Fons Dellen

Echte vrienden

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Dit is een fictief verhaal.

Werkelijke gebeurtenissen en personen inspireerden me.

Maar dit boek gaat niet over u.

© Fons Dellen, 2015

Omslagontwerp en -illustratie Peter te Bos

isbn 978 90 445 3400 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2015.

Proloog

Zomer 2008, een veel te warme dag om de schuur van mijn ouderlijk huis uit te ruimen. De mannen van de kringloop staan straks voor de deur. Alles moet dan zijn uitgezocht: het gereedschap van mijn vader, de tuinmeubels, de afgedankte huishoudelijke apparaten, de bordspellen en de oude blikken verf. Veel troep die al langgeleden bij het grofvuil had gemoeten, maar waarvan het kennelijk moeilijk afscheid nemen was.

In een kast vind ik een houten krat vol snoeren, stekkers en overjarige elektronica. De inhoud ruikt muf. Ik keer het krat om op de vloer, kijk of er nog iets bruikbaars in te vinden is. Tussen de ouwe rommel ligt een oranje-zwart doosje. Ik geloof mijn ogen niet. Daar is-ie dan opeens, volkomen onverwachts: de vhs waar ik zo vaak tevergeefs naar zocht. Het doosje zit vol vochtplekken en het etiket is verweerd, maar de tekst schmucks 44, live at the laundry is nog duidelijk te lezen. Ik ruik de Edding weer waarmee ik de letters er dertig jaar geleden op schreef, zie dat mijn handschrift in al die jaren nauwelijks is veranderd. De videocassette lijkt nog in redelijke staat ook. Ik bel Bonno. ‘Je raadt never ever wat ik hier in de schuur van mijn moeder vind,’ spreek ik in op zijn voicemail, ‘de Schmucksvideo! Dat ouwe fuzzpedaal van jou zit er ook bij, zie ik nu. Jij hebt toch nog een vhs-recorder? Bel me even terug.’

In een sigarenblikje ontdek ik even later mijn verzameling badges. Een voor een laat ik ze door mijn handen gaan. De jaren hebben hun sporen op de speldjes achtergelaten, ze zitten onder de weerplekken, het wit is vergeeld, er zitten barstjes in de folie. Devo, The Clash, Blank Generation, L.A.M.F. Op de badge van de Sex Pistols steekt een punt roest dwars door het oog van Johnny Rotten.

’s Avonds zitten Bonno en ik voor het plasmascherm in zijn woonkamer, een ratelende vhs-recorder tussen ons in. De tape draait knarsend en piepend om z’n as, maar meer dan beeldruis is niet te zien. Bonno rommelt wat aan de instellingen en opeens kruipen er groene balken van onder naar boven over het scherm. Ik pruts aan de trackingknop, het beeld wordt stabiel. Daar is het geluid van drums, vaag en golvend. ‘Death to disco!’ roept Bonno. Hij zet het volume hoger en meteen knalt de gitaar erin. We kijken elkaar aan, verrast, opgewonden. Rafelige blauwe schimmen schuiven door het beeld. ‘Tommie!’ lacht Bonno als hij me het eerste couplet hoort inzetten. ‘Death to disco!’ Het geluid jengelt, maar power heeft het. Links staat Bonno, met gitaar, op rechts zie ik mezelf tekeergaan met een microfoonstandaard. Death! To! Disco!

Januari 1978, een koude zaterdagochtend in Zwolle. Een dun laagje sneeuw bedekt de Groeneweg. We laden gitaren en versterkers uit de achterklep van een donkerrode Renault 4 en sjouwen die naar binnen bij de wasserij van mijn vader. Wij zijn Schmucks 44, we oefenen hier iedere zaterdag. Zwolle kent onze naam van de bunkers, strategischer plekken vind je nergens. ‘Punks’ noemen ze ons, vooral omdat we er anders uitzien dan ze hier gewend zijn: leren jackies, T-shirts met scheuren, buttons, pilotenbroeken, Conversegympen. En omdat ons haar witgebleekt is. Of groengeverfd. En vanwege onze muziek natuurlijk, die is hard, recht voor zijn raap. Een stuk heftiger dan de hippieonzin van andere Zwolse bandjes als de Sebelli Bunch of Gallery. Die spelen we naar huis, geen probleem. Vandaag zijn we met z’n vijven, want roadie Mickey is er ook bij, hij heeft een videocamera geleend. We gaan een tape opnemen met drie nieuwe nummers: ‘Eat a pigeon’, ‘Death to disco’ en ‘I don’t want no polio’. We willen net zo goed worden als The Clash.

De camera zoomt uit, snel en onbehouwen. Heel even wordt het beeld onscherp, dan duiken Marva en Richard op. ‘Tjee, die Marva’, zegt Bonno. Hij klakt met zijn tong. ‘Net Debbie Harry. Echt iedereen viel op ’r.’

‘En moet je kijken, Richard, wat een ventje nog.’

‘Maar wel een waanzinnige drummer. Hoe oud was hij hier eigenlijk?’ We staren naar het scherm. Death to disco, it’s only the show; can’t you see; it’s nothing for me … ‘Diepgang, hè, die tekst’, zeg ik. Bonno glimlacht en zet het geluid nog iets harder. Hij neuriet mee. ‘D, e, e, f-mineur,’ zegt hij, ‘ik moest die akkoorden altijd op papier zetten voor Marva, kon ze thuis oefenen.’

We drinken bier en de tape rolt door: Keep your city clean, eat a pigeon. De camera neemt geen moment rust, zoemt ongecontroleerd in en uit. Vangt Marva. Het beeld is te onscherp om te lezen wat er op haar T-shirt staat, maar ik weet het nog: who killed bambi? Gekocht op het Waterlooplein. Bewegingloos staat Marva op haar plek, de hals van haar basgitaar als een raketwerper op de hemel gericht. Stoer. Sexy. Ongenaakbare blik, de veel te grote Fender om de linkerschouder. Marva was ons boegbeeld, de jongens kwamen voor háár. Zoals ze bij Blondie kwamen voor Debbie Harry en bij The Pretenders voor Chrissie Hynde.

Schuin achter Marva ramt Richard op zijn drums. Hij buigt zich voorover, zijn haar hangt als een gordijntje voor zijn gezicht. Richard was de benjamin van de band. Ik zie hem nog zo de oefenruimte binnenkomen. Later bekende hij hoe onzeker en nerveus hij zich die eerste keer voelde. Veertien was hij. Zijn roem als drummer in de schoolband op het gymnasium aan de Veerallee was hem vooruitgesneld. Richard Brandt met zijn deedeeramonekapsel, precies wat we nodig hadden. Drummen bij de Schmucks was voor hem een droom die uitkwam. Zijn ouders vonden het in eerste instantie minder leuk, vreesden voor zijn schoolprestaties. Bonno en ik werden ontboden bij Richards vader, moesten uitleggen wat nou precies de bedoeling was met die Schmucks. Gelukkig klikte het en stemde meneer Brandt toe. Op twee voorwaarden: geen optredens door de week en vooral geen hasj. Dat beloofden we plechtig.

Bonno heeft nog een keer bier gehaald. We spelen ‘I don’t want no polio’, een lied over de polio-epidemie in Staphorst eind jaren zeventig. ‘Blijft een goed nummer,’ zegt Bonno, ‘twee akkoorden, recht voor zijn raap, en een refrein dat je mee kan blèren.’

‘Boos waren we, opstandig, en we meenden het.’

‘Young, loud and snotty.’

‘Ons kon niks gebeuren.’

‘Woest waren we,’ zegt Bonno, ‘woest! Iedereen en alles kreeg een beurt.’ Ik merk dat ik me geneer als ik mezelf hoor sneren en blèren, en als een halve wilde op en neer zie springen. My mummy and daddy/ Didn’t gimme a shot/ Now I sit in a wheelchair/ Is this the will of God?

Oktober 1978. Herfstbladeren dwarrelen van de eiken langs de Haersterveerweg. Door de bomen zien we de contouren van achtergebleven caravans. Camping de Agnietenberg is gesloten. We parkeren de Renault in een inham langs de bosrand. Het rechtervoorwiel zakt weg in de blubberige berm. Bonno’s gympen zijn nu al modderzwart tot aan de enkels. Ik draag een emmer verf, Richard een plastic tasje van Elpee met daarin de kwasten. We lopen de Haersterveerweg af. Allemaal met een Camel filter tussen de lippen. Uitgedeeld door Richard, de enige die geen shag rookt maar filtersigaretten. In een blauwe wolk kuieren we door de avondmist. We klimmen over een houten hek, soppen door drassig weiland naar de oude Duitse bunker. Het water van de Vecht – de oever is vijftig meter verderop – stinkt naar vis. Bij de bunker haalt Richard de deksel van de emmer. Vette witte muurverf. Samen met de kwasten gevonden in de wasserij. We overleggen kort. Twintig minuten later staat de naam van onze band in metershoge letters op de grauwe bunkermuur: schmucks 44.

‘Zou tof zijn om die nummers weer eens te spelen’, zegt Bonno.

‘Mwah,’ reageer ik, ‘reünies … Ik haat ze. Punkbands doen daar niet aan.’

‘Gewoon, voor de lol, eens kijken hoe het nu zou klinken, waarom niet’, zegt Bonno.

‘Ik zag laatst in de Mojo een foto van de reünie van de Sex Pistols: vier mannen van middelbare leeftijd met buikjes, badges en opgeschoren punkkuiven. Dad’s army stond erboven: Daar komen de schutters …’ Bonno moet lachen en drukt op de ejectknop. Schmucks 44, live at the Laundry schuift de videorecorder uit.

Richard

Mij. Kan. Niks. Gebeuren. Die vier woorden had ik de dagen voor de terugvlucht minstens honderd keer in mezelf uitgesproken. Op straat, caféterrassen, hardop in mijn hotelbed, schreeuwend in het park. Mij kan niks gebeuren. Ik had het zelfvertrouwen er letterlijk bij mezelf in geramd. Het leek te hebben geholpen, want het inchecken van de bagage ging relaxed, en tijdens de vlucht naar Frankfurt voelde ik me senang. Het was of ik terugkwam van een doorsneeweekje chillen op Ibiza of Mallorca. Hoewel deze trip met de beste wil van de wereld niet ‘doorsnee’ genoemd kon worden.

Vrijwel meteen na het opstijgen in Sao Paulo was ik in een diepe slaap gevallen. Na een uur of drie werd ik wakker van de geur van vis. De stewardess had een garnalenrisotto met kabeljauw voor mijn neus geschoven. Dat deden ze niet slecht bij Lufthansa. Wit wijntje erbij, prima wakker worden. Ik raakte in gesprek met mijn buurman, Jürgen, een expat uit München. Hij werkte voor een bedrijf in beveiligingssystemen, wat een booming markt was in Brazilië, helemaal als je het had over de detailhandel. Met een op maat gesneden campagne probeerde Jürgen de Brazilianen rijp te maken voor de aanschaf van geavanceerde alarmsystemen, compleet met infrarooddetectie.

Gelukkig had Jürgen ook iets met jazz. We vonden elkaar in het opsommen van platen die in geen enkele collectie mochten ontbreken. Blakey, Mingus, Monk, Coltrane, zelfs Ike Quebec en Albert Ayler vond hij te gek. Een reeks minietjes Jack Daniels later waren we vrienden voor het leven. Jazz geeft. Jazz weet. Jazz spreekt. Zou Deelder zeggen.

Toen ik opnieuw wakker werd, was de landing al ingezet. Over twintig minuten zouden we in Frankfurt zijn. Van daaruit vloog ik door naar Zürich, de boardingpass had ik al op zak. Het was een minuut of tien wandelen van de ene terminal naar de andere, wist ik, en omdat ik binnen twee uur verder vloog, hoefde ik niet door de douane. Plenty of time voor een stevig ontbijtje met espresso en cognac toe. Drank, mits juist gedoseerd, was een prima medicijn tegen jetlag, had ik in de loop der jaren ontdekt.

Bij het verlaten van het vliegtuig scheurde ik de instapkaart Sao Paulo-Frankfurt in vieren, en schoof die in een willekeurig bagagenetje. Opgeruimd stond netjes. Even later inspecteerde ik in een toilet mijn uiterlijk. Kon slechter. Met mijn zongebruinde gezicht, Hilfigershirt en zomerkostuum zag ik eruit als een geslaagd zakenman. Was ik in feite ook, bedacht ik, terwijl ik met natte handen mijn haar naar achteren streek. Ik bleef even voor de spiegel staan en keek mezelf diep in de ogen. Mij. Kan. Niks. Gebeuren.

Via de borden connecting flights belandde ik in de terminal waarvandaan ik door zou vliegen naar Zwitserland. De laatste fase was ingegaan, over een uurtje al zat ik boven de Alpen. Ik had het ’m bijna geflikt. In Zürich zou ik een taxi nemen naar een vijfsterrenhotel, een paar uurtjes slapen, en dan ’s avonds het nachtleven in duiken. Dat had ik verdiend.

Het boarden van Lufthansavlucht 0711 via Zürich naar Rome begon, werd omgeroepen. Door de glazen wand van de wachtruimte verdwenen de eerste passagiers al in de slurf. Ik zag twee mannen met oortjes de rij observeren vanaf een entresol boven de tourniquets. Ik sloot aan en haalde de instapkaart uit mijn binnenzak. Mij kon niks gebeuren. Dacht ik. Maar op het moment dat ik mijn boardingpas voor de scanner hield en tegen het draaihekje duwde, sloeg de schrik me om het hart. Het hekje blokkeerde, een sirene begon te loeien, oranje lichten aan weerszijden van de tourniquet flitsten aan. Mijn hart ging als een gek tekeer, in paniek draaide ik me om naar de vrouw achter me en stamelde iets over een defecte boardingpas. Op hetzelfde moment werd ik bij mijn polsen gegrepen. Het ging zo snel dat ik nauwelijks in de gaten had wat er gebeurde. Een van de mannen van de entresol – hoe kon die in godsnaam zo snel hier beneden zijn beland? – hield een pasje voor mijn neus. ‘Herr Brandt, Sie sind vorläufig festgenommen.’ Bad news, ze kenden zelfs mijn naam.

In een reflex probeerde ik me los te rukken. Volkomen zinloos natuurlijk. De greep om mijn polsen werd steviger, de blikken dreigender. ‘Sie solten ruhig bleiben, Herr Brandt’, zei een van de mannen. Het waren er drie. Een ander haalde een tiewrap tevoorschijn en bond mijn polsen voor mijn buik.

Ik zweette over mijn hele lichaam. Mijn rugtas had ik laten vallen, net als mijn paspoort en de boardingpas. Een agent raapte de spullen bij elkaar en liet die in een plastic zak glijden. De sirene was gestopt, maar de alarmlichten knipperden nog steeds. De andere wachtenden hadden zich uit de voeten gemaakt en volgden mijn arrestatie vanaf veilige afstand, wijzend, fluisterend, met grote ogen. De tiewrap sneed in mijn polsen.

‘Kom op, kom op, kom op’, sprak ik mezelf moed in. Maar de machinerie onder mijn schedeldak leek bonkend en knarsend tot stilstand gekomen. ‘Bitte, gentlemen,’ probeerde ik nog, ‘ik vlieg zo door naar Zürich, ik heb maar een half uur.’ Maar mijn woorden hadden de impact van vochtig buskruit, helder denken lukte niet.

Even later liep ik tussen twee agenten van de luchthavenpolitie door een doolhof van transportgangen. Het tl-licht deed pijn aan mijn ogen, stemde me somber. Bij een met staalplaat beveiligde deur stopten we. überwachungsgruppe rauschgift, las ik. Iemand toetste een code in, de agent die achter me had gelopen kwam voor me staan en maakte zich breed. ‘Wissen sie warum sie festgenommen sind, Herr Brandt?’ Zonder een antwoord af te wachten trok hij zijn jack open en gunde me een blik op zijn dienstwapen, een Beretta, dacht ik. Hij keek me recht in de ogen. ‘Met uw type criminelen zijn we op alles voorbereid.’ Daarna duwde hij me voor zich uit het douanekantoor binnen. Ik werd gefouilleerd, gefotografeerd en naar een wachtruimte geleid. Daar stond de koffer die in Sao Paulo op mijn naam was ingecheckt.

Tom

Boven op mijn stapeltje maandagpost lag een smoezelige envelop met een Duitse postzegel. vertrouwelijk! stond er in de linkerbovenhoek. Een adres ontbrak. tom derckx, de omroep, hilversum, holland, las ik. Door de o van mijn voornaam was een bliksemschicht getekend. Daardoor wist ik meteen van wie de brief was. Ik draaide de envelop om en jawel, daar stond zijn naam, Richard Brandt, met daaronder een adres in Kassel.

Richard. Hoelang had ik die niet gezien of gesproken? Ik groef in mijn geheugen. Dat moest een jaar of vijf zijn. Wat zou hij van me willen?

Ik haalde een aan beide kanten beschreven a4’tje uit de envelop, gedateerd 2 september. Vreemd dat een brief uit Duitsland twee weken nodig had om zijn bestemming te bereiken. Ik begon te lezen.

Beste Tom,

Het zou mooi zijn als hier een voorstel voor een reünie inclusief optreden van de Schmucks voor je lag. Helaas zal dat op korte termijn moeilijk worden, want ik zit in Duitsland in de gevangenis.

Verder kwam ik niet. Met een venijnig tikje zette Eva een bekertje cappuccino op mijn bureau. Schuim spatte over de rand. ‘We hebben een viewing, Tom Derckx! Nú. Iedereen loopt zich een ongeluk te haasten, en jij zit hier een beetje te spacen.’ Eva keek op haar gsm. ‘Om half elf wil Snaaij je spreken, trouwens. Het gaat over de kijkcijfers van zaterdag. Daarna moeten de gidsteksten door, daar heb je vast al naar gekeken … En om uiterlijk twaalf uur willen ze een go of no go voor het interview met Justin …’

‘Relax een beetje, Eva, het is maandagochtend.’

Ze kneep haar ogen samen. ‘Godverdomme, Tom, is dat briefje van je minnares belangrijker?’ Eva zag de postzegel op de envelop. ‘Ach, woont ze in Duitsland?’

‘Vriend van me,’ zei ik, terwijl ik het a4’tje terugstopte in de envelop, ‘hij zit in de bak.’ Maar Eva stond al twee bureaus verder met de gsm aan haar oor. De brief stak ik in mijn binnenzak. Welcome to the working week!

Ik scrolde door mijn mail, checkte de aftiteling en nam de agenda door. Maar mijn gedachten zaten bij Richard. Wat zou hij uitgespookt hebben? Waar had ik hem ook weer voor het laatst gezien? Ik bladerde door mijn geheugen en opeens wist ik het weer. w139, Warmoesstraat. Op een borrel na de opening van een expositie. Inderdaad minstens vijf jaar terug.

Ik was verrast geweest om Richard tegen te komen op die plek. Hij had altijd gezegd weinig met kunst te hebben. Fuck art, let’s dance was een favoriete oneliner van hem. Met de Schmucks hadden we zelfs een song die zo heette. Ik sprak Richard maar even, daar in de Warmoesstraat. Hij had haast, tenminste, daar leek het op. Dat was niks nieuws, Richard straalde altijd iets onrustigs uit. Hij zag er gesoigneerd uit, wist ik nog. Zijn halflange haar was achterovergekamd, hij droeg een duur horloge en een maatkostuum. Toen hij zag dat ik bewonderend naar zijn outfit keek, had hij meteen aangeboden wel iets voor me te kunnen ritselen. ‘Corneliani, jongen, echt de top! Als je er ook een wilt, bel je me, deal?’

Met de hem zo typerende branie vertelde hij wat hij tegenwoordig deed. ‘Beetje verzekeren, beetje beleggen, beetje effecten. Win some, lose some. Maar vooral dat eerste!’ Daarna lachte hij zijn Richardlach. Hij vroeg hoe het met Bonno was, en met Marva, hoorde ik daar nog weleens iets van? Zat ze nog steeds in Parijs met die Corsicaan van ’r? ‘Jezus, man, Marva Louwman. Wat een cool wijf was dat. Zonder haar zou het nooit zo hard gegaan zijn met de Schmucks.’ Na twee snelle glazen witte wijn was Richard weg. Hij zei een afspraak te hebben, even verderop, en had me zijn visitekaartje in de hand gedrukt. ‘Je moet me echt bellen, Tommie, dan gaan we weer eens een keer een avondje ouwerwets naar de klote.’

Daar was Eva weer. ‘Vijf over half elf, Tom, kom op, Snaaij zit te wachten.’ Ze liep al richting de lift. Snaaij was sinds kort algemeen directeur van de Omroep. Na jaren van slijmen, draaien en likken had hij die positie veroverd. Eindelijk mocht hij zich overal mee bemoeien en danste iedereen naar zijn pijpen. ‘Goedemorgen, meneer Snaaij, wat een ge-wel-dig gala was het! Zes Platina Tulpen! Zeven miljoen kijkers! Respect!’

Als Arend J. Snaaij – ‘let op de J’ – had hij in de jaren tachtig naam gemaakt met een radioprogramma vol ‘tegendraads lawaai uit de frontlinie’. Het militante uiterlijk en de radicale opvattingen van toen waren al langgeleden ingeruild voor een maatpak met stropdas en een vocabulaire vol gezond marktdenken. Daar had je heel wat meer aan. Samen met de ja-knikkers van zijn managementteam werkte Snaaij aan wat in de wandelgangen ‘de grote zuivering’ werd genoemd.

Snaaij zat achter zijn bureau en staarde naar het scherm van zijn iPad toen we binnenkwamen. Heel even keek hij op en mompelde iets. We gingen tegenover hem zitten. Schuin achter zijn bureau stond een houten paneel met een hertenkop. Het pakpapier zat er nog deels omheen. Ik stond op, voelde aan het gewei en aaide over de snuit. Snaaij draaide zijn stoel naar me toe. ‘Doe alsjeblieft voorzichtig met mijn eland. Ruim negentig is die, komt uit Litouwen. Aangekocht via de kunstregeling.’ Hij schraapte zijn keel. ‘De huishoudelijke dienst komt hem zo ophangen, zou fijn zijn als wij dan klaar zijn. Dus ter zake nu, Derckx.’ Ik ging weer naast Eva zitten. De directeur schoof zijn stoel naar achteren, ging staan, vouwde zijn handen en keek omhoog naar het systeemplafond. Het leek alsof hij ons wilde voorgaan in gebed, zoals hij daar achter zijn bureau stond. Eva keek mijn kant op en knipoogde.

‘Ik wil het kort houden,’ sprak hij, ‘jullie programma ligt moeilijk, uitermate moeilijk. Niet alleen bij ons, het managementteam, maar ook bij de Raad.’

‘Sinds wanneer gaat de Raad van Bestuur over programma’s?’ vroeg ik.

‘Speelt al-tijd mee op de achtergrond, Derckx, speelt al-tijd mee … Maar laat me mijn verhaal afmaken. We maken ons zorgen. Het kijktijdaandeel is te laag, komt niet in de buurt van de target. We hebben het nu drie uitzendingen aangekeken, maar …’ Snaaijs blik dwaalde af en hij begon een verhaal over bezuinigingen, reclamegelden en het focussen op leefstijlgroepen. Ik zuchtte.

‘De minuutgrafiek laat onaanvaardbaar hoog zapgedrag zien. Dat moet anders. Ik wil dat we binnen twee weken op minimaal de targethoogte zitten.’ Hij likte aan zijn wijsvinger en streek ermee langs zijn wenkbrauwen.

‘En dat is?’ vroeg Eva.

Snaaij schudde zijn hoofd. ‘Hoe is het in godsnaam mogelijk is dat jullie niet op de hoogte zijn van die cijfers? Ik kan ze wel dromen.’ Hij beende naar een flipover in de hoek van de kamer en pakte een viltstift. ‘Eén! Komma! Twee! Miljoen!’ Venijnig kalkte hij de cijfers op het papier, maar na drie nullen hield de stift ermee op. Toen hij het uitgedroogde ding in de prullenbak wilde smijten, ketste het af op de rand.

Snaaij liep rood aan. ‘Zeg het maar, Derckx!’

Ik zuchtte.

‘Nou, dan zeg ik het: Trek alles uit de kast, laat die intellectuele ijdeltuiterij varen en go for it. Anders is het binnen een maand einde verhaal, simple as that.’ Snaaij pakte zijn iPad en duwde me die in handen. ‘Kijk naar die curve, in twee minuten van een miljoen naar vijfhonderdtachtigduizend …’ Druppeltjes speeksel daalden neer op het scherm en op mijn hand, die ik afveegde aan mijn broek.

Met samengeknepen lippen keek ik naar Snaaij, die naar de zendmast in de verte tuurde. Toen hij zijn gezicht weer mijn kant op draaide, klonk hij vertrouwelijk. ‘Wat we gaan doen, Derckx, is verdomd simpel: meer publieksparticipatie, het kijktijdaandeel moet uit het rood. Ik heb Harry Zoomers van Fast Media Factory erop gezet. Vanmiddag komt hij met een quickscan, vanaf morgen begeleidt hij het productieproces.’

‘Onder curatele, dus’, zei ik. Bloed steeg naar mijn hoofd, mijn vingers begonnen te tintelen. De iPad in mijn handen irriteerde me. ‘Duidelijk, Arend.’ Ik kon me niet langer inhouden, en frisbeede Snaaijs iPad richting zijn bureau.

Terug op de redactie maakte ik het nieuws over de komst van Zoomers bekend. ‘Als die klojo van fmf komt bepalen hoe we hier een programma moeten maken, ben ik weg.’ Terwijl ik het vertelde werd ik opnieuw boos. Eva nam het over. ‘Je ging behoorlijk tekeer. Die Snaaij is onuitstaanbaar, maar dat met die tablet … Handig was dat niet.’ Ik zag de iPad weer over het bureau schuiven en met een plof tussen de hoorns van het elandgewei belanden.

Om half zes hield ik het voor gezien. Televisiegezichten en omroepbobo’s lachten me toe vanaf hun portretten in de hal. Op het parkeerdek beneden opende de chauffeur van Snaaij het achterportier van een witte Volvo s70.

Ik haalde mijn gsm tevoorschijn en belde Bonno. Toen hij opnam hoorde ik een cirkelzaag snerpen, op de achtergrond klonk een Nederlandstalig lied. Bonno stond vier hoog op een steiger, ergens in Diepenveen. ‘Tommie, man! Hoe is ’t? Wacht, ik klim even naar binnen.’ Het achtergrondlawaai verdween. ‘Overwerk’, zei Bonno. ‘Kozijnen plaatsen, moet af vandaag.’ Bonno klonk relaxed. Zoals altijd. Ik was weleens jaloers op de rust die hij uitstraalde. Ik besloot dat het geen goed moment was om over Richards brief te beginnen. Woensdagavond had Bonno vrij, we spraken af in Zwolle, in La Bamba, met bier en tapas.

In de auto herlas ik de brief van Richard, borg hem op in het dashboardkastje en startte de motor. The Black Keys gingen verder waar ze ’s ochtends waren gebleven: The actors here have not got a clue, baby I’m howling for you.

Richard

Kassel, 1 september 2010

Beste Tom,

Het zou mooi zijn als hier een voorstel voor een reünie inclusief optreden van de Schmucks voor je lag. Helaas zal dat op korte termijn moeilijk worden, want ik zit in Duitsland in de gevangenis. Ik zal het verhaal kort houden. Op 12 oktober 2009 was ik onderweg van Sao Paulo naar Zürich. Daarvoor moest ik in Frankfurt overstappen en ik werd vlak voor ik kon instappen ‘vorläufig festgenommen’. In het douanekantoor confronteerden ze me met een koffer die ik niet zelf had ingecheckt, hoewel die wel op mijn naam was geregistreerd in Brazilië. De koffer was door een drugshond bij het omladen ontdekt. Er zat bijna vijf kilo pure cocaïne in!

De volgende dag werd ik voorgeleid bij de rechter-commissaris en in voorarrest geplaatst, ‘Untersuchungshaft’ noemen ze dat hier. Na vier (!) maanden in deze ellende had justitie geen duvel gedaan, behalve de verpakte cocaïne op vingerafdrukken en kwaliteit onderzoeken (resultaat: geen vingerafdrukken, zuiverheid 92,1 procent). Nog drie maanden later kwam de rechtszaak, die twee dagen duurde (normale koerierszaken duren drie uur!). In zijn uitspraak zei de rechter: ‘Uw lange verhaal klinkt waterdicht, maar we houden het voor een theorie. Wir glauben Sie haben irgendwo etwas damit zu tun.’ Uitspraak: vierenhalf jaar, ongeveer een jaar per kilo.

Voor Nederlandse begrippen is deze gang van zaken onvoorstelbaar. De regels van de rechtsstaat worden hier met voeten getreden. Met in totaal vijf advocaten heb ik geprobeerd mijn recht te halen, maar het mocht niet baten. Ik overweeg nu om een van de beste advocaten van Duitsland (Ferdinand von Schirach) opdracht te geven om een ‘wiederaufnahme’ te forceren. Als mijn moeder het nog kan voorschieten tenminste, ze heeft me al heel wat geleend inmiddels.

Na zeven maanden voorarrest in een zwaarbewaakte strafinrichting in Weterstadt zit ik nu in Kassel, waar ik met een beetje pech dus nog drieënhalf jaar moet uitzitten. Via de ambassade probeer ik wel om naar Nederland overgeplaatst te worden, maar dat is voorlopig niet aan de orde. Je zou verwachten dat het verblijf hier met het verstrijken van de tijd lichter wordt, maar bij mij is het tegenovergestelde waar. Ik heb veel last van depressies en huilbuien. Ik krijg ook steeds meer het gevoel dat ik alle grip op mijn zaak verloren heb.

Beste Tom, je begrijpt dat mijn verhaal veel langer is. We zijn elkaar weliswaar de laatste jaren een beetje uit het oog verloren, maar dat wil niet zeggen dat ik de vriendschap met jou (en met Bonno – zie je hem nog vaak?) heel erg op prijs stel.

Maar nu het belangrijkste. Ik zou je (jullie allebei) heel graag het een en ander in vertrouwen willen vertellen. Het gaat over iets wat ik hier niet op kan schrijven, omdat al mijn brieven worden gelezen. Mijn verhaal heeft mede te maken met mijn broer Rick, die zeer ernstig ziek is. Hij heeft kanker en is terminaal, kan niet meer lopen, niks. Ze vermoeden dat hij de Kerst niet eens zal halen.

Mijn vraag: zijn jullie bereid om me hier te komen opzoeken? Ik weet dat Kassel een behoorlijk eind weg is, dat ik veel van jullie vraag, maar ik zou het ongelofelijk op prijs stellen als jullie die reis voor me zouden willen maken.

Ik hoop snel iets van je (jullie) te horen.

Met hartelijke groeten,

Richard Brandt

P.S. Eén keer in de maand ben ik in de gelegenheid om (korte) telefoongesprekken te voeren. Ik heb alleen je nummer niet meer. Als je me schrijft, geef je me dan je telefoonnummer door?

Tom & Bonno

Bonno heeft grote handen, ruw als grof schuurpapier. Ik keek hoe ze de menukaart vasthielden, verwonderde me er weer eens over dat hij met die kolenschoppen zulke subtiele klanken uit een gitaar kon toveren. We zaten tegenover elkaar in La Bamba, hartje Zwolle. Op tafel twee Corona’s. Even eerder hadden we elkaar voor de deur met een omhelzing begroet. Zo ging dat altijd, of we elkaar nou een week of drie maanden niet hadden gezien. Bonno woonde al zijn hele leven in Zwolle. Hij had er zijn gezin, zijn huis, zijn vrienden en zijn bedrijf, Neesink Bouw bv. Bonno was gehecht aan onze geboortestad, waar ik al weg was sinds 1980, toen ik ging studeren in Utrecht. In die dertig jaar was Zwolle van duffe provincieplaats uitgegroeid tot bruisende studentenstad. De kvp-truttigheid van eind jaren zeventig was er definitief vertrokken. Goeie horeca, veel bands en muzikanten, toffe sfeer, kortom: reuring. Wat wilde je nog meer?

Bonno vertelde enthousiast over Cheetah Burns, een nieuwe band die hem gevraagd had om wat tracks van ze te produceren. Drie jonge gastjes, met een power! Ze wisten dat hij ooit de gitarist was van Schmucks 44, van het een kwam het ander, en inmiddels speelde hij met ze mee. De energie en het enthousiasme deden hem denken aan vroeger. Komende vrijdag speelden ze in Hedon. Als ik zin had zette hij Carla en mij op de gastenlijst.

‘Hoe is ’t thuis trouwens?’ vroeg Bonno.

‘Geen klachten,’ zei ik, ‘maar des te meer gedonder op het Mediapark.’

‘Ik heb zaterdag ’t laatste half uur gezien. Was best oké, toch?’

‘Oké,’ zuchtte ik, ‘niet meer, niet minder. Het eindeloze gezeik eromheen is gekmakend … Snaaij, zegt die naam je iets?’ Bonno dacht even na.

‘Mijn directeur.’

‘O, ja, die.’

‘Eergisteren had ik woorden met ’m. Heb ik zijn iPad wat onzorgvuldig behandeld. Die vent haalt het bloed onder je …’

Bonno glimlachte. ‘Altijd gezeik in Hilversum, hè?’

‘En hoe is ’t op de bouw?’

Bonno nam een slok bier en keek me zwijgend aan. ‘Hard werken, weinig geld. Ik zie de eenmansbedrijfjes stuk voor stuk omvallen. Iedereen houdt het geld in de zak door die verdomde crisis. Ik ben blij dat Mijke vier dagen werkt, anders zouden we het niet rooien. Drie studerende kinderen, kost wat. En dan die knie, hè.’ Bonno schoof zijn stoel naar achteren en sloeg met zijn hand op het rechterbovenbeen. ‘Slijtage. Het gaat steeds sneller, soms zak ik er zomaar doorheen.’ Bonno lachte, schoof zijn stoel aan en nam een teug Corona. ‘We worden oud, jongen.’

‘Ik kreeg maandag een brief’, zei ik en ik haalde de envelop uit mijn binnenzak. ‘Hij is ook voor jou.’ Ik legde hem voor Bonno op tafel. Hij keek er een paar seconden naar, en toen weer naar mij. ‘Van Richard Brandt.’

Bonno pakte de envelop, draaide hem om en las het adres. ‘Fuck, zit Richard in de bak? In Duitsland?’ Hij schudde zijn hoofd en keek me aan.

Daar was de serveerster. ‘Weten jullie het al?’ We bestelden.

‘Nog drie jaar moet-ie’, zei ik. ‘Vorig jaar gepakt in Frankfurt, van Sao Paulo op weg naar Zürich. Met een koffer waarvan hij beweert dat die niet van hem was. Zou geen probleem zijn geweest als er geen vijf kilo pure coke in had gezeten.’

‘Jezus, wat een eikel’, zuchtte Bonno. Hij haalde de brief uit de envelop, vouwde hem open en begon te lezen. Af en toe pauzeerde hij, keek me hoofdschuddend aan, en las dan verder. ‘Niet te geloven.’ Bonno keek op van de brief. ‘En hij zou niet hebben geweten dat die dope in zijn koffer zat?’

‘Coke smokkelen uit Brazilië. Dan moet je behoorlijk wanhopig zijn. Ik weet het niet.’

‘Ik zie Richard overal voor aan’, zei Bonno. ‘Als die geld nodig heeft … Ging hij nog steeds met die types om die hij toen in Paradiso aan ons voorstelde?’

‘Bij The Strokes? Fuck, ja, is waar ook. Ongelofelijk, wat een gasten. Geen idee of hij daar nog wat mee te maken heeft.’

Ons tafeltje werd langzaam volgebouwd met tapas. Op de achtergrond klonk Manu Chao.

‘Wanneer was dat ook alweer, The Strokes?’

‘Niet lang na nine-eleven,’ meende ik, ‘het ging bijna nergens anders over.’

‘Fuck, wat was ik kwaad op die gast, toen.’

Ik zag ons weer op de Zieseniskade staan.

Richard showde ons vol trots zijn zilverkleurige bmw Coupé. We zouden nog ‘een afzakkertje nemen’ bij hem thuis in Oost. Richard was verre van nuchter, maar we waren zelf ook niet helemaal fris. Bonno zat op de achterbank, ik voorin. We scheurden over de Stadhouderskade, Sonny Rollins schalde uit de speakers. Even voorbij het stoplicht was er lichte paniek, ter hoogte van de Heinekenbrouwerij was de weg afgezet en stond een agent met een staaflamp te zwaaien. ‘Godverdomme, alcoholcontrole’, zei Richard en hij aarzelde niet. Hij gooide de auto in de achteruit, draaide over de stoep achter het stoplicht langs, en stoof tegen de rijrichting in de Ferdinand Bol in. Het leek heel even spannend, maar Bonno en ik hadden er snel genoeg van. Richard had daar geen boodschap aan. Vol gas stoof hij over de trambaan, ternauwernood ontweek hij twee fietsers. Het was bloedlink. Toen een scooter frontaal op ons afkwam, gooide Richard op het laatste moment zijn stuur om, waarbij het chassis over een verkeersdrempel schuurde. Het klonk alsof de onderkant van de bmw werd opengereten. ‘Niks aan de hand, kan die hebben’, lachte Richard.

‘Waar ben je mee bezig, man!’ schreeuwde Bonno.

‘Sorry, jongens, moet even.’ En toen, naar mij: ‘Tom, doe dat dashboardkastje open.’ We draaiden met een kilometer of zestig de Gerard Dou in. De motor loeide, we roken een brandlucht.

‘Als je die auto niet nú aan de kant zet, Brandt!’ schreeuwde Bonno. Het had geen effect. Ik klapte het dashboardkastje open. Meteen griste Richard er een plastic zak ter grootte van een pak soda uit, die hij in zijn binnenzak propte. ‘Richard, lul! Als we daarmee gepakt worden …’

‘Ik spreek jou nog, Brandt!’ brieste Bonno vanaf de achterbank.

Aan het eind van de straat minderde Richard vaart en draaide met één hand een parkeervak in. ‘Zo, dames, nog een klein sprintje, en dan komen de kamelen …’ Hij grijnsde en genoot zichtbaar van de spanning. Ik gooide het portier open, en we renden achter Richard aan richting Ceintuurbaan. Daar kwam lijn 3 net aanrijden. Nahijgend gingen we zitten. Bonno en ik in het midden, Richard uit voorzorg achterin. Bonno kookte en wilde op Richard af. Ik wist hem een beetje te kalmeren.

Bij de Amsteldijk scheurden twee politiemotoren met zwaailicht en sirene de kant op waar we vandaan kwamen. We keken elkaar aan. Door het oog van de naald. Hoek Oosterpark-Linnaeusstraat stapten we uit. Alsof er niets gebeurd was, had Richard meteen weer het hoogste woord; wat een losers, die cops.

Bonno kon het even niet hebben, stevende woest op hem af. Ik besloot me er niet in te mengen, wandelde naar een pinautomaat aan de overkant.

De pollo al diabolo smaakte goed. ‘Als ze ons gepakt hadden toen, waren we goed de lul geweest’, zei ik.

‘Twee ons coke had die gek op zak, of hoeveel was het. Ik heb Richard wel even op zijn kloten gegeven toen,’ zei Bonno, ‘de lul. Maar toch mag ik hem ergens. Het probleem met Richard is dat je nooit weet wat je aan hem hebt.’

‘Bijna iedereen vindt hem een egocentrische aso,’ zei ik, ‘zo komt hij over, helemaal als je hem niet kent.’ Ik vertelde over onze laatste ontmoeting, in w139. Hoe hij zinspeelde op een reünie van de Schmucks.

‘Zat hij nog zo zwaar aan de dope, toen?’ vroeg Bonno en hij nam een slok bier.

‘Voor een cleane Richard moeten we heel ver terug’, zei ik. Bonno tikte tegen de envelop, die ik tijdelijk in het peper-en-zoutstel had geparkeerd.

‘Ik weet wat jij nu gaat voorstellen …’