Fleur Bourgonje

Uitval

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

www.fleurbourgonje.nl

© Fleur Bourgonje, 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Moment/Getty Images

isbn 978 90 445 3415 3

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

De lantaarnpaal

Op 18 maart 2011 stak ik in alle vroegte het Museumplein in Amsterdam over om in het café van het Concertgebouw te ontbijten. Die wandeling had de hele winter bij mijn ochtendritueel gehoord. De stad was op dat uur nog niet echt op gang gekomen, op de trams en de fietsers na was er weinig verkeer, weinig lawaai. De ochtendschemering verhinderde nog net dat nieuwe indrukken de beelden en personen verdrongen die zich in mijn geheugen aan het schikken waren om een rol te gaan spelen in de roman die ik aan het schrijven was. Als het regende, liet ik me nat worden en verbeeldde me dat de overtollige woorden en oneigenlijke ideeën van me afdropen, de grond in. Als het vroor, haalde ik zo diep mogelijk adem in een ritme dat op mijn passen was afgestemd: zes voor de inademing, vier voor het adem inhouden, acht voor de uitademing, even wachten en opnieuw zes, vier, acht – en dan had ik het gevoel dat de koude, zuivere lucht in mijn longen maar vooral in mijn hoofd het kaf van het koren scheidde. Wanneer ik langzaam liep, was het om de gedachten en beelden af te remmen, om ze te dwingen nog even te wachten, nog wat verder te rijpen, en ik haastte me wanneer ik meende dat wachten weleens gevaarlijk kon zijn omdat een plotseling, tot dan toe verborgen inzicht onvindbaar kon terugzinken in het moeras van waarnemingen en herinneringen.

Op die 18de maart haastte ik me. Er was geen sprake van tellen, ademhalen en adem inhouden, integendeel, ik had geen besef van wat mijn lichaam aan het uitvoeren was. Er was geen reden voor haast. Het gevaar van beelden verliezen, woorden vergeten en het spoor van een gedachtegang bijster raken was geweken omdat ik de dag ervoor mijn manuscript aan de uitgever had overhandigd. Het verhaal was af. Er viel niets meer te vertellen. Ik was uitgeschreven, of beter gezegd, leeg geschreven. Ik had twee jaar lang gehoorzaamd aan mijn eigen dwingende verzoek – het was bijna een existentiële noodzaak geworden – mijn geschiedenis aan de hand van zich aandienende herinneringen te ordenen, er vorm aan te geven zodat ik overzicht, wellicht zelfs inzicht kreeg in en daardoor greep op mijn leven. Het verwachte wegvallen van mijn lichamelijk langzaam aftakelende moeder had daar mogelijk mee te maken: kort nadat zij een even oude vriendin dood op de voordeurmat had aangetroffen, kreeg ze een beroerte waardoor ze tijdelijk de macht over een been en voorgoed de illusie van autonomie en onsterfelijkheid verloor. Misschien zou ik haar binnen afzienbare tijd niets meer over haar geschiedenis en de mijne kunnen vragen. Dat het voor vragen sowieso te laat was realiseerde ik me pas later, toen ze naar haar directe omgeving verholen signalen uitzond – een blik, een gebaar, enkele woorden – die aangaven dat ze, nu ze aan het eind van haar leven was gekomen, haar gemoedsrust niet meer wilde laten verstoren door een pijnlijke herinnering of een conflict dat ze lang geleden over het hoofd had gezien.

De ervaringen waarvan ik meende dat ze mij hadden gevormd, stonden nu op papier. De afzonderlijke delen van mijn leven had ik tot een geheel geschreven waardoor ze de kracht verloren me te kunnen achtervolgen om te schokken, in verwarring te brengen of te ontroeren. Ik had, dacht ik, een of meerdere knopen ontward en de rode draad zo achteloos mogelijk door het verhaal laten lopen, een verhaal dat ik na lang aarzelen de dag tevoren in een gesloten envelop in vreemde handen had gelegd. Overmand door een gevoel van bevrijding was ik met een late trein terug naar huis gegaan.

Ineens, ter hoogte van het monument voor de Vrouwen van Ravensbrück, ging ik ongewild nog sneller lopen alsof ik iemand of iets moest inhalen, of nee, juist voor wilde blijven, koste wat het kost wilde ontwijken. Maar er liep niemand voor of achter me, niets stond me in de weg. Het was bijna acht uur. Het café kon elk moment opengaan. Ik zou, zoals op de meeste ochtenden, de eerste klant zijn en de serveerster zou gewoontegetrouw een extra warme koffie verkeerd met een croissant voor me neerzetten, daarna zou ze een cd met rustige klassieke muziek in het apparaat schuiven en vers gebak in de vitrine uitstallen. Ik hoefde niets te ontvluchten en nergens bang voor te zijn, integendeel. Toch rende ik.

De bewaker die in de verhoogde uitkijkpost voor het omheinde Amerikaanse consulaat zijn nachtdienst zat uit te zitten, heeft niet opgemerkt dat beneden op het voetgangerspad, midden in het terrein dat hij moest bewaken, in het brandpunt van zijn blikveld, een vrouw plotseling om haar as leek te draaien, wankelde, door het rechterbeen zakte en naar haar hart greep alsof ze van dichtbij in haar borst was geschoten. Ook de tuinman, die op een grote grasmaaier over de gazons van het Museumplein raasde, zag haar niet zwikken en draaien en even later een lantaarnpaal omklemmen alsof het een mens was, en de werklui op de steigers van het Stedelijk Museum stonden met de rug naar haar toe een muur te metselen. Alleen de honden die hier iedere ochtend op dit uur werden uitgelaten en door het dolle heen achter elkaar aan renden, roken onraad en kwamen in een roedel luid blaffend op haar afgestormd.

Je kunt ergens vandaan gaan en ergens aankomen zonder te weten hoe. Je kunt ergens naartoe lopen zonder richtingsgevoel, zelfs zonder gevoel in je ledematen en met ogen die wel kijken maar niet zien, met hersenen die links en rechts signalen doorgeven maar niet denken – alsof een hijskraan of bulldozer je oppakt en verderop neerzet zoals hij dat met puin, boomstronken en blokken beton doet. Het is mogelijk dat je in een café terechtkomt en niet weet hoe je zo ver bent gekomen, door toedoen van anderen of op eigen kracht, dat je een extra warme koffie verkeerd voorgezet krijgt en pas dan jezelf hoort stamelen: ‘Hou me alsjeblieft in de gaten, het kan zijn dat ik wegglijd, dat ik val …’

De draaideur

De tafel waarop ik lag werd gedeeltelijk de scanner ingeschoven. Het ging om mijn hersenen, om wat zich die ochtend mogelijk onder de schedel had afgespeeld. ‘Spoed!’ stond op de envelop met de verwijzing, en in de linkerbovenhoek van het formulier had een dokter ‘urgent’ geschreven. Omdat ik nog niet had ontbeten vroeg ik om een glas water en een koekje, een cracker, brood; ik kreeg alleen een bekertje water, die onthouding hoorde bij ‘spoed!’ en ‘urgent’. Mijn hoofd werd klem gelegd opdat het niet zou bewegen. Opdat niets zou bewegen. Opdat mijn lichaam – mijn leven – stil bleef liggen.

Het verschijnsel, wist ik, heet ‘uitval’. Omdat iets uitvalt. Wat uitvalt is er nog wel, maar het hoort nergens meer bij. Het weigert dienst. Het lijkt alvast dood te gaan om je te laten wennen aan levenloosheid, maar het keert na een tijdje terug en gehoorzaamt bij stukjes en beetjes weer aan een prikkel vanuit de hersenen. Soms is wat uitvalt een ooglid. Dan weer een mondhoek, een lip of een tong. Het kan ook een arm of alleen een hand zijn. Het kunnen herinneringen zijn, dat had ik van dichtbij gezien, of flarden van een leven, stukken van een spraak. In mijn geval was het een been dat zich van mijn lichaam had losgemaakt. De rechterknie verdraaide, de enkel zwikte, het onderbeen werd een vreemd ding dat bij me vandaan ging en woorden in een vreemde volgorde als een touw achter zich aan sleepte naar nergens. Tot ze zich even later – hoeveel later weet ik niet, want ook het besef van de tijd had me in de steek gelaten – aarzelend ordenden: ‘kom terug, been, ik heb je nodig, zonder jou kan ik niet lopen, zonder jou ben ik niets’ en het been terugkwam, slap, zwaar. Ik bleef me vastklampen aan de lantaarnpaal omdat ik het been niet vertrouwde, ik gaf het bevelen, schoof de voet heen en weer over het pad alsof ik een keitje van de schoenzool wilde vegen, probeerde de knie te buigen, liet de paal ten slotte toch voorzichtig los, steunde vooral op het linkerbeen en begon te schuifelen terwijl de grasmaaier voorbijraasde, de metselaars een muur metselden en de honden afdropen.

Ik lag klem. De schroeven werden aangedraaid, de riemen strak getrokken. Rondom mijn hoofd werden het ritmische bonken en dreunen ingezet. Het scannerpersoneel had zich teruggetrokken in een belendende kamer na me te hebben overtuigd van hun waakzame nabijheid, hun bereidheid in te grijpen als de beklemming me te veel werd. Ik had het woord ‘angst’ laten vallen, de angst voor benarde ruimtes, voor klemmen en riemen, maar ik was ‘spoed!’ en ‘urgent’ en moest mij weerloos voegen naar het protocol tenzij de hartslag te hoog opliep, dat mocht ik aangeven met een druk op een knop die zich binnen het bereik van mijn linkerhand bevond. Binnen handbereik bevond zich ook de knop naar mijn verbeelding, weg van de scannerbuis.

Ik zat achter het stuur van een gammele Renault 4 die zich in een slakkengang door de eindeloze St. Gotthardtunnel worstelde. Uit het plafond van de veel te nauwe, schaars verlichte tunnel droop water dat op het gehavende plaveisel plassen vormde die het licht van de koplampen weerkaatsten. Van mijn gezicht droop koud zweet. Mijn handpalmen waren zo nat dat ze steeds van het stuur gleden en zwaar op mijn bovenbenen dreigden te blijven liggen. Het was van levensbelang dat ik de angst meester zou blijven, maar hoe, waarmee? Diep ademhalen, de uitademing langer laten duren dan de inademing, desnoods even adem inhouden: zes – vier – acht tellen. Opgetrokken schouders naar beneden duwen en daar zien te houden. Zingen. Rechterbeen even van het gaspedaal halen en proberen te ontspannen. Me ergens wanen waar ik licht en ruimte om me heen had, waar ik kon gaan en staan met wie ik wilde. Ergens anders, iemand anders zijn. In de open lucht in willekeurig welk land, in het vrije veld, zon in het gezicht, haar in de wind. Na een eeuwigheid lukte het die ander zich zingend, ooit ingeslepen gebeden en litanieën afraffelend naar het daglicht en de ruimte te rijden, om daar, terugkerend naar wie ze was, de auto in de eerste de beste berm tot stilstand te brengen, met knikkende knieën uit te stappen, als een vod tegen de vangrail te hangen en pas na een tijdje een intense opluchting te voelen, alsof een veldslag zich in haar voordeel had beslist. Die overwinningsroes van toen probeerde ik op te roepen terwijl de scanner doordreunde. Toen de stem uit het aangrenzende vertrek door het luidsprekertje eindelijk aangaf dat ik nog maar vijf minuten te gaan had, wist ik dat de horizon in zicht kwam, de klemmen zouden worden afgeschroefd, de riemen losgegespt. Ik voelde mijn hartslag dalen.

Wat te zien was op de scan werd niet onmiddellijk meegedeeld maar per computer doorgegeven aan de neuroloog in opleiding van de Spoedeisende Hulp. Hoewel ik weer bijna normaal kon lopen – de rechterknieband voelde aan als verrekt en de voet leek wat verder van mijn heup vandaan en onzekerder dan een paar uur tevoren – hielp een verpleger me in een rolstoel en reed me door een labyrint van gangen terug naar het beginpunt. Daar moest ik wachten, lang wachten tot mijn hart aan de beurt was. Ik kreeg de tijd om na te denken over het weefsel dat zojuist door onbekenden met argusogen was bekeken, de belichte, uitvergrote materie die vanwege het voorval op het Museumplein op afwijkingen en begrenzingen werd nagespeurd. Maar wat liet die dwarsdoorsnede zien, wat zeiden die ontelbare elkaar opvolgende schijven over mijn leven, over het onzichtbare leven: mijn familiegeschiedenis, mijn jeugd, mijn liefdes, de zucht naar avontuur en tegelijkertijd de angst ervoor, de reizen naar verre, onherbergzame oorden, over mijn verlangen, afkeer, geluk en verdriet? Niets, helemaal niets, het waren trillingen, lijnen, vlekken. Pas aan het eind van de dag zou ik de conclusie van een deskundige te lezen krijgen: Normale ventrikels en ventrikelgrootte. Geen afwijkingen in de differentiatie witte en grijze stof. Rechts frontaal en rechts subcorticaal kleine scherp begrensde hypodensiteit passend bij een chronische hypoperfusie van oude datum. Het was niet mijn leven, het waren mijn hersenen. Met als enige zichtbare afwijking een scherp begrensd maar niet te duiden oud zeer.

Met ontbloot bovenlijf moest ik in het volgende zaaltje op mijn linkerzij liggen. Het ging om mijn hart. Het werd als het ware van achter mijn ribben vandaan gehaald en in een beeldscherm geplaatst om van alle kanten te worden bekeken. Buiten mij bleef het kloppen in een ongestoord ritme alsof het de beschutting van mijn lichaam niet nodig had, alsof het mij niet miste. Tussen mijn hart en mij wrong zich de vervreemding. Was dit grauwe ding de motor die mij al die jaren gaande had gehouden, de wereld over had gestuurd, in armen van geliefden had gedreven en er ook weer vandaan; gaf deze zich samenballende en ontspannende spier weer wat ik had gevoeld, naar wie ik had verlangd en om wie ik had getreurd, was deze echo de weerklank van mijn bevlogenheid, ontroering en passie? Ik wendde me af en deed mijn ogen dicht. Ik hoorde hoe achter mijn rug het pompende voorwerp een kil kabaal maakte, keer op keer iets dicht leek te knijpen en weer open dwong. ‘Mitralisklep’, hoorde ik zeggen, ‘linkerboezem, poortslagader.’ Hak mijn hart niet in stukken, dacht ik, laat het heel, benoem het niet. Maar de stem somde op: ‘Linkerkamer, rechterkamer, longader’, en even later, als antwoord op mijn vraag hoe betrouwbaar het plaatje was en hoelang die betrouwbaarheid gold: ‘Een echo is niet meer dan een momentopname, mevrouw. Over een tijdje kan dit beeld er heel anders uitzien.’ Na een half uur te zijn bekeken en beluisterd werd mijn hart van het scherm geveegd en geluidloos in mij teruggeplaatst. Ik dekte het in gedachten met sussende woorden toe op de plek waar het altijd gewillig had gelegen en koesterde het, na me aangekleed te hebben, als een kind dat van huis was weggelopen maar uit eigen beweging terugkwam. Het duurde even voor we weer in eenzelfde ritme samenvielen, kalm werden, verstilden.

Opnieuw werd ik in de rolstoel geholpen en naar een volgende afdeling gereden: Neurologie. Quasi-achteloos vroeg een vrouw in het wit die mijn dochter had kunnen zijn me nog eens zo precies mogelijk te vertellen, van minuut tot minuut, wat er die ochtend op het Museumplein was gebeurd, waar en hoe het been me verliet, wanneer het terugkwam en hoe het zich toen weer voegde in het geheel van mijn lichaam. Hoe het zich toen weer voegde in het geheel van mijn geest, daar vroeg ze niet naar. Ik had er ook geen antwoord op kunnen geven.

De jonge vrouw in het wit keek bedenkelijk. Het kortetermijngeheugen leek gaten te vertonen. Blinde vlekken. Ze noteerde wat ik haar zei. Wat ik haar niet zei was dat ik de dag tevoren een manuscript had ingeleverd waar ik een jaar of twee aan had gewerkt, dag in dag uit mee was opgestaan en naar bed gegaan, een soort korte roman waarin ik mezelf van mijn kindertijd tot aan het heden had proberen te beschrijven, waarin ik het landschap van mijn achtergrond had geschilderd in zo getrouw mogelijke kleuren die tijdens het schrijven steeds meer waren samengevallen met het landschap van mijn gemoed: een fotoboek, een reeks herinneringen die ik in een min of meer chronologische volgorde op lege vellen papier had geplakt. Ik zei haar niet wat dat ordenen met me had gedaan en op welke vermoedens en gedachten het me had gebracht. Nee, ik vertelde haar over mijn rechterbeen, het zwikken, het ogenschijnlijke verdraaien van de knie, de kortstondige verlamming, de steun die ik vond bij een lantaarnpaal vlak bij de monumenten voor de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen zigeuners en de Vrouwen van Ravensbrück. Ze trok haar wenkbrauwen op: zigeuners? Vrouwen van Ravensbrück? Vlak bij het Concertgebouw, zei ik. Ze knikte alsof ze maar half begreep waar ik het over had, alsof ik raaskalde.

Een oudere collega voerde de neurologische standaardtest uit. Hoewel ik een aantal uren eerder nog maar over één been zeggenschap had, hield ik nu niet alleen met open maar ook met gesloten ogen stand op mijn blote, stijf tegen elkaar geplaatste voeten terwijl ik mijn beide armen symmetrisch op schouderhoogte recht voor me uit kon strekken en eerst met de rechterwijsvinger daarna met de linker het puntje van de neus blindelings kon vinden. Daarna vroeg ze me als een ooievaar aan een slootkant te gaan staan, eerst met de ogen open, dan dicht. De wankeling werd opgetekend. Mijn ongeruste vraag werd met een geruststellend schouderophalen beantwoord. Het op de tenen over een denkbeeldige rechte lijn lopen ging me redelijk goed af, het voor- en achteroverbuigen minder: ik moest me aan haar vastgrijpen. Op de test met het hamertje tegen de voetzolen was ik bedacht, toch kon ik niet verhinderen dat de ene voet heftiger reageerde dan de andere. Er kwamen aan de proef ook nog een kippenveer, een puntige nagel en een naald te pas; het leek kinderspel. Hoe meer tijd er verstreek, hoe onverschilliger mijn lichaam werd en hoe levendiger mijn geest. Ik vergat zelfs bijna dat er iets uitgevallen was geweest, dat iets essentieels was weggeraakt en pas na een tijdje was teruggekomen. Was het inderdaad teruggekomen? Het been, ja, dat zorgde weer voor een zekere symmetrie en krachtsverdeling, maar samen met het been was nog iets anders uitgevallen, een denkbeeld dat me mijn hele leven staande had gehouden – en dat bleef weg.

Een nieuwe vrouw in het wit stelde zich voor: ‘Wendy, hersenverpleegster.’ Het kon me niet schelen hoe ze heette, liever had ik geen naam gehoord om de afstand tussen haar en mij zo groot mogelijk te houden. Ze leidde me een verduisterde kamer binnen en had in een mum van tijd een groot aantal elektroden op mijn hoofd geplakt. Met mijn ogen moest ik groene lichtgevende balletjes volgen die alle kanten op vlogen: links, rechts, boven, onder. Al als kind werd ik duizelig van aan en uit knipperende lampjes, bewegende verlichting, spiegelende feestlampen; dat heeft niets met het voorval van vanochtend te maken, zei ik haar, maar ze drukte haar wijsvinger tegen haar lippen. Ik moest mijn mond houden om de hersenprikkels zo zuiver mogelijk te laten zijn. Ik had haar ook willen zeggen dat ik er niet van hield om met mijn hoofd aan draden vastgebonden te zitten, al waren het nog zulke dunne, al leek het in de verste verte niet op prikkeldraad, maar ik beheerste me en concentreerde me voor de zoveelste keer op mijn ademhaling. Eenmaal bevrijd kwam ik op een tafel te liggen. Er werd eerst warm, daarna koud water in beide oren gespoten om het evenwichtsorgaan te testen. Prompt kreeg ik het gevoel dat ik bij windkracht 10 in een stuurloze vissersboot op de Tyrrheense Zee zwalkte, dat zei ik de hersenverpleegster en ze knikte tevreden, die beeldspraak hoorde ze graag, want het zwalkende gevoel wees op een stoornis die een naam had en mogelijk paste bij wat me die ochtend zo plotseling in de rug aanviel. Ik had nog altijd niets gegeten. ‘Gelukkig maar,’ zei ze, ‘anders zou het hele ontbijt eruit zijn gekomen.’ Ze zette me een soort bril op waardoor ik naar een zwart kruis op het plafond moest kijken. Daarna gebood ze me van mijn rechter- op mijn linkerzij te rollen en weer terug, en nog eens, nog eens, als een paard dat in de wei door een horzel was gestoken; deze metafoor onthield ik haar. ‘Klaar,’ zei ze toen, ‘u kunt gaan, mevrouw.’ In de spiegel boven de wasbak waar ik door een vrijwilligster naartoe werd geholpen, zag ik een vrouw van middelbare leeftijd met een ontredderde blik. Bij de slapen zaten resten lijm en midden op de schedel stond het haar een paar centimeter stijf overeind – als een kroon.

Wat ik tijdens de afwerking van het noodprotocol op de verschillende afdelingen steeds weer aanvoerde was dit: ‘Ik denk dat ik de afgelopen dagen de anti-age-qi-gongoefeningen met een te grote intensiteit heb gedaan, dat is mijn temperament: intens; ik wil mezelf uit alle macht rust en fysieke beheersing opleggen en toch mijn vitaliteit opvoeren. Waarschijnlijk heb ik te lang met licht gebogen knieën en de armen om een denkbeeldige bal of boomstam gestaan, een kwartier in dezelfde houding om de energie vrijelijk door de lichaamsmeridianen naar alle organen maar vooral naar de hersenen te laten stromen; zo heb ik dat van mijn Chinese leraar uitgelegd gekregen. Het kan zijn dat ik in die stand een knieband overbelast of verrekt heb waardoor de knie ontwricht raakte en ik daarvan zo schrok dat ik duizelde, of misschien omgekeerd, dat ik duizelde, misstapte en daardoor de knieband verrekte en pas leunend tegen de lantaarnpaal mijn evenwicht weer hervond. Is die mogelijkheid te onderzoeken? Alstublieft, dokter, doet u uw best, het zou zo’n opluchting voor mij zijn als ik de uitval van mijn been daaraan kon wijten.’ Wat ik er steeds in gedachten aan toevoegde, was dat een verrekte knieband als gevolg van te fanatiek uitgevoerde oefeningen ook mijn naasten niet ongerust zou maken, in de eerste plaats mijn dochter, die van kinds af aan van slag raakte wanneer ik, die haar grootbracht en met haar de wijde wereld in trok, kortstondig geveld werd door een virus of een onbeduidend ongeval. Ze ging dan liever uit logeren of bleef na schooltijd lang weg alsof ze boos op me was en afstand wilde, maar ik zag steeds aan haar blik dat mijn tijdelijke zwakte haar angst aanjoeg. Ik moest zijn zoals zij me kende. Zoals zij me wilde. Zoals zij me nodig had.

Bloed. Het druppelde buisje na buisje uit de weke binnenkant van mijn linkerelleboog, op de plek waar de ader bijna boven op de huid lag omdat ik mijn vuist gebald hield. Op kleine witte etiketten was vooraf iets geprint: mijn naam en geboortedatum, een code, de datum van afname, de dag van de uitval. Die rij buisjes, dat was ik. Het geheim van mijn lichaam zat erin, het teveel of het tekort, het geruststellende of angstaanjagende, het vóór of tegen mijn toekomst aan te voeren bewijsmateriaal. Terwijl de man wiens beroep het was te prikken zijn rode rekje ordende en daarna een pleister drukte op de plek waar de naald zich in mijn geleidelijk terugkerende gemoedsrust had geboord, zei hij: ‘Genoeg voor vandaag, mevrouw, genoeg om ons een beeld te geven. U mag naar het volgende onderzoek. Nee, in de rolstoel, je weet maar nooit. Bij Radiologie wordt al op u gewacht.’

‘Hebt u ooit een klap tegen uw hoofd gehad? Herinnert u zich dat u uw hoofd weleens heel hard aan een zolderbalk hebt gestoten? Is er ooit een auto in volle vaart achter op de uwe gevlogen?’ Vóór ik ‘ja’ kon zeggen, drie keer ‘ja’, werd het waarom van de vragen over me uitgestort: ‘U moet weten dat de nek een uiterst smal en kwetsbaar kanaal is waar alles doorheen moet wat met het leven te maken heeft: zenuwen, bloedvaten, zuurstof, zintuiglijke prikkels, álles. Als er zich in dat kanaal een hindernis of vergroeiing bevindt, bijvoorbeeld een verschoven of vergroeide wervel, stroomt het bloed niet goed door naar de hersenen en raken de zenuwen geprikkeld of afgeklemd. Duizelingen en verlammingen kunnen het gevolg zijn, zelfs jaren na een ongelukkig voorval. Als u zich niets van een klap of val herinnert wil dat nog niet zeggen dat u niet geslagen of gevallen bent. U kunt het vergeten zijn. U kunt het verdrongen hebben. U kunt zo veel vergeten zijn of verdrongen hebben, dus ook dit. Daarom gaan we voor de zekerheid een nekfotootje maken. En we nemen gelijk de longen mee. Dat is zo gebeurd, u voelt er niets van.’ Ik voelde daar niets van, nee, maar waar ik van schrok was de geboeide man die door twee zwaarbewapende politiemannen de röntgenafdeling werd binnengebracht. Binnengeduwd. Het groepje had voorrang, de wachtende patiënten moesten wijken. Het was alsof een nauwelijks in toom te houden hengst door een korenveld stoof waarvan de aren al op voorhand zo ver mogelijk zijwaarts bogen om daarna snel in de natuurlijke stand terug te keren en met de wind mee te bewegen alsof er niets aan de hand was geweest, niets voorbij was gekomen. In een flits zag ik de verwilderde blik van de man. Misschien was hij bij een overval in een arm of been geschoten en moest de kogel worden gelokaliseerd, of wellicht was hij na een uitputtende achtervolging overmeesterd en door de agenten in elkaar geslagen; het kon ook zijn dat hij tijdens een ontsnappingspoging van de gevangenismuur naar beneden was gevallen en op zijn schouder of hoofd was terechtgekomen. Ik deed mijn ogen dicht om hem en zijn bewakers niet te hoeven zien, want er was die ochtend al verwildering genoeg geweest, mijn verbeelding was al uren bezig de realiteit onderuit te halen en van hot naar her te slepen. Maar het onherroepelijke had plaatsgevonden, de vuile was van de buitenwereld was de steriliteit van het ziekenhuis binnengedrongen en ze raakten elkaar op de meest kwetsbare plek: het menselijk lichaam dat zonder onderscheid des persoons kon bloeden, breken, ledematen laten uitvallen, dat voor iedereen net zo onderhevig was aan opwinding en genot als aan pijn, afbraak, verval. Toen hij, de geboeide, weer even snel was afgevoerd als hij naar binnen was geduwd, werden mijn longen bekeken. Ze waren schoon, hoorde ik zeggen. Schóón; tot dan toe bracht ik dat woord alleen in verband met gedweilde vloeren, gewassen kleren, een kind dat in bad was gedaan, niet met de binnenkant van een lijf, en al helemaal niet het mijne; op een zwangerschap na had ik zelden of nooit over mijn binnenkant nagedacht. Maar op de röntgenfoto was te zien dat de ademhaling niet werd gehinderd, er stroomde vrijelijk zuurstof naar binnen, er zat geen weefsel in de weg.

Gang in gang uit, zo ging het die dag. Nu eens met de stroom mee, dan weer tegen de stroom in. Naar boven, naar beneden. Verlichte kamers in, verduisterde kamers in. Overal bevonden zich mensen, jong en oud, roepend of luisterend, lachend, huilend of onverschillig voor zich uit kijkend. Er waren omleidingen in het af te leggen parcours omdat er in het ziekenhuis verbouwd werd. Brancards en bedden met patiënten aan een infuus drukten mijn rolstoel tegen de muur. Rakelings ontweek de een de ander, wie er het minst erg aan toe was ging het verst opzij. Gang in gang uit; waar hield het op, wanneer mocht ik naar huis?

Wat je kunt doen wanneer je ergens bent waar je niet wilt zijn: je treedt uit, je gaat uit jezelf en je omgeving weg. Het kan aangeboren zijn, het uittreden, maar ik had het mezelf aangeleerd. Ik verliet het gangenstelsel, ik liet mezelf uit de werkelijkheid weggaan zoals ik dat van kinds af aan had gedaan als iets of iemand me klemzette of ongelukkig maakte. Eigenlijk werd ik door mezelf mee de verbeelding in genomen. Fez; als in een film zag ik mezelf opnieuw lopen door het netwerk van stegen met aan weerszijden diepe alkoven waarin balen met kleurige glanzende stoffen, rollen zijdedraad, klossen garen en handgesneden leren sloffen hoog opgestapeld lagen; ik kon ze aanraken, ruiken. Maar stilstaan of talmen was bijna onmogelijk, want om de paar meter werd ik tegen een lemen muur gedrukt, niet door brancards en rolstoelen, maar door niets of niemand ontziende lastdieren die in draf verse schapen- en koeienhuiden naar de looierijen in het hart van het labyrint brachten of er met een lading door loog uitgebeten huiden vandaan kwamen. Zo in het nauw gedreven voelde ik me niet graag, zelfs niet als het opzijduwen en opjagen hoorden bij het ritueel dat kleur en eigenheid aan een stad of een cultuur gaf. Ik had bij het horen van de kreten van de jachtige drijvers met mijn rug tegen de muur kunnen blijven staan om de zich blindelings een pad banende dieren door te laten en dan weer op mijn gemak verder te slenteren tot de volgende stoet zich met hoefgeroffel aankondigde; ik had niet steeds opnieuw hoeven schrikken wanneer ik bij een arm werd gepakt of aan mijn kleren werd getrokken. Voor een handvol munten zou ik ook een gids hebben kunnen nemen die me door de minst drukke, minst donkere stegen naar mijn doel zou loodsen. Maar ik had in die dagen geen doel, of het zou de ervaring van het dolen moeten zijn, van het je niet meer precies herinneren wanneer en waar je bent begonnen en het niet weten waar je zult eindigen, van het zoeken van een weg zonder een plattegrond; mijn doel was een oefening in het op goed geluk in m’n eentje door het volslagen onbekende lopen terwijl ik van alle kanten werd belaagd door chaos en onzekerheid, een oefening in het bezweren, of, beter nog, het mezelf bevrijden van een de kop opstekende bestaansangst. De soek was het ultieme oefenterrein: mijn leven zoals het er toen uitzag. Uit nissen schoten mannen tevoorschijn die hun koopwaar aanprezen, blinde vrouwen bedelden bij de ingang van een moskee en jonge jongens probeerden me binnen te lokken in iets wat nog onzichtbaar was: een koperslagerij, een binnenplaats met verf- en loogputten, de alkoof van een waarzegster misschien. Ik schudde hen van me af en liep door, maar waarheen: linksaf, rechtsaf, vooruit, terug? In de fontein had ik al een paar keer mijn handen gewassen, of was het een andere, die in de buurt van de manden met olijven en kruiden, of die in de steeg van de kammenmakers, of in die van de houtbewerkers misschien. De vrouwen met een plank vol versgebakken broden op hun hoofd was ik vijf minuten, een half uur, een uur geleden ook al tegengekomen, maar waar in hemelsnaam? Ik vroeg me af: zou het iets uitmaken, iemand aan mijn zijde te hebben die zich desnoods even verdwaald en verloren voelt als ik maar toch, aan mijn zijde, schouder aan schouder, hand in hand; zou een gedeelde paniek een mindere paniek zijn, of juist een dubbele: twee harten die bonzen, twee paar benen die een ezelkaravaan-in-draf voor willen blijven. Maar ik was alleen en snel dichterbij komend geroffel joeg me op. Opeens moest ik ook uitwijken voor een rode houten baar waarop een in doeken gewikkeld lijk het labyrint van stegen uit werd gedragen. In een impuls begon ik achter de baar aan te lopen, ik volgde de vier dragers en de kleine, weeklagende stoet die vóór het middaguur de begraafplaats op de heuvelflank moesten bereiken. Dat gebood het ritueel, dat gebood de onverbiddelijke zon. Het lijk werd mijn redding. Het werd naar een van de poorten gebracht, de ommuurde stad uit, het open veld in, daar waar ik wilde zijn maar waar ik de weg naartoe niet had kunnen vinden.

Hetzelfde geheugen dat me de soek van het verleden in dreef, haalde me ook weer terug naar het labyrint van het heden. Gang in gang uit, achter een brancard aan of voor een brancard uit, het kon me opeens weinig meer schelen. De buitenwereld in lopen was alleen nog een kwestie van wachten, geduld.

Ik dacht aan het ingeleverde manuscript. Was ik nog maar de vrouw die ik had beschreven, was ik nog maar de vrouw die het schrééf en niet degene die met lege handen en een vervreemd been gedwee in een kaal vertrek zat te wachten op bevindingen en voorspellingen van mensen die niets met haar leven te maken hadden; was ik nog maar de vrouw die blindelings op zichzelf en haar hart en hersenen vertrouwde, die liep waarheen ze wilde en van aanstaand verval geen vermoeden had …

Wachtvuur. Je zit in de kring en wacht. Wacht tot iemand zingt. Maar je bent zo moe. Het rode licht is zwaar. Het ligt op de stoffige schoenen. Het kruipt tot aan de knieën, het kijkt binnen in de gevouwen handen. Het heeft geen wieken. Op 18 maart 2011 zat ik in een wachtkamer in een kring, en plotseling schoot me het gedicht van Rainer Maria Rilke te binnen. Wachtfeuer. Man sitzt rundumher und wartet. Ik wachtte op de uitslag van een reeks peilingen en plaatjes die gezamenlijk moesten tonen hoe mijn lichaam eraan toe was, waarom mijn rechterbeen me in de steek had gelaten en of het in de lijn der verwachting lag dat het voorval zich rechts of plotseling links, onder of boven, in- of uitwendig zou gaan herhalen. Rilkes rode licht had in die steriele ruimte geen wieken, daar was het te zwaar voor. Het was een alarm, een waarschuwingssignaal dat niet alleen voor mij maar voor de hele kring gold: jullie lichaam, mensen, is niet volmaakt en niet oneindig; zoals alles wat leeft is het onderhevig aan slijtage en verval; een gering falen of een nog nauwelijks merkbaar op hol slaan kan grote gevolgen hebben voor jullie dagelijkse doen en laten en al helemaal voor de avonturen die jullie in petto hebben, verre reizen bijvoorbeeld, of een nieuwe liefde, de aankoop van een boot of de bouw van een huis – nee, het had geen wieken, dat rode licht, het kroop tot aan de knieën, het wrong zich tussen de vingers van de gevouwen handen van de wachtenden om dan weer zwaar terug te vallen op de schoenen waarop een dag lang door een doolhof was gedwaald en waarop na het vernemen van de diagnose een groter, schimmiger labyrint in moest worden gelopen: het leven na een breuk, bloeding, uitval, het leven na het horen van een onomwonden, onontkoombare boodschap.

Het wachtvuur waar we omheen zaten als een select gezelschap avonturiers werd nu eens opgestookt en aangewakkerd met een bijna beklemmend stilzwijgen, dan weer met bezwerende grappen en onwaarschijnlijke verhalen om de spanning – het roofdier dat ieder moment uit het jungleachtige labyrint van zalen, laboratoria, liften en gangen tevoorschijn kon springen – op afstand te houden. Man sitzt rundumher und wartet. Wartet bis einer singt. Ik had willen zingen. Maar ik keek zwijgend de kleine kring rond, ging de gezichten langs, streek met mijn blik over het haar, de hals, de huid van polsen en handen; als iets van een lijf niet kan liegen zijn het de handen. Ik zag handen waar het ijzervijlsel, de houtkrullen, de mortelkalk of de boenwas nog aan leek te kleven, handen die duidelijk gewend waren aan denkwerk, pennen, penselen, behoedzaamheid, genot, handen die wie weet verraad hadden gepleegd of trouw waren gebleven in het strelen. Maar ijzervijlsel of genot, man of vrouw, verweerd, beschermd, trouw of verraderlijk, het deed er niet toe, voor het rode licht en het roofdier deed niets ertoe – die 18de maart niet, voorheen niet, nooit: je komt in een kring te zitten en je wacht op hetzelfde terwijl het lot voor de een meer, voor de ander minder sprokkelhout in het vuur legt.

Ik zweeg, keek naar mijn eigen handen – verweerd? beschermd? – en dacht aan de bevindingen die, bijeengeveegd en als een puzzel in elkaar gepast, naar de kampvuurkamer onderweg waren, al die losse delen die tot dan toe een onlosmakelijk geheel hadden gevormd: mijn lichaam. Ik dacht aan datgene waaraan ik die dag onderworpen was geraakt, aan een besef dat zich niet door grappen en sterke verhalen zou laten verdrijven, ook niet door zwijgen of de kring rondkijken: het verval had ingezet, ik was aan het slijten zoals uurwerken, vloerkleden, zelfs de gouden punten van vulpennen slijten. Ik legde mijn beide handen op mijn knieën zoals me dat was geleerd tijdens de qi-gonglessen, ‘zittend mediteren’ werd dat in de gymnastiekzaal genoemd, maar in de wachtkamer was het de positie van waaruit ik mijn benen, knieën en voeten dringend verzocht mijn lichaamsgewicht gelijkelijk te verdelen, gelijkelijk te dragen waarheen ik ook zou gaan, me te helpen ontvluchten wie of wat ontvlucht moest worden. Ik leunde met mijn ellebogen op mijn bovenbenen terwijl de handen gevouwen bleven – zoals bouwvakkers dat doen tijdens het schaften wanneer het trommeltje leeggegeten is, de laatste koffie uit de thermoskan is geschonken en ze nog even hun rug willen ontspannen voordat ze terug de steigers op gaan, en ik gebood mijn knieën elkaars evenbeeld te zijn. Het was geen verzoeken maar gebieden en ook de voeten gaf ik het bevel: help me, help me standhouden, verdeel tot op de gram nauwkeurig wat aan gewicht te dragen is.

Man sitzt rundumher und wartet herhaalde ik in gedachten in het ritme van Rilke terwijl de kring geleidelijk kleiner werd, de tijd verstreek en het wachtvuur van branden overging in smeulen, wartet bis einer singt – en opeens, verbeeldde ik me, werd er werkelijk een lied ingezet, in een andere kring rond veel hoger oplaaiende vlammen, niet in een wit ziekenhuis maar op een zwart vulkanisch eiland waar bij vollemaan op het strand tussen schelpen, zeewier en wrakhout naar aanspoelend goud uit eeuwen geleden gezonken schepen werd gezocht, goud dat niet zou worden gevonden maar de illusie van goud misschien wel. En een van de vrouwen in de kring begon mee te zingen – die vrouw was ik – zonder dat ze van het lied de woorden kende, aan klank en ritme had ze genoeg, en niemand vroeg haar hoe ze in die uithoek van de wereld terecht was gekomen, hoelang ze zou blijven en wie of wat zij zocht of ontvluchtte, want bij vollemaan worden op die breedtegraad geen vragen gesteld, alles wat voorvalt wordt als magie uitgelegd en voor lief genomen. Ook de meezingende vrouw vroeg zich niet meer af waarvandaan of waarnaartoe of hoelang nog, ze neuriede, ze zong, zij en het lied hadden geen behoefte aan woorden – en even plotseling als het zingen was ingezet viel het weer stil, werden talismannen en twijgen in het vuur gegooid en toen werden, ook door haar – door mij – de diepste wensen, de hartstochtelijkste verlangens, de langst verzwegen angsten zonder gêne hardop uitgesproken, keer op keer, als een monotone bezwering, een smeekbede, een veelstemmig pleidooi voor onsterfelijkheid en geluk …

Maar in werkelijkheid bevond ik me in de wachtkamer van een ziekenhuis. Mijn naam werd afgeroepen door de rijzige neuroloog in opleiding en ik schrok op, van de kring wachtenden was ik de enige die was overgebleven. Met een ingevuld formulier liep hij dwars door de smeulende herinnering op me af en verzocht me zo aandachtig mogelijk te luisteren naar wat mijn lichaam, op grond van de uitslagen en vermoedens, op de korte of langere duur wellicht te wachten stond. Ter afscheid duwde hij me een plastic tas in mijn hand. ‘Uw medicijnen,’ zei hij, ‘ik heb ze alvast uit onze apotheek laten komen, dagelijks te slikken, levenslang. De bijverschijnselen zoals hoofdpijn en misselijkheid duren hooguit drie weken, een maand. Daarna raakt uw lichaam eraan gewend. Het is even doorzetten dus.’

Ik moet verschrikt hebben gekeken of misschien met mijn hoofd hebben geschud, want hij voegde eraan toe: ‘Als u ze niet slikt hebt u een grote kans dat de geschiedenis zich vandaag of morgen herhaalt, maar dan met meer kracht. Wij kunnen u niets opleggen, mevrouw, wel waarschuwen. Als u deze pillen niet twee keer per dag slikt loopt u een risico.’

Ik zei niets over de risico’s die ik in mijn leven al had gelopen en nog bereid was te lopen. Ik liet niet merken dat ik zijn waarschuwing naar alle waarschijnlijkheid in de wind zou slaan omdat ik, na een dag onderworpen te zijn geweest aan het Eerste Hulpprotocol, twijfelde, of wilde twijfelen, aan de juistheid van de diagnose die hij, na overleg met zijn voor mij onzichtbaar gebleven leermeester, op het formulier had geschreven en het verband dat hij tussen haakjes legde – maar dat las ik pas toen hij weg was – tussen mijn verraderlijke rechterbeen en de genoteerde ‘belaste familieanamnese’.

Alsof er die dag niets was voorgevallen liep ik naar de draaideur van de uitgang van het ziekenhuis. Ik liep zoals altijd: op eigen kracht, lichtelijk gehaast zonder dat daar een reden voor was en ik droeg dezelfde jurk, dezelfde jas, dezelfde schoenen die ik vroeg in de ochtend aangetrokken had. Mijn haar was in de war geraakt maar dat gebeurde wel vaker en het kan zijn dat mijn blik zich had vernauwd, dat ik niet scherp zag wie of wat om me heen en naar me toe bewoog; ook dat was niet uitzonderlijk. Ik was dezelfde vrouw die binnen was gebracht met de verwijzing ‘urgent. Spoed!’ Maar ondanks de gelijkenis was ik een ander. Dat zag niemand, dat wist alleen ikzelf. Want hoewel ik gekleed ging als tevoren en mijn normale tred min of meer had hervonden, was er iets verschoven, uit z’n verband geraakt. Dat ‘iets’ was onzichtbaar. Geen röntgenfoto, hersenscan, hartfilm of bloedproef had dat kunnen registreren en ook het op de proef gestelde evenwichtsorgaan had er geen blijk van gegeven. Het was een weten dat los leek te staan van mijn lichaam terwijl het toch door dat lichaam was ingegeven. De uitval had een herijking van mijn verwachtingen, zelfs van mijn leven veroorzaakt. De tijd was van achter de wijzers van de uurwerken vandaan gekomen en had in zijn meest onverbiddelijke gedaante zijn opwachting gemaakt.

Zoals ik naar de uitgang liep was ik zowel de ene vrouw als de andere. We waren een en dezelfde, maar toch, er was verschil. In gedachten de twee vrouwen op elkaar afstemmend wachtte ik aan de meest hoopvolle kant van de draaideur, met in mijn hand een plastic tas vol medicijnen, tot ik teruggereden zou worden naar het huis dat ik ’s morgens nietsvermoedend had verlaten om in het café van het Concertgebouw koffie te gaan drinken, een croissant te eten en voor het eerst sinds lang met een leeg hoofd naar kamermuziek te luisteren of zomaar wat voor me uit te staren, aan niets denkend, opgelucht, vrij.