

‘Je moet weg uit die verrekte stad’, zei mijn zus. ‘Een beetje frisse lucht zal je goed doen.’ Vier jaar geleden waren zij en haar echtgenoot vertrokken. Ze zijn naar Pennsylvania verhuisd, naar een oud krakkemikkig huis aan de Delaware. Vorig voorjaar is ze met haar kinderen bij me op bezoek geweest. We gingen naar het park; we gingen naar de dierentuin; we gingen naar het planetarium. En nog vonden ze het verschrikkelijk. Waarom schreeuwt iedereen hier zo?

Het appartement van de filosoof was de vredigste plek die ik kende. Het licht was er goed en het keek uit over het water. ’s Zondags aten we daar pannenkoeken en eieren. Hij had een tijdelijke aanstelling en draaide de late dienst op het radiostation. ‘Er is een jongen op mijn werk die je zou moeten leren kennen. Hij maakt soundscapes van de stad.’ Ik keek naar de duiven buiten zijn raam. ‘Wat betekent dat eigenlijk?’ zei ik.

Hij gaf me een cd om mee naar huis te nemen. Op het hoesje stond zo’n oud geel telefoonboek, beschadigd door de regen. Ik sloot mijn ogen en luisterde ernaar. Wie is deze persoon? vroeg ik me af.

4

Ik gaf je mijn lievelingsvoorwerp uit Chinatown, drukte het dronken in je hand. We zaten in mijn keuken, die eerste avond. prachtig stofmasker stond er op de verpakking.

De volgende ochtend ging ik naar het appartement van de filosoof. ‘O nee, wat heb je gedaan?’ vroeg ik. Hij maakte ontbijt voor me en vertelde over zijn afspraakje. ‘Waar zie jij jezelf over vijf jaar?’ had ze gevraagd. ‘En over tien jaar? En vijftien jaar?’ Tegen de tijd dat hij haar naar huis bracht waren ze dertig jaar verder. Ik zei dat het klonk alsof een eend en een beer samen uit waren geweest. Hier dacht de filosoof over na. ‘Eerder een eend en een martini’, zei hij.

Je belde mij. Ik belde jou. Kom langs, kom langs, zeiden we.

Ik ontdekte dat weersomstandigheden je niet deerden. Je wilde door de stad wandelen en dingen opnemen, of het nou regende, sneeuwde of ijzelde. Ik kocht een warmere jas met een heleboel handige zakken. Je stak je handen in iedere zak.

Om middernacht luisterde ik naar je op de radio. Je liet een keer een opname horen van botsende atomen. Een andere keer wind door de bladeren. Veldopnamen noemde je ze. Het was ijskoud in mijn appartement en ik luisterde altijd vanuit mijn bed naar je programma, de dekens opgetrokken tot aan mijn kin. Ik droeg een muts en handschoenen en dikke wollen sokken die eigenlijk voor mannen waren. Op een avond liet je een opname horen die je voor mij had gemaakt. Een ijscowagen gehuld in het geluid van de meeuwen op Coney Island en het ronddraaiende Wonder Wheel.

Het slaat nergens op om in de stad een telescoop te hebben, maar toch kochten we er een.

Dat jaar ging ik niet in mijn eentje op reis. Ik zie je daar, zei je. Maar het was al laat toen we elkaar op het station zagen staan. Jij had een suf kapsel. Ik was dikker dan toen ik vertrok. Het zou kunnen dat we per abuis de wereld over waren gereisd. We probeerden niet meteen te oordelen.

We begrepen niet waar we naartoe gingen toen we op de boot naar Capri stapten. Het was begin april. Er mistte een koude miezerregen over de zee. Vanaf de haven namen we een kabelbaan omhoog en kwamen er daar achter dat wij de enige toeristen waren. Jullie zijn vroeg, zei de conducteur schouderophalend. De straten roken naar lavendel en het duurde een tijdje voor we in de gaten hadden dat er geen auto’s waren. We logeerden in een goedkoop hotel met het mooiste uitzicht dat ik ooit had gezien. Het water was buitengewoon blauw. Er rees een steile rots van donker steen op uit zee. Ik wilde huilen omdat ik zeker wist dat ik nooit meer op zo’n plek terecht zou komen. Laten we op onderzoek uitgaan, zei je, dat zei je altijd als ik zo’n blik in mijn ogen kreeg. We liepen een eindje langs de rand van het klif tot we bij een bushalte aankwamen. Daar bleven we wachten, hand in hand, zwijgend. Ik mijmerde over hoe het zou zijn om ergens te wonen waar het zo mooi was. Zou dat mijn hersens in orde maken? De bus stopte. Er waren drie mensen ingehuurd om hem te laten rijden: eentje voor de kaartverkoop, eentje om de kaartjes in te nemen, eentje om te rijden. Hier werden we blij van. We reden naar de andere kant van het eiland, waar de mensen ons vreemder aankeken. In een winkeltje zag ik kauwgom liggen met brooklyn op het etiket en jij kocht het voor me.

5

We liepen langs het antilopendiorama. ‘Tien keer’, zei ik, maar je keek me niet aan. ‘Is er iets?’ vroeg ik. Niets. Niets. Maar later zonk je in de edelstenenkamer op één knie. We waren omgeven door glimmende dingen.

Advies van Hesiodus: Trouw liefst een vrouw dicht uit de buurt, zodat je alles van alle kanten diepgaand onderzoeken kunt, want anders brengt dat trouwen buren leedvermaak … Een man kan zich niets beters dan een vrouw verwerven, althans een goede, maar niets ergers dan een slechte.[2]

Naderhand doken we de geleende kamer in, vielen achterover op het geleende bed. Buiten wachtte bijna iedereen die ooit van ons gehouden had. Je pakte mijn hand, drukte er een kus op en zei: ‘Wat hebben we gedaan? Wat hebben we in godsnaam gedaan?’

Toen we elkaar net leerden kennen had ik een hardnekkig hoestje. Een rokershoestje, al had ik nooit gerookt. Ik bezocht de ene na de andere arts, maar niemand die het kon verhelpen. In het begin besteedde ik veel energie aan het zo veel mogelijk onderdrukken van de hoest. Dan lag ik ’s nachts wakker naast je en deed mijn uiterste best. Ik was bang dat ik misschien tuberculose had opgelopen. Hier ligt degene wiens naam in water was geschreven, dacht ik vergenoegd. Maar nee, dat was het ook niet. Vlak nadat we getrouwd waren verdween het hoestje. Wat had het dan veroorzaakt, vraag ik me af.

Eenzaamheid?

Als we in bed lagen, koesterde je mijn schedel alsof er een fontanel zat die beschermd moest worden. Blijf dicht bij me, zei je dan. Waarom lig je zo ver weg?

De reden om een huis te hebben is om bepaalde mensen binnen te houden en de rest buiten. Een huis heeft een grensgebied, maar soms werd ons grensgebied overschreden door buren, door padvindsters, door jehova’s. Ik vond het nooit prettig als de bel ging. De mensen die ik aardig vond kwamen nooit op die manier opdagen.

Er waren ook invasies van binnenuit. Muizen, overal muizen. We leenden een maand lang een kat, een meedogenloos monster dat ze allemaal ving en opvrat. Hij heette Carl en ik hoorde hem de hele nacht in de keuken hun botjes vermalen. Ik voelde me er niet prettig bij, nog onprettiger dan bij de wegrennende muizen. De jongen van wie ik in New Orleans hield had een keer verteld dat zijn vader vroeger muizen doodde door ze in kokend water te gooien. Ik was destijds te verbaasd om hem te vragen hoe hij de muizen ving of waarom hij ze op die manier vermoordde, maar later vroeg ik het me wel af. Zijn vader kwam uit een ander land, dus misschien was dat wel de manier waarop ze het daar aanpakten.

In mijn vorige appartement hadden de muizen nog veel brutaler rondgedarteld. Ze leken niet bang voor licht, niet eens voor bezems. Ze woonden in mijn voorraadkast en toen we op een nacht in bed lagen, begaven de scharnieren het en viel de deur op de grond. ‘Volgens mij hebben ze voor een stormram gespaard’, zei jij.

[2] Hesiodos, De geboorte van de goden – Werken en dagen. Vertaald door Wolther Kassies. Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep 2002, p. 108.