Annie Van Keymeulen

Fleurs de Flandre

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman werkbeurzen van het Vlaams Fonds voor de Letteren en het Nederlands Letterenfonds

© Annie Van Keymeulen, 2003

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Neil Rabinowitz/Corbis/tcs

ISBN 978 90 445 3433 7

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Roode rozen

Verstoord keek Tantilda op uit Roode rozen toen ik mijn fiets tegen de gevel van het huisje gooide. Roode rozen herlas ze als ze niets anders meer had. Op de kaft was de heldin afgebeeld met ravenzwart haar en een hoge boezem, de schaduw van een man en een kasteel tekenden zich af tegen het avondrood.

‘Ik was juist vertrokken!’ Ik was net beginnen te lezen, bedoelde ze. Ze zat in de deuropening, ze had het licht van buiten nodig om de letters op het papier te onderscheiden. Binnen was het daarvoor te donker. Ik sleepte de tas met het wasgoed van de bagagedrager af en zette hem in de woonkamer op tafel.

Het kasteel van Tantilda’s romannetje was zoiets als de kleine heerlijkheid even buiten Elzenhoek waar de dochter van de baron was gaan wonen toen ze trouwde met een vroeg kalende nobiljon. In de boekjes waren de helden nooit kaal, dat wist ik want af en toe las ik er een van Tantilda. Als de mijne, de bibliotheekboeken uit waren.

Tantilda was een hartstochtelijke lezeres. Gewillig smolt ze tot ze qua omvang, schoonheid en naïviteit samenviel met de hoofdfiguur van haar boekje. Tot ze niet veel meer was dan wat grijze letters op bruin verkleurend papier. En iedere keer zag ze dat het goed was, oneindig veel beter dan wat de werkelijkheid haar te bieden had. Nu was ik er met de boodschappen en kon ze niet verder lezen. De wazige vreugde week uit haar blik. Daar zat ze alweer in haar dikke lijf, in haar vuile huis. Zonlicht viel op de pomp voor het buurhuisje. Even keek Tantilda tegen twee werelden aan, enkele seconden. Maar die deden meer pijn dan ze verdragen kon.

‘Anders kom je nooit zo vroeg!’ verweet ze me. Maar zij verkeerde niet in de positie dat ze mij op commando kon laten afmarcheren.

Iedere woensdagmiddag bracht ik enkele porties klaargemaakt eten, wat kruidenierswaren en de schone was naar haar toe. Daar zorgden wij voor, mijn moeder en ik.

‘Als de familie die sukkelaars links laat liggen, moet ik het op mij nemen’, zei mijn moeder tegen iedereen die het maar horen wilde. Die sukkelaars waren Tantilda en haar man Gaspard. ‘En ik ben niet eens eigen vlees en bloed, ik ben aangetrouwd!’ Dat benadrukte ze. Niemand liet er zich op voorstaan dat hij familie van Tantilda en Gaspard was.

Het huis had geen gang. Je stond meteen in de woonkamer, die ook de keuken was en achter de gordijnen een beddenhoek verborg.

Tantilda graaide door de etenswaren. Die interesseerden haar maar matig. Ze keurde het pakje koekjes dat mijn moeder er ook bij gestoken had. Rotsjes, kokossmaak.

‘Weer van die harde koeken.’ Ze had liever chocoladesprits. Onderaan in de tas vond ze de boekjes die ik voor haar bij buurvrouwen en klanten van mijn moeder verzameld had.

‘Dat heb ik al gelezen.’ Ze haalde uit het stapeltje feilloos een boekje met een foto van een moeder met een baby op de arm. Te vroege lente.

‘Lees het dan nog eens.’

Ik was ook een verwoed lezer, ik begreep Tantilda. Beter dan ieder ander wist ik wat er in haar omging. Maar ik deed alsof ik de teleurstelling in haar kleine ogen niet opmerkte.

Als er geen romannetjes waren, moest ze genoegen nemen met mijn bibliotheekboeken. Boeken voor volwassenen wou de bibliotheekjuffrouw me niet meegeven omdat ze bang was dat ik ze zelf zou lezen en te wijs zou worden voor mijn leeftijd. Tantilda kwam nauwelijks de deur uit. Zelfs niet om boekjes te halen. Dat moest ik voor haar doen. Wat zou de bibliotheekjuffrouw van haar denken? Noodgedwongen las ze over olijke tweelingen en vrolijke postbodes, en jongens die boeven achternazaten en suffe meisjes met begrijpende moeders. Ik kreeg het er al van op mijn heupen. Voor een volwassen vrouw van over de honderd kilo was het dus helemaal geen doen.

In het van oeroude geuren doortrokken achterkeukentje haalde ik het schort van de spijker aan de muur, bond hem om en begon op te ruimen. Ik deed de afwas en haalde een vettig vod over de tafel. Ik veegde stof van de foto’s op de schouw. Van Tantilda’s zoon, een verlegen ogende man met een vlezig gezicht en een scheiding in het krullende haar. En van de jongen op de communiefoto die ik ook niet kende en altijd twaalf jaar gebleven was, haar kleinzoon, mijn achterneef Pierre. Ik dweilde, gooide oude advertentiebladen in een bak onder de Leuvense stoof. En ik zette gauw, alsof ik het was die dronk, de lege jeneverfles in een hoek van de achterkeuken. Tantilda zag het aan maar stak geen hand uit om me te helpen. Eigenlijk zat ze te wachten tot ik klaar was en opkraste zodat ze verder kon in Roode rozen.

Ondertussen was oom Gaspard thuisgekomen en kon ze verder lezen wel vergeten. Hij trok de fietsspelden van zijn broek en keek geërgerd naar Tantilda en mij. In Elzenhoekse gelegenheden als Het Hof van Eva en dranklokaal De Gevederde Vrienden waar de Elzenhoekse duivenmelkers vergaderden, stond hij bekend als een vrolijke klant maar zodra hij in zijn eigen huis kwam, schoot daar niks van over.

‘Wat doet zij hier?’

‘Ze is hier met het eten, de kleine van Walter. En ze helpt mij een beetje met schoonmaken.’

Hij mompelde iets voor zich uit. Hij had het niet op kinderen, ook niet op nuttige kinderen als ik. Hij negeerde mij verder. Hij negeerde alles wat kleiner was dan hijzelf. In de Elzenhoekse pikorde zat ik ergens onder hem, maar hij pikte niet echt meer. Er was iets mis met zijn snavel.

Tantilda haalde het brood en de pot met reuzel uit de vliegenkast.

‘Ik moet geen eten hebben!’

‘Wat scheelt er?’ vroeg ze onzeker.

‘De zoon van de Duitse, altijd hetzelfde!’ Gaspard wou niet meer kwijt. Maar zij wachtte tot er verdere uitleg kwam. ‘Hij zag mij binnengaan in Het Hof van Eva, hij kwam me achterna.’

‘Engelbert?’ vroeg ik.

Gaspard antwoordde niet.

Ik kende de Duitse natuurlijk, iedereen in Elzenhoek kende haar. Ze woonde met haar zoon aan de andere kant van het dorp in een schijtrond, een noodwoning die de gemeente na de oorlog gebouwd had. Er was geen achterdeur in die huizen. Als de bewoners naar achteren wilden, waar de wc was, moesten ze via de voordeur eerst een halve toer rond het huis lopen. De andere schijtronds waren afgebroken maar dat van de Duitse was blijven staan omdat ze er niet weg wou. Frau van den Berg werd ze genoemd. Zo heette ze niet echt, ze had een naam die niemand kon uitspreken.

‘Wat wilde hij nu weer, de zoon van de Duitse?’ vroeg Tantilda.

‘Hij probeert.’

‘Je had hem die eerste keer niets mogen geven. Nu denkt hij dat hij je kan pluimen.’

‘Ik dacht in mezelf, het is een sukkelaar.’

‘Je oogst wat je gezaaid hebt, Gaspard van Lerberghe.’ Ze was middenin gestopt met broodsnijden omdat ze niet tegelijk kon snijden en praten. Ze was met het brood tegen haar buik blijven staan. In het halfduister van de kamer leek het brood een uitstulping van haar buik en toen ze het mes naar zich toehaalde, was ik even bang dat ze in zichzelf zou snijden. Maar een keizersnede en baren, of harakiri en sterven, dat zou een mens van haar leeftijd zichzelf niet meer aandoen.

Gaspard had geen behoefte aan spreekwoorden. ‘Zever niet zo, mens!’ viel hij uit.

Ze legde het mes niet neer en ze keek naar hem zoals een grote vogel naar een kleintje kijkt dat hij gaat pakken en opvreten.

Zij was het die Gaspard de volgende ochtend dood in de sloot vond. Toen ze erheen liep om de teil met water leeg te gieten.

‘Eerst had ik niet gezien dat het mijn Gaspard was. Hij lag met zijn gezicht in het water. Maar het was zijn broek, zijn vest. “Mijn Gaspard, godmilledju”, riep ik. Ik probeerde hem nog uit het water te trekken. Maar hij bewoog niet meer, hij was zo wreed stil. Ik ben gaan roepen. Die van naast de deur, van het huis waar uw goeie vriendin Denise nog gewoond heeft, is naar buiten gekomen’, had ze aan mijn moeder verteld. En aan de veldwachter en de dokter, aan mijn vader en mijn grootvader en aan iedereen.

Tantilda zat niet in de deuropening, toen mijn moeder en ik er de volgende keer kwamen. Ik mocht er niet meer alleen naartoe.

Ze opende de deur op een kier, toen we bleven kloppen. Vreesachtig, alsof ze de duivel zelf in haar huisje moest binnenlaten.

‘Dat je zelf niet wat meer schoonmaakt nu je al dat vreemd volk over de vloer krijgt!’ begon mijn moeder uit te varen.

Ze praatte meer dan ze gewoonlijk al deed in vragen en uitroepen tegen Tantilda.

Tantilda antwoordde niet.

De boekjes lagen op de schouw, op dezelfde plek waar ik ze de vorige week achtergelaten had.

‘Ik denk en ik denk maar!’ zei Tantilda klaaglijk. ‘Waarom kunnen ze nu niet aannemen dat die vent met zijn zatte kop in de sloot gesukkeld is en verdronken? Hij is erin geduwd, zeggen ze. Hoe kunnen ze dat nu weten? Straks hoor ik nog dat ik het gedaan heb!’

‘Houd je mond, mens!’ zei mijn moeder. ‘Haal water zodat ik kan dweilen!’ commandeerde ze mij en ze ging zelf in het achterkeukentje op zoek naar een emmer.

‘We moeten toch eerst de vloer aanvegen!’

‘Doe wat ik zeg.’

Ik liep met de emmer het huisje uit, maar kon niet anders dan aan de deur luisteren.

Tantilda’s stem klonk verstikt. Was ze aan het huilen? ‘Ze zeggen dat de zoon van de Duitse het gedaan heeft.’

‘Onzin! Zolang ze het niet zeker weten, verdenken ze iedereen.’

‘Hij zou wel zijn redenen gehad hebben, Gaspard had het erover. Vraag het maar aan de kleine. Ze heeft het hem woensdag nog horen zeggen.’

‘Wat heeft hij daarover tegen het kind gezegd?’ viel mijn moeder uit.

‘Dat die kerel hem in de cafés achtervolgde om geld te vragen.’

‘Dan zal de zoon van de Duitse wel van een koude kermis thuisgekomen zijn’, lachte mijn moeder schamper.

‘Lach maar niet’, viel Tantilda uit. ‘Ik heb meer in de gaten dan je denkt. Je bent goed bevriend met de Duitse. En met haar zoon ook. Madame Witte gaat zich ook met het huishouden van de Duitse bemoeien. Maar daar stuurt ze de kleine niet naartoe, hè, met overschotjes eten en oude kleren, daar zit madame Witte zelf hele middagen.’

Ze waren even stil.

‘Weet je wat de mensen daarover zeggen? Die Engelbert is dagenlang van huis. Maar als de Française bij zijn moeder komt, zorgt hij wel dat hij erbij is. Ze zeggen: de Française zal aan haar Walter niet genoeg hebben.’ Tantilda lachte vuil.

‘Mais quelle cochonnerie! Quelle … sale pute!’ Mijn moeders stem sloeg over.

Ik pompte met forse slagen een bodempje water in de emmer en haastte me ermee naar binnen.

Mijn moeder pakte de emmer uit mijn handen, plofte die neer op de grond.

‘Trek je jas aan, we gaan naar huis!’

‘Breng dat naar Thilda Witte’, zei mijn moeder twee weken later. ‘Gewoon afgeven en meteen naar huis komen! Je praat niet met haar, begrepen!’

Ik schrok toen ik Tantilda zag, ze was nog maar een schim van zichzelf. Ik had met haar te doen. Maar ik zat ook in mijn maag met wat ik gehoord had. Ze had ongelooflijk smerige dingen gezegd. Dat mijn moeder het met Engelbert van de Duitse deed. Ik had het wel begrepen. Ik was niet achterlijk. Maar dat zou mijn moeder nooit doen, ze was een getrouwde vrouw. En met Engelbert, een man die zich niet waste. Een persoon die niet schoon op zichzelf was, daar paste ze voor. Dat wist ik, dat wisten de vrouwen voor wie ze kleren naaide en iedereen die met haar te maken had. Ik geloofde ook niet dat de mensen in het dorp zulke smerige dingen over mijn moeder zouden durven vertellen. Dat had Tantilda verzonnen!

Er werd geroddeld over Tantilda. Dat het wel vreemd was dat de dood van Gaspard nu ook door het gerecht onderzocht werd, dat zeiden de mensen. En dat het onderzoek zich bleef voortslepen. Voor mezelf had ik uitgemaakt dat zij Gaspard niets gedaan had. Ze had wel vuil gekeken naar hem die laatste avond, maar dat wilde niet veel zeggen, dat had ze altijd al gedaan. Mijn vader herhaalde het voortdurend: ruzie was er altijd geweest op de Schepweg, slaande ruzies vol verwensingen en dreigementen. Maar daarom vermoorden mensen elkaar toch niet.

En nu Gaspard dood was, had ze er vast wel spijt van dat ze zelfs op hun laatste avond nog ruziegemaakt had. Daar was ik heilig van overtuigd. Tantilda was niet slecht.

Ik wou dat ik haar kon helpen. Maar hoe? Ik kon niet eens bij haar blijven om wat te praten. Mijn moeder hield in de gaten hoelang ik weg bleef. Ze was nu helemaal alleen op de wereld. Maar ze moest haar hart toch kunnen luchten. Het was een lastig ding, het zat barstensvol. Een ander die minder voelde, dacht of fantaseerde dan zij, kon best wat twijfels verwerken. Die zette het van zich af en dat was dan dat. Maar Tantilda zette niets van zich af, ze sloeg alles op in haar bolle lijf en haar grote gemoed.

Grijs

De twee vrouwen stonden met elkaar te praten bij de deur van de kruidenier, toen ik er aankwam. Een van de twee was Denise. Het was een slijmerig mens. Soms verstelde mijn moeder kleren voor haar, maar daar vroeg ze nooit geld voor. Denise was niet een van de klanten voor wie mijn moeder kleren maakte. Denise was confectie.

Ze had gelukkig nog niet gemerkt dat ik het kind voor het uitstalraam was. Ik deed alsof ik compleet in beslag genomen werd door de waren achter het glas, de vettig lijkende druiven in hun doosjes met papieren kantwerk en de chocoladerepen, fondant met banaanvulling, vier repen voor de prijs van drie.

Geen woord van de vrouwen ontging me.

‘Hij heeft er eigenlijk om gevraagd’, zei Denise tegen de andere. ‘Het zal haar een keer te veel geweest zijn. Het is een felle als ze kwaad wordt. Dan houdt ze zich voor niemand in.’

‘Ik wist niet dat je die mensen zo goed kende.’

Denise zei even niets.

De andere vrouw woonde nog niet zo lang in het dorp, die wist dus niet dat Denise vroeger naast Tantilda op de Schepweg gewoond had.

‘Een vrouw moet zich soms kwaad maken als ze niet wil dat het spuigaten uitloopt’, oreerde Denise. Daarmee waren ze overgegaan op de geheimtaal van volwassen vrouwen. Als harde, groene schillen zaten hun woorden om de dingen heen en gingen niet open.

Ik stapte vlug de winkel binnen voor Denise me zou herkennen en zou aanklampen en me op die schijnheilige manier van haar zou beginnen te ondervragen. Jij hebt ze de woensdag nog gezien, hè, is het waar dat …

Nee, het was niet waar dat Tantilda hem de avond voor hij dood gevonden werd, met een mes bedreigd had en gezegd had dat ze hem nog wel zou krijgen. Het was niet waar dat hij haar soms sloeg tot ze bont en blauw was en dat ze gezworen had hem dat betaald te zetten. Gelogen was het!

Maar ook over de andere Witten werd er gekletst, over mijn grootvader en grootmoeder en over de dode Witten die ook niet gedeugd hadden en over mijn moeder. Praatjes over mijn moeder en de Duitse. Over de zoon van de Duitse, hij had voor die avond een alibi en kon het dus niet gedaan hebben. Of dat alibi wel klopte? Om ons heen gonsden de roddels. Elzenhoek was een korf vol razend gonzende bijen, Elzenhoek was een mierenhoop. Ze prikten ons en loosden hun gif; dat deed gemeen pijn. Het was een wespennest. Ze knaagden en beten, niks werd gespaard, het dorp was een zolder vol muizen. Een riool vol ratten.

Toen ik met de boodschappen uit de winkel kwam stonden ze er nog altijd.

‘De kleine van de Française, je weet wel’, zei Denise. De andere keek alleen maar.

Toen ik weggestapt was, begonnen ze weer te praten. Denise kwam me achterna op de fiets.

‘Hoe is het met uw mama?’

‘Goed’, zei ik kortaf. Ze merkte mijn vijandigheid niet op.

‘Het is lang geleden dat ik haar gezien heb. Ze trekt het zich allemaal veel te veel aan, die dingen!’

Ze legde een hand op mijn schouder: ‘Zeg haar dat ik nog een keer langskom, als ik wat tijd heb.’

Ze was vals! Ik wou haar niet aankijken, maar ik moest wel. De korrelige poeder op haar wangen, de smalle streep lippenrood, speeksel. Het was me al eerder opgevallen dat haar tong begon te splijten. Er zat een scheurtje in en daartussen hing een druppel speeksel en nu weer keek ik naar haar tong. Ik had er al een keer van gedroomd. Ik trok mijn schouder vanonder haar hand weg en zette het op een lopen.

Ik gooide de boodschappentas in de keuken neer.

‘Mama, Denise heeft gezegd …’

Mijn moeder zat met het hoofd op haar gevouwen armen als een moe kind in de klas. Ze keek niet op. Zo had ik haar nog nooit gezien.

‘Maman’, probeerde ik. Ik wou niet dat ze daar zo zat. Ik streek over het glanzende dikke haar, haar trots. Bij de wortels werd het grijs zichtbaar. Ze zou binnenkort een afspraak met de kapper in Gent maken en dan zou ze weer mooi zijn. En ongenaakbaar, zoals het hoorde. Als het zo uitkwam, mocht ik mee naar monsieur Lambrechts. Ik zat stil in de Paris Match te bladeren in dat lange uur, ik las over koninginnen en kapsels tot ik het beu was en mijn bibliotheekboek tevoorschijn haalde. Mijn moeder gaf zich gewillig over aan zijn vaardige handen. Die overgave was iets ernstigs. Ze glimlachte er niet bij. Terwijl hij haar hoofdhuid masseerde met shampoo, haar haren deskundig liefkoosde en bewerkte met zijn verfstoffen, sprak ze met hem over het leven en het haar. Hij had gevoel voor gezichten en bijpassende kapsels, had ze me uitgelegd. Dat was iets zeldzaams, iemand met gevoel voor wat hij deed. In Gent had je zulke mensen, net als in Roubaix en in Lille.

Mijn moeders schouder schokte onder mijn hand. Ik schrok en begon stilletjes de boodschappen in de keukenkast en de kelder op te bergen.

‘Weet je wat je zou moeten doen’, zei Denise toen ze enkele dagen later bij ons langskwam. Ze had een rok mee waar een nieuwe voering in moest. ‘Je haar niet meer verven, madame Witte. Je weet hoe de mensen hier zijn. En die kleren, die jurken met bloemen, dat steekt hun de ogen uit. Ze zou zich beter een beetje inhouden, de Française, zeggen ze.’

‘Maar als ik geen mooie kleren draag, hoe weten ze dan dat ik ze kan maken?’

‘Je moet ze zelf niet dragen, je bent toch maar de naaister!’

Toen hoefde ik al niet meer met de boodschappen naar Tantilda. Ze lag in het ziekenhuis en daar bleef ze een hele tijd.

Ik mocht ook niet mee op bezoek.

‘Tantilda zegt dat je beter niet meekomt’, zei mijn vader.

‘Ze ligt niet in een ziekenhuis, ze zit in het Guislain!’ zei mijn buurmeisje en ze bracht haar wijsvinger naar het voorhoofd. Tantilda zat in een gekkenhuis.

‘Ja, dat is zo’, zei mijn moeder, die het eigenlijk voor mij verborgen had willen houden. ‘En eerlijk gezegd hoort ze daar!’

Ze ging af en toe met mijn vader mee naar de kliniek. Ze was bijgedraaid en over Tantilda viel geen kwaad woord meer. Want een mens dat niet meer bij haar verstand is kun je niets kwalijk nemen.

Op een woensdagmiddag in oktober kwam Tantilda terug naar huis. Leunend op mijn moeder en de melkboer die haar met zijn bestelwagen opgehaald had, kwam ze onze woonkamer in geschuifeld. Schoongewassen als een ziel. Maar tegelijk met de lagen opgespaard vuil van jaren was ze haar patina kwijtgeraakt. Haar gezicht was kleiner en rimpeliger dan vroeger, ze was helemaal gekrompen.

Ik wist niets uit te brengen. Ze stond daar maar. Het leek wel of ze mij niet zag.

De melkboer grijnsde wat verlegen en hield haar nog bij de arm vast omdat ze daar zo verloren midden in onze woonkamer bleef staan.

‘Ga zitten’, riep mijn moeder. ‘Ik maak koffie en dan eten we een boterhammetje. Walter brengt je wel naar huis met de auto als hij van de fabriek komt. Hij heeft de vroege dienst vandaag. Hij zal zo komen. Het is kwart na twee.’

‘Ik heb al gegeten. Aan de zotten geven ze om elf uur al warm eten.’

Mijn moeder praatte veel te opgewekt: ‘Mijn schoonmoeder en ik hebben je huis helemaal schoongemaakt. Je gaat het niet herkennen!’

‘En de hond?’

‘Die hebben we weggedaan.’

Er biggelden tranen over mijn tantes wangen.

‘Weggedaan’, echode ze. ‘Ik ga benauwd zijn alleen in huis, zonder vent en zonder hond’, zei ze met een klein stemmetje.

Maar naar de hond had ze vroeger toch maar bij vlagen omgekeken.

‘Waar is hij, het beestje?’ drong ze aan.

Mijn moeder zette een kopje koffie voor haar neer met een chocoladekoekje erbij.

‘Kijk eens op de schouw, de kleine heeft een hoop boekjes bijeengespaard!’

‘En de hond?’

‘We moesten hem naar het asiel brengen. Zou je hem terugwillen?’

‘Ik zal erover denken.’

Toen ze in het asiel aan mijn vader vroegen of we hem later kwamen ophalen, zei hij van niet omdat hij dacht dat ze hem anders voor het verzorgen van die hond zouden laten betalen. Volgens hem hadden ze de hond doodgemaakt. Omdat hij zo oud en versleten was en er toch geen nieuwe baas meer voor hem zou komen opdagen.

Ze sopte haar koekje in de hete koffie zodat het laagje chocolade vloeibaar werd en ze smakte van genoegen terwijl ze het zoete goedje opzoog.

‘Mens, je bent grijs geworden!’ zei ze tegen mijn moeder.

De wensen

Grootvader bracht Tantilda en mij naar het station. In een kartonnen koffertje had ik mijn beste ondergoed, mijn zondagse witte jurk en witte kousen en schoenen.

‘Ga eens kijken’, porde Tantilda me aan. Mijn grootvader stond al een poosje bij de tabellen met de vertrektijden. ‘Hij raakt er niet wijs uit. Die mens is niet geleerd!’

Ik wist even niet goed raad, ik had de opdracht gekregen bij haar te blijven. Ik trok haar dan maar bij de hand mee naar de muur met de tabellen en sprak een spoorwegbeambte aan.

‘Wij moeten naar Charleroi.’

‘Perron zeven over twintig minuten.’

Met Tantilda als een dom, niet bijster schoon reuzenkind aan de hand liep ik naar mijn grootvader en herhaalde wat ik gehoord had. Hij luisterde wantrouwig en zei: ‘Ik zal het eens vragen.’

Met zijn pet in de hand sprak hij dezelfde man als ik aan, wees naar ons en zei: ‘Die mensen moeten naar Charleroi!’

‘Ik heb het hun al gezegd, perron zeven over twintig minuten!’

‘Perron zeven over twintig minuten’, herhaalde mijn grootvader.

Dacht hij dat we niet goed hoorden? En waarom noemde hij ons ‘die mensen’, alsof wij vreemden voor hem waren? Hij was onmiskenbaar familie van Tantilda. Beiden hadden een groot en zwaar lichaam en daarop een bijna identiek klein bol hoofd.

Met een grimmige blik sloeg Tantilda haar broer gade. Hij wekte de indruk dat hij binnen een omvang, vergelijkbaar met de hare, veel minder substantie bevatte. Hij leek nog het meest op een leeg spaarvarken. Maar hij zat beter in de kleren dan Tantilda. Zelfs haar beste jas die om haar vormeloze bovenlichaam spande, was vaal.

In de trein hadden we het compartiment voor onszelf. Af en toe hield iemand halt omdat er nog plaatsen vrij waren maar stapte dan verder.

We keken uit het raampje naar de bladerloze bomen, de kale dorpjes onder de sluier van het grauwe seizoen. De zon ontbrak. Het begon te regenen en te hagelen, de lucht werd zwart als voor een heftig zomeronweer, maar het was de laatste dag van oktober.

‘Ik weet alles!’ zei ze plots. Monumentaal rees ze op uit de zwijgzaamheid waarin ze zich sinds het gekkenhuis steeds vaker gehuld had. Haar oogjes achter de ronde brillenglazen stonden boos en slim. ‘Alles, wat hij achter mijn rug uitgevreten heeft, die vuile vent!’

‘Oom Gaspard?’

‘Maar boontje kwam om zijn loontje!’ Ze schoot in de lach. Het klonk luguber.

Daarna zei ze een hele tijd niets meer. Ik keek naar de regen buiten.

Het regende intussen zo hard dat we niets meer zagen van het aan ons voorbijschietende landschap, geen torens, ook geen huizen met schrale tuinen meer, enkel strepen sombere kleuren. De trein vertraagde. Ik begon uit te kijken naar de bordjes die het station van een stad aankondigden. Ik had het traject van de trein netjes op een blaadje papier uitgeschreven, zodat ik op ieder moment wist waar we waren, tussen Denderleeuw en Brussel Zuid of tussen Brussel Noord en Charleroi.

De trein bleef ergens tussen de velden staan, behalve kale spoorwegbermen kon ik niets onderscheiden. Het enige wat ik nog met zekerheid wist was dat de trein op de rails stond en niet op zwarte wolken een onwaarschijnlijke hemel binnenreed. Toen ik over de leuning het andere compartiment inkeek, stak een jongen zijn tong naar me uit.

Tantilda zat maar voor zich uit te staren. Ik dacht dat ze met open ogen sliep.

‘Heb je niets meegekregen voor onderweg?’ vroeg ze ineens.

‘Brood met kaas.’

‘Als er niets anders is, geef dan maar een boterham met kaas!’

Dat deed ik. Ik keek naar haar wangen en bewegende lippen.

‘Eet zelf in plaats van mij het eten uit de mond te kijken!’ zei ze met een half gekauwde hap in haar mond. Ik schrok van de vijandige toon.

‘Ik heb geen honger’, zei ik stil.

Niets was nog over van de prettige spanning waarmee ik naar deze reis uitgekeken had. Verdampt was het oorspronkelijk plezier, neergeslagen tegen het treinraampje. Het druppelde omlaag, saai als de regen daarbuiten.

Als een doorgewinterde advocaat had ik bij mijn moeder gepleit om mij met Tantilda mee te laten gaan. Ik kon het best aan. Ik zou me zelfs beter kunnen redden dan de volwassenen in Charleroi, ik sprak Frans.

Een brede man met een norse uitdrukking op het gezicht stond ons op te wachten op het perron. Hij hielp, zonder iets te zeggen, zijn moeder in de oude Renault. Ik was zelf achterin gaan zitten. Charleroi was een naargeestige plek. Je zou van ellende onder de grond kruipen als je die donkere gebouwen en die donkere lucht zag. De stad was nu eenmaal een bovenbouwsel, pure bijkomstigheid bij de zwart glinsterende harde ondergrond. Daarom had niemand er ooit aan gedacht het oude kolengruis en jarenlang stof dat aan de stad vastkoekte, weg te halen.

We reden langs Marcinelle, een naam die nog navloekte, richting Forchies.

Tantilda keek niet naar buiten. Allicht was ze hier al een keer eerder geweest en wou ze dat allemaal niet voor de tweede keer zien.

‘Wat voor bergen zijn dat?’ vroeg ik aan Tantilda’s zoon.

Mijn stem sneed door de onzichtbare obstakels in de lucht. Ik hield mijn adem in. Ik was de eerste die iets zei en even had ik het gevoel dat ik door te spreken een verbod overtrad.

‘Dat is de vuiligheid die uit de mijnen komt’, zei de zoon van Tantilda.

Saintilère was een lusteloos dorp. Geen mens op straat. Donkere smalle huizen onder de straatverlichting, die om halfvijf al aan was.

Een mollige vrouw met roodblond haar kwam naar de auto toegelopen toen we parkeerden. Ze had een zelfgehaakte sjaal om de schouders geslagen.

Mijn grootmoeder had verteld dat Tantilda’s zoon met ‘een weze’ getrouwd was. Zoals ze erover gesproken had, moest ‘een weze’ wel iets heel speciaals en intriests zijn, een verkleumd vogeltje uit een gedicht.

Ik was nieuwsgierig: een echt weesmeisje, eentje uit een tehuis met uniformen, nooit speelgoed en altijd hetzelfde eten.

Maar het was een gewone vrouw. ‘Ha, wie we daar hebben, les Flamands. O, wat een mooi meisje!’ Ze klapte in haar handen en duwde me tegen haar boezem aan, toen ik haar verlegen begroette. ‘Zeg maar tante Geneviève, kindje! En uw papa en uw mama, een van de twee zou toch meekomen.’

‘Mijn papa moest werken, hij kon geen verlof krijgen en mijn mama wil er niets meer mee te maken hebben’, zei ik zoals me opgedragen was.

Ze keek haar man aan, fronste.

Maar toen stortte ze zich op Tantilda. Ze nam het naar mottenballen ruikende oude mens in haar armen en omhelsde haar uitbundig. ‘Moeder, eindelijk, eindelijk zie ik je nog eens!’

Tantilda liet haar maar begaan. Het was jaren geleden dat iemand haar zo hartelijk had begroet en het ex-weesmeisje nam de gelegenheid te baat om wat meer familie te krijgen. Ze leidde ons haar huis in, als was het een paleis. De kleine woonkamer stond vol met zware meubels in donkere kleuren. Maar het leek of de muren, als in een filmdecor, licht afgaven.

De tafel was feestelijk gedekt.

Tante Geneviève hielp Tantilda uit haar jas en nam glimlachend de mijne aan.

‘Waar maak je al dat spel voor, mens?’ vroeg Tantilda.

‘Maar het is feest, moeder!’ juichte tante Geneviève. ‘We zijn zo blij dat je op bezoek gekomen bent!’ Twee vrouwen stonden met elkaar te praten bij de keukendeur, ze knikten ons toe maar zetten hun gesprek onder elkaar verder. In de keuken was een derde koffie aan het opgieten.

‘Dat zijn mijn vriendinnen’, zei ze. ‘Je moet niet ongerust zijn, je zult ze wel verstaan. Ze spreken Vlaams, moeder. Ik dacht, ik ga die brave mensen ook voor de koffie vragen. Koffie met iets erbij, wel te verstaan!’ Ze knipoogde.

‘Ik ga dan gauw mijn mooie kleren aantrekken’, zei ik.

Tante Geneviève bracht me naar de kamer die van Pierre geweest was, de eeuwig twaalfjarige jongen van de communiefoto. Ik trok mijn gewone blauwe jurk uit en haalde de witte uit het kartonnen koffertje.

Tante Geneviève maakte de rits op de rug voor me dicht.

‘Hebben je vader en moeder gezegd wanneer ze Tantilda weer komen ophalen?’

‘Nee’, zei ik. ‘Tante, die vrouwen, zijn die alleen gekomen? Zonder mannen?’

‘Aldegonde is weduwe, de man van Martha is ziek. En met Liseron is het nog wat anders. Maar stel er geen vragen over straks aan tafel. Het is feest vandaag.’

Ik knikte.

We kwamen in de lichte woonkamer. Tantilda had al een plaats aan het ene uiteinde van de tafel gekregen, naast haar zwijgende zoon. De drie genodigden zaten met gedempte stem onder elkaar te praten zonder zich van de anderen iets aan te trekken.

Tantilda keek keurend naar de schotel met koud vlees en sla op tafel en trok haar neus op. Mijn nieuwe tante was scheutig geweest met tijm in de vinaigrette, die geur overheerste alle andere. In het midden van de tafel prijkte een boeketje gele bloemen in een vaasje, en een schaal met harde broodjes. Er stond ook een grote geglaceerde taart.

Tantilda zat daar bijna onbeweeglijk. Af en toe wierpen de vrouwen even een blik op haar en praatten onder elkaar verder.

Tante Geneviève gaf mij een plaats aan het andere uiteinde van de tafel. Ik had een stoel die ze uit de keuken hadden bijgehaald en die te laag was.

‘Charbon, haal een paar kussens!’ commandeerde ze haar man. Toen die onder mijn achterste geschoven waren, zat ik weer te hoog, maar daar had niemand last van behalve ik. Ik zei er maar niets van. Vanaf mijn plekje aan tafel kon ik alles goed overzien. Er werden een paar schijfjes vlees en wat naar tijm geurende sla op mijn bord gelegd. Ik kreeg er een broodje en een glaasje water bij van de jongste van mijn tantes vriendinnen, die met het scherpe gezicht. Ik had de namen niet onthouden, de een was wat ouder, de ander wat dikker, voor de rest leken ze op elkaar.

Ik was moe van de reis en zat zowat te slapen op mijn hoge zitplaats. De oudste van de vier vrouwen vroeg me hoe het was ginderachter. Ik kwam toch uit de streek van Aalst? Nee, ik wou nog uitleggen waar ik dan wel vandaan kwam maar ze praatte alweer met de anderen. Vlaanderen, de Vlaanders noemden ze het, was ver van hun bed, zeiden ze tegen elkaar. Daar kregen de kinderen droog brood te eten, dans ce temps-là, in die tijd. Als er brood was! Ze schudden hun hoofd. Maar mij zagen ze wel zitten. Ik was lief en jong. Ik was de toekomst.

Tantilda zat ver van me af. Ze hoorde nu bij haar zwijgzame zoon en zijn weesmeisje dat zich zo opgetogen getoond had. Eeuwen en eeuwen begonnen zich tussen ons uit te strekken. Mijn tante werd een doffe vlek in het vreemde licht van de kamer. Haar zoon leek in haar schaduw te verdwijnen. De vrouwen voerden het hoogste woord.

Maar de oudste van tante Genevièves vriendinnen, viel algauw buiten het gesprek. Ze zag het een poosje aan en werd steeds somberder. Ineens verhief ze haar stem: ‘Nu moeten we drinken op moeder!’

‘Aldegonde wil op je drinken, moeder’, riep tante Geneviève. ‘Charbon, haal de péket eens boven!’ riep ze luid. De man haastte zich naar de keuken en plantte een fles op tafel. Tante Geneviève vulde snel de kleine glaasjes die ze als uit het niets tevoorschijn getoverd had. De sombere oude vrouw sloeg met de slalepel op een pan en ging staan.

‘Wat wensen wij moeder toe?’ vroeg ze.

Niemand antwoordde.

‘Courage!’ antwoordde ze zelf. ‘Als een mens iets nodig heeft, is het wel een beetje moed in het leven!’ Snel dronken de vrouwen en Charbon hun glaasjes leeg.

‘Sterkte!’ riep Martha, de dikste van de vier. Haar mond trilde een beetje.

Tantilda’s zoon haastte zich om alle glazen weer tot de rand vol te gieten. ‘Sterk moet ze zijn, wat een mens al niet te dragen krijgt in het leven. En is het zwaar dan doen we maar gelijk of dat het licht is.’ Ze ging staan, nam een zware glazen asbak van tafel, hield hem hoog om hem te laten vallen.

Tante Geneviève vreesde voor het glaswerk, maar de vrouw liet het zware ding in haar schoot landen. Ze dronken de alweer bijgevulde glaasjes in één teug leeg.

‘Geef de fles maar!’ zei Martha en morsend goot ze weer de glaasjes vol.

‘Plezier!’ gilde mijn nieuwe tante. ‘Plezier!’ riep ze Tantilda toe.

Die onderging de haar toegebrachte heildronken met waardigheid. Je zou bijna denken dat het haar niet aanging, zo koninklijk onverschillig zat ze erbij.

‘Wat niet weet, wat niet deert’, zei de jongste van de vier zuiplappen.

‘Wat zeg je, mens?’ vroeg Tantilda.

Maar er kwam geen antwoord.

Plots stond Tantilda op, stak haar glas uit: ‘Ik wil ook een glas, milledju. Ik word altijd overgeslagen!’

‘Nee moeder, dat kunnen we niet doen!’ Tante Geneviève schudde het hoofd.

Daar had je het al! Tantilda was amper een uur in haar huis en het ex-weesmeisje sloeg al een bedillerige toon tegen moeder aan.

‘Geef de ouwe ook een glas!’ zei Charbon.

Tante Geneviève vulde zuinigjes het glas, tot het rode streepje, niet tot de rand. ‘Weet je zeker dat het geen kwaad kan?’

‘Wat zei die laatste? Ik begrijp die Waalse wijven niet.’

‘We zijn allemaal afkomstig uit Vlaanderen, moeder!’ wees tante Geneviève haar terecht.

‘Je hebt me wel begrepen’, zei die van de laatste heildronk.

‘Ik weet meer dan een mens kan verdragen’, zei Tantilda. ‘Ik weet alles. En hij heeft het geweten dat ik alles wist, mijn Gaspard. En of dat hij het geweten heeft.’ In haar ogen een boze, een broze triomf. Maar de vrouwen hoorden het niet eens. Tante Geneviève begon luid en opgewonden boven Tantilda uit te vertellen en te gebaren. Omstandig deed ze uit de doeken wat voor een mislukte, kleine duivel die Gaspard geweest was. Het was duidelijk dat ze hem nooit gezien had, Gaspard met zijn grote mond en zijn kleine handjes. In kleurrijke bewoordingen beschreef ze hoe hij de arme Tantilda en haar kindje Charbon gejudast had en zelfs naar het leven gestaan had. ‘Omdat Charbon een liefdeskindje was.’

‘Liefdeskindje, wat is dat voor onzin?’ mompelde Tantilda. ‘Dat heet een voorkind, mens!’

Over de tafel met de druk pratende, dronken vrouwen ontmoetten de blikken van Tantilda en mij elkaar even.

Maar ze keek van me weg.

‘Ja ja, mijn Gaspard’, fluisterde ze nog. En het leek of ze in tranen zou uitbarsten. Of was het lachen wat ze deed? Het leek op het blaffen van een hond, een beetje zoals hun eigen hond deed als die buiten de deur gezet werd. Het leek ook op het krassen van de vogels die met de dood te maken hebben. Een stoel viel om. Gaston of Charon of Charbon, ze zeiden maar tegen hem wat hen in de mond kwam, was van de tafel weggelopen.

De flessen waren leeg. Van het eten was nauwelijks iets genomen. Enkel ik had een paar lusteloze hapjes achter mijn kiezen. De taart was zelfs niet aangesneden. Een van de vier vrouwen had in de gaten dat de glazen niet meer werden bijgevuld, ze stond op en mompelde dat ze weg moest. De twee anderen stonden tegelijk met haar recht. Mijn pas verworven tante stommelde achter hen aan.

In de gang deden ze hun jas aan en ze lachten luid en hoog, stompten elkaar aan en maakten grapjes.

‘En nog bedankt voor het bezoek!’ riep ik hen na toen ze het huis uitliepen.

Tante Geneviève had hem zo erg om of ze zag er zo tegenop dat ze haar vrolijke vriendinnen moest laten weggaan, dat ze ook haar jas aanschoot en met hen meestapte naar buiten.

Oom Charbon kwam terug de kamer in, hij had andere kleren aangetrokken en keek op de klok.

‘Het is mijn tijd’, zei hij. Hij leegde de laatste druppels uit een glas, strompelde zonder naar ons om te kijken naar de deur. Ik kwam van mijn troon af, ging hem achterna. In de gang liep hij al beter. Hij nam zijn brommer mee naar buiten en reed weg.

‘Waar is hij naartoe, mijn Kanonneke?’

Nu de anderen weg waren, wilde ik Tantilda vragen wat dat precies was een liefdeskind of een voorkind, maar ik dacht niet dat de vraag nu goed zou vallen.

‘Ik mag ook iets hebben. Snijd een stuk taart voor me af. Niet te klein!’

Ik verdeelde de taart in vieren en gaf haar het eerste kwart.

‘Het smaakt bij lange na niet zo goed als het eruitziet!’ zei ze, maar ze schrokte het stuk met grote happen naar binnen.

‘Geef mij nog maar een stuk!’

Toen ze de hele taart ophad, keek ze boos in het rond.

‘Ik vertrouw ze hier voor geen haar! Help mij eens recht!’

Ik hielp haar uit de stoel. Ze liet ongegeneerd een luide wind en stapte koninklijk traag naar het raam.

‘Zie je daar dat gat in die zwarte berg?’

Ik onderscheidde wel het silhouet van de berg, maar meer niet. Het was in korte tijd veel donkerder geworden. Om Tantilda een plezier te doen bleef ik kijken tot ik ook iets als een gat in die berg kon onderscheiden.

‘Daar zijn ze naartoe gelopen, die dwazekonte van Carton en die andere wijven!’

Ze kletste op haar dijen en lachte: ‘Die wijven maar lopen, het leek wel of bang waren om door de duivel gepakt te worden!’

Ik keek haar met grote ogen aan.

‘En dan die dikke zever over Gaspard, wat weet zij ervan?’

‘Niets’, zei ik. Ik probeerde met haar mee te lachen, maar het ging me niet goed af.

Ik ging naar boven om me te verkleden, maar de rits achter in mijn witte jurk haperde. Daarom hield ik hem aan.

Ik keek rond in het kamertje, ik opende de laden om te kijken wat erin zat. Ze waren bijna allemaal leeg, Pierre van de communiefoto was een heel stuk ouder dan ik en woonde allang niet meer thuis. In de onderste la vond ik een tekenblok met enkele onhandige schetsen, die vliegende mannetjes voorstelden, een oude schoolagenda van Pierre Witte, Athénée Royal de Charleroi, schooljaar 1954-55. Ik bekeek zijn lessen en huiswerkopgaven. 8,5 op 10 haalde hij voor trigonométrie in maart ‘55. Wat zou dat zijn, trigonométrie? Zou ik dat ook leren volgend jaar in de middelbare school. Spannend was het wel, een toekomst. Er lagen wat kleurpotloden, een oeroude bic, een kroontjespen en een cahier de brouillon, een kladschrift. De bic deed niets meer. Ik doopte de pen in de inktpot en probeerde hem op het eerste blad van het schrift met vergeeld papier. De pen spleet, de inkt maakte een vlek. Zonde. Want het schrift was zo goed als ongebruikt. Ik sloeg vlug wat bladzijden om. Het vergeelde vezelige papier had de inkt opgezogen. Zelfs tot op de helft van het schrift. Weer een paar bladzijden verder kwam ik uit op een tekst met veel doorhalingen. Hij was geschreven met zo’n blauw potlood waaraan je moest likken. Dan leek het inkt. Ik had er vroeger ook zo een gehad. Maar mijn moeder had het weggegooid toen ze hoorde dat er vergif in de schrijfstift zat. Ik keek snel de lade door of er hier nog zo’n potlood lag. Maar dat was er niet meer.

Les sentiers de Montesente, las ik. De gangen werden gegraven door … Ik zocht naar de woorden in het Nederlands, de verdoolden en de goedgelovigen. Ik vertaalde de tekst voor mezelf. Het leek wel een sprookje, maar dan een van de griezelige soort. Verblind als de mannen waren door de schoonheid van, dan een woord dat doorgehaald was, deden zij alles wat la Dame Cruelle, de Wrede Vrouwe hen vroeg. In de duistere schachten … Toen ze na hun verblijf in het duistere rijk bovenkwamen, zagen ze tot hun afgrijzen dat hun huid gerimpeld was, hun haren vergrijsd. Het wit van hun ogen was bloeddoorlopen.

In Tantilda’s romannetjes had je ook van die wrede vrouwen die mannen tot het uiterste tergden. Jaloerse hertoginnen met niet in bedwang te houden boezems, ze hijgden al even hard als iemand die tegen de wind in een heel eind had moeten fietsen, zwoegen werd dat genoemd, zwoegende boezems, vreemd. Maar in haar romannetjes waren de mannen er nooit zo erg aan toe. Ze werden korzelig en zwijgzaam zoals de mannen in het echt. Of ze rolden met hun ogen en begonnen wartaal uit te slaan. Hoogstens daagden de korzelig en zwijgzaam geworden goede mannen de gemeneriken uit tot een duel.

Beneden hoorde ik een deur met een klap dichtslaan. Ik haastte me de trap af. Tantilda was niet meer in de woonkamer, ook niet in de keuken. Ik keek door het raam. Was ze naar buiten gegaan zonder mij te verwittigen?

Daar liep ze, dat was zij, die zwarte gestalte. Liet ze mij hier achter, alleen in dit vreemde huis? Ze had mijn moeder beloofd bij mij te blijven.

Wat zette ze er een vaart achter. Het leek wel of ze vloog. Het zag er zo grappig uit dat ik mijn lachen niet kon houden.