Kristien Hemmerechts

Alles verandert

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Wit Zand bvba, 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Moment Select/Getty Images

isbn 978 90 445 3425 2

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1

In haar tas brandt het boek dat ze hem wil geven, het boek waaraan ze alles te danken heeft. ‘Voor dokter Wouters,’ heeft ze erin geschreven, ‘in de hoop op een plaatsje in zijn schitterende bibliotheek.’ Naast de eerste editie van Die Traumdeutung bijvoorbeeld, door grootvader Wouters in Wenen gekocht nadat hij de grote Freud himself persoonlijk had ontmoet. Ze heeft de dokter meer boeken cadeau gedaan, maar dit is háár boek, het boek waarvoor ze een huisaltaar heeft opgericht met een aandenken, groot of klein, aan elke gelegenheid waarop ze er een lezing of een workshop over heeft gegeven.

Langer dan gebruikelijk laat hij haar in zijn wachtkamer antichambreren. Gelukkig is het er behaaglijk warm. En er ligt een stapel oude Royalty’s.

‘Iris’, zegt hij verheugd. Stevig drukken ze elkaar de hand, glimlach op zijn gezicht, glimlach op haar gezicht, pretoogjes, kraaienpootjes. Jong en rimpelloos zijn ze al lang niet meer.

‘Dokter Wouters!’ Telkens weer klinkt het als een grap dat hij haar met de voornaam aanspreekt en zij hem met ‘dokter’, terwijl ze een doctorstitel draagt. Het is een spel dat ze spelen tot wederzijds vermaak.

‘Ga zitten. Ik moet je iets vertellen.’

‘Ik u ook.’ Dat niemand haar ooit zo lekker geil heeft gemaakt. Dat het belachelijk is elkaar op deze manier te ontmoeten. Dat het spel lang genoeg heeft geduurd.

‘Ik ga met pensioen, Iris.’

‘Met pensioen?’ Het is het allerlaatste woord dat ze uit zijn mond verwacht. Dokters gaan niet met pensioen. Dokters blijven dokters tot aan hun dood.

‘Jij bent mijn allerlaatste patiënt. Als de deur achter jou dichtvalt, ben ik een vrij man.’

‘Vrij om wat te doen?’ Om met haar de wijde wereld in te trekken? Om samen van mojito’s te nippen op een ver, tropisch eiland? Om eindelijk de liefde te bedrijven?

‘Om romans te lezen. Naar de bioscoop te gaan. Me aan een academie in te schrijven. De achterstand van jaren in te halen.’

‘En ik?’ Ze bedoelt: en wij?

‘Andere artsen zullen mijn werk overnemen.’

‘Andere artsen? Welke andere artsen? Hou me als je enige patiënte. Ik zal je meer betalen. Hoeveel wil je?’

Afgelopen is het met ‘u’, en met de schijn van hoffelijkheid.

‘Er zijn meer patiënten die dat vragen. Mijn vrouw en ik hebben een huisje in het zuiden gekocht. Het is daar beter voor haar. België is rampzalig voor astmalijders.’

Meer patiënten. Hoeveel meer? Nooit eerder heeft ze bij die vraag stilgestaan. Ze heeft zichzelf de uitverkorene gewaand.

‘En dit huis? Deze kamer?’ Ze kijkt naar de mahoniehouten kast waarin hij de verzameling dildo’s van grootvader Wouters bewaart. De hele wereld heeft de goede man ervoor afgereisd, forse bedragen heeft hij neergeteld, stamhoofden omgekocht.

‘Je bent jong, Iris. Zie het als een nieuwe start. Een nieuwe kans.’

‘Hoe kun je zo banaal zijn?’ Ze bedoelt: hoe kan ik verliefd zijn op een banale man? Met vlakke hand slaat ze op het bureau waaraan hij getuigschriften en voorschriften van onleesbare krabbels voorziet. ‘Denk je dat ik hier iedere week zou komen als ik jong was, dat ik een man zou betalen om …?’ Boos gooit ze haar boek voor zijn neus. ‘Lectuur voor in je schommelstoel.’

Haar woede glijdt van hem af, als water van een eend. Rustig pakt hij het boek op, leest de titel, vraagt of die naar Lou Reeds ‘Walk on the Wild Side’ verwijst. Wanneer ze niet antwoordt, slaat hij het open, leest de opdracht, bedankt haar. Dan neemt hij de karaf portwijn, vult een glas met dieprood vocht, reikt het haar aan: medicijn om te kalmeren. Ze heeft zin om het tegen het portret van Freud te knallen. Knusjes hangt het tussen vader en grootvader Wouters in, alle drie in donkere tinten uitgevoerd, en in olieverf. Hij stelt zijn vaste vraag: of ze afgelopen week iets moois heeft gezien? Als er geen antwoord komt, loopt hij naar de mahoniehouten kast, kiest de dildo van Muranoglas. Ooit heeft ze hem toevertrouwd die het lekkerst te vinden, lekkerder zelfs dan de ivoren uit Japan, die een tijdlang ‘haar’ dildo was. Ze beeldde zich in dat de dokter een geisha was, zij zijn steenrijke klant. ‘En dat windt je op?’ – ‘Ja, dat windt me op.’ Daarna had hij haar de Murano leren kennen, door opa Wouters op Capri van een oude homo gekocht. Die had de dildo laten maken voor zijn vrouw, met wie hij een verstandshuwelijk gesloten had om zijn familie te paaien. Het echtpaar noemde de dildo ‘il toro di vetro’ en bewaarde hem in een nis waar ooit een Mariabeeld had gestaan. De echtgenote was overleden, de weduwnaar zat in geldnood, en dus werd de toro op de markt gegooid. Langer dan de Japanner moet dokter Wouters hem opwarmen in zijn vuist en hij moet hem met olie behandelen. Haar moet hij eerst natter laten worden, maar eenmaal ín haar past hij zo perfect als Assepoesters voetje in het muiltje van glas. Hoe razend ze ook op de dokter is, haar kutje begint al te kwijlen. Hongerig, gulzig beest.

Hij dempt het licht, zet de muziek iets luider, nodigt haar uit te gaan liggen. Alles verloopt zoals altijd, maar koeler, professioneler, alsof ze vreemden voor elkaar zijn geworden. Ze is een nummer, een van de vele vrouwen die hem voor een efficiënte behandeling 50 euro betalen, en die hij een getuigschrift overhandigt waarmee ze van het ziekenfonds 33 euro krijgen terugbetaald. Wat een luxe! Wat een land!

Zodra de sessie is afgelopen, stapt ze van de onderzoekstafel. Ze trekt haar laarsjes aan, legt een briefje van vijftig op zijn bureau, pakt haar jas en tas. Bij de deur draait ze zich om. ‘Dag’, zegt ze. ‘Dag’, zegt hij over zijn schouder. Op straat beseft ze dat ze het getuigschrift vergeten is, het allerlaatste getuigschrift uit zijn dokterscarrière, eentje om in te lijsten. Met snelle passen loopt ze terug, drukt op de bel bij de ingang voor patiënten, wacht, drukt opnieuw, wacht tevergeefs. Dan richt ze haar aandacht op de deur voor de bewoners. Er hangt geen bel, wel een codeslot. Hij slaat op de vlucht, denkt ze. Hij is bang voor wat er tussen ons is gegroeid. Het was er meteen, vanaf het allereerste moment. ‘Je hoeft je niet uit te kleden’, had hij met zijn diepe, vaderlijke stem gezegd. ‘Ik kan erbij.’ Alsof hij wist dat ze kousen droeg, en geen panty. Natuurlijk wist hij dat. En ook wist hij dat ze een slipje van niets zou dragen, eentje waarvan de flinterdunne stof in een handomdraai opzij kon worden geschoven.

Later, toen hij vernam dat ze Vergelijkende Literatuur en Cultuur doceerde, zei hij: ‘Ik weet alleen iets van dildo’s af. Voed mij op.’

Zelfs van Tsjechov, nochtans ook een arts, had hij nooit een stuk gezien.

Nooit eerder is ze zo vaak naar de bioscoop en het theater geweest, nooit eerder heeft ze zo veel tentoonstellingen bezocht. Allemaal om indruk op hem te maken, om hem te vermaken en te behagen. En door hem te worden behaagd.

Dikwijls heeft ze op het punt gestaan hem uit te nodigen voor een avondje in de Bourla, de Singel of de Monty. Ze heeft het niet gedaan omdat ze weet hoe slecht ze zich kan beheersen als mensen dwaze opmerkingen maken over wat zij prachtig vindt, of enthousiast reageren op wat in haar ogen geen waarde heeft. Zelfs tegenover hem, die ze in gedachten ‘het godsgeschenk’ noemt, zou ze zich niet kunnen beheersen. Ze kent zichzelf, ze kent zichzelf maar al te goed. Weg is dan alle charme en bereidwilligheid. Hoe moest het tussen hen verder nadat ze hem de mond had gesnoerd?

Als ze de volgende morgen met een brief voor hem in haar tas opnieuw zijn straat in fietst, ziet ze de verhuiswagen. Twee mannen dragen een lederen bank naar buiten. ‘Waar is de dokter?’ vraagt ze. ‘Die is vertrokken, mevrouw.’ – ‘Hebt u zijn adres?’ – ‘Dat mogen wij niet geven, mevrouw.’

De mannen laden de bank in, gaan opnieuw naar binnen, als dieven die opereren bij klaarlichte dag. Twee andere mannen sjouwen een eiken kist naar buiten. Iris herkent hem meteen. Hij stond in de wachtkamer, waar ze zo dikwijls met popelend hart heeft gezeten. Nooit heeft ze erin gekeken, nooit heeft ze het zware deksel opengeslagen. Nu is het te laat, voor alles is het nu te laat. Hij is ziek, denkt ze. Er is kanker bij hem vastgesteld. Of hij heeft het bij zichzelf ontdekt. Logisch dat hij er niet langer voor zijn patiënten kan zijn, hij moet nu voor zichzelf kiezen. Ze noteert het websiteadres van het verhuisbedrijf, zoekt thuis hun gegevens op, stuurt een mail waarin ze uitlegt hoe ze bij haar laatste bezoek aan de dokter per vergissing een boek van hem heeft meegenomen. Om het terug te geven heeft ze zijn adres nodig. Kunnen ze het haar bezorgen? Op maandag al krijgt ze antwoord. ‘Uw bericht werd doorgestuurd naar dokter Wouters. Zelf geven wij de gegevens van onze klanten niet aan derden door.’ Een week later belt ze het bedrijf om te vragen of ze haar mailtje een tweede keer kunnen sturen want dokter Wouters heeft nog niet gereageerd. Het is vast verloren gegaan. Wanneer ze een week daarna opnieuw belt, wordt haar gezegd dat dokter Wouters hen verzocht heeft geen berichten van ex-patiënten meer door te sturen.

Ze haast zich naar zijn huis, waar het codeslot vervangen is door een bel en op die bel staat een naam. Een meisje met schattige vlechtjes maakt open. Op Iris’ verzoek haalt ze haar moeder erbij, een grote blonde vrouw van een jaar of veertig. ‘Het spijt me,’ zegt ze vriendelijk, ‘alle contacten met dokter en mevrouw Wouters worden via de notaris geregeld. Misschien kan hij u helpen. Notaris Van Coppenolle, in Mortsel. Daar woonden wij vroeger’, voegt ze er haast verontschuldigend aan toe.

Ook bij de notaris vangt ze bot. ‘Nee, mevrouw, wij geven geen adressen of telefoonnummers van ons cliënten door.’ – ‘Hij was mijn huisarts’, verduidelijkt ze. ‘Hij heeft medische informatie over mij die mijn nieuwe huisarts nodig heeft. In de drukte van de verhuizing heeft hij dat blijkbaar over het hoofd gezien.’ Ze hoort hem aarzelen. Dan zegt hij: ‘Als u wilt, kunt u ons een brief voor de dokter afgeven. Die zullen wij hem bezorgen.’

Ze schrijft dat ze hoopt dat hij het goed maakt. Ze schrijft dat ze hem mist. Ze schrijft dat het haar spijt geen afscheid van hem te hebben genomen. ‘Ik was boos en gekwetst, maar dat is geen excuus. Wat moet je niet van mij hebben gedacht? Gun me alsjeblieft een kans het goed te maken. Als je wilt, kom ik naar je huis in het zuiden. Dan kan ik je eindelijk zeggen hoeveel je voor mij betekent. Het is onvergeeflijk dat ik dat niet eerder heb gedaan, zoals het onvergeeflijk is dat ik je nooit een kus heb gegeven of je naast me op die idiote behandelingstafel heb getrokken. Ik heb alleen aan mezelf en mijn eigen genot gedacht. sorry daarvoor. Ik weet dat je met hetzelfde ongeduld naar onze afspraakjes uitkeek als ik. Meer dan eens heb jij me op je lieve, subtiele manier laten blijken dat ik geen patiënte was als alle andere. Ik was een patiënte, maar ook een beetje een vriendin, naar wie je graag luisterde. Jij was en bleef dokter Wouters, maar tegelijkertijd was je een vriend die mij begreep zonder dat ik iets hoefde uit te leggen. Ik weiger te aanvaarden dat onze verstandhouding niet tegen een verhuizing is bestand, of tegen een botte reactie van mij.’ Ze fietst naar de notaris, geeft de brief persoonlijk af. Vijf dagen later wordt ze door de notarisklerk gebeld met het dringende verzoek alle pogingen tot contact met dokter Wouters te staken, anders zal de dokter zich genoodzaakt zien een klacht tegen haar in te dienen. ‘Genoodzaakt’. Een oubollig, afstandelijk woord, dat de afwijzing des te killer maakt, en uitwist wat tussen hen heeft bestaan.

Een Deense collega zorgt voor welkome afleiding. Ooit heeft ze met hem in een bar in Delhi over Lolita gediscussieerd, alsof haar leven op het spel stond. Nu moet hij in Brussel zijn voor een ontbijtvergadering. Kan hij bij haar logeren? In ruil zal hij voor haar koken. Heeft ze een wok?

‘Vind je Lolita nog altijd een vulgair stationsromannetje met literaire pretenties?’ antwoordt ze.

‘Ah,’ schrijft hij, ‘ik heb indruk gemaakt. Ik hoop je opnieuw zo boos te krijgen, want je werd met de seconde mooier.’

Ze antwoordt dat ook hij prachtig rood was aangelopen, en ja, ze heeft een wok. Ze heeft er zelfs twee. Als hij rond half zeven arriveert, kunnen ze samen boodschappen doen.

Het toeval wil dat zijn vergadering op vrijdag aanstaande is gepland, en hij zich dus op donderdagavond bij haar zal melden. Om half zes begint ze zich klaar te maken precies zoals ze dat zo vaak op donderdag voor dokter Wouters heeft gedaan: douche, bikinilijn, nagels, tanden, make-up, geen lippenstift – lippenstift kan vegen achterlaten op zijn witte doktersjas of op de manchetten van zijn overhemd, zijden slipje, de Duchess van Prima Donna – een tip van dochter Emma, een D-cup net als zij, kousen, stijlvolle jurk, vleugje Chanel. Dan pakt ze het stapeltje papers van haar studenten over In ongenade en begint te lezen, verbeterpen in de hand. Ze wil niet de indruk wekken dat ze op hem wacht, zelfs al wacht ze op hem. Uiteindelijk wacht ze meer dan drie uur lang. Wanneer hij arriveert, wuift ze zijn excuses weg. ‘Als je vliegtuig niet was vertraagd, had ik deze papers nog niet van commentaar voorzien. En wist ik niet dat een blowjob hartje Brussel slechts 20 euro kost.’ Ze toont hem het P.S. dat een student aan zijn paper heeft toegevoegd.

‘En waarom deelt die jongeman jou dit mee?’

‘Omdat in In ongenade David Lurie 400 rand betaalt voor anderhalf uur met zijn Soraya. De student wilde weten of dat veel of weinig was. Ik heb hem gesuggereerd een klein lokaal marktonderzoek te houden.’

‘Heb je je gevreesde TransSexLit-test op In ongenade losgelaten?’

‘De studenten hebben dat gedaan, onder mijn inspirerende leiding.’

‘Ik heb die David Lurie altijd een arrogante zak gevonden.’

‘Dat is hij ook, maar het boek is goed, net als Lolita.’

Hij lacht, en ziet er zoals alle oude mensen op slag tien jaar jonger uit. Ze bestelt pizza’s, ontkurkt een fles wijn, schenkt twee glazen in, toont hem de kamer waar Peter vroeger sliep, de kamer die nu dienstdoet als logeerkamer en waar nog altijd de uitvergrote foto hangt van Peters zwempartijtje met dolfijnen in Florida. Haar stralende, gouden zoon, volgens Amalia een transspeciës: als mens geboren, maar in het diepst van zijn gedachten een dier. ‘En daar kun je geen hormonen voor slikken. Je kunt je er ook niet voor laten opereren.’

Ze stelt zich Peter voor in de Camargue, een wilde jongen tussen wilde paarden, de zonnegloed op zijn huid, zijn haren door zeewater gebleekt. Stuur je moeder een kaartje, Peter! ‘Alles goed hier, mam.’ Met een pijl naar de naam van de plek waar hij is neergestreken.

In een opwelling vertelt ze haar Deense logé hoe ze zich vroeger zorgen maakte omdat haar zoon te gehecht leek aan zijn ouders en zijn zus, en hoe ze zich nu zorgen maakt omdat hij niets van zich laat horen. ‘Hij is hier met slaande deuren vertrokken. Hij en zijn hond.’

Ze bijt op haar lip, voelt tranen opwellen.

‘Hij keert wel terug. Ze keren altijd terug’, sust de Deen, die vier kinderen bij drie verschillende vrouwen heeft verwekt en over elk van de vier beweert een boek te kunnen schrijven. ‘Over de moeders trouwens ook.’

Als ze later tegenover elkaar aan de keukentafel zitten met de pizza’s tussen hen in vertelt hij over de oogverblindende vrouw met wie hij in de bar van een hotel in Addis Abeba aan de praat was geraakt en die een prostituee bleek te zijn.

‘En deze onnozelaar dacht dat ze voor zijn charmes gevallen was. Ik kan je verzekeren dat ze veel duurder was dan de hoeren in Brussel!’

Ze neemt hem aandachtig op, besluit hem het geheim toe te vertrouwen dat ze nooit eerder met iemand heeft gedeeld, tenzij met Amalia, maar Amalia is dood en heeft het meegenomen in haar graf.

‘Hoe zou je reageren als ik je vertelde dat ik de afgelopen vier jaar alleen betaalde seks heb gehad?’

Geschrokken schuift de Deen zijn stoel naast de hare. Hij grijpt haar hand en kijkt haar diep in de ogen.

‘Jij bent een mooie vrouw, Iris. Jij hoeft niet te betalen voor seks. Niemand hoeft te betalen voor seks. Seks is het mooiste cadeau dat mensen elkaar kunnen geven.’

Ze kussen onhandig. Knoopjes springen van haar jurk wanneer hij haar borsten uit de Duchess bevrijdt. Hij legt een arm om haar middel, drukt haar stevig tegen zich aan, hijgt in haar oor dat hij in geen jaren een vrouw zo hard heeft gewild. ‘Je bent begeerlijk. Hoe kun je je in het hoofd halen dat je dat niet bent?’ Ze glijden van de stoelen, komen op de keukenvloer terecht. Even liggen ze op hun zij naast elkaar. Ze wil zijn gezicht grijpen, hem in de ogen kijken, tijd nemen om te zoenen, om het nieuwe lichaam te verkennen, maar hij knoopt zijn broek los, kruipt op haar en schort haar jurk omhoog. Hij komt klaar, bedekt haar gezicht met natte kussen, blijft goddank niet lang op haar liggen. Geradbraakt laat ze zich op haar stoel vallen. Ook hij lijkt uitgeput. Hun lichamen zijn te oud voor seks op harde, kille vloertegels. Ze eten pizza, drinken de fles wijn leeg en gaan dan elk naar hun eigen kamer. Bij het ontbijt stelt hij voor om na zijn vergadering nog even naar haar appartement te komen. Ze liegt dat ze niet vrij is. Ze is zo’n zwaar mannenlichaam niet meer gewend, het stoten, het zweten, het hijgen, het sperma, de haast. Zijn goede bedoelingen ten spijt voelt ze zich gebruikt, een sekspop om zich mee af te rukken. Tegelijkertijd laait de onrust in haar op, onrust waarvoor ze zich niet meer door dokter Wouters kan laten behandelen.

Op haar eerste vrije donderdagmiddag fietst ze naar Ikea om eindelijk een lijstje te kopen voor Amalia’s doodsprentje. Kort voor haar dood hebben ze er samen een foto voor uitgekozen en een tekstje voor geschreven. ‘Niet huilen’, zei Amalia. ‘Ik wil niet dat je huilt. Ik heb een goed leven geleid, lieve mensen gekend, schitterende kinderen op de wereld gezet.’

Amalia zou raad weten. Amalia wist altijd raad. En ze vond de woorden die Iris tot rust brachten. Het lag aan haar stem. Nu kan ze haar niet meer bellen voor ‘stemtherapie’, nooit meer zal ze die lieve vrouw aan de lijn krijgen.

Amalia had Iris bij dokter Wouters geïntroduceerd. ‘Geef je aan hem over, Iris. Laat je gaan. Daar kan het, daar mag het, daar is het veilig.’ En het was veilig geweest, vier heerlijke jaren lang.

Amalia’s man kreeg geen erecties meer. Bij zijn minnares wel, maar niet bij haar. Het lukte met Viagra, maar Viagra bezorgde hem hartkloppingen. Dus klopte Amalia bij dokter Wouters aan. Tot ze kanker kreeg. Klotekanker.

2

Ze slaapt onrustig, schrikt bezweet uit beklemmende dromen wakker, dwingt zichzelf tot zeven uur in bed te blijven liggen. Ze pakt haar dildo, denkt aan de dokter, beeldt zich in dat hij het doet. De enkele keer dat ze klaarkomt, is het orgasme een nietige schaduw van wat de Murano of de Japanner in dokter Wouters’ meesterhanden bereikte. Ze probeert haar minnaars te tellen, hun namen op te sommen, hen zich voor de geest te halen. Jaren was het spelenderwijs gegaan, met een brutale blik, een hand die iets te lang op een voorarm bleef rusten, een te uitbundige lach. Abrupt was de stroom opgedroogd, als een kraan die kordaat werd dichtgedraaid. ‘Ze ruiken de menopauze,’ zei Amalia, ‘en slaan ervoor op de vlucht.’ Wijze woorden van een wijze vrouw, die haar de weg naar een wijze oplossing had getoond. Nu moest ze een nieuwe oplossing vinden. Waar? Hoe?

Na het ontbijt gaat ze zwemmen. Dikwijls staat ze voor een gesloten deur en moet ze wachten tot iemand haar naar binnen laat. Ze houdt niet van de zweetgeur die in het zwembad hangt, maar zolang ze zwemt, wordt ze niet gek. Op maandag krijgt ze gezelschap van een man met op zijn borstbeen een donker litteken als een rits. Ook zijn kuiten zijn getekend. Bypasses, denkt ze, zwemmen op doktersvoorschrift. Moeizaam laat hij zich langs het laddertje in het water zakken. Hij zwemt zoals haar vader zaliger, waardig en traag, met zijn kale hoofd boven het water, alsof hij bang is het nat te maken.

Meestal heeft ze het zwembad voor zich alleen. Wanneer ze er dobbert op haar rug, denkt ze aan de mahoniehouten kast, die een plekje in het huis in het zuiden heeft gekregen. Voor wie wordt hij nu opengemaakt? Gaat hij nog open? Hij had haar een afscheidscadeautje kunnen offreren. ‘Voor jou, Iris, opdat je me niet vergeet, én uit dankbaarheid voor al die mooie uren, de vele interessante tips.’ – ‘O, dokter Wouters, hoe zou ik u kunnen vergeten? Ik ben het die u moet bedanken!’

Ze fantaseert dat hij aan de rand van het zwembad verschijnt. Hij draagt zijn witte jas over zijn zwembroek en zwaait met haar boek, dat hij van a tot z heeft verslonden en uiterst inspirerend vond. Of hij duikt sierlijk in het water, komt weer boven naast haar. ‘Iris’, zegt hij blij. ‘Ik heb je gemist.’ – ‘Ik u ook, lieve dokter.’ Iets in haar gelooft dat als ze maar lang genoeg wacht, ze voor haar geduld zal worden beloond. En als ze zwemt. Buikspieren kweekt. Zich onderdompelt, spoelt. Ze koopt een nieuw badpak, een rood met een motief van witte bloemen en een diep uitgesneden decolleté. Als Emma het tijdens een van haar blitzbezoekjes ziet liggen, denkt ze dat haar moeder het voor haar heeft gekocht. ‘Is het te jong voor mij?’ vraagt Iris. Ze schrikt van de paniek in haar stem. Daarna wil ze het niet meer dragen, hoe stellig Emma haar ook verzekert dat rood haar prachtig staat. Ze duwt het in haar dochters handen, dwingt haar bijna het mee te nemen.

‘Wat is er met jou, mam?’

‘Niets, helemaal niets. Heb je trek in soep?’ En opnieuw schiet haar stem de hoogte in.

Ze slijt veel tijd in de bibliotheek, overweegt een artikel te wijden aan de visie van negentiende-eeuwse artsen op vrouwelijke lust, die ze als een ziekte beschouwden én behandelden. Ook vandaag, zo zou ze kunnen schrijven, zoeken meer vrouwen dan wordt vermoed discrete hulp bij hun arts voor wat John Coetzee in de openingszin van In ongenade ‘het probleem van de seks’ heeft genoemd. Ze verdiept zich in het onderscheid tussen nymfomanie, een ontregeling van de geslachtsorganen, en erotomanie, een hersenkwaal. Het ene zat zogenaamd tussen de benen, het andere tussen de oren. Als alle andere remedies faalden, werd de vrouw besneden, haar clitoris weggehaald. Opgeruimd staat netjes. Vreemd, zou ze schrijven, dat die amputatie ‘besnijdenis’ wordt genoemd, terwijl de ingreep zo veel drastischer is dan bij mannen. En gruwelijker.

Als ze opkijkt, ziet ze Thijs, de student van het P.S. over het Brusselse tarief voor blowjobs, voor één keer zonder Sari, aan wie hij al maanden klit. En zij aan hem. Iris heeft hem een goed cijfer gegeven, niet vanwege het P.S., wel vanwege de humor waarmee hij argumenteerde dat In ongenade onmogelijk de TransSexLit-test kon doorstaan, ‘tenzij eindelijk de discriminatie een halt wordt toegeroepen die mannen het recht ontzegt kinderen te baren’. Zijn cijfer was niet zo goed als dat van schrandere Sari, maar nog altijd goed, beter in ieder geval dan dat van Agnieszka Bednarek, een Poolse Erasmusstudente die plagiaat heeft gepleegd én dat snoeihard ontkent. Toen Iris haar met de feiten confronteerde, sloot ze haar hand rond het barnstenen kruisje dat Iris haar in een opwelling heeft gegeven, alsof ze God als haar getuige inriep én Iris aan het gebaar wilde herinneren. Sinds de confrontatie heeft ze Agnieszka niet meer in de les gezien. Heeft ze haar te hard aangepakt?

Wanneer ze Thijs wenkt, probeert hij eerst haar blik te ontwijken. Dan doet hij wat ze vraagt.

‘Heb jij iets gehoord van Agnieszka?’

‘Nee.’

‘Is ze terug naar Polen?’

‘Dat weet ik niet. Ik weet helemaal niets over haar.’

Ze ziet hoe zijn blik afdwaalt naar de pentekening in het boek dat voor haar openligt.

‘Weet je wat dat is?’ vraagt ze.

Hij schudt zijn hoofd. Klein en diep liggen zijn ogen achter dikke brillenglazen.

‘Dat is een vaginadouche. Men dacht vrouwen met water te genezen van hun behoefte aan seks.’

‘Waarom?’

‘Het werd beschouwd als een ziekte. Een vorm van waanzin, van hysterie. Ze moesten letterlijk en figuurlijk worden afgekoeld.’

Allebei staren ze naar de tekening waarop water met een soort tuinslang in een halfnaakte vrouw wordt gepompt. Het onderlijf van de vrouw is ontbloot, maar de tekening is niet erotischer dan de gemiddelde handleiding voor een stofzuiger.

‘Mag ik nu verder werken?’

‘Natuurlijk mag je dat.’

Met zijn goedkope stoffen schoenen, baardloze kaken en tengere gestalte ziet hij er jonger uit dan hij is. Het is haar een mysterie wat Sari in hem ziet.

Ze stuurt een mailtje naar de coördinator van het Erasmusproject, meldt hem dat Agnieszka Bednarek al drie weken niet is komen opdagen in het college TransSexLit. Heeft hij nieuws over haar? Dat heeft hij niet, maar hij belooft contact met de studente op te nemen en Iris op de hoogte te houden.

Ze vraagt een onderhoud aan met onderwijsdecaan Cécile Ickx, een vrouw met wie ze goed kan opschieten, en legt haar Agnieszka’s paper en het geplagieerde artikel voor. Met een fluostift heeft ze de identieke zinnen aangeduid. Meer dan de helft van Agnieszka’s paper is letterlijk uit het artikel geplukt.

‘En ze houdt vol dat ze onschuldig is?’ zegt Cécile. ‘Zijn er eerder problemen met haar geweest?’

‘Nee, absoluut niet. Ik dacht dat ze me vertrouwde. En ik vertrouwde haar. Er was ook geen reden om dat niet te doen.’ Over het barnstenen kruisje rept ze met geen woord, of over Agnieszka’s rijzige gestalte, haar knappe madonnagezichtje. Zelf heeft ze het kruisje op een congres in Krakow gekregen, een lelijk ding dat Polen blijkbaar prachtig vinden, maar met een goed hart geschonken, net zoals zij het met een goed hart aan haar knappe studente gaf.

Ze spreken af Agnieszka een ultimatum te stellen: of ze schrijft een nieuwe paper, of ze wordt voor het vak geschrapt. Agnieszka heeft weinig keus. Ze is een Erasmusstudente. Als ze geweigerd wordt voor TransSexLit, moet haar universiteit in Lublin op de hoogte worden gebracht. Dan kleeft het woord ‘plagiaat’ voor de rest van haar academische loopbaan aan haar. En kan ze die loopbaan misschien zelfs vergeten.

‘Herinner je je die jongen uit San Sebastian die beweerde dat plagiaat in Spanje geoorloofd was?’

‘Javier? Hij dreigde ermee een klacht in te dienen bij de Raad van State omdat we te weinig respect hadden voor culturele verschillen.’

Als ze uitgelachen zijn, zegt Iris dat ze zich zorgen maakt over Agnieszka. ‘Ik had haar niet in het bijzijn van iedereen mogen beschuldigen. Die Polen zijn zo trots.’ Ze denkt aan de lange tenen van schoonmaakhulp Yannick, aan de heftige ruzies die zij en Rinus, haar eerste man, over hem hebben gemaakt. Wat er ook fout ging, Rinus koos partij voor Yannick. Het was voor die man al erg genoeg dat hij hun huis moest schoonmaken zonder dat zij hem op de vingers stond te kijken. Rinus vond dat ze hem vernederde. ‘Jij behandelt hem als een kind.’ – ‘Jij vindt dat ik jou verneder’, weerlegde ze. ‘Jij identificeert je met de schoonmaakhulp.’ En o, die keer dat ze Yannick alle ramen had doen lappen terwijl het vroor. ‘Met warm water, Rinus!’ – ‘Altijd het laatste woord, Iris.’

‘Tegen plagiaat kun je niet kordaat genoeg optreden’, zegt Cécile.

‘Ze is hier natuurlijk alleen.’

‘Onzin, het land is vergeven van de Polen, die vinden elkaar heus wel. Is het niet in de kerk dan is het in de kroeg of in de Poolse supermarkt.’

‘Ze komt uit Siemiatycze.’

‘Siemiatycze?’

‘In de jaren negentig is ongeveer de hele volwassen bevolking van Siemiatycze naar België getrokken om hier te klussen. Een handvol is ermee begonnen, en toen zijn ze allemaal gevolgd. Drie maanden in België, drie maanden in Siemiatycze, tweeëntwintig uur in de bus heen, tweeëntwintig uur in de bus terug. Rinus heeft de reis ooit gemaakt omdat hij wilde weten hoe het voelde. Al die mensen moesten hun kinderen achterlaten bij buren of oma’s en opa’s. De kinderen van Siemiatycze zijn verweesd opgegroeid omdat hun ouders onze huizen schoonmaakten en schilderden en verbouwden.’

Ze denkt aan haar impulsieve gebaar: ‘Hier, voor jou.’ Alsof ze iets goed wilde maken, een evenwicht herstellen.

‘Agnieszka heeft zichzelf aan de keukentafel bij haar oma met behulp van cassetjes Nederlands geleerd, terwijl haar ouders zich in Kessel-Lo uit de naad werkten. Voor haar was België het Beloofde Land.’

‘En dat geeft haar het recht plagiaat te plegen? Zo ken ik jou niet, Iris. Je hoeft de dingen niet om te keren. Zíj moet zich schuldig voelen, niet jij. Ik laat van deze documenten een kopietje maken en stop ze in een map, maar wat mij betreft is de zaak afgerond. Agnieszka zal vast wel inzien dat zij en niemand anders verantwoordelijk is voor haar daden. Mij maakt het niets uit of ze uit Mechelen komt of uit Siemadinges. Plagiaat is plagiaat.’

Bij navraag blijkt dat Agnieszka Bednarek een longontsteking heeft opgelopen. Het doktersattest ligt klaar, maar ze kan haar bed niet uit om het op de post te doen.

‘Ze moet in Polen nochtans strengere winters gewend zijn’, merkt de onderwijsdecaan droogjes op.

Iris is halfweg haar twaalfde baantje als ze opschrikt van een plons. Onder haar schiet een gele vlek weg. Dan verschijnt Agnieszka’s prachtige hoofd boven het wateroppervlak. Het lange sluike haar, dat Iris zo vaak bewonderd heeft, kleeft tegen haar schedel en schouders. Ze laat haar bleke vingers in de richting van Iris wapperen, zwemt dan met krachtige crawlslagen naar de kant. Ze hijst zich op de rand en gaat zitten, de slanke benen bengelend in het water, het barnstenen kruisje aan een kettinkje om haar hals.

Merde, denkt Iris, die blijft zwemmen. Zolang ze zwemt, hoeft ze niet met Agnieszka te praten. Nee, denkt ze terwijl ze zich afzet om aan het zoveelste baantje te beginnen, hier ben ik haar docente niet.

De universiteit heeft een sportcomplex, waar studenten en docenten gratis kunnen zwemmen, kogelstoten, hoogspringen, voetballen, badmintonnen … Iris zet er nooit een stap. Haar studenten hoeven haar niet sportend en zwetend te zien, of in badpak. En ze hoeven ook niet te bewijzen dat ze sneller zwemmen dan zij, zoals Agnieszka nu doet. De longontsteking is duidelijk overwonnen.

Buiten wacht Agnieszka haar in de regen op, de haren nat en onbedekt, haar jas te dun voor de tijd van het jaar, haar benen bloot in korte laarsjes. Over de rand piepen aandoenlijke rode sokjes. Gekleed ziet ze er vertrouwder uit, gewoner, niet langer een waternimf.

‘Ik ben u gevolgd’, zegt ze. ‘Ik heb staan wachten waar u woont. Toen u naar buiten kwam, ben ik u gevolgd.’

Iris vraagt niet waarom. Ze vraagt ook niet hoe ze haar adres heeft achterhaald. Ze wacht af. Hoewel ze hakken draagt en Agnieszka niet, moet ze omhoogkijken. Waarom word je geen model? denkt ze.

‘Wilt u niet weten hoe ik aan uw adres kom?’

‘Hoe kom je aan mijn adres?’

‘Dat mag ik niet verklappen.’ Ze lacht ondeugend. ‘Gisteren ben ik u ook gevolgd, maar toen had ik geen badpak bij me. Ik heb er een gekocht. Vindt u het mooi? Het kost 34 euro.’

‘Je had beter een muts gekocht. Of een paraplu. Straks word je weer ziek.’

‘Ik ben niet ziek geweest.’

‘En het doktersattest?’

Ze haalt haar schouders op.

‘Zorg dat de onderwijsdecaan het niet te weten komt, anders …’ Ze maakt haar zin niet af. ‘Ik was ongerust, Agnieszka. Eerst was ik boos omdat je me schaamteloos bedroog en het bedrog dan ook nog eens hardnekkig ontkende. Daarna was ik ongerust omdat je niet meer naar de les kwam, en toen omdat je een longontsteking had. Mijn buurman is vorige winter aan een longontsteking gestorven.’

‘Ik heb geen longontsteking gehad.’ Als Iris niet reageert, gaat ze verder. ‘Ik ben minder schaamteloos dan u denkt. Mijn ouders hebben zo hard gewerkt om mij te laten studeren. Dit is hoe ik hen beloon, en hoe ik u bedank voor het kruisje.’

‘Je erkent je schuld. Dat is een eerste stap in de goede richting.’

‘Ik ontkende het omdat ik me schaamde! U klonk zo streng, u keek zo boos. Ik was bang. Ik weet niet wat ik moet doen. Ik kan niet terug naar Polen, ik kan niet hier blijven. Jaren en jaren was dit mijn grote droom: in België studeren. Ik heb alles voor iedereen verknald.’

‘Agnieszka, maak van jezelf geen heldin in een Russisch drama. Je bent Anna Karenina niet.’

‘Polen zijn geen Russen.’

‘Klopt. Je moet gewoon een nieuwe paper schrijven, je excuses aanbieden en plechtig beloven dat je je lesje hebt geleerd. Zand erover. Kom onder mijn paraplu. Straks word je echt ziek.’ Ze neemt haar studente bij de arm.

‘U vergeeft mij? Ik krijg een nieuwe kans?’

‘Als je belooft niet meer te liegen. Wie liegt, vernedert zichzelf.’

‘Ik ben gaan biechten.’

‘Dat is heel goed. Hoe gaat het met je ouders?’

‘Ze komen misschien naar België. De mensen bij wie ze vroeger werkten geven een feest voor het huwelijk van hun dochter. Mama heeft veel zin om te gaan, papa is bang dat er allerlei klussen op hem wachten.’

Arm in arm lopen ze verder. Het regent niet hard. Misschien is het zelfs opgehouden met regenen, maar ze doen de paraplu niet dicht. Het is gezelliger zo, knusser.

‘Hoe heten die mensen?’

‘Welke mensen?’

‘De mensen bij wie je ouders werkten. Wonen ze nog altijd in Kessel-Lo?’

‘U gelooft me niet?’

‘Ik geloof je wel.’

‘Maar u klinkt achterdochtig.’

‘Ik ben gewoon nieuwsgierig. Misschien ken ik hen. In Vlaanderen kent iedereen iedereen. Of je kent een neef, een buurvrouw, een collega.’

‘U kent hen niet. Het zijn geen goede mensen. Ze lieten mijn ouders altijd wachten op hun geld. En ze betaalden niet genoeg. Mijn moeder moest hun vuil ondergoed oprapen. Ze lieten het rondslingeren op de grond. Ook de vrouw deed dat, en de dochter die nu gaat trouwen. De man vroeg aan mijn vader om hem aan Poolse meisjes voor te stellen. Aan mijn vader!’

Iris kan een glimlach niet onderdrukken. Ook Yannick kon zich vreselijk opwinden over het idee dat in menig Belgisch hoofd over zijn vrouwelijke landgenoten had postgevat. ‘Poolse vrouwen prostitueren zich niet!’ zei hij verontwaardigd. Als je hem mocht geloven kende het land ook geen verkrachting, abortus of pedofilie. Rusland wel, en Roemenië, en Albanië, maar Polen niet.

‘U lacht me uit!’

‘Ik lach je niet uit. Ik moet aan iets grappigs denken. Als je wilt, kun je je haar drogen bij mij thuis. Het is veel te koud om met nat haar op straat te lopen. Straks word je echt ziek.’

Wanneer ze met thee uit de keuken komt, staat Agnieszka bij het huisaltaar, de vaste plek van alle bezoekers.

‘Woont u hier alleen?’

‘Ja.’

‘U bent niet getrouwd?’

‘Ik ben twee keer getrouwd geweest, en twee keer gescheiden. Vroeger woonde ik hier met mijn zoon en mijn dochter, daarna alleen met mijn zoon en zijn hond, een buldog. Lieve dieren, maar ze kwijlen verschrikkelijk. Sammy was ook nog eens incontinent. Langs alle kanten lekte het eruit. Heb jij broers of zussen, huisdieren?’

‘Mijn ouders hebben alleen maar mij. Mijn broertje is gestorven terwijl mijn moeder zwanger was van mij. Ik beteken alles voor hen.’

‘Dan heb je geluk.’

‘Ik hád geluk.’ Ze slaat haar ogen neer.

‘Ze hoeven het niet te weten, Agnieszka. Niemand hoeft het te weten.’

‘Iedereen weet het. De coördinator heeft me bij zich op het matje geroepen. U hebt geklikt.’ Beschuldigend kijkt ze naar Iris.

‘Jij noemt dat klikken? De coördinator zal je ouders heus niet bellen. Kom, droog je haar.’

Ze toont haar de badkamer, steekt de stekker van de haardroger in het stopcontact, checkt of hij het doet. Dan ziet ze een slipje liggen. Ze bukt zich, raapt het op, gooit het in de wasmand.

‘Ik zet je thee hier neer, oké?’

Dat deed ze voor Peter als hij in bad lag te weken. Ze bracht hem kopjes thee, soms een geschilde appel of een plakje cake. En ze bleef op de rand van het bad zitten kijken naar zijn mooie, gespierde lichaam, terwijl ze Sammy’s hartverscheurende gejank aan de andere kant van de deur probeerde te negeren. Meestal bezweek ze voor het hondenverdriet en liet Sammy de badkamer in, hoewel die voor hem verboden terrein was. Er waren grenzen. Peter vond van niet. Die zou Sammy bij zich in bad hebben genomen, als Sammy dat had gewild.

Agnieszka gaat op de rand van het bad zitten, kijkt met vochtige ogen naar haar docente.

‘U bent te goed voor mij.’

‘Huil niet. Ik wil niet dat je huilt. Iemand die zo mooi is als jij moet vrolijk door het leven gaan.’ Ze slaat haar armen om haar studente heen en wiegt haar zoals ze vroeger Peter en Emma wiegde. ‘Liefje, liefje, liefje, het komt goed, alles komt goed.’ Ze kijkt naar het natte gezichtje, legt een zachte kus op de rode lippen. ‘Je huilt omdat je moe bent. Hoelang heb je hier op de stoep gestaan? Je bent uitgeput, je moet slapen. Jonge mensen slapen te weinig. Er bestaat geen beter medicijn.’

Gewillig laat Agnieszka zich bij de hand nemen en naar de slaapkamer leiden. Wanneer ook de rode sokjes zijn uitgetrokken en ze alleen in haar bh en slipje staat, strekt ze haar armen boven haar hoofd en draait op de toppen van haar tenen rond haar as. Dan valt ze op het bed neer en trekt de donsdeken over zich heen. Iris gaat boven op de donsdeken naast haar liggen. ‘Ik zou iets bij je kunnen doen waarvan je lekker slaapt’, fluistert ze na een tijdje. ‘Zou je dat fijn vinden?’ Er komt geen antwoord. Natuurlijk komt er geen antwoord. Welk antwoord kan er komen?

Ze trekt de lade van haar nachtkastje open en pakt de nieuwe dildo die ze na de breuk met dokter Wouters heeft gekocht, een vulgair rubberen ding, zoals de meeste dildo’s die je in webshops kunt krijgen. Als ze zich naar Agnieszka wendt, heeft die haar rug naar haar gekeerd. Goed zo, denkt ze, heel goed. Ze weet niet waarom ze het denkt, ze weet niet wat ze wil, ze luistert hoe Agnieszka steeds langzamer ademt. Als ze zeker is dat ze slaapt, trekt ook zij de donsdeken over zich heen. Ze schort haar jurk omhoog en haar slipje omlaag, en laat de dildo over haar clitoris glijden, precies zoals dokter Wouters het deed voor hij hem met zachte maar vaste hand in haar duwde, maar dit is beter, veel beter, met het heerlijke warme jonge lichaam naast haar. Ze raakt het niet aan, ze zou het kunnen aanraken, maar dat doet ze niet, ze hoeft het niet aan te raken, ze kan het zich voor de geest halen, hoe het in het water duikt, hoe het zich tegen haar vlijt, hoe het snikt, zich laat kussen, zich van kleren ontdoet.

Zonder een kreet of zucht komt ze klaar, zoals ze vroeger in alle stilte naast Rinus klaarkwam, nadat ze seks hadden gehad en hij met open mond wat reutelend lag te ademen, zodat ze zeker wist dat hij sliep.

Wanneer Agnieszka opstaat, heeft ze een lichte lunch voor haar gemaakt.

‘Wijn?’ vraagt ze.

‘Graag.’

Ook voor zichzelf schenkt ze een glas in, maar ze eet niet. Ze eet met haar ogen.

‘Ik wou dat ik kon tekenen. Wanneer ik jonge mensen zie zoals jij, dan wou ik dat ik kon tekenen. Iemand heeft me ooit gezegd dat iedereen het kan. Het is een kwestie van kijken, goed kijken. En van concentratie. Of dat waar is, weet ik niet.’

‘Misschien moet u het eens proberen.’

‘Ja’, zegt Iris. ‘Misschien moet ik het een kans geven. Heb je zin om te poseren?’

Maar Agnieszka wil niet langer blijven.

‘O, mijn god,’ zegt ze theatraal, ‘is het al zo laat?’

Terwijl ze wachten op de lift, omhelst Iris de jonge vrouw. ‘Beloof me dat je nooit meer liegt, nooit meer met natte haren op straat in de regen staat, en nooit meer wacht tot ik naar buiten kom. Volgende keer bel je gewoon aan.’

3

Daar zou het moeten eindigen, maar het eindigt niet. Iets stuwt haar voort, noem het de geur van geluk. Op vrijdag is Agnieszka niet in de les. Wanneer ze de studenten vraagt of iemand nieuws van haar heeft, blijft iedereen haar het antwoord schuldig. Niemand heeft van haar een berichtje ontvangen, niemand kent haar nummer, ook de andere Erasmusstudenten niet. Had ze geen longontsteking? vraagt iemand zich hardop af. Ze had toch plagiaat gepleegd? zegt een ander.

Op zondagochtend fietst Iris naar de Poolse kerk. In een vorig leven heeft ze er met Yannick, Rinus en de kinderen een paasviering bijgewoond. Tijdens de preek was Petertje op kromme beentjes naar het altaar gewaggeld en had een narcis uit een vaas geplukt. En nog een. En nog. Daarna was hij naast de vaas op zijn rug gaan liggen, met zijn armpjes en beentjes omhoog, als een hondje.

Ze duwt een munt in de gleuf van het geldbakje, pakt een kaars, steekt hem aan.

‘Als ze komt,’ fluistert ze tegen het gipsen Mariabeeld, ‘krijg je er nog eentje.’

Ze komt, met een sluier over haar haar en een blik die nog ernstiger staat dan gewoonlijk. Nu eens vouwt ze haar handen tegen haar kin, dan weer slaat ze ze voor haar gezicht. Als ze te communie gaat, blijft ze aan de grond genageld voor de priester staan, tot hij haar een tikje geeft en ze uit haar trance ontwaakt.

Iris verstaat geen woord, maar volgt moeiteloos het ritme van staan en zitten, hoofd buigen en weer opkijken, niet zij volgt het maar haar lichaam, waarin de herinnering aan talloze missen opgeslagen ligt.

Bij het slotgebed glipt ze van haar plaats om haar studente bij de uitgang op te wachten.

‘U’, zegt Agnieszka op een toon die meer ergernis dan verrassing verraadt. Dit is haar domein. Wel, denkt Iris, het zwembad was het mijne.

‘Je was niet in de les.’

‘Hoe kon ik u onder ogen komen? Hoe kán ik u onder ogen komen? Ik heb nog geen tijd voor een nieuwe paper gehad. Het spijt me.’

‘Met je te verstoppen los je niets op. Waarom heb je geen tijd gehad?’

‘Ik moet werken. Mijn ouders denken dat ze België kennen, maar ze kennen het niet.’ Ze klinkt bitter, alsof ze zich bedrogen voelt, in de steek gelaten door de mensen die haar zouden moeten beschermen.

‘Waar werk je?’

‘In een bar.’

‘Wat is er, Agnieszka?’

‘Niets. Ik ben moe.’

‘Slaap je goed?’

Ze schudt haar hoofd. ‘Nu sta ik weer te janken.’

‘Soms is het goed te huilen. Zullen we samen lunchen? Ik nodig je uit.’

‘Dat gaat niet.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ik u nooit een lunch zal kunnen aanbieden. Hoe meer u mij geeft, hoe moeilijker u het voor mij maakt. Begrijpt u dat dan niet? In mijn land is het belangrijk dat wanneer je iets krijgt, je ook iets teruggeeft.’

‘Je hoeft niet per se hetzelfde terug te geven. Je kunt mij bijvoorbeeld een goede paper over In ongenade geven. Wat denk je? Ik betaal de lunch en jij betaalt mij terug met een paper.’

‘Waarom doet u dit voor mij?’

‘Ik ben je docente. Ik moet je helpen. Dat is mijn werk.’

‘In mijn land lunchen docenten niet met hun studenten. Ze geven hun ook geen cadeautjes.’

‘In mijn land ook niet, maar soms moet je durven roekeloos te zijn. Een klein beetje roekeloos. Ben je met de fiets?’

‘Ik ben te voet.’

‘Dan gaan we lopen. Je zult je beter voelen als je gegeten hebt.’

Tijdens de lunch probeert Iris haar aan de praat te krijgen met vragen over de andere Erasmusstudenten, over de opleiding die ze in Lublin heeft gevolgd, over de Poolse kerk, over de Poolse gemeenschap in Antwerpen en of Agnieszka daar veel mee te maken heeft. Ze antwoordt kort en op vlakke toon, alsof ze een examen aflegt waarvoor ze bij voorbaat een slecht cijfer verwacht. Lusteloos verplaatst ze het eten op haar bord en neemt nauwelijks een hap. Misschien voelt ze zich geïntimideerd door het witte tafellinnen, de stijve obers, de imposante menu- en wijnkaart, het assortiment zilveren messen, lepels en vorken. Iris heeft bewust een chic restaurant gekozen: hoe rijkelijker haar cadeau, hoe harder Agnieszka straks haar best voor de paper moet doen. Misschien wil ze ook indruk op haar studente maken, misschien wil ze haar zeggen: dit is slechts een voorproefje van alles wat ik jou bieden kan.

Ze gooit het over een andere boeg, begint te vertellen over Yannick, die net als Agnieszka uit Siemiatycze komt. Ieder jaar met Kerstmis en Pasen keert hij terug om zijn moeder te bezoeken, voor wie hij een huis heeft gebouwd. Kent ze hem of zijn familie? Hij moet een van de eerste Polen zijn geweest die na de val van de Muur naar België kwam om geld te verdienen. ‘Wij waren zo blij met die Polen! Eindelijk was er voldoende schoonmaakhulp.’ Stom dat zijn achternaam haar niet te binnen wil schieten. Bij gelegenheid zal ze die vragen aan haar eerste man, bij wie Yannick nog altijd werkt.

‘Yannick heeft voor hem partij gekozen. Zoals iedereen’, voegt ze er schamper aan toe.

‘Waarom?’

‘Omdat Rinus voor de kinderen zorgde en het huishouden deed, terwijl ik aan mijn boek werkte. Toen het af was en een succes werd, ging ik er met een ander vandoor.’

‘Uw tweede man?’

‘Nee.’ Ze glimlacht. ‘Heb jij een vriend?’

Ze schudt haar hoofd.

‘Een vriendin?’

Ze blijft haar hoofd schudden. ‘Wij mogen geen relatie hebben.’

‘Van wie niet?’

Ze prikt in een stukje zalm, houdt het in de hoogte, bestudeert het aandachtig, antwoordt niet.

‘Als je een probleem hebt, Agnieszka, moet je er een oplossing voor zoeken.’

‘Wie zegt dat ik een probleem heb?’ Uitdagend stopt ze het stukje zalm in haar mond.

‘Jij zegt het. Of vind je het normaal dat een mooie jonge vrouw geen relatie mag hebben? Van wie mag dat niet?’

‘Het heeft geen zin erover te praten. Jullie denken dat je alles oplost met praten.’

‘Wie jullie?’

‘Jullie Belgen.’

‘Gaan we zo beginnen?’

‘Dat doe ik niet. Ik wil gewoon zeggen dat ik er liever niet over praat.’

‘Zou je graag iemand hebben?’

‘Ik ben daar niet mee bezig. Mijn ouders moeten trots op mij kunnen zijn. Ik moet ervoor zorgen dat al hun inspanningen niet voor niets zijn geweest.’

‘Eet een beetje. Je moet eten. En daarna drinken we bij mij thuis kruidenthee. Dat zal je ontspannen.’

‘Moet ik voor u poseren?’ Ze vraagt het met haar tragische Anna Kareninablik.

‘Jij moet helemaal niets. Jij moet leren voor jezelf te zorgen, dat is alles wat jij moet doen. Je hebt een prachtig lichaam, maar het is van kop tot teen verkrampt. Het weet niet meer wat het wil of nodig heeft, het is verlamd. Ik zal je leren goed voor jezelf te zorgen. Het begint met voelen, echt voelen, durven te voelen.’

Terwijl ze het zegt, gelooft ze het zelf. Nog jaren nadien zal ze het geloven: ze wilde de jonge vrouw leren voor zichzelf te zorgen. Ook haar kinderen heeft ze het ingehamerd: zorg in de eerste plaats voor jezelf. Durf jezelf te zijn. Als je sterk en evenwichtig bent, volgt al de rest vanzelf. Jonge mensen moeten in zichzelf geloven, want ze kunnen meer dan ze denken. Er is geen enkele reden voor zelftwijfel, tranen of angst.

In haar appartement drinken ze thee uit de bekers met de selfie erop van haarzelf, Emma en Peter op de camping in Pula, het laatste reisje dat ze met zijn drieën hebben gemaakt en dat ze waarschijnlijk ooit met zijn drieën zullen maken.

‘Zijn dat uw kinderen?’

Ze knikt.

‘Hoe oud zijn ze?’

‘Ouder dan jij, denk ik. Hoe oud ben jij?’

‘Bijna tweeëntwintig.’

‘Mijn dochter is achtentwintig, mijn zoon vijfentwintig. Je zou mijn jongste kind kunnen zijn.’

‘Had u een derde kind gewild?’

‘Met twee hadden we onze handen meer dan vol. Mijn man is verpleger en had dikwijls nachtdienst, ik moest geregeld naar het buitenland op congres. Zonder de hulp van zijn ouders en zijn zus hadden we het nooit gered.’

‘Ik wil later zelf voor mijn kinderen zorgen. Waarom heb je kinderen als je iemand anders voor hen laat zorgen?’

‘Heb je je ouders hard gemist?’

‘Mijn ouders misten mij. Iedere dag stuurden ze een kaart of een brief, soms een cadeautje. Er bestond geen Skype in die tijd.’

‘Ze zijn vast erg trots op je.’

‘Ik hoop het. Daar bid ik voor.’

‘Laat me je leren hoe je je moet ontspannen.’ Ze glimlacht naar haar studente, grijpt haar hand stevig vast. ‘Ik heb het geleerd van een dokter, een hele goeie. Helaas is hij met pensioen, anders stuurde ik jou naar hem.’

‘Wat moet ik doen?’

‘Ik zal het je tonen. Het is niet moeilijk. Het is zelfs heel prettig.’

Ze staat op, gaat haar voor naar haar slaapkamer, grinnikt wanneer Agnieszka verbouwereerd naar de dildo staart die ze op een rood satijnen kussentje voor haar studente heeft klaargelegd.

‘Je mag hem vastpakken, hij bijt niet. Hij kan zelfs heel lief zijn. Je kunt je ermee strelen in je hals, over je borsten, tussen je borsten, tussen je benen. Of je kunt jezelf er zachtjes mee slaan. Plagen eerder dan slaan. Trek je broek uit, dan toon ik je hoe.’ In gedachten hoort ze dokter Wouters: je hoeft je niet uit te kleden, ik kan erbij.

Ze gaat naast Agnieszka zitten, raakt even het madonnagezichtje aan, drukt een vluchtige kus op de rode lippen. ‘Je bent zo mooi. Ik zou jou ingelijst aan de muur willen hangen. Kijk niet zo verschrikt, Agnieszka. Het is een grapje!’ Opnieuw geeft ze haar een kus. ‘Eerst je laarsjes. Ik kan die voor je uittrekken, maar ik denk dat je groot genoeg bent om dat zelf te doen. En nu je kousen. Ah, vandaag zijn het groene sokjes. Waar koop je ze? Hier of in Polen? Mmmmm, gelakte teennageltjes, dat is nieuw. Heb je dat speciaal voor mij gedaan? En nu je broek. Heb je een rits of knopen? Even die kont omhoog, en uit is de broek.’ Haar handen glijden over de lange, bleke, jonge dijen. Her en der lopen blauwe adertjes als beekjes naar haar knieën. ‘Niet echt gespierd. Je zou meer moeten zwemmen. En je slipje? Kun je dat zelf of moet ik je helpen? Ga liggen. Het is gemakkelijker als je ligt.’

Ze moet haar een duwtje geven, geen duw, eerder een tikje. Dan vallen Agnieszka’s benen open, als een boek. Met een schok ziet Iris het roze streepje dat tussen de schaamlippen gloort. Ze buigt zich voorover, wil het kussen, maar Agnieszka duwt haar weg. Opnieuw probeert ze het te kussen, opnieuw wordt ze weggeduwd.

‘Ik ben moe!’

‘Dan moet je slapen.’

Maar de jonge vrouw blijft liggen zoals ze ligt, haar ogen op haar docente, haar benen open. Is het hier niet te koud? vraagt Iris zich af. Kan ze niet beter de verwarming hoger zetten?

Ze trekt nu ook zelf haar broek en slipje uit, pakt de dildo, demonstreert hoe het moet. De hele tijd branden de ogen van de Poolse op haar, maar zij bezat zich aan het roze wonder. Ze zou het kunnen aanraken, maar dat doet ze niet, met haar vingers niet, met haar lippen niet, met haar tong niet. Dat ze het mag zien, volstaat. Af en toe klopt Agnieszka onnadenkend met snelle vingertoppen op het vochtige, roze ding.

‘Nu jij’, zegt ze, nadat ze onder Agnieszka’s vlammende ogen goddelijk is klaargekomen, maar dat wil Agnieszka niet. Telkens weer duwt ze de dildo weg, en ook haar aanraken of zoenen mag Iris niet. Kan ze zich niet laten gaan? Durft ze het niet?

Met haar dijen nog altijd open blijft ze liggen kijken hoe Iris zich weer aankleedt. Loom komt ze overeind en zoekt haar kleren bij elkaar.

‘Ik ga maar eens naar huis. Bedankt. Voor de lunch.’

Bij de deur laat ze haar vingers in de richting van Iris wapperen, precies zoals die keer in het zwembad. Dan is ze weg.

Dinsdag is Agnieszka opnieuw niet in de les. Ook Thijs en Sari zijn er niet. Ze maakt er geen opmerking over, bang dat ze Agnieszka’s naam niet zonder blozen zal kunnen uitspreken. Als een marktkramer houdt ze de dvd van In ongenade in de hoogte, vraagt de studenten wie hem wil lenen, maar niemand toont interesse. ‘Kom aan, niet allemaal tegelijk. Eerst het boek, nu de film.’ Nog altijd komt er geen reactie, tot een studente van haar iPhone opkijkt en zegt: ‘Bij mijn zus in de klas hebben ze ernaar moeten kijken op de dag dat Mandela begraven werd. Iedereen vond hem ongelooflijk saai.’

Daarmee is de dvd afgevoerd, maar hij blijft in haar tas zitten. Als ze later die dag Agnieszka in de cafetaria ziet, wil ze haar in een eerste reflex een kus geven. In een tweede slaat ze bijna op de vlucht. Is ze zondag niet te ver gegaan?

Voorzichtig legt ze de dvd tussen een slaatje en een glas appelsap op Agnieszka’s dienblad.

‘Als je wilt, kunnen we er samen naar kijken.’

‘Ik heb geen tijd. Ik moet een paper voor u schrijven.’

‘Ik zou je kunnen helpen. We zouden samen mogelijke invalshoeken kunnen bespreken. Waarom schrijf je niet over de verfilming? Over de keuzes die de regisseur heeft gemaakt?’

‘Thijs gaat me helpen.’ Ze knikt in de richting van het tafeltje waar Thijs zit met een lege plaats tegenover zich, en een bord waar hij niet van eet. Je hoeft geen helderziende te zijn om te beseffen dat hij op iemand wacht, en dat die iemand niet Sari maar Agnieszka is.

‘Wel,’ zegt Iris koel, ‘als je denkt dat Thijs je beter kan helpen … Je hebt nog een week. Als ik je paper volgende week niet heb, kan ik je geen cijfer geven.’

‘Dat weet ik.’ Ze pakt de dvd en geeft hem waardig aan Iris terug. ‘Alstublieft, professor Verdonck.’

De volgende les zitten Thijs en Agnieszka naast elkaar. Sari zit helemaal achteraan, alleen. Om de haverklap inspecteert ze haar gelakte nagels en de puntjes van haar weelderige blonde haar. Of ze checkt haar mailtjes. Haar gezicht verraadt geen emotie, maar dat deed het ook niet toen ze met Thijs als een Siamese tweeling door het leven ging en het verdere verloop van haar bestaan in zijn handen leek te hebben gelegd.

‘Vandaag mag ik het met jullie hebben over een van de meest controversiële romans van de twintigste eeuw, Lolita van Vladimir Nabokov. Ongetwijfeld hebben jullie er veel over gehoord, misschien hebben jullie het boek al gelezen of een verfilming gezien.’

Ze kijkt naar Agnieszka, denkt aan het roze geheim. Vreugde borrelt in haar op. Jij bent van mij, denkt ze, een heel klein beetje van mij. Ze slaat de roman open, leest de eerste zinnen. ‘Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul.’ Beseffen de studenten dat ze die euforische woorden voor Agnieszka uitspreekt?

‘Lolita is een van de romans die bij uitstek het TransSexLit-principe illustreren’, doceert ze. ‘Alles verandert als je het geslacht van de personages verandert. Het verhaal is weinig realistisch, en dat hoeft ook niet, maar met een vrouw van middelbare leeftijd in de rol van Humbert en een twaalfjarige Lolito wordt het een farce, een satire of burleske.’

‘Waarom?’ vraagt Thijs bot.

‘Dat is precies de vraag. Waarom maakt het zo veel uit of een bepaalde rol in een verhaal door een man dan wel door een vrouw wordt ingevuld?’

‘U zegt dat het veel uitmaakt. U wilt absoluut iets bewijzen. Misschien werkt op dit ogenblik een schrijver aan een roman die precies het tegendeel aantoont, namelijk dat geslacht geen enkele rol speelt.’

Op slag is iedereen wakker. Wat is er in die brave, stille Thijs gevaren dat hij met open vizier in de aanval gaat? Alleen Agnieszka zit er onbewogen bij, als een wassen beeld. Ze heeft haar hand rond het kruisje aan haar hals gesloten, niet het barnstenen, maar een zilveren. Iris denkt aan Amalia’s raad: tot tien tellen en dan pas reageren. Of het gesprek afronden en weggaan. Niet boos worden, je zelfbeheersing bewaren, anders heb je bij voorbaat het pleit verloren.

‘Ik wil helemaal niets bewijzen’, zegt ze rustig. ‘Het is geen kwestie van gelijk of ongelijk.’

‘Waarvan dan wel?’

Met open mond staart Sari naar Thijs. Vergeten zijn haar haar, haar nagels en haar mailtjes.

‘Van nadenken. Lezen, interpreteren, argumenteren.’

‘Met uw boek wilde u toch uw gelijk aantonen?’

‘Ik wilde iets aankaarten, de seksuele privileges van mannelijke personages zichtbaar maken en vooral de vanzelfsprekendheid ervan, het schijnbaar normale van die gang van zaken. Ik mag hopen dat je dat intussen begrepen hebt.’

‘Welke privileges? In In ongenade verliest David Lurie zijn reputatie en zijn baan, Humbert in Lolita eindigt in de gevangenis. We hebben eerder te maken met een gebrek aan privileges.’

‘Heb jij geluisterd tijdens de colleges of heb je niet geluisterd?’

‘Ik heb geluisterd. En ik wil iets aankaarten. Blijkbaar bepaalt u wat mag aangekaart worden en wat niet.’

‘Thijs!’ roept Sari.

‘Dat heb je goed opgemerkt. Ik ben de docente, jij de student.’

‘Ik heb nog een vraag’, zegt hij, onstuitbaar. ‘Waarom is de titel van uw boek geen plagiaat en Agnieszka’s paper wel? Literary Walks On the Wild Side: When He Becomes a She and She Becomes a He, dat is toch gestolen van Lou Reed?’

‘Het is een knipoogje, een citaat.’

‘Ik zie het verschil niet.’

‘Dat is dan jouw probleem.’ Ze slaat met haar hand op het boek, háár boek. ‘Weet je wat, dien een klacht tegen mij in en tegen de universiteit die me op basis van dit boek een docentschap heeft aangeboden, én tegen het internationale comité dat het werk heeft bekroond, en tegen alle mensen die mij als gastspreker uitnodigen. Ik zie jullie volgende week. Zorg dat je Lolita gelezen hebt.’ Ze pakt haar spullen, stopt ze in haar tas. ‘De les is afgelopen.’

Iemand zegt: ‘Thijs bedoelde het niet zo.’

‘Ik denk dat Thijs zijn bedoelingen glashelder heeft gemaakt.’

‘Thijs mag toch zeggen wat hij denkt’, zegt iemand anders. ‘U zegt dat we moeten zeggen wat we denken, maar als we het zeggen, wordt u boos. U duldt geen tegenspraak.’

‘Ik duld geen domme tegenspraak. De les is afgelopen. Tot volgende week.’

Hij weet het, denkt ze. Agnieszka heeft hem alles verteld. Jij hebt je met mijn privéleven niet te bemoeien, denkt ze. Jij bent een snotneus, een clown, een onnozele flurk. Hol jij maar weer naar Sari. Laat Agnieszka met rust.

Maar ze staat te trillen op haar benen. Nooit eerder heeft een student zich zo veel brutaliteit gepermitteerd.

In de gang wacht Agnieszka haar op, alleen, zonder Thijs.

‘Mijn paper is niet af’, zegt ze, schuldbewust.

Iris knikt, denkt aan Thijs, die haar zou helpen en die haar blijkbaar niet heeft geholpen, maar ze heeft geen zin om het over Thijs te hebben. Hij is jaloers, domweg jaloers.

‘We hadden een afspraak, Agnieszka. Het is niet omdat we samen geluncht hebben dat je je niet aan de afspraken hoeft te houden.’

‘Ik wíl me ook aan de afspraken houden. Het lukt me gewoonweg niet. Ik weet niet waarom.’ Opnieuw wellen tranen in haar ogen op.

‘Slaap je nog altijd slecht?’

Ze knikt.

‘Heb je heimwee?’

‘Een beetje. Soms. Nu bijvoorbeeld.’

‘Wat doe je vanavond? Moet je werken?’

‘Ik kan zeggen dat ik ziek ben. Ik voel me ook ziek.’

‘Je moet beter eten, Agnieszka, je zorgt niet goed voor jezelf. Je ouders zouden willen dat je goed voor jezelf zorgt. Eet je graag mosselen? Ja? Dan zal ik mosselen voor ons maken.’

Ze pakt de fijne, bleke hand, drukt er een kus op, terwijl ze in de betoverende ogen kijkt. Geen seconde bekommert ze zich om indiscrete blikken. Bestaat er een wet die een docente verbiedt de hand van een studente te kussen?

Ze eten de mosselen, drinken er witte wijn bij, praten over Cécile, de onderwijsdecaan, noemen haar lelijk maar toch sexy.

‘Dat is de kunst’, zegt Iris. ‘Ik weet niet hoe ze het klaarspeelt, maar ze heeft altijd minnaars, soms meerdere tegelijkertijd.’ Ze imiteert de manier waarop Cécile haar lippen tuit. Agnieszka lacht uitbundig, verandert in de jonge, zorgeloze vrouw die ze hoort te zijn. ‘Zo zie ik je liever’, zegt Iris, maar meteen is daar weer de ernstige, bezwaarde blik.

‘Je zou hier kunnen wonen, weet je. Je hoeft niet te werken om de huur te betalen. De kamer van mijn zoon staat leeg. Je mag er komen logeren, gratis.’

‘Dat gaat niet.’

‘Waarom niet?’

‘Het is moeilijk.’

‘Mij kun je alles vertellen, Agnieszka.’

‘Nee!’

‘Als je niemand in vertrouwen neemt, kan niemand je helpen.’

‘Niemand kan me helpen.’

‘Zou het je helpen als ik je zei dat je geen nieuwe paper hoefde te schrijven? Dien dezelfde paper in, dit keer met bronvermelding. Niemand hoeft het te weten. Ook Thijs niet. Het is ons geheimpje.’

‘Meent u dat?’

‘Ja, ik meen het. Ik meen altijd alles wat ik zeg.’

‘Ik ben het niet waard dat u me helpt.’ Ze buigt haar hoofd.

‘Kijk me aan, Agnieszka. Jij bent het wél waard. Ik zou mijn dagen kunnen slijten met naar jou te kijken. Is die schoonheid geen bron van vreugde voor jou?’

‘Van ellende.’ Maar ze glimlacht erbij alsof ze wil zeggen: ik weet dat ik dramatiseer.

‘Ik heb iets nieuws gekocht. Wil je het zien?’

‘Een dildo?’ Ze spreekt het woord uit alsof het een drol is.

‘Van Muranoglas. Die dokter over wie ik je heb verteld, had er ook eentje. Ik ben hem toevallig op het spoor gekomen. Ik dacht meteen aan jou. Aan ons’, voegt ze er beschroomd aan toe.

‘Hebt u nooit seks met een man?’

‘Dit is beter dan een man. Kom mee.’

Koppig schudt Agnieszka haar hoofd. ‘Dat gaat niet.’

‘Waarom niet?’

‘Daarom niet.’

‘Waarvoor ben je bang, Agnieszka?’

‘Ik ben niet bang. Mag ik gaan?’

‘Ja, je mag gaan, natuurlijk mag je gaan.’

‘En de paper?’

‘Ik heb je gezegd wat je moet doen. Doe het!’

Twee weken lang hoort ze niets van haar. Ze ziet haar niet in de klas, en ook niet in het zwembad of ergens op de campus. Op zondag is ze niet in de Poolse kerk. Iris vindt de paper in haar postvakje, zonder begeleidend briefje, maar met bronvermelding. Bijna alle zinnen staan nu tussen aanhalingstekens, Agnieszka heeft nauwelijks zelf iets geschreven, maar dat erkent ze nu. Iris geeft haar een zes, wat betekent geslaagd, iets meer dan geslaagd zelfs. Een veilig cijfer, zowel voor de studente als voor haar. Thijs biedt ietwat schutterig zijn excuses aan, die ze met een zuinige hoofdknik aanvaardt. Hij werkt weer mee, heeft zich zichtbaar voorgenomen het goed te maken. Dankbaar geeft ze hem lof voor elke interessante opmerking die hij maakt. Ook de andere studenten zetten hun beste beentje voor. Als iemand voorstelt om Vijftig tinten grijs aan de TransSexLit-test te onderwerpen, wordt er gelachen, maar Iris zegt: ‘Goed idee. Dat gaan we doen.’ Ze voelt zich weer populair, de docente met de feilloze flair om haar studenten te inspireren.

Op een ochtend is ze daar weer, aan de rand van het zwembad in het gele badpak dat haar huid nog bleker maakt. Sierlijk duikt ze in het water, scheert langs Iris, grijpt haar voeten, trekt ze naar beneden. Als jonge honden stoeien ze. ‘Jij bent sterker’, proest Iris.

Wanneer ze het bad uit vlucht, rent Agnieszka haar achterna, sleurt haar terug, duwt haar in het water, springt er zelf ook in. Ze pakt Iris’ hand, zwemt met haar naar de kant, kust haar op de mond, zegt: ‘Ik kom bij u wonen, in de kamer van uw zoon. Is dat goed? Als u wilt, zal ik koken. Geen mosselen, want daar hou ik niet van.’

‘Hou je niet van mosselen?’

‘Ik walg van mosselen.’

En van mij, wil ze vragen, walg je ook van mij?

‘Zeg dat het mag’, bedelt ze. ‘Het is maar voor even.’

‘Natuurlijk mag het.’

‘Ik ben zo moe. Ik kan niet zeggen hoe moe ik ben.’