Annie Van Keymeulen

Bas

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Annie Van Keymeulen, 2000

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Wolfgang Vogl

isbn 978 90 445 3432 0

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2000.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Zoon van Lijsterman en Coltrane

Van ver hoorde je ze aankomen, triomfantelijk als een kudde olifanten. Ze schetterden zelfs min of meer in de maat. Ik stond alleen voor het huis. Tante Georgette en oom Willy waren er niet. De gal van tante Georgette was die middag overgelopen, tot in haar mond. Nu lag zij in een stille verduisterde slaapkamer te wachten tot ze beter werd. Oom Willy was bij haar gebleven en keek naar de sport op de televisie. Blij dat hij niet naar de optocht hoefde. Hij belde naar de buren, want wij hadden geen telefoon.

‘Is er iets, Marcel?’ vroeg de buurvrouw toen ik de hoorn neerlegde. Haar permanent had een merkwaardige kleur, tussen lila en roze in, de kleur van een indianenstam op oorlogspad.

‘Ze kunnen niet komen, mijn tante heeft last van haar gal.’

Ze knikte begrijpend.

Ik was op mijn hoede. Ik had al vaker de van venijn gloeiende verhalen afgeluisterd die ze mijn moeder vertelde over de afrastering tussen onze tuin en de hare. Op dezelfde manier praatte ze met andere mensen over ons.

‘De hele familie stapt mee in de muziek, zeker?’ vroeg ze zoetsappig.

‘Ja.’

‘Je kleine zusje ook al?’

Nu ze iemand tegenover zich had die in alle gevallen beleefd moest blijven, liet ze zich gaan. En het meest ergerlijke was dat ik diep in mezelf vond dat ze gelijk had. Wat dat mens van de muziekmanie in onze familie dacht, leek verdomd veel op wat ik ervan vond.

‘Bedankt voor de telefoon.’

‘Het is niets’, antwoordde de buurman.

Ik maakte dat ik wegkwam.

Voor de andere huizen stonden de mensen in groepjes op de uitkijk. Zo meteen zouden ze zien dat ik hier helemaal alleen stond onder de wapperende driekleur.

Aan de overkant was niemand. Er hing zelfs geen vlag aan de gevel.

Plots stoof Rosaatje naar buiten en ging tegen het hekje aan staan. Ze kwijlde. Bea kwam haar dochter achterna en probeerde het meisje weer naar binnen te brengen. Maar Rosa was te opgewonden, ze raakte door het dolle heen van het aanzwellend geluid. Ze komen. Ja, ze komen! Ze komen Rosaatje gelukkig maken.

De overbuurvrouw had geen permanent en ze had ook nog niet de leeftijd voor grijze haren. Ze sleurde aan haar dochter. Rosa liet zich op de grond vallen en trapte naar haar moeder.

Genadeloos keken de andere buren toe. Ik had ervoor willen gaan staan om hen af te schermen.

De overbuurvrouw besloot het over een andere boeg te gooien en gaf het gesleur op. Wees naar de straatkant. ‘Daar is de muziek.’

Ze kwamen dichterbij.

Prompt krabbelde Rosa overeind en keek alsof ze de muziek wou opeten. Speeksel liep langs haar mond. Haar moeder veegde het haastig weg.

Het meisje was geboeid door de reuzen die de stoet openden. Wezens zoals zij, met stugge lichamen en hoofden daarboven als lege nesten voor gedachten die nooit kwamen aanvliegen.

Na de reuzen kwamen de fanfares en harmonies. Fanatiek en feestelijk marcheerden ze door de straat. Eerst de onze, ik bedoel die waarin al mijn familieleden meespeelden, dan die van de postmannen.

Het gezicht van de overbuurvrouw ontspande en heel even leek ze wel een meisje. Niet eens zo veel ouder dan haar dochter.

Maar wat aan de overkant gebeurde, hield me niet lang bezig. Ik moest mijn eigen ellende onder ogen zien, als een bleke sukkel stond ik te kijk in ons voortuintje met gras en bloemen die niet meewilden. Niemand verzorgde ze. Pa had er geen tijd voor, zei hij. En ik voelde er ook niets voor om voor de ogen van iedereen die voorbijkwam als een gepensioneerde te staan knoeien met zaaigoed en stekjes en naar de goedbedoelde of spottende opmerkingen te luisteren. Ik had wel andere dingen aan mijn hoofd.

Ik wou dat ik onzichtbaar kon worden, dat ik op een onopvallende manier afwezig kon zijn, zo iemand die er wel is maar die ze gewoon over het hoofd zien. Met tante Georgette erbij had ik als een toevallige vazal schuin achter haar kunnen postvatten. Nu moest ik in mijn eentje voor ons huis staan en de hele gevelbreedte bemannen.

Vlak achter het meisje met de dikke billen dat de vlag droeg, kwam mijn zusje. Een mager scharminkel. Ze liep te stuntelen tussen wat meer beslagen majorettes die de pasjes goed ingedrild gekregen hadden. Mijn zusje was te klein voor haar leeftijd en ze was niet mooi. Wat je grappig vond bij een mollig kindje met pijpenkrullen en grote ogen, was niet om aan te zien bij een lelijk klein ding dat verbeten haar best deed. Ze zwaaide houterig maar fel met haar staf waaraan een paar helgekleurde pluimen zaten. Uit de maat. Het witte rokje was te lang en de uniformjas te groot. Op de groei gekocht. Ik wou dat ik haar uit de optocht kon plukken. Mijn maag kromp ineen als ik het zag.

Ze was niet de enige: er waren nog meer ontoonbare exemplaren bij, stomphoofdige, rondborstige, schriele, brutaal ogende meisjes. Zowel de lelijke als de mooie meisjes toonden hun billen.

Bij de trommelaars liep mijn moeder. Er waren twee trommelende vrouwen. Mijn moeder en haar vriendin Clara torsten de trommel voor hun buik en mepten erop als op de kont van hun lastige kinderen. Ma toonde daarbij dezelfde verbetenheid als mijn zusje. Massief liep ze tussen de grotere Clara met het paardengezicht en Fliber in. Fliber-van-het-een-komt-het-ander noemden ze hem bij de muziek. Een lijzig pratend mannetje dat bij mijn vader in de fabriek werkte, lijzig was zijn hele uitstraling. Mijn moeder was niet lelijk als je haar apart zag, maar die twee anderen trokken haar als het ware mee de afzichtelijkheid in.

Ze hadden mijn oudere zus nog willen overhalen ook te leren trommelen. Drie trommelaarsters vooraan dat zou mooi zijn, dachten ze. Het paard Clara in het midden, geflankeerd door de twee vrouwen Lijsterman, ma en Jacqueline.

Lijsterman heten wij, en met die naam was er iets. Ik kon niet zeggen wat, want op zichzelf was het geen lelijke naam. Was hij misschien te mooi voor ons? Het leek wel of we erom vroegen met onze veren aan een lijmstok te blijven plakken. Met een naam als Vyncke kon je onopvallend door het leven.

Mijn zus Jacqueline speelde klarinet. Net als de andere vrouwelijke muzikanten en ma droeg ze een postmannenblauwe rok met bijpassend jasje. Ze liep verloren tussen die blazende mannen. Even ving ik een glimp van haar op.

Mijn vader vond ik niet, hij was helemaal opgegaan in het geschetter.

Toen ik die uitgedoste stumperds voorbij zag marcheren, kreeg ik het te kwaad. Ik schaamde me tegenover iedereen dat ik familie van de muziekspelende Lijstermannen was. Ik schaamde me tegenover de toevallige god die uit de hemel neerkeek om te zien of zijn schepping goed was. Ze was niet goed, die schepping van hem. Dat kon zelfs een klein kind hem vertellen. Een vergissing was het. Daar liep schele Remi vals te spelen. Iedereen schoot in een lach. Maar schele Des, de zoon van Remi, liet het koud!

Waarom liet God dit toe, terwijl hij ook de volmaakte nederige bloemen geschapen had. Die geen geluiden maakten. Oh God, waarom waren mijn familieleden de leliën op het veld niet of een tuiltje bloemen? Als ze verwelkten zou ik verse gaan plukken en ze liefhebben als mijn vlees en bloed. Niets liever wou ik dan van hen te kunnen houden. Ik was niet onverschillig zoals ze me thuis verweten. Mijn medelijden met Rosaatje van de overkant was het bewijs dat ik niet verstoken was van gevoel. Maar ik zat ermee dat die gevoelens zich naar buiten drongen. Ik had gewild dat ik ze voor mezelf kon houden. Zonder dat anderen er luidruchtig omheen zwermden, met hun snavel erin prikten, ze openpikten.

Eindelijk was de harmonie voorbij.

Ik vluchtte het huis in. Dat deed de overbuurvrouw ook en ze sleurde haar dochter mee.

Ik had het rijk alleen om te luisteren naar de muziek van mijn echte vader. Als ik hem hoorde op zijn sax, voelde ik dat hij van me hield. John Coltrane gooide zijn liefde in de lucht. Hij was groot, een man, een legende, een droom, een vader zoals ze niet van nature wortel schoten in het leven van jongens.

En deed hij het niet, dan de reservevaders wel, mannen die in nachtclubs speelden en aan de drank waren als aan de muziek. Ze hadden iets wat niemand van de harmonie had, iets dat heilig was en groot; iets wat ook sommigen van die oude Grieken gehad moesten hebben. Dronken als ze waren, zochten ze het, joegen het op, hun zoekende spel was erop gericht het te vangen. Het eindelijk om zich heen te voelen en te houden tot ze het niet meer houden konden. En het moesten opgeven.

Dat Leon Lijsterman ook iets najoeg, had ik nog niet in de gaten. Hoe had ik ook moeten weten van het vulgaire schepsel dat hem lokte en wenkte en in hem een vuur deed branden? Zij was de klarinettenvangster van Hamelen, de vrouwe met de trommelstokken, de oermajorette met een gevulde boezem en volmaakte dijen, lachend, lachend zoals de meisjes in de films lachten, op het hoogtepunt van de zomer. Waarom wees niemand me op Leon Lijstermans muze? Zo bleef ik omtrent het belangrijkste in zijn muzikantenleven lange tijd in de mist hangen. Ik was een puitshoofd[1], een dromer en een dwaas.

Er werd met aandrang op de keukendeur geklopt. Ik schrok. Het was Bea van de overkant. Ze keek naar mijn kofferplatendraaiertje zonder het eigenlijk op te merken. Dan naar mij.

‘Kun je komen helpen, Marcel?’ Ze sprak gejaagd. ‘Rosaatje.’

Af en toe kwam de overbuurvrouw bij ons hulp halen. Dan ging mijn vader. En als hij er niet was, stuurde mijn moeder mij met haar mee.

De buurvrouw had haar dochter met een hondenriem vastgebonden op een verveloze stoel. Rosa’s hoofd was rood aangelopen; ze wrong uit alle macht om los te komen. Maar met iedere beweging sneed de riem alleen maar scherper in haar vlees, waardoor ze nog woedender werd en harder rukte.

‘Wil je gauw naar de dokter lopen?’ vroeg Bea. Maar meteen bedacht ze zich. ‘Nee, het is beter dat ik zelf ga. Z’n vrouw zegt altijd dat ze hem zal waarschuwen, maar dan duurt het nog een halve dag voor hij er is. Blijf bij Rosa! Zou dat gaan, denk je?’

Ik knikte moedig.

Ze deed een jas aan over haar schort.

‘Je schoenen.’ Ik wees naar de sloffen die ze aanhad.

‘Ja, mijn schoenen.’ Ze werd verlegen. Ik kende geen andere volwassen vrouwen die nog verlegen werden.

Ik ging bij Rosa zitten. Bang dat ze uit de leiband zou barsten en me iets zou doen. Ze zou me de baas zijn als ze zich wist los te rukken. Ze was heel sterk voor een meisje van twaalf. Maar bij mijn weten had ze alleen nog maar meubels aangevallen en zichzelf toegetakeld, nooit andere mensen. Ik vroeg me af wat haar kon kalmeren.

Ik begon te zingen. Het klonk nogal onnozel: ‘Slaap kindje slaap. Daar buiten loopt een schaap.’

Mijn stem was een samenraapsel van geluiden die niet bij elkaar pasten. Had ik maar een saxofoon, een trompet of een klarinet. Dan zou ik voor haar spelen. Desnoods zou ik een paar roffels op een trommel geven. Kon ik maar janken voor haar als een hond die blij was dat hij haar zag.

Ik was helemaal niet blij dat ik haar zag.

Ik had op dit moment alleen maar mijn stem en die ergerde me mateloos.

Het was goed dat niemand anders me hier hoorde. Rosa zou het ook niet verder vertellen: Marcel van de overkant, die zou je een keer moeten horen zingen! Ik schakelde over op het liedje dat ik vroeger voor mijn zusje zong. Over een bosje, een huisje, een jager. Pief, poef, paf. Meer schoot mij niet te binnen. Van pure ellende zong ik een stukje uit het Belgisch volkslied dat ik op school geleerd had: ‘Het woord getrouw dat g’onbevreesd moogt spreken. Voor vorst, voor vrijheid en voor recht. Voor vorst, voor vrijheid en voor recht, tralala.’

Ik zette ‘De Boottrekkers van de Wolga’ in. Dat hadden we ook tot vervelens toe moeten zingen. De leraar muziek zette de plaat soms op. Een uitvoering door het Rode Leger. Hij wees ons erop hoe zacht het klonk. Daaraan hoor je dat het ook mensen zijn, had hij eraan toegevoegd.

Konden wij dan niet nog mooier zingen dan de communisten? Bedroefd schudde de man zijn hoofd. Neen, dat konden wij niet.

Ik zong het nu voor haar. Het lied bleek verbazingwekkend geschikt voor mijn stem.

Ze luisterde.

‘Uit!’ zei ze.

Ik zweeg bedremmeld.

Ze begon te loeien van ergernis. Wilde ze dan toch dat ik zong?

Ik zette het lied opnieuw in: ‘Trekken droef moe tot de dood toe …’

‘Uit!’ zei Rosaatje dwingend. Ze had wonderlijk mooie ogen. ‘Uit!’ herhaalde ze met nog meer aandrang.

Ik begreep het.

Zingend maakte ik de riemen los. Te laat realiseerde ik me wat ik aan het doen was.

Ik zong droef moe, tot de dood toe, alsmaar door, alsmaar door.

Ze zat op de gehavende stoel en het kwam me voor dat ze naar me luisterde.

Haar moeder kwam de keuken in gestapt.

‘Ik moet haar die pillen geven.’ Ze toonde mij een doosje met een doodskop erop.

‘Je hebt haar losgemaakt. Het heeft me zo veel moeite gekost haar vast te binden.’ Ze stond op het punt in tranen uit te barsten.

‘Marcel, hou op met brommen. Ik spreek tegen je.’

Ik was van zingen op geneurie overgegaan toen ze binnenkwam.

Ik zweeg. Rosa begon te loeien.

‘Ik was voor Rosa aan het zingen’, zei ik.

De buurvrouw zette de radio aan. Daar schalde het wekelijks opera- en belcantoconcert door de kamer. Het programma dat ik haatte. Maar Rosaatje kalmeerde ervan.

Het leven was een kamer waarvan iemand de deur had laten openstaan. De eerste de beste brutale schooier die het erop waagde kon binnenkomen en zich nestelen. Ondankbaar en veeleisend kon hij zijn wetten stellen.

En dat deden ze bij mij, in mijn leven. Zo ging dat, zolang je nog niet volwassen was. Ik had er bitter weinig over te zeggen. En toch was mijn leven duizend keer beter dan dat van Bea. Hier …

[1] Puitshoofd – kikkerkop

Bebop, brandhout en antiek

Dat schoolvakanties er waren om te werken vond ik best. Niets was ellendiger dan thuis rondhangen, ma moeten helpen met klusjes in het huishouden en iedere keer weer te horen krijgen dat ik veel geld kostte maar niets binnenbracht. Het was een ferme streep door hun rekening dat ik zo’n goed verstand had en door wou leren.

Ik had een heel geschikt vakantiebaantje bij een antiquair en ik verdiende er goed. Ik dacht dat dit de pijn voor hen wat verzachtte. Hard werken vond ik niet erg. Ik verdiende in die maanden zelfs meer dan Jacqueline op de inpakafdeling van de vleesfabriek.

Vorige zomer had tante Georgette me aan dit werk geholpen en dit jaar mocht ik er weer aan de slag. De antiekzaak lag aan de andere kant van de stad, het was ooit de showroom van Simca. In plaats van auto’s stonden er nu tweedehands meubels en antiek; verder nog wat kleine, dure rommel die mijn baas brocante noemde. Mijn werk bestond eruit de opgekochte meubels van lagen verf te ontdoen, ze een zeker aanzien te geven en ze waar dat nodig was antieker te laten ogen. Dat deed ik met grote ijver, er was me veel aan gelegen mijn baantje te houden.

Hoe tante Georgette een antiquair had leren kennen, bleef lang een raadsel voor me. De meubels die zij kocht waren weliswaar van spaanplaat, maar nieuw. Nooit zou ze haar geld uitgeven aan dingen die iemand anders wegdeed. Freddy Clement was ook helemaal niet het type om tot haar kennissenkring te behoren.

Uiteindelijk had ik hem gevraagd waar hij mijn tante van kende.

‘Georgette is de schoonmaakster bij Roosje thuis. Als ik daar kom, zit ik nog het liefst bij Georgette in de keuken. Ze zijn daar nogal …’ hij duwde zijn neus omhoog. ‘Georgette mag me wel. Ik vertelde haar dat ik iemand zocht om me te helpen in de vakanties. Een eerlijke jongen. Je voorganger haalde wel eens geld uit de kassa en vergat het dan terug te leggen.’

Tante Georgette schoonmaakster? Meteen werd mij een heleboel duidelijk. Tegenover mijn moeder ging ze er prat op dat oom Willy heel goed verdiende. Zo veel dat zij niet uit werken hoefde. Ma’s neus krulde van jaloezie. Zij wilde al jaren weg uit de vleesfabriek. Op haar gemak thuis kunnen blijven, dat was haar ideaal. Als ze ergens de pest over in had, begon zij tegen mijn vader luid over de hoogte van het inkomen van oom Willy en tante Georgette te speculeren: Willy verdiende wel heel veel dat zij van dat ene loon konden leven, er daarnaast nog met een Volkswagen reden en daarbovenop nog veertien dagen naar Spanje konden in de zomer. Als Willy dat kon, waarom hij dan niet?

Waarschijnlijk deed Willy nog karweien na zijn werk. Veel mannen deden dat. Sommigen wel iedere dag. Daar waren ze niet te lui voor, die mannen.

Pa kon haar wel wurgen als ze zo begon. Hij wees haar erop dat zijn broer en schoonzus niet voor een nest kinderen moesten zorgen. Alsof wij er iets aan konden doen dat we er gekomen waren.

Kostten wij dan zo veel geld? We kregen nooit iets.

Op die momenten kon het me niets meer schelen dat ma hem het bloed onder de nagels vandaan treiterde. Voor mijn part maakte ze hem af!

Met wat ik te weten gekomen was over tante Georgette zou ik pa te hulp kunnen komen als ze hem weer eens te pakken nam. En soms wou ik dat ook wel, want mijn solidariteit wisselde. Maar nu ik via haar dat baantje had leek het me verstandiger haar niet te verraden.

Iets voor achten kwam ik aan in de werkplaats van Freddy. Het rook er naar terpentijn en dat gemene spul dat hij gebruikte om verf van de kasten te bijten. En naar koffie. Freddy zat achter in zijn kantoor een sigaretje te roken.

‘Ha Marcel!’

Hij begroette me altijd enthousiast en dat deed me iets. Thuis begroetten we elkaar nooit enthousiast. Niet omdat we niet van elkaar zouden houden, want dat deden we op de een of andere manier toch wel. Het leek iets van niets maar het was er wel degelijk. Wat je voor elkaar voelde. Het was als de binnenste kern van een zaadje.

Ik legde het stokbrood en het zakje met de twee croissants op tafel. Het was in de eerste weken dat ik bij Freddy werkte een vaste gewoonte geworden dat ik onderweg bij de bakker langsging.

Freddy begon de dag met stijl en ik mocht meedoen. Een paar koppen sterke koffie en een croissant. Even de krant doorbladeren, wat ontspannen conversatie. Muziekje op de radio. Hij wist op welke radiostations goeie jazz uitgezonden werd. Het hele ontbijtritueel nam niet langer dan een kwartier in beslag maar het maakte een wereld van verschil. Pure luxe was het. Freddy Clement gaf me iets wat ik thuis niet kreeg: een opvoeding.

Hij sloeg de krant dicht. ‘Het regent aan de kust’, zei hij vrolijk. ‘Het regent aan de kust, hahaha! De horeca klaagt steen en been over de natte zomer. Ik ga me scheren, maat. We moeten straks een lading ophalen. Werk nog een beetje aan die kast verder.’ Hij wierp me een paar werkhandschoenen toe. ‘Maar trek, nondedju, deze dingen aan voordat je handen afbranden!’

Het swingde op de radio. Bebop al van ’s ochtends vroeg. Ik was in the mood. Toen ik pas bij hem werkte, vond ik het, eerlijk gezegd, maffe muziek. Maar het deed me wel iets. Zoals The Stones. Het was wennen geweest. Er was een bekering aan voorafgegaan.

Dat was Charlie Parkèrre, zei de presentator. Hij stelde een vraag aan de een of andere pipo die daar in de studio zat en die begon razendsnel en razend enthousiast uitleg te geven in het Frans. ‘Rythmique et sonore … dans la création spontanée seulement le soliste peut abolir la tyrannie du mètre.’[2]Tirannie van de meter? Van de meester? ‘Voyez les solos les plus fous de Charlie Parkèrre … Charlie Parkèrre.’ Ik spande me in om het te volgen. Na anderhalve zin wist ik niet meer waarover ze het hadden. Ik begon aan de knoppen te draaien. ‘In the year twenty-five twenty-five, if man is still alive …’ bromde ik mee, schoot in mijn overall en begon de kast te bewerken. De bovenste laag eraf halen was spannend. Freddy had me geïnfecteerd met zijn enthousiasme voor het oude meubel. Ik deed mee met hem. Eigenlijk deed ik hem na. Ik zou nooit een tweede Freddy Clement kunnen zijn. Ik had er mij al bij neergelegd dat ik een eerste Marcel Lijsterman was.

Voor Freddy was jazz een manier van leven, een filosofie. Tenminste zoals hij dat uitlegde. Maar al ging hij op zijn hoofd staan en zei hij dat popmuziek muzikaal gezien niets voorstelde, ik luisterde nog altijd naar mijn muziek. Dat leefde, dat ging door merg en been, dat gooide je overhoop. Charlie Parkèrre op een andere manier dan Mick Jagger. Ze draaiden echter ‘Penny Lane’.

Vond ik ook oké, ‘Penny Lane’.

Toen Freddy beneden kwam, zag hij er pico bello uit; met zijn halflange haar krullend in zijn nek, zonnebril op.

‘Het regent aan de kust!’ zei ik.

Hij schoot in een lach.

‘Hé maat, wat heb je met mijn muziek gedaan? Weer naar ouwewijvenmuziek aan het luisteren?’

Hij begon aan de knoppen te draaien.

‘Ik heb eerbied voor jouw grijze haren’, sneerde hij.

Ik hield van de tochten naar het achterland, de ritten in de oude vrachtwagen. Hij deed niet zo achterlijk tegen me als andere mensen. Freddy was een beweeglijke prater. Ook achter het stuur gebruikte hij nog zijn hele lichaam, hij gaf me af en toe een duw of pakte me bij de arm en maakte brede gebaren. Zonder geluid was het al een hele vertoning. Dan nog zijn stem daarbovenop. Hij had een blije rauwe stem. Hij sprak niet alleen, hij riep ook. Of hij zong iets voor. Wat het beste uitkwam om me iets duidelijk te maken.

Als hij je mocht, zette hij zich helemaal voor je in.

De wereld zat voor Freddy vrij eenvoudig in elkaar: er was goed en kwaad. En er waren twee soorten muziek. Muziek voor ouwe wijven en jazz. Aan muziek voor ouwe wijven ontkwam je niet, net zoals je niet aan het kwaad ontkwam. Je hoorde het overal. Zelfs hij had er zich aan bezondigd. Jaren geleden was hij een knaapje in een kerkkoor.

‘Jij!’ riep ik verbaasd.

‘Ja, ik!’ Hij genoot van mijn verbazing. ‘I did it all! I sang it all!’ Machtig vals zette hij het Agnus Dei in.

‘Agnus Dei, jaren aan een stuk’, ging Freddy verder. ‘Ik heb er geen spijt van, ik wist niet beter. Maar dan moet je de zwarten datzelfde soort stuff eens horen zingen. The five blind boys of Alabama, man! Dat zijn nondedju de laatste christenen. We gaan niet over de laatste christenen zitten discussiëren. Neem bijvoorbeeld Dizzy. Dizzy Gillespie …’ Daar ging hij weer. ‘De drijvende kracht van de bop. En dan de mannen met wie hij speelde in de band van Eckstine. En eerst bij Calloway.’

Cab Calloway, weer een andere naam. Ik zou ze nooit uit elkaar kunnen houden.

‘Ik denk niet dat ik hem ken’, bekende ik kleintjes.

‘Man, natuurlijk heb je hem al gehoord, samen met Parker. Dizzy’s trompet en Birds altsax, dat hoor je één keer en vergeet je van je leven niet meer. Dat moet in die tijd nogal wat veroorzaakt hebben! Die oudere opnames heb ik je zeker al laten horen, maar je zult intussen wel van ezels hebben zitten dromen.’

‘Neen!’

‘Weet je het niet meer? Of vond je het niet goed?’

‘Toch wel. Revolutionaire muziek’, zei ik gauw.

Freddy keek me even aan.

Toegeven dat je iets niet meer wist, dat kon nog. Maar het was een vorm van zelfmoord te laten blijken dat je bepaalde muziek van hem niet mooi vond. Ik had bij hem in de werkplaats naar de mafste dingen leren luisteren. Neem Monk, het werkte als loog op je in het begin. Je begreep er niets van. Wat voerde die kerel in hemelsnaam uit met zijn piano? Je was gedwongen je eraan over te geven of ervan weg te lopen. Maar ik kon niet weglopen van mijn werk.

De keus was tussen het gevoel dat je goed gek werd, net zo gek als Monk zelf, en niets. Hoofdschuddend had ik geluisterd. Het wonder gebeurde. Een week later was ikzelf ook verkocht geweest. Het tegendraadse gepingel van Monk op zijn piano had me te pakken gekregen om me nooit meer los te laten.

We reden de oprit op van een grote, vervallen boerderij.

Een donderwolk van een vent kwam naar ons toe.

‘Het zal wel lukken. Je zult het zien’, zei Freddy zachtjes toen hij dat chagrijnige gezicht zag. Met een innemende glimlach stapte hij op de klant toe.

‘Meneer Kerstens, u had ik aan de telefoon gisteren, is het niet? Ik ben Freddy Clement en hier is mijn assistent, Marcel. Hoe maakt u het?’

‘Eergisteren heb ik gebeld. Kom je die ouwe boel eindelijk ophalen?’

Als er in die termen gesproken werd, kon Freddy’s dag niet meer stuk.

‘Dat zal een hele opruiming zijn!’ zei Freddy terwijl we door de twee kamers liepen, waar alle meubels al bij elkaar waren gezet.

‘Het moet weg. Ik wil met de verbouwing beginnen!’

Ik liep in Freddy’s kielzog achter Kerstens aan.

‘Veel bijzonders is het niet. Ik kan nog het best tegen mijn assistent zeggen, maak er maar meteen brandhout van. Hoeveel geeft u mij om het mee te nemen?’

‘Wat wil je eigenlijk zeggen?’ snauwde de man.

‘Dat het niet veel waard is.’

‘Niet veel waard, niet veel waard!’

Freddy haalde akkoorden uit zijn klanten, zoals Monk uit zijn piano.

‘Aanmaakhout dat is het. Een paar dingen neem ik mee, de rest mag u op de nieuwe open haard gooien deze winter!’

‘Wie zegt er dat ik een open haard ga bouwen!’ De man schudde zijn hoofd. Hij foeterde in zichzelf.

‘Ik wil ervan af, neem het allemaal maar mee.’

‘Dan krijg ik van u nog vijfhonderd frank voor de benzine.’

Overdreef Freddy niet?

De man liep rood aan.

‘Dat was een grapje, meneer Kerstens. Ik geef u vijfhonderd frank, neen, duizend. Ben ik niet genereus, Marcel?’

Ik mompelde iets dat instemmend klonk.

Oude huizen kregen iets naargeestigs als de mensen er te lang uit weg waren. Dit werkte in het voordeel van opkopers met een visie. Freddy liep langs het dode materiaal en zag het al voor zich, voorzien van een nieuw, kostbaar leven. Hij voegde er een droom aan toe. Dat was mooi. Dromen die geld opleverden.

Maar hier waren we zover nog niet. Meewarig keek ik naar de lijsten met foto’s, die op een stapel waren gegooid. Ontdaan van hun oorspronkelijke bestaan. Nu ze niet langer aan de muur in ingerichte kamers hingen, waren ze enkel nog plaatjes van willekeurige mensen. Er was niemand meer om de mannen met snorren en de vrouwen in hooggesloten jurken te herkennen. De kasten waren leeggehaald en levenslang bewaarde tafelkleden voor bijzondere gelegenheden waren achteloos in een mand voor de voddenkoopman gegooid.

Op zulke desolate plekken streek Freddy neer. Hij trok de huizen binnen van deze en van iedere Nowhereman die hem opbelde, hij zag er wel muziek in.

Ik gleed met mijn vingers langs een wieg die op haar kant gezet was, wreef het stof van het satijnwit geverfde hout. Ik zou die laag eraf moeten halen, het hout gladschuren en met een middel tegen houtworm doordrenken. Dan zou ik het van een laagje vernis voorzien, zodat het er opgepoetst en toch naturel uitzag. Een of ander dromerig meisje, een Roosje dat bij het vrijen niet opgepast had, zou dit pronkstuk een plaats geven in de opkamer van het huisje waar ze … ik veegde mijn hand af aan mijn overall.

We laadden de vrachtwagen vol. Daarmee reden we naar de werkplaats. We moesten nog eens terug om de rest op te halen.

Na het werk aten we biefstuk met friet. Het was de eerste keer dat ik in een restaurant kwam en ik maakte mij zorgen of ik mijn maaltijd zelf zou moeten betalen. De eigenaar was een vriend van Freddy. Hij kwam bij ons een koffie meedrinken.

Ze praatten over vakanties in Italië. Ooit studeerden ze samen, kunstgeschiedenis of zoiets. Van toen dateerde een legendarische eerste reis naar Italië, waarover ze het nu hadden, twee ouwe jongens met weemoed in hun stem. Er vielen een paar namen van meisjes. ‘Arme oude blommen’, noemde Freddy ze. ‘Getrouwd en vergeten. Maar niet door ons!’

‘Nee, niet door ons!’ echode de restauranthouder en hij knipoogde naar mij.

Ik had net niet met open mond zitten luisteren. Maar ik vond het prachtig en het was mijn diepste wens om, als ik dertig was of daaromtrent, net als Freddy Clement in een restaurant te kunnen zitten en herinneringen als deze op te halen, herinneringen vol kunstgeschiedenis en ouwe blommen.

‘A propos, kom maar eens kijken. Ik heb pas het een en ander binnen. Precies wat je zoekt. Als ik ’n rustiek restaurantje mag inrichten, laat ik de rest wachten. We hebben vandaag misschien wel de stukken opgehaald die je nodig hebt. Vraag maar aan Marcel!’

‘Ja,’ zei ik, ‘een lange tafel die uitgeschoven kan worden, zodat er plaats is voor wel zestien mensen, mooi massief hout.’

Tevreden registreerde Freddy Clement het effect van mijn woorden.

‘De stoelen zagen er ook nog heel goed uit’, voegde ik eraan toe.

Ik moest verder vertellen, maar er schoot me niet zo gauw iets anders te binnen. Was er een presentabel dressoir bij? Dat zetten ze toch niet in een restaurant.

‘En een heel mooi kinderbedje’, zei ik maar.

Bulderend schoten ze in een lach.

‘Clevere gast’, zei Freddy waarderend over mij. ‘Een werkstudent. Dat zijn wij ook geweest. Weet je nog?’ Hij ging er niet verder op in. ‘Komaan, we moeten er weer eens vandoor. Hoeveel is mijn schuld?’

‘Dat is van het huis. Maar die grote tafel hou je vast hé?’

‘Natuurlijk. Dat is het eerstvolgende stuk dat we onder handen gaan nemen. Als Marcel dat ook wil.’

Bereidwillig deed ik mee aan de act.

‘Maar aan de muziek moet je nog wel wat doen. Als je naar die tafel komt kijken, zal ik je iets laten horen. Kom op een avond, over een dag of veertien. Dan is Roosje terug.’

‘Nog altijd bij Roosje?’

‘Als ik iets wegdoe, zijn het antieke stukken!’

Ik maakte lange dagen bij Freddy. Na het werk vroeg hij me mee naar boven. Dan zaten we naar zijn muziek te luisteren en te praten. Dat wil zeggen: hij praatte en ik luisterde. In zekere zin was ik zijn steun en toeverlaat. Want veel mensen met wie hij kon praten, had hij niet in Eerdegem.

‘Het gaat goed, maat’, zei hij op vrijdagavond. ‘Jij bent mijn man! Kom we gaan er eentje op drinken.’

Het regenseizoen was opgehouden en de zomer sloeg toe. We reden die avond naar Gent en zochten de terrasjes op. Iedereen was er, meisjes in minirokjes en nauw aansluitende bloesjes, zo uit Salut les copains[3] geplukt. Freddy had zijn zonnebril op en zijn gekke ronde mutsje. Met dat mutsje leek hij wat op Cecil Taylor. Zowel jonge meisjes als de wat oudere blommen hadden oog voor hem: hij was het helemaal. Ik zat erbij als zijn schildknaap en leerling.

Hij was tevreden met me, had hij gezegd. Ik voelde me de koning te rijk.

Hij besteedde maar weinig aandacht aan de meisjes en vrouwen. Hij dacht aan Roosje natuurlijk.

‘Over een dag of tien is ze terug.’

‘Ik ben wel nieuwsgierig geworden.’

‘Dat mag, maar afblijven!’

Ik schrok even en voelde me daarna dubbel zo onnozel. Hij maakte toch maar een grapje.

Ik kende geen enkele andere man die zo gek was op zijn vriendin als hij. Hij had me al een foto laten zien: een jonge vrouw, eerder nog een meisje, in een minirok, prachtige benen, lang blond haar.

‘Ik heb haar twee jaar geleden leren kennen. Meteen prijs. We wisten het alletwee.’ Hij gaf zich over aan blije mijmeringen.

‘Heb jij al een liefje?’

‘Neen.’

‘Maar je hebt er toch wel gehad, mag ik hopen.’

‘Neen’, bekende ik.

‘Komaan’, zei hij, ongelovig. ‘Wat scheelt eraan? Ik was veel lelijker dan jij toen ik een jaar of zeventien was en mij lukte dat wel.’

Ik ben pas zestien geworden, wou ik nog zeggen, alsof dat armzalige ene jaar er iets toe deed.

‘Alleen maar de eenzame genoegens … wat zijn we er toch ellendig aan toe, als we jong zijn.’ Ik kreeg een kleur toen ik doorhad waarop hij doelde. Maar hij sloeg er geen acht op.

De ellende was dat ik me zelfs de eenzame genoegens niet kon veroorloven. Omdat ik te groot werd om met Julieke op een kamer te slapen, had pa midden in de slaapkamer van dunne planken een valse wand gebouwd. Aan de ene kant lag Julieke, aan de andere kant ik. Ik zou eerst de kamer van Jacqueline gekregen hebben, maar Jacqueline stond die niet meer af.

Julieke en ik konden elkaar niet zien als we in bed lagen, maar we hoorden het minste geluid.

Ik hoorde haar wel eens huilen in haar slaap. Ik had met haar te doen. Ik had zo het vermoeden dat ze soms lelijk aangepakt werd door de kinderen op school of op straat, maar daarover klagen deed ze niet.

Ze sliep niet als ik naar boven kwam om te studeren tijdens het schooljaar. Ze deed alsof ze braaf in bed lag, in feite hanneste ze wat rond op de kamer en snuffelde in mijn spullen. Als ik zei dat het niet mocht, lachte ze me uit. Ze was blij dat er iemand kwam en begon meteen te praten. Ik verdacht haar ervan dat ze daarvoor wakker bleef. Bij wie kon ze anders terecht? Ze maakte zich zorgen omdat ze nog zo klein was. Ze was tien jaar, maar men schatte haar altijd jonger. Ik kletste dan wat met haar en vertelde, om haar op te beuren, de moppen die ik op school had gehoord. Zei uiteindelijk dat ik moest studeren en dat zij moest slapen. Soms betrapte ik haar erop dat ze mij bij de doorgang in de valse wand stond te bespieden. Ik maakte me wel eens kwaad maar dat hielp niet.

Julieke stelde vragen waar ik me geen raad mee wist: ‘Waarom kom je niet bij de muziek?’ en: ‘Is het waar dat je van niemand houdt? Ook van mij niet?’

‘Hoe kom je daarbij?’

‘Dat zegt Jacqueline!’

Hoe kwam Jacqueline, het sekreet, erbij?

‘Is het waar dat ik haar krijg op mijn je weet wel?’ vroeg ze me onlangs. Ik werd rood en lachend stoof ze naar haar bed.

Wat kon ik over dit alles vertellen? Maar Freddy verwachtte geen verhaal van mij. Hij was vol van zijn eigen verhaal, van zijn blom, zijn koningin der blommen.

Een paar avonden later was er dat voorval met Rosa. Ze stond op haar gewone plekje aan het hek. Ze kneep haar benen op een vreemde manier tegen elkaar en trok grimassen. Een meisje van een eind verder in de straat was bij haar gekomen en praatte op haar in. Rosa stond erbij alsof de ander Chinees sprak. Ik had dat ook al meegemaakt, dan had ze de buitenwereld afgezet, als een radioprogramma met verkeerde muziek.

Op zo’n moment moest je haar gewoon met rust laten. Maar het meisje van een eind verder in de straat wist dat niet.

Het meisje bonsde op het venster en keek door de vitrage in de kale woonkamer van Bea naar binnen.

Ik liep naar hen toe: ‘Ik heb Bea zien weggaan. Maar ze zal niet lang wegblijven.’

Toen merkte ik dat Rosa’s onderbroek op haar schoenen hing. Er zat een donkere vlek in.

Het andere meisje keek verlegen van me weg. Rosaatje begon te huilen en beet in haar hand.

‘Niet doen’, probeerde ik. ‘Niet doen, Rosa.’ Ik kon evengoed niets zeggen.

Ik haalde ook niet de hand uit haar mond wat ik anders wel zou doen. Ik durfde het niet op dit moment.

‘Dat mag niet. Ze blijft bijten tot het bloedt.’ Ik voelde dat ik een kleur kreeg. Het leek wel of het andere meisje erop gewacht had om zelf ook te gaan blozen.

‘Ik heb haar gezegd dat ze haar onderbroek moet aandoen, maar ze wil niet’, zei ze nog.

Op het stenen pad langs de zijgevel van het huis lag een bebloede doek.

Ik wist niet waar ik moest kijken. Ik kon Rosa toch niet aan dit kind overlaten.

Gelukkig kwam Bea eraan. Gehaast als altijd.

‘Ze wil haar broekje niet aandoen’, zei het meisje nog eens. Zuchtend klikte de overbuurvrouw het slot van het hek open en stapte naar binnen.

Ik haalde mijn fiets uit het schuurtje achter het huis en ging ervandoor. Er was niemand om me dat te verhinderen. Ze waren allemaal naar de repetitie. Ze kwamen zowat om de andere avond bij elkaar om te oefenen en zich voor te bereiden op de reis naar Tirol. Er werd thuis over niets anders meer gepraat. Hun harmonie had zich verbroederd met die van Dingeshausen, een gat als Eerdegem maar dan in Tirol. Nog achterlijker want ze liepen er in van die idiote korte leren broeken, ook volwassen mannen met een dikke buik. In augustus gingen ze er een week naartoe, het hele gezin. Zonder mij.

De avonden waren lang en de zon was uitzonderlijk gul. Daardoor zag het er allemaal best te doen uit bij ons in de buurt. De jongere kinderen speelden op het plein in de Rerum Novarumstraat. Een paar hoelahoeps lagen op de grond en de meisjes die erbij hoorden zaten op de rand van de nieuwe bloembakken te kletsen en te lachen.

De meisjes interesseerden me niet. Maar ik moest weer aan het bloeden denken. Ik vond het eng. Meisjes waren gewonde wezens.

De huizen in onze wijk leken opgetrokken uit de blokken van een reusachtige blokkendoos. De wijk was tegen het oorspronkelijke Eerdegem aan neergezet, waar er toevallig plaats was, ergens aan de buitenkant. Een aantal wegen die uit de blokken vertrokken, de Hermelijnstraat, de Goudenregenstraat, liep dood op onverharde paden. En meteen zat je in the middle of nowhere. Velden, weilanden. Er graasden wat koeien achter schrikdraad, van die beesten die van de wereld niet wisten. Verder weg waren grote partijen struikgewas die overgingen in smalle stroken bos. Daarachter lagen gehuchten en dorpjes, Meirsche, nog verder Elzenhoek en Dikkele.

Ik fietste langs het voetbalveld, dat wat verloren tussen de weilanden lag. Er was niemand. Insecten gonsden, vogels gingen luid tekeer. De natuur om me heen maakte behoorlijk veel lawaai.

Meestal hoorde je dat niet omdat je je eigen lawaai in je hoofd had. Ik had dat tenminste. Ik piekerde, of ik had allerlei dingen tegen mezelf te vertellen. Maar nu was dat lawaai op de een of andere manier verstomd. Zoals dat moest zijn bij iemand die een klap op zijn ketel gekregen had. De geluiden van buiten denderden bij me binnen zonder dat ik er verweer tegen had, of in staat was er enige orde in aan te brengen. Ik reed daar maar. Als een vreemde keek ik naar straten, huizen en weilanden die me al mijn leven lang vertrouwd waren.

Het was niet de eerste keer dat ik dit meemaakte.

Een keer op school had ik hetzelfde. In december was het, midden in een wiskunde-examen. Het begon te sneeuwen en ik keek ernaar zonder dat ik ook maar iets voelde van de gewone opwinding die eerste sneeuw teweegbrengt. Pennen krasten over het papier, bladen papier werden luidruchtig verschoven. Hinderlijk hoorbaar ademde de jongen naast me; de leraar schraapte zijn keel. Een voor een troffen de geluiden mij in de oren. Wekten mij. Het examen liet me ineens compleet onverschillig, maar ik deed wat ik moest doen. Ik deed het zelfs goed.

Ik fietste maar, ik voelde mijn hart kloppen in mijn borst, een mug kwam op mijn arm zitten. Een vogel riep. Andere keren vond ik het plezierig een sprintje in te zetten, langs de dingen, de bomen en de weilanden, voorbij stilstaande koeien en reigers te zoeven, blij met de vaart die ik erin zette. Ik fietste als de man die sneller dan de wind wou zijn. Zoals Eric de Vlaeminck en de Fransman Aimar in de Tour. Als je het in alle ernst probeerde, was het opwindend. Het onmogelijke proberen was beter dan niets doen. Maar nu telde zelfs dat niet. In mijn hoedanigheid van een vreemde voor mezelf was zelfs dat van geen belang meer. Het hielp als er iemand was; iemand als mijn zusje bijvoorbeeld, die niet het flauwste benul had van wat er in me omging en gewoon een of ander verhaal tegen me begon af te steken. Die me zodoende wegtrok uit het isolement waarin ik alleen met mezelf lucide zat te zijn.

De zon stak fel af tegen de lucht. Ik keek naar haar en fietste naar haar toe en dat bleef ik doen, ook nog nadat ik allang rechtsomkeert had moeten maken. Het werd laat maar ik wou naar die onwaarschijnlijk rode bol aan de hemel blijven kijken en ik wou zien hoe hij zakte en verdween.

Deze keer riep de zon me terug. Een vreemd soort honger naar verwondering had me te pakken. Ik was een van die jongens voor wie ze in bibliotheken boeken neerzetten over de wonderen der natuur, die zich tot op een hoge ouderdom blijven vergapen aan zonsondergangen, zeeluchten en kolonies broedende vogels.

Het was donker toen ik thuiskwam. Mijn moeder stond nog wasgoed te strijken, mijn vader zat voor de televisie. De uitzendingen op de Vlaamse televisie waren afgelopen. Hij was overgeschakeld op Rijsel, een catchwedstrijd, twee kerels met enorme lijven beukten verbazend snel op elkaar in en ondanks hun enorme lichamen waren ze lenig. Naast zijn lege bierflesje op tafel lag een stapeltje lege doppen van apenootjes.

Geen van tweeën zeiden ze iets tegen me. Ma vroeg niet waar ik uitgehangen had. Wat ik wel verwacht had. En nu die vraag uitbleef, stak het me ineens dat ze zich zo weinig aan mij gelegen liet. Ze trok de stekker van het strijkijzer uit het stopcontact. Haar gezicht was grauw maar misschien kwam dat ook door het licht in de kamer. ‘Ik ga naar mijn nest’, zei ze.

‘Ik ook’, zei ik.

‘Is hij daar?’ vroeg mijn vader zonder van de op elkaar meppende mannen weg te kijken.

‘Nee, hij is daar niet’, antwoordde ik.

‘Denk maar niet dat je mij voor de gek kunt houden!’ Dat zei hij altijd. Het had niet eens de kracht van een bezwering, laat staan van een dreigement.

[2]Rythmique et sonore … dans la création spontanée seulement le soliste peut abolir la tyrannie du mètre. Voyez les solos les plus fous de Charlie Parkèrre – de vertaling luidt: ‘Ritmisch en welluidend … alleen de solist kan in een spontane scheppingsdaad de tirannie van het metrum opheffen. Kijk naar de gekste solo’s van Charlie Parker.’

[3]Salut les copains – populair Franstalig muziektijdschrift voor jongeren