Annie Van Keymeulen

Mijn Peepee

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Annie Van Keymeulen, 1996

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Dolf Kruger

ISBN 978 90 445 3436 8

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1996.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De veren van de papegaai

‘En de reis die we nu maken?’ vroeg ik.

Hij legde een vinger tegen zijn lippen en schudde de sterren uit zijn kleren. Waren het muntstukken? Waren het bewaardingen van voor twee oorlogen?

‘Knoop je lot in een zakdoek’, had zijn moeder tegen hem gezegd voor die twee oorlogen begonnen. ‘Meer heb ik je niet na te laten.’

Ze was toen een oude vrouw van tweeënveertig met rimpels over haar hals en gezicht.

Neen, ze zei niet ‘Knoop je lot’, ze zei niet ‘zakdoek’. Ze zei: ‘Nest, wat ge mee kunt pakken, knoop dat in een neusdoek.’

Ze gebruikte alleen woorden voor dingen die je kunt vasthouden. Al het andere was ze vergeten omdat dat andere er toch niet toe gedaan had. Ze was niet simpel, niet dom, maar de tijd van leven had bij haar vooral woorden weggesleten.

Ik wist over mijn overgrootmoeder alleen maar wat hij zich zo nu en dan liet ontvallen. Ze was een brede vrouw, een zwarte akker. En toen ze een meisje was, had ze mijn gezicht. Ik zag hem wel eens naar me kijken, alsof hij zich afvroeg waarom ik van alle mensen nu zo veel op haar moest lijken. Of leek ik toch meer op mijn moeder?

Ze was geen meisje meer toen ze hem kocht, hij worstelde zich los uit de akker en zij schreeuwde. Nog een jong, nog een mond en misschien ook twee handen. Zij was negentien en om haar mond had ze een trek die ik niet had. Ik was ook negentien, toen we die reis maakten.

Hoe ving je sterren zonder gaten in je handen te branden? Ik ving zijn blik, toen hij naar mij keek en in mij keek; doorheen het vlees dat rond mijn ziel was dichtgeschroeid, enkel en alleen om dat arme, wat luizige en overbodige ding te beschermen.

Op de trein strooide hij lachend als de eerste de beste dorpsidioot onzichtbare dingen in ’t rond. Sterren zogezegd. Hij had het mijn hele kindertijd gedaan als hij me met de trein meenam, het was een van onze spelletjes.

‘Peepee’, zei ik. Ik zei het zonder handen.

Hij bukte zich om de sterren op te rapen; hij zat daar op zijn knieën in het stof te graaien. Er kwam ook stof op zijn broek. Ik klemde mijn lippen op elkaar, vastbesloten me niet door die ouwe gek te laten overreden me ook te bukken en te zoeken naar dingen die ik toch niet zag.

Was hij in de war? Dacht hij dat ik nog een kind was?

Hij kwam weer recht, hij had een rood hoofd. Met de jaren had hij het gezicht gekregen waarvoor hij geboren was. Eerst had hij alleen maar het gezicht van een getemde wildeman. In zijn neus groeide een plant.

‘Peepee,’ zei ik zacht, ‘heb je nu alles?’

‘Bijna alles.’

‘Wat ben je nog kwijt?’

‘Dat ligt daar onder die bank.’

‘Kijk zelf maar, ik weet niet wat ik moet zoeken.’

‘Vranke teef.’ Het klonk liefdevol. ‘Zoudt ge een oude mens niet helpen?’

Ik gaf me gewonnen, keek onder mijn bank, daar lag een ster te blinken.

‘Godverdomme’, zei ik. Ik haalde een zakdoek uit mijn jaszak en daarmee tastte ik naar de ster. Het voelde warm aan maar toen ik de zakdoek openvouwde lag daarin alleen maar wat stof. Ik probeerde het nog eens; ik gaf er niet meer om dat ik mijn handen vuil maakte en graaide onder de bank. Ik gaf me maar gewonnen, was bereid het spelletje mee te spelen. Papier vond ik. Een verfrommeld groen bankbiljet. Nieuwsgierig vouwde ik het open.

‘Peepee, duizend gulden!’ stamelde ik.

‘Geld?’ Hij was oprecht verbaasd. ‘Hollands geld?’

‘Ja. Duizend gulden.’

‘Duizend gulden.’

Zijn mond viel een beetje open.

‘Duizend gulden. Kun je rekenen?’ vroeg ik.

‘Twintigduizend frank!’ fluisterde hij. ‘Lag dat dáár?’

‘Ja Peepee.’

‘Godverdomme, godverdomme … steek het maar vlug weg. Zet het op uw spaarboekske’, zei hij, alsof hij het mij cadeau deed.

‘Of koop er iets van … ja koop er maar iets van, een boek of een nieuw kleedje, iets schoons, allez.’

‘We kunnen beter nog eens kijken’, stelde ik voor.

En warempel, ik vond onder mijn bank nog een biljet, een van twintig gulden.

‘Dat is voor mij’, zei hij. Hij griste het uit mijn hand. ‘Ik mag ook iets hebben!’

‘Je mag ook de helft van die duizend gulden.’

‘Bah neen’, zei hij, ‘hoeveel blijft er dan nog van over? Twintig gulden … vierhonderd frank. Vierhonderd frank is welkom’, zei hij lachend en in gedachten zette hij ze om in pakjes Fleurs de Semois, pruimtabak.

In de eerste oorlog was hij van pure ellende tabak begonnen te pruimen en sindsdien kon hij niet meer zonder.

‘Peepee, de reis die we nu maken …’ Ik had het hem die ochtend al eerder gevraagd, maar hij veegde mijn woorden weg. De vorige avond had hij me opgebeld in het studentenhuis: ‘Kom morgen naar Gent-Sint-Pieters.’ En ik moest ook een nachtjapon meenemen. In het station had hij aan het loket voor de internationale reizen onze tickets genomen, terwijl ik in het stationswinkeltje een krant en een groot pak bittere chocola kocht, zoals hij me opgedragen had. Daarna kon ik in de restauratie alvast twee koffie bestellen. Het deed me denken aan scenario’s van lang geleden. Hij had een verrassing voor me, alsof ik negen was in plaats van negentien.

We zaten tegenover elkaar in de trein naar Roosendaal.

Misschien was ik in zijn ogen nog het kind dat hij aan de hand overal mee naartoe nam. Naar hier, naar daar en naar de vertelsels die in zijn hoofd groeiden. In de boom achter zijn ogen. Ik wist van die boom daar. Op de boom kwamen vruchten. Hij herkende ze zonder hun naam; ik benoemde ze met de namen die ik geleerd had op school en aan de universiteit: dit is de appel van de Reine Vernunft, de appel van de Praktische Rede, de appel van de Logos, de appel van de Nomos, de appel van Eva, de Zure appel, de Giftige appel, de appel van Gal, de Wilde appel waarvan de bloesems verblindend wit zijn en de vruchten klein, de appel van Pijn, de appel van Liefde; dit is de appel van het Verhaal. Iedere appel heeft appelvlees dat rond het klokhuis is dichtgegroeid en het klokhuis eet je niet op, ah nee! De pitten plant je om ooit een nieuwe boomgaard te hebben; omdat er ook nog iets moet zijn voor wie later komt.

De mooiste boom is die van de Vertelsels, de Verhalen; daaromheen groeien de andere bomen, tenminste zo is het altijd geweest, zo is het bij hem.

‘Ik ben maar een onnozele vent’, zei hij. ‘Daarom is de boom van de Vertelsels voor mij de middelste.’

‘Heb ik ook zo’n hoofd waarin iets groeit?’

‘Gij …’

Hij keek me peinzend aan, alsof hij het wou zien met zijn gedachten, maar zijn gedachten waren luie vogels.

‘Gij … gij ook!’ zei hij ten slotte.

‘Welke boom staat er bij mij in het midden, Peepee?’

Ik weet niet wat de vogels hem toezongen; hij schudde zijn hoofd.

‘In het midden is er een open plek en daar staan negen bomen rond. Op die open plek groeien bloemen. Ik snuif hun geur op.’

Hij snoof hun geur op? Hij snoof hun geur op! Hij nam maar weinig waar van de geuren die normale mensen kennen: brand, pis, seringen, vanille, rozen. Je kon hem vragen in een bed van lelietjes-van-dalen te gaan liggen zonder dat hij gelukkig of duizelig werd van de geuren. Dat kwam ook door de eerste oorlog. Er was iets met zijn neus gebeurd.

‘Een beetje bitter en toch warm’, zei hij, ‘kamille.’

Hij maakte vroeger flesjes kamillethee die hij me te drinken gaf om me te kalmeren. Ik was een driftige baby, vertelde hij me. Toen ik tandjes kreeg, beet ik de spenen van de flesjes stuk. Zodra ik zelf de fles kon vastpakken, smeet ik ze op de vloer. Het glas kletterde. De apothekeres in het dorp keek meewarig als hij alweer bij haar binnenstapte om een nieuwe fles en een drietal spenen te kopen.

De kaartjesknipper kwam, mijn grootvader overhandigde hem de tickets met een knipoog. Hij babbelde graag met kaartjesknippers, loketbedienden, veldwachters, postbodes. Mijn grootvader was ook humanist. Ik had het uitvoerig met hem gehad over de grote humanisten. Het stemde hem tevreden dat het geld voor mijn schoolboeken zulke mooie verhalen opleverde.

Ik vertelde hem over Comenius en Erasmus, ook over Gargantua en Pantagruel, Philemon en Baucis. En over Plato toen ik in het laatste jaar van de middelbare school zat en koortsachtig las om me voor te bereiden op de universiteit. Ik zou filosofie studeren. Dat was in het jaar van zijn operatie; heel weerloos was hij toen. We hadden voor het eerst de rollen omgedraaid.

Toen ik klein was, vroeg ik hem: ‘Vertel mij eens van de eerste oorlog’, of ‘Vertel mij van de bende van Vanhoe en Verstuyft. Vertel mij nog eens van de Duitser die “Te Lourdes op de bergen” zong.’

Er was een Duitser geweest in de eerste oorlog aan wie hij ‘Te Lourdes op de bergen’ geleerd had. Hij kende die vent niet, had hem nooit gezien. Hij was alleen maar een stem. Ze zaten zo dicht bij elkaar in dat eerste oorlogsjaar dat ze elkaar konden horen. In dat eerste jaar zong grootvader nog, men dacht toen dat de oorlog niet lang zou duren. Iemand anders neuriede het melodietje na. Mijn grootvader zong het nog eens en nog eens, ten slotte zong die vent het ook. ‘Het was toch wel een caboche, nondedju!’ Mijn grootvader was nogal geschrokken toen hij ‘Te Lourdes op de bergen’ in die versie van gekapt stro hoorde. Dat de vijand dichtbij zat, wist hij wel. Maar zo dichtbij! En terwijl hij het vertelde, trok hij er het gezicht bij dat hij toen getrokken had, mijn grootvader.

In het eerste jaar op de middelbare school had de geschiedenisleraar het verhaal meteen opgeschreven toen ik het in de klas vertelde.

‘Heeft hij het opgeschreven, hahaha! Denkt die kerel dat het echt gebeurd is?’ Hij schudde van het lachen, lachte met alle rimpels in zijn gezicht. Het lachen dat Homeros aan de goden van de Olympus had toegeschreven. Of een ietwat afgezwakte versie daarvan. Mijn grootvader zat daar zonder medelachers helemaal op zijn eentje te bulderen. Het klonk aards en een beetje spottend, zoals humanisten lachen. Ja, eigenlijk lachte hij toch meer zoals de Vlaamse volksheld uit de tijd van de inquisitie, die een vergulde drol uit een pispot aan de Spanjaarden verkocht als Vlaanderens grootste weelde.

‘Was het … niet echt gebeurd?’

‘Maar mijn zoetje toch, natuurlijk niet!’ zei hij en hij begon opnieuw te lachen.

‘Als alle oud-strijders de leraars geschiedenis zo voor de gek hielden!’ zei ik om hem op zijn verantwoordelijkheden te wijzen. Ik wou op mijn nieuwe school niet doorgaan voor de kleindochter van een leugenaar.

‘De geschiedenis heeft de oud-strijders al wat meer voor de gek gehouden!’

‘En gij meende dat het allemaal waar was?’ vroeg hij wat later.

‘Bah ja! En hij heeft gezegd dat hij met zijn bandopnemer bij ons zou komen om het op te nemen.’

‘Haha, straks staat die kerel hier met zijn appareils, tedju, tedju!’

‘Je moet het mij in het vervolg zeggen als een verhaal niet waar is.’

‘Niet waar, niet waar. Het is godverdomme wel waar, het is veel meer waar dan als het echt waar was gebeurd.’

Ik zweeg, ik trok een bedenkelijk gezicht.

‘Of verstaat ge niet wat ik wil zeggen?’

‘Ja’, zei ik maar gauw.

‘Een Duitser die “Te Lourdes op de bergen” zingt!’, en hij begon met een zwaar accent: ‘Im Lourdes am Bergen, verscheen in heur Grott, der pempem von Gott!’

‘Wat moet ik tegen mijn leraar zeggen als hij wil komen?’ vroeg ik hem ’s anderdaags voor ik naar school vertrok.

‘Zeg maar dat ik niet goed ben, dat ik ziek ben.’

‘Jamaar, jamaar, dat kan niet met de ouderlijke macht.’

‘Dat is ook waar,’ zei hij, ‘ik kan niet eens mijn pijp uitkloppen.’

Nee, hij mocht niet doodgaan. De ouderlijke macht was in ons gezin, dat alleen maar bestond uit mijn grootvader en ik, een gewichtig onderwerp. De andere kinderen hadden ouders, bij hen was er geen discussie mogelijk. Voor mij was de ouderlijke macht veel meer dan een geijkte uitdrukking uit de doos met papieren. Die woorden werden met stempels bedrukt; er werd over nagedacht, beraad, uitgeweid en gevloekt. Een toverformule was het. En ik werd ermee gechanteerd. Het was de manier bij uitstek om mij de mond te snoeren als ik driftig was. Hij zei gewoon: ‘Een beetje meer respect voor de ouderlijke macht!’ Ik werd mak als een wit wollen beest, braaf at ik uit zijn hand die gevuld was met grote liefde en voer voor kleine beesten. Hij deed alsof hij me ooit zou kunnen of durven overdragen aan een andere macht en een hele tijd geloofde ik het. Tussen hem en mij was niet alleen liefde, maar ook een gevecht; een gevecht dat niet volgens de regels gevoerd werd.

Iedere avond in bed bad ik: Laat Peepee lang leven, lieve Heer, vergeef hem zijn zonden. Ik hield het gebed als een toverbal in mijn mond. Ik dacht er niet aan het luidop te zeggen, zelfs niet het te fluisteren. Ik kon het niet riskeren dat hij mij zou uitlachen als hij mij toevallig hoorde.

De kaartjesknipper kwam nog eens langs.

‘Overstappen in Roosendaal’, zei de man.

‘Ik kan de reis toch onderbreken in Antwerpen?’

‘Natuurlijk, met dat ticket hebt u twee maanden de tijd.’

‘Wat gaan we doen in Antwerpen?’ vroeg ik.

Antwerpen was jarenlang een vaste reisbestemming van ons geweest en die vraag was toen een van mijn geijkte vragen: werd het de dierentuin? Gingen we naar de boten? Naar ’t strand van Sint-Anneke? Stapten we door de voetgangerstunnel naar de linkeroever, waar aan de andere kant de schepping uit beton begonnen was en nog altijd bleef doorgaan? Of zouden we mosselen eten bij Pierre?

Nu konden we niet meer naar tante Virginie. Vroeger eindigde ieder bezoek aan Antwerpen in haar huis in de Lange Leemstraat. Hij ging dan weg en liet mij een uurtje bij haar achter. Waarheen hij ging, wist ik niet en dat vroeg ik me ook niet af. Tante Virginie nam me zo in beslag dat ik alles vergat. Wat haar betrof, kon hij niet vlug genoeg de deur uit zijn. Ik was dol op haar. Ze was groot, dik en gezellig.

‘Wij vrouwen moeten aan één zeel trekken!’ instrueerde ze mij. Mooi was dat, ik zag het voor me. Bij haar kon ik tenminste naar de televisie kijken. Ik hapte gulzig in de slagroomdotten van de Saint Honoré die ze haalde als wij kwamen. Ik zette mijn kleine tanden in het heilige gebak van lucht, koek, slagroom en chocola en veegde mijn mond af aan mijn mouw. Geen mens die er iets van zei. Als er niets was op televisie luisterden we naar haar platen. Iedere keer genoot ze van de subtiele vrouwelijke genoegens, de kleine babbels, door en door wolkig, woorden van honing en room.

Alles doopte tante Virginie in warmte en dat kon ze niet altijd doseren. Het was er soms om te stikken. En in het vuur van haar verhalen vergat ze wel eens dat ik een kind was. Ze liet mij jurken van vroeger zien, waar ze nu niet meer in kon. In haar pedagogie speelden stijfsel en sentiment, tule, lijnwaad en crêpe de Chine een belangrijke rol, alsof ik de Belle Epoque in moest. Ze had hoedendozen die je kon stapelen en lintmeters waarmee je touwtje kon springen als je ze aan elkaar knoopte. Ze had garen en draad. Eén enkele keer wou ze zien of ik al een knoop kon aannaaien. En daarna maakte ze zich anderhalve minuut zorgen over wat er van mij moest worden.

Na een uur – of was het veel langer? – belde mijn grootvader aan. Ik was suf van het eten en het drinken. Het was genoeg geweest, ik wou naar huis. Tante Virginie keek naar hem met iets vreesachtigs in haar ogen. Dat grote lichaam van haar dat al de neiging had bij de minste aanleiding zomaar te gaan trillen, schudde iets vervaarlijker. Tegelijk zat zij klaar om te springen. Op hem? Alsof hij een arme muis was en zij de reuzenkat. Haar snorharen bewogen als bij onraad. Berekenend nam mijn grootvader haar op. Die blik kende ik: hoe moest hij nu weer het Virginale beest bedwingen, zodat ze braaf en lui ging liggen in de zon die hij uit zijn vestzakje te voorschijn haalde? Met tegenzin en alleen maar omdat het niet anders kon, liet hij zich lijmen om nog een kopje koffie met haar te drinken.

Meestal was hij moe en vijf centimeter kleiner geworden als hij bij tante Virginie terugkwam. En dan moest ze met hem in de andere kamer nog zaken bespreken. Ik luisterde aan de deur. Midden in het gesprek stapten ze over op het Frans. Tante Virginie sprak vlot Frans. Het soldaten-Frans van mijn Peepee was maar zozo; ze verbeterde hem regelmatig. Ik zat die gesprekken met gespannen aandacht uit, wachtte tot tante Virginie het deksel van haar bonbonnière oplichtte en we eruit konden. In mijn jaszak stopte ze nog, zonder dat hij er iets van merkte, een briefje van twintig of vijftig frank. Ik was murw van de room en de honing en hij was murw van iets anders als we dan eindelijk naar het station liepen.

Ik begon ijverig Frans te leren, ik moest weten wat ze met elkaar bespraken. In de zesde klas las ik de Comtesse de Ségur. Dat was de enige Franse schrijfster die ze op de school van Elzenhoek kenden. De Comtesse was een saai mens, meestal had ze het over onwaarschijnlijk brave kinderen. Les mémoires d’un âne heette een van haar boeken. Het Frans van de Comtesse was van weinig nut om tante Virginie te begrijpen. Die had het over zilver en over de zee. Ik kon er nooit een touw aan vastknopen tot ik opeens begreep dat ze het over geld had en over ‘sa mère’, mijn moeder dus. Zij ging zachter en gejaagder praten en hij luider, met veel nondedommes er tussendoor. Hij werd behoorlijk kwaad, haar stem kreeg iets sussends. Ik zat machteloos en uitgerangeerd in de mooie kamer met mijn breiwerk van school.

Die ene keer toen ze van geen ophouden wisten, viel mijn oog plots op de papegaai. Een stoffig beest, namaak-levend. ‘Le Perroquet’ stond in de sokkel gegraveerd. De gouden lettertjes waren hun glans kwijt, net als de papegaai zelf. Het was alsof ik hem voor het eerst zag. In de andere kamer liep de ruzie hoog op. Tante Virginie won het van mijn grootvader! Zijn kwaaie nondedommes verschrompelden, zij ging er scherp en bars tegenin en hij bond in. Dat was nieuw. Ik werd er nerveus van. En nijdig ook.

‘Stomme papegaai’, zei ik tegen het opgezette beest. Straks maakte tante Virginie zich zo kwaad dat we niet meer mochten komen. En dan? Dan kreeg ik een andere voogdes, o nee!

Ik liep op en neer door de kamer, driftig trok ik de breipennen uit mijn breiwerk. Mijn handen jeukten. Iets breken! De kamer stond vol dingen die voor breken in aanmerking kwamen: herders en herderinnetjes in snoepgoedkleuren, vazen in groen en rood geslepen glas. Nee, ik wou iets doen dat slechter was en tegelijk niet zo opvallend. Per ongeluk stootte ik tegen ‘Le Perroquet’. Stof zwetend viel hij van zijn tafeltje. Een luide bons, maar ze kwamen niet kijken. Ik wilde hem weer op zijn plaats zetten. Het was alsof ik een nachtmerrie in mijn handen hield.

Er was iets met dat beest! Er zat een verhaal aan hem vast. Jarenlang was hij haar huisgenoot en troost geweest, want ze had een groot en geheimzinnig verdriet. Maar iemand had hem vergiftigd, een zekere mademoiselle Simonne. Tante Virginie had gered wat er te redden viel, het beest laten opzetten en alle contact met het krankzinnige mens verbroken. Als de naam Simonne viel of de Ampèrestraat waar ze woonde, kreeg tante Virginies oog iets ijzigs. Dan was ze heel spits, voor zover je dat kon zeggen van iemand met een puddingachtig lichaam. En al dat venijn richtte ze nu op mijn grootvader. Ik kon het door de gesloten deur heen voelen. Ze stak er de boosaardigheid mee aan die zich in mij schuilhield. Ik wist wat me te doen stond. Bedaard plukte ik een paar veren uit de borst van ‘Le Perroquet’, enkele maar. Ik liet ze naast het opgezette beest op de grond vallen. Ze zou het niet meteen merken als ze binnenkwam, wel als ze haar spulletjes in de mooie kamer afstofte. Het zou er op lijken dat het beest vanzelf zijn veren verloor.

Ik was niet meer boos op haar toen ik een volgende keer opnieuw enkele borstveren plukte. Ik kon simpelweg de verleiding niet weerstaan. Tegelijk moest ik een diepe weerzin overwinnen om hem aan te raken. Op de keper beschouwd was hij een lijk, een ex-lijk, een ondier. Ik haatte hem, ik sprak hem toe in mijn school-Frans. Ik schold hem uit voor wat ik maar kon bedenken. Ik raadpleegde mijn Prisma woordenboek F-N: hémorragie, hétérodoxe, héteroclite, hibou, histrion …

Na een tijdje plukte ik ‘Le Perroquet’ al wat geestdriftiger. Ik sidderde als ik hem aanraakte; griezelig was het en toch een beetje anders dan gewoon griezelig. Intenser dan een korstje van een wonde pulken. Het beet in mij, scherp maar zonder pijn. Een verboden genoegen.

Mijn grootvader betrapte mij. Hij stond bij de deur en keek naar me. Onder zijn ogen bevroor ik. Een gemeen klein meisje, een kind dat hij niet kende. In de andere kamer was tante Virginie nog iets aan het verschikken. Hij liep terug naar haar.

‘Virginie, dat bloemzaad, waar ligt dat?’ Heel even trilde er iets in zijn stem.

‘In de kelder.’

‘Kan ik dat meekrijgen?’

‘Nu? Het is toch nog te vroeg in het jaar.’

‘Ja … ik wil het nu meenemen.’

‘Het staat op de plankenkast.’

‘Allez Virginie loop ’ne keer, dat is goed voor uwe fysiek.’

Foeterend ging ze naar de kelder. Intussen trok hij mij aan mijn oor weg van het opgezette beest, raapte de zachte borstpluimpjes op, propte ze in zijn vestzak. Hij zei niets. Geen woord sprak hij die namiddag tegen mij. Hij zweeg me zowat dood. Hij vroeg me niet waarom ik dat gedaan had. Daar had hij geen woorden voor.

We verlieten het centraal station, gingen een koffie drinken op de Keyzerlei. Hij zocht een stil hoekje in de grote gelagzaal en gaf wat afwezig zijn bestelling op. De vrolijke stemming van de trein was weg.

‘Ik had er al vroeger over moeten beginnen, ik weet het. Maar het is nu de goeie gelegenheid’, begon hij. Hij keek naar me zoals hij af en toe naar tante Virginie had gekeken, met iets vreesachtigs in zijn ogen. ‘We gaan op ziekenbezoek!’

‘Op ziekenbezoek. Bij wie?’

‘Bij Carlos, mijn zoon.’

Carlos was de naam van mijn vader. Op ziekenbezoek bij mijn vader, dat zei hij!

‘Mijn vader?’ vroeg ik aarzelend.

Hij antwoordde niet.

‘Is hij dan niet dood?’

‘Neen, hij is niet dood.’

Mijn vader was dus niet gestorven op zee, zoals Peepee me verteld had.

‘Waar is hij?’

‘Hier in Antwerpen in een inrichting.’

‘Wat heeft hij?’

‘Carlos is niet meer bij zijn verstand, dat zult ge wel zien. Hij is niet meer van hier. Alleen zijn lichaam is dat nog, de rest is al van ginder!’

Ginder, dat was de plek waar je bij leven niet terecht wou komen en als je dood was nog minder. Daar waar gedachten vogels zijn die in de kooi van je hoofd rondjes vliegen en nooit andere vogels tegenkomen.

‘Kent hij mij?’ vroeg ik.

‘Hij weet van niets.’

Een vader die niets van mij wist en die het niet zou begrijpen als ik zei: ‘Papa, ik ben je dochter.’

Een dochter, is dat iets wat je vangt in een val? Of iets wat jou vangt? Is dat zoiets als de vrouw met het witte schort die ’s middags het eten voor hem klaarzet?

‘Dag pa’, zei ik tegen de man die tussen mij en mijn grootvader zat als een schakel. We leken op mekaar. De man keek star. Hij antwoordde niets.

‘Dag pa’, zei ik nog eens.

‘Dag ma’, zei hij uiteindelijk.

Hij zag er ongewoon gewoon uit. Hij droeg ouderwetse gestichtskleren, een bruine broek, een grijze kiel. Iemand uit een andere tijd. Hij bewoog zich ook als zo één bij wie te veel leven is weggeknipt. Maar hij had mijn trekken en even grijze ogen als ik. Alleen die afwezige blik … Voor zijn part was ik een goudvis. Ik was negentien en had voor het eerst in mijn leven een vader. Een vader die mij niet kennen kon, een man met een kwarthoofd vol woorden, ze tuimelden door labyrinten waaruit geen Ariadne hen met een draad wegleidde, geen rattenvanger hen meelokte in rijen, in rattige gebruiksklare rijen. Hij was een wolk in broek.

‘Dag meester!’ zei hij tegen zijn eigen vader.

‘Carlos’, zei mijn grootvader.

‘Allo, allo.’

Onwillekeurig lachte ik. Maar die lach brak in mijn keel, hij brak als glas. Had ik het ook? Je kon er niet van op aan dat hij zo’n gek was volgens Laing, ziek gemaakt door de wereld waarin hij leefde. Als het een ziekte was … iets erfelijks? Ik werd bleek om mijn neus en verloor het bewustzijn.

‘Mama is weg, een kindje kopen’, hoorde ik nog. Hij stelde het zonder verwondering vast.

Ik kwam bij in een witte ziekenkamer met oud meubilair. Ik lag op een bed. Ik kon niets gevaarlijkers bedenken dan in een ziekenkamer van een psychiatrische inrichting je bewustzijn te verliezen. Er was hout waaruit ze gekken sneden. Wie was van dat hout? Ik niet, alsjeblief, Jan, kom me helpen, allo, allo.

Mijn kleren had ik nog aan, gelukkig. Mijn grootvader zat met een somber gezicht op de stoel naast het bed.

‘Peepee’, zei ik met mijn kleinste stem, die waarvan ik niet meer wist dat ik die nog had.

‘De dokter komt direct kijken!’

‘Neenee, we gaan hier weg!’

‘Natuurlijk gaan we weg’, zei hij.

Ik moest zorgen dat ik normaal praatte als die gekkendokter er aankwam.

‘Ze is verschoten, zeker!’ De joviale stem van een vrouw met een wit kapje. Gewoon een verpleegster, gelukkig.

‘Gaat het al juffrouwtje?’

‘Ja’, zei ik. Ik ging kwiek recht zitten en keek de verpleegster aan, probeerde te glimlachen.

‘Een pilletje om wat te bekomen?’ vroeg ze.

‘Neenee!’

Toen we buiten stonden, begon ik te huilen. Bikkels van tranen. Ze deden pijn aan mijn wangen, ze maakten groeven van honderd jaar in mijn gezicht.

‘Mijn papa, mijn papa!’ herhaalde ik een paar keer. Mijn grootvader verschoof zijn pet en wreef nerveus over zijn hoofd. Die tranen had hij niet verwacht. Hij leidde mij naar een bankje en beraadde zich. Hij had negentien jaar gehad om zich hierop voor te bereiden. Die had hij gevuld met verhaaltjes en met wijsheden van kusdekloten. Daarmee had hij mijn hoofd volgepropt, maar nu hij met iets steekhoudends voor de dag moest komen, was hij sprakeloos.

‘Wat is er met hem gebeurd? Waarom is hij zo?’

Mijn grootvader beefde. Hij had hij geen antwoord op die eenvoudige vragen, had er blijkbaar niet meer aan gedacht dat ik hem ooit nog die vragen zou stellen.

‘Tedju, tedju, tedju, godver, godver, tedju, tedju, tedju, godvermiljaarde dju!’ Dat zei ik in onze gemeenschappelijke taal en zo hartgrondig dat het hem ook door merg en been ging. Dat soort bezweringen hielp wel eens, maar niet nu.

Als om te tonen hoe weinig we in de hand konden houden, opende hij de zijne. Magere benige handen, ze hadden mij nog gestreeld, gerustgesteld, gewiegd, toen waren ze minder benig … en dat hadden ze ook een stuk van een mensenleven eerder met Carlos gedaan. Er ontstond een ruwe tekening op mijn gezicht.

‘Zal ik ook zo worden, zoals mijn vader?’ vroeg ik.

‘Nee’, zei hij stellig. ‘Nee, het is niet erfelijk.’

‘Hoe komt het dan?’

Hij wist het ook niet.

‘Heeft hij het al lang?’

‘Bijna twintig jaar.’

‘En mijn moeder?’

‘We gaan nu naar haar toe.’

Mijn moeder. Niet alleen mijn vader, nu toverde hij ook mijn moeder, na negentien jaar, gewoon uit het niets te voorschijn! Mijn maag kneep samen. Ik had geen speeksel meer in mijn mond.

‘Mijn moeder …’ stamelde ik. ‘Ze leeft nog?’

Hij had nooit gezegd dat ze dood was, wel dat ze was weggegaan om een nieuw leven te beginnen. Mij had ze achtergelaten in haar oude leven. Lange tijd dacht ik dat ze in Australië of in Amerika woonde, of waar ook een nieuwe wereld klaar lag voor een nieuw leven. Omdat er nooit enig nieuws van haar kwam, was ik tot het besluit gekomen dat ze gestorven was. Hij beweerde van niet, maar ik verdacht hem ervan dat hij op die manier de pil voor mij wou vergulden.

‘Ze is weergekeerd’, zei hij.

‘Weergekeerd’, echode ik. Ik deed het al zo lang met wat ik van haar bijeengesprokkeld had; weinig was dat. Het meeste had ik zelf bedacht. Op een echte moeder was ik niet meer voorbereid. Maar ze kroop nu al tussen mijn huid en mijn kleren en schuurde tegen een vel aan dat op zoveel aanraking niet voorzien was.

Eerst negentien jaar niks. Niks dan wat magere verhaaltjes over een vader op zee en een moeder die haar oude leven achter zich liet. Maar ze bleef plakken in mijn hoofd. Een liedje dat ze zongen in haar tijd en dat ik wel eens hoorde op de radio. Mooi zijn ze allen, de moeders der wereld, dag in dag uit wakend over hun kind. Maar ik draaide meteen de knop om. Toen ik hem vroeg of ze weleens zong, dacht hij even na. Nee, hij had haar nooit horen zingen.

Bomen en struikgewas in mijn hoofd. En dan opeens, op één en dezelfde dag, kreeg ik alle twee mijn ouders te incasseren.

‘Ik heb er geen zin in!’ zei ik, alsof dat er iets toe deed.

De echoput

‘Soms fantaseer ik dat ik een weeskind ben’, zei Frieda.

Ze dopte de erwtjes in het stenen kommetje op haar schoot.

We zaten in de schaduw van de wingerdplant in de tuin. Ik had ook zo’n kom. Een berg peulen lag voor ons op de groen geverfde tuintafel en we namen er kleine hoopjes van af die we dan zo vlug als we konden openristen om er de erwten uit te grissen. De erwtjes sprongen in de kom.

Frieda was het nichtje van zuster Donnedee van de tweede kleuterklas. Het hoorde bij mijn opvoeding, waarmee iedereen in Elzenhoek zich bemoeide, dat ik af en toe op bezoek ging bij een voorbeeldig christelijk gezin. Zodat ik daar iets van opstak voor later. Bij Frieda waren er negen of tien of zelfs elf kinderen. Ze leken op elkaar, alsof ze in serie waren gemaakt, met korte tussenpozen uit de schoot van het gezin waren gerold.

Ik dopte mijn deel van de erwten.

Frieda had twee zussen. Haar jongere zus liep ons vaak voor de voeten, haar oudere zus diende; die zagen we nooit. Frieda zou dat ook gaan doen als ze veertien was.

‘Ergens dienen is een goede voorbereiding op het latere leven’, zei Frieda’s moeder met grote stelligheid. Ik mocht haar niet. Ze was beslist niet zo’n aardige en begrijpende moeder, zoals ik ze kende uit de meisjesboeken, zo een die altijd voor je klaarstaat en bij wie je kon uithuilen. Je zou wel gek zijn je verdriet te tonen aan een vrouw die haar mond tot een bittere streep trok en bromde: ‘Bewaar je tranen voor later, dan zul je ze meer nodig hebben dan nu!’

Ik huilde zelden, eigenlijk was ik een gelukkig kind. Frieda was dat niet. Die vrouw was haar moeder en dat was tragisch: generatie na generatie zeiden ze dat van die tranen bewaren. Het zat er dus dik in dat die woorden al in Frieda’s hersenen gesleten waren en bij de eerste de beste gelegenheid ook uit haar mond zouden rollen, als ze op haar beurt kinderen had. Frieda was al niet een van de slimsten, je kon van haar niet verwachten dat zij de ketting van woorden, waaraan ze lag, zou doorbreken.

De wingerd kwam dom de serre uitkruipen en bracht trossen harde bolletjes voort. Ieder jaar weer hoopten die mensen dat het druiven zouden worden vol zoet sap onder een stoffig paars vel. Met druiven eten moest je oppassen, de pitjes mocht je niet inslikken, anders groeiden in je buik ook druivelaars.

Af en toe keilde ik een paar erwten naast de kom. Dan kroop ik de wegrollende bolletjes achterna om ze op te rapen.

‘Is het erg een weeskind te zijn?’ vroeg Frieda.

‘Ja’, loog ik vlot.

‘Toch zou ik …’ Ze maakte haar zin niet af. Ze aarzelde, ze wist niet of ze mij kon vertrouwen. In haar ogen flitste iets.

‘Heb je die pop met echt haar van je Peepee gekregen?’

‘Ja.’

Het was niet de zwarte missiekindjespop geworden, die heel populair was bij de schoolmeisjes. Ik had gekozen voor een blondje met een pruilmond en een hard plastic lijf waarin op borsten lijkende bultjes voorzien waren. Haar haren kon ik kammen en wassen.

We praatten over haar met de nodige omzichtigheid want het was in deze tuin een wat wuft onderwerp. Van die pop was het maar een stap naar BeeBee. BeeBee had ik in mijn collectie foto’s van filmsterren. Alleen vulgaire meisjes wilden op haar lijken, verfden hun lippen rood en hadden borsten met tepels. Maar dat was slecht voor hun ziel. Frieda en ik waren onnozele meisjes van tien; we begrepen niet waarom ons gebabbel over die pop zondig was. Maar het staat vast dat we naar iets verlangden. We wisten niet wat. Het had nog geen naam. Maar daar binnen die tuinmuur waren wij aan het rijpen.

Frieda had donkere haren, ze had een grote mond met volle lippen en over zes jaar zou de man bij wie ze diende die lippen zuchtend zoenen en zijn vrouw zou hem betrappen en dat zou in het dorp voor een schandaal zorgen. Ik vertelde over mijn pop en dan opende ze haar mond een beetje, als zoog ze een droom op. Twee keer niets zoog ze op.

Haar moeder kwam eraan, maar niet met twee glazen grenadine met spuitwater om ons te verrassen, zoals de moeders uit de boeken. Daar hielden die mensen zich niet mee bezig.

‘Over een uur wil ik al die erwten in de weckpotten doen! Maak voort, Frieda!’ commandeerde ze. Het ging wat te ver ook mij aan te porren, maar ik had het wel begrepen en als een gek begon ik met Frieda mee te werken.

Intussen graaide haar moeder door de grote emmer en haalde er een paar wormstekige erwten uit.

‘Uitkijken!’ beet ze ons toe.

Fanatiek woelde ze verder tot ze een worm uit de emmer haalde.

‘En dit hier?’ brieste ze. Heel felle ogen had ze in dat godvruchtige lijf van haar. Omdat ik er bij was, kreeg de arme Frieda net geen draai om haar oren.

Ik kreeg het benauwd, ik wou daar weg.

‘Tedju, tedju!’

‘Wat is er?’ vroeg Frieda, wat opgewonden omdat ik durfde te vloeken.

‘Als ik hier woonde, liep ik weg; dan ging ik bij mijn Peepee wonen!’

Zuster Donnedee riep me bij zich op de speelplaats. Zij was mijn tweede toeziende voogdes. Dat mijn grootvader het aan een non gevraagd had, was op zijn minst vreemd. Maar het was een goede zet geweest om mij toegewezen te krijgen. In die tijd was zij waarschijnlijk de fleurigste kloosterzuster in het dorp, nog zonder rimpels rond haar mond.

‘Wat heb ik gehoord?’ vroeg zuster Donnedee en ze keek mij daarbij over haar bril aan. Ze nam me bij de arm mee naar binnen; enkele kinderen pletten nieuwsgierig hun neuzen tegen het glas van de deur.

In de gang rook het naar natte regenjassen, een kille geur was het. Die raakten ze in dat donkere gebouw van hun leven niet meer kwijt. Onwillekeurig snoof je in die gang ook de geur op van in hun broek plassende kleine meisjes en jongens. Die plasjes van angst verspreidden een minder onschuldige stank dan je zou verwachten. De vervelende luchtjes van later zaten er al in, als in een kiem. Alsof die kleintjes, voorafgaand aan hun plas, iets gegeten hadden dat die geur penetranter en armelijker maakte.

‘Vloeken en zo’n onchristelijke dingen zeggen!’ riep ze boos.

Waar zou dat op slaan? Ging het over mijn BeeBee-pop? Of over het gefantaseer een weeskind te zijn, dat ik bij haar nichtje had aangemoedigd? Ze bekeek mij met het afgrijzen waarmee Frieda’s moeder de worm bekeken had in de emmer erwten.

Zuster Donnedee raakte opgewonden, ze kreeg een rode kop en ze trilde. Ik was alleen maar verbijsterd. Zo meteen kreeg ze vleugels en fladderde ze als een vleermuis om me heen. Ze zou in mijn haren verstrikt raken en ze zouden haar van mijn hoofd moeten losknippen, zwarte vlekken zou ik in mijn hersenen hebben. Ze zou me straffen. Ik voelde het in mijn buik, iets dat door me schichtte, tot in mijn kutje deed het zeer.

Die middag zei de juf dat ik een andere plaats kreeg in de klas. Ik moest helemaal vooraan gaan zitten. Op die plaats zou ze me beter in het oog kunnen houden. Ze wees de plek aan naast Prei. Daar hoefde nooit iemand te zitten. Prei moest eigenlijk een bril dragen maar ze had er geen. En ze stonk.

Daar zat ik, blootgesteld aan de geur van Preis kleren die niet gewassen werden en aan de geur van Prei zelf die uit de modder kwam. Als door een mist keek ze naar je, zonder je te zien en dat was maar best. Als ze je in de gaten kreeg, haalde ze naar je uit. Vijanden legio. Het waren meisjes met witte of grijze sokken, plooirokken en gepoetste schoenen, met ogen die alles zagen; ook dat wat er niet was. Prei was een tamelijk onschadelijk, halfblind stinkebeest; maar ik zat in haar geurveld en dat was een veroordeling.

Ik vertelde mijn grootvader maar de helft van wat me overkomen was. Hij was niet onder de indruk toen ik zei dat Prei stonk. Hij haalde zijn schouders op; sinds de oorlog, de zijne, was stank iets betrekkelijks. Dat ik nu midden in mijn eigen oorlog zat, scheen niet tot hem door te dringen.

‘Ze heeft ook luizen’, zei ik.

Hij haalde Marie erbij om mijn haren na te kijken. Marie was mijn echte voogdes. Zij was de oudste dochter van de overbuurvrouw aan wie mijn grootvader het eerst gevraagd had. Die weigerde. Maar Marie was naar hem toe gestapt en had gezegd dat zij het wel zou doen. Zeventien was ze toen, ze zou trouwen in mei en ze was dol op kinderen.

‘Ge moet wel zot zijn om u de miserie van iemand anders op de nek halen!’ had de overbuurvrouw nog tegen haar dochter gezegd. ‘De juge zal toch zeggen dat ge te jong zijt en hij zal die kleine naar een gesticht moeten brengen; dat zou nog het beste zijn. Wat moet die ouwe met een klein kind?’

Marie was niet eens achttien toen de rechter moest beslissen. Ze stapte in het kielzog van de blozende kloosterzuster en tante Virginie de gerechtszaal binnen. Ze droeg een mantelpakje en een hoedje; ze zag er als vijfendertig uit en oerdegelijk. Haar vrijer, Willy, was er ook bij. Ging meneer Devolder akkoord dat zijn toekomstige vrouw voor mij zou zorgen en zou hij mij in geval van nood in de schoot van zijn gezin opnemen? Natuurlijk was hij akkoord, had hij gloedvol gezegd. Marie vertelde mij het verhaal wel honderd keer, ik kon er niet genoeg van krijgen te horen hoe graag ze me alle vijf hadden gewild: mijn grootvader, Marie en Willy, tante Virginie en zuster Donnedee.

Marie keek mijn haren na.

‘Marie, ik moet nu op school naast een kind zitten dat stinkt. Ze stinkt heel erg. Prei.’

‘Hebben ze je gestraft?’

‘Maar ik heb niets verkeerd gedaan.’

‘Dat kan niet. Er zal wel iets gebeurd zijn!’

‘Ik mag niet meer naast Frieda zitten.’

‘Die Frieda is toch zo dom als het achtereind van een koe.’

‘Nu vinden ze mij ook vies.’

Marie besefte de volle draagwijdte van wat me overkomen was: een excommunicatie was het, niets minder. Ze zei niets meer.

Het was stil in haar huis, Willy deed een karwei na zijn uren en kinderen hadden ze niet.

Uit de voorste kamer haalden we de mand met strijkwerk.

‘Je moet die vlekken op de ruit wegvegen!’ gebood ze mij toen we door de keukendeur bij mijn grootvader binnenstapten. ‘Het is niet proper, en een proper huis is een propere ziel!’

’s Avonds begon ik er nog eens over tegen mijn grootvader. Dat hij naar Donnedee toe moest om erover te praten. Zij alleen kon ervoor zorgen dat die ellende ophield. Hij deed het niet, hij zei dat hij geen zin had om naar het gezever van nonnen te luisteren. En Marie durfde niet.

Ik lag in die tijd vaak te huilen in mijn bed. De enige die me nog restte was mijn echte moeder. Ze leek vast op de blonde vrouw bij het graanveld van de kalender van 1962. Van Julien Dossche en Zn. Veevoeders. Alles voor boer en tuinder. Verdeler van de boerenbond.

Blonde haren golfden tot op haar schouders. In haar hand hield ze een ruiker veldbloemen. De vrouw had een naam van muziek: Per-se-fo-ne. Mijn moeder heette Laurette. Ook zij was blond en ’s zomers droeg ze net zo’n mooie witte zomerjurk, die haar schouders bloot liet. Vast wel. Ze leek niet op de doordeweekse moeders in het dorp: ze had geen rode handen met kloofjes, geen benen met dikke blauwe aders. Ze lachte veel en alleen van het lachen had ze rimpeltjes. Zij begreep me. Zij kwam naar me toe. Daar stokte het. Ik kon haar geen stem geven, wist geen woorden of gebaren voor haar. Niets …

Als mijn grootvader niet in de kamer was, zei ik tegen haar de dingen die je tegen zo’n doofstomme maar heel mooie moeder zegt. Dat niemand me helpen wou, dat ik haar miste. Het leek op bidden, maar soms balde ik mijn vuisten. Eiste stampvoetend dat ze naar mij toe kwam of dat ik haar anders zou kapotscheuren.

‘Slecht mens!’ riep ik op een keer tegen haar. En ik beefde omdat ik het gedaan had. Het was verkeerd dat tegen je moeder te zeggen, zelfs al hoorde ze het niet.

Al het vocht liep uit mijn ogen weg. Ik verschrompelde. Ik leek wel een oud wijfje. Niemand had het in de gaten dat ik niet meer groeide, dat ik eigenlijk kleiner werd. Dat ik harde plekken kreeg waar ik die niet hoorde te hebben. Dat in mij iets glinsterends woonde dat mij opvrat. Ik krabde mijn huid weg, zodat ze ook het bloed zagen. Tegelijk deed ik de eerste eenvoudige oefeningen in wrok en haat, die voor beginners.

Binnen in me, gebald en zoet, begon het. Witgloeiend, het wou eruit. Ik had er pijn van en ik wou die pijn er niet nog eens bij, bij al het andere. Maar ze was er en ze staalde me.

Niemand zag wat er met me aan de hand was. Pijn wilden ze niet zien, zeker niet bij een kind. ‘Het bestaat niet dat een kind zo afziet’, zeiden ze en ze keken ervan weg. Allemaal, ook mijn Peepee.

Prei had me gemeen in de arm geknepen in de godsdienstles tijdens een van de akten. Blind zat ze mee te mummelen als wij de akten opzegden, geloof, liefde, berouw. Juffrouw Claire liet ons de gebeden herhalen. Op het voortdeinende gebed glibberde ze weg in haar eigen volwassen gedachten; na de akten kwamen de twaalf artikelen van het geloof, ik geloof dat er is één God, dat er zijn drie Goddelijke, de vijf artikelen van onze Moeder de Heilige. Af en toe struikelden we over moeilijke passages en werden onze stemmen stiller. Je begon er aan te twijfelen of je die gebeden ooit helemaal zou kennen, of je ooit in de hemel zou komen.

Ik wist niet of ik die hemel wel wou. Degenen die minder waren dan de minste onder de zijnen, de Preien dus, zouden er nooit in komen; zelfs al kropen ze door het oog van de naald net als de kamelen die ook zo stonken. En de afwezigheid van Preien, meer dan de aanwezigheid van de Goddelijke, scherpte mijn verlangen naar die moeilijke staat, de staat van Genade, waarin je moest zien te sterven. Als de Preien niet in de hemelen waren, en dat waren ze per definitie niet, dan waren ze op andere plaatsen, waar geween was en tandengeknars. Prei knarste met haar tanden en ik weende.

Negentien was ik. Mijn toegevoegde moeders was ik kwijt. Marie had toch nog een eigen kindje gekregen, waardoor ze ophield mijn Marie te zijn. Donnedee was verdwenen in de echoput van de gebeden. Ze rimpelden in de emmer. Als je hem ophaalde, had je van dat zanderig water. Je kon er beter niet van drinken: iedere keer knarsten de gebeden door je slokdarm naar je maag, deden er iets met je maagzuur, het leek wel of je makreel had gegeten of verglaasde prei. Je werd er winderig van, je liet heilige scheten als je dat water dronk. Die gebeden borrelden soms uit je mond omhoog en je werd somber bij het idee dat dit nu de geschenken waren van God. Donnedee verzorgde hoogbejaarde zusters, mij had ze opgegeven.

En tante Virginie hadden we begraven. Toen we haar in haar put lieten zakken, was dat een haast teder gebaar. We stonden naast een quasi-doof en oeroud mens met een blauw hoedje op; ze deed alsof wij de vreemden waren. Een achternicht van Virginie, zei mijn grootvader. Wij wilden haar een hand geven, maar ze keek wantrouwend naar onze handen voor ze de hare er even boven liet zweven en haar best deed die niet aan te raken. Het mens was neuropositief, eigenlijk hoorde ze in een afgesloten cabine met een bord waarop een bliksem was afgebeeld. Ik trok zo gauw ik kon mijn hand van de hare weg. Maar mijn grootvader schudde die krachtig. Had het te maken met plusjes en minnetjes en wat die met elkaar deden? Mijn grootvader was de sterkste, door zijn handdruk verpulverde haar hand in de zijne. Hij had een schroeiplek. Zij zuchtte gelaten en tante Virginie draaide zich om in haar graf. De kist trilde en wat ze zei, was duidelijk verstaanbaar: ‘Ik heb het altijd voorspeld, gehoopt en verwacht. Hier heb ik naar uitgekeken!’

De pastoor had het gehoord, hij fronste zijn wenkbrauwen. De doden hoorden hun mond te houden. Ze hadden er maar eerder aan moeten denken, als ze nog iets te zeggen hadden.

We gooiden zand op de kist, eerst die achternicht met verschrompelde rechterhand. Dan mijn grootvader, dan ik. Dan de bij elkaar geharkte vrouwen, de klaagvrouwen die mee wilden naar de koffietafel.

‘Wie regelt de koffietafel?’ had een van hen gevraagd aan de achternicht, maar die was op dat moment luid beginnen huilen. Geen koffietafel. De vrouwen waren teleurgesteld, ze bedolven de kist onder nijdig neergesmeten schepels zand.

Het begon te regenen. Een zilverig regenbuitje hoorde erbij. Het was lente. In de laatste herfst was het laatste blad van de laatste boom gevallen ook voor Virginie, maar ze had zich dat niet gerealiseerd. Een genadige dood, een zacht regenbuitje. De vrouwen waaiden weg als bladeren die de wind wel voor zijn rekening neemt. Maar nu was het lente.

Mijn grootvader sprak een afscheidsrede uit voor Virginie, alleen wij tweeën waren naar het café bij het kerkhof gegaan. Zijn stem beefde een beetje.

‘Mijn goed Vièrgeke’, zei hij, ‘gij hebt een schone taak volbracht!’

Bedoelde hij het voogdijschap over mij? Hij ademde diep in.

‘Terwijl niemand op u zat te wachten, zijt gij toch blijven voortleven. Ge hebt het goed gedaan, niet te veel van uzelf weggesmeten en ge hebt in mij een paar schone gedachten geborduurd.’

Wat zei hij daar? Gedachten geborduurd. Ze kreeg geen draad in een naald zonder erbij in slaap te vallen van verveling. Erover praten deed ze genoeg, maar ze wou niet eens een klein stukje voor mij breien, terwijl de andere meisjes hun moeder hadden om dat voor hen te doen. Ze weigerde botweg zoompjes te maken aan de zakdoeken voor de handwerkles en mazen wou ze ook niet. Zij borduren! Hij zat daar weer te liegen! God, die man kon liegen, liegen! Maar toch mooi. Hij dichtte Vièrgeke een vreemd soort heldhaftigheid toe: hoe overleef je de niet te vullen leegte, terwijl je ze onder ogen ziet? Hij zei het prima! Hoe pluk je de doelloosheid kaal? Dat had zij gedaan! Hoe maak je van een oud wijf een existentialist? Dat deed mijn grootvader en dat was heel wat moeilijker dan van een existentialist een oud wijf te maken.

‘Peepee toch, Peepee toch …’ zuchtte ik, mijn tranen verbijtend, en onder de huid van mijn gezicht voelde ik de terreur, niet die van de onverbiddelijk samentrekkende tijd, nee, de terreur van de leegte. In vergelijking daarmee was de terreur van de tijd genadig: je had een begin en een einde en daartussen het eeuwige van alle soorten, de drang te leven, te copuleren, te blijven copuleren en wel zo ontzettend intens dat de goden ervan verbleekten. Daar wist ik al iets van. Maar de terreur van de leegte, daar wou ik liever niets van weten.

Wat hij zei was wezenlijk en in zekere zin ook onbegrijpelijk. Het was kortom een prachtige, prachtige rede. Daarna zat hij wat voor zich uit te staren. Hij was moe, moe als Sisyfus.

Liedjes en bezweringen

‘Nee’, zei ik. ‘Ik neem de trein retour naar Gent!’

‘En uw moeder?’

Dat zo spaarzaam gebruikte woord raakte niet goed los uit zijn mond. Hij metselde wel meer woorden weg achter zijn kiezen. ‘Zij verwacht ons. Ik heb haar gebeld hoe laat we zouden aankomen.’

‘Nee …’

Nerveus verschoof hij zijn pet. Reizigers waren uitgestapt, anderen hadden zich al op hun gemak geïnstalleerd in de trein naar Amsterdam. Die stond met zijn neus naar het licht, klaar om weg te rijden. Als ik te lang voet bij stuk hield, vreesde hij, zouden wij onder die hoge donkere koepel blijven staan.

‘Kom mee!’

Het was een vreemde vertoning: de oude man trok me bij de arm de trein op, alsof ik een buiten proporties gegroeide, onwillige kleuter was. We zochten een coupé waar nog niemand zat.

‘Ik doe het alleen maar om je een plezier te doen, vergeet het niet. Ik heb er geen zin in.’

Hij grinnikte, hij dacht dat hij zijn slag thuisgehaald had. We zouden nog zien!

‘Ge moet niet wrokkig zijn, daar wordt ge alleen maar lelijk van.’ Hij wist dat hij olie op het vuur goot.

‘Al werd ik zo lelijk als de kont van God!’

De trein zette zich in beweging. In de richting van mijn moeder, kilometer na kilometer kwam zij dichterbij. Zenuwachtig scheurde ik een papieren zakdoek in reepjes, flinterdunne reepjes, die ik laagje voor laagje losmaakte van elkaar; ik blies het pluizige dunne papier in de lucht.

‘Ik wist niet dat ze je brieven schreef en je een telefoonnummer heeft gegeven. Ik dacht zelfs dat ze dood was. Kijk eens aan, het was niet nodig mij iets te vertellen.’

Nijdig propte ik de flinters papier op mijn schoot tot een balletje en gooide ze in het vuilnisbakje onder het tafeltje bij het raam.

‘Het is godverdomme mijn moeder, maar nee, niets zeggen tegen mij … dat ze niet … dood … was, godverdomme.’

Ik raakte niet uit mijn woorden.

‘Wacht eens, luister eerst! Laurette heeft me eergisteren opgebeld. Eergisteren!’ zei hij. ‘Vanuit Schiphol. Ik vroeg haar nog wat zij in ’s hemelsnaam op Schiphol verloren had. Zij heeft een nicht, die met een Hollander getrouwd is. Bij die nicht blijft ze slapen.’

‘Heeft ze naar mij gevraagd?’

‘Natuurlijk!’

‘Wat is daar zo natuurlijk aan?’

‘Ze vertelde dat ze van Toronto kwam!’

‘Woonde zij daar? Wist jij dat? Niet liegen hé!’

‘Ik wist niet waar ze woonde. Verleden week heb ik een kaartje gekregen, ze schreef dat ze naar Amsterdam kwam.’

‘Was het dan zo moeilijk om eerder iets van zich te laten horen?’

‘Blijkbaar wel.’

‘Wel, het is nu moeilijk voor mij om naar haar toe te gaan, ik heb veel zin om uit te stappen bij het volgende station!’

‘Doe dat niet kindje!’ Hij was zo breekbaar opeens. Ik kreeg het land aan mezelf dat ik zo tegen hem tekeer was gegaan. Ik zag mezelf in de ruit van de trein weerspiegeld: de groeven hadden zich vanzelf gedicht; aan mijn gezicht was niets meer te zien.

‘Jij bent mijn vader en mijn moeder. Niemand anders!’

Nijdig zei ik het en met veel nadruk als om mijzelf er nog extra van te overtuigen.

‘Gelooft ge dat een moeder een kind zomaar achterlaat?’ vroeg hij. ‘Zo was Laurette niet.’

Ik zweeg.

De trein naderde Dordrecht en ik stapte niet uit.

‘Komt mijn mama terug?’

‘Ik weet het niet.’

‘Komt ze terug voor mijn plechtige communie?’

‘Ik denk het niet.’

‘Is ze dood?’

‘Als ze dood was, hadden we wel een bericht ontvangen.’

‘Zal ze terugkomen als ik trouw?’

‘Misschien, wie weet.’

‘Zou ze niet terugkomen voor het feest? Ze zal wel dood zijn, mijn mama, ze zeggen allemaal dat ik een weesje ben.’

‘Wat weten de andere mensen daarvan? Die zeggen maar iets!’

‘Is ze mooi?’

‘Ja.’

‘Mooier dan Marie?’

‘Veel mooier.’

‘Mooier dan Sophia Loren?’

‘Wel ja.’

‘Heeft ze donker haar?’

‘Neen, ze is blond.’

‘Wat eet ze graag?’

‘Mosselen, vis, pannenkoeken. Ze eet alles.’

‘Ook witlof?’

‘Ook witlof.’

Ik had het niet te gauw door dat hij me erin luisde. Sinds die dag at ik ook witlof. Ik had zelfs stront naar binnen gewerkt, als ik daardoor maar op mijn moeder leek. Toen!

Avond na avond voerden we van die gesprekken als hij me naar bed bracht.

Dan was er die broeierig warme augustusavond in de eerste zomervakantie na Prei. September naderde en op school zou de ellende weer beginnen. Ik probeerde de dagen te rekken en telde de uren die overbleven. Ik wist nog niet dat de sociale assistente van het ziekenfonds Prei intussen al had ondergebracht in een instituut voor slechtziende en blinde meisjes. Op één september zou ik zwetend van opluchting in de rij gaan staan. Prei was er niet. Haar plekje op de speelplaats was leeg gebleven. Ze stond altijd, veilig voor de andere meisjes, achter een boom waar het plaveisel gebroken was.

Buiten liepen de geuren over van de zomer; overal rook je hooi, rook je zweet. Ik wou het zachte luchtje van mijn moeder om me heen. Het hing in het kapsalon van Antoinette, die keer toen mijn haren kortgeknipt werden. Heel even was mijn moeder er: de kapster liet een mevrouw met de belachelijk kleine, blonde krulletjes van haar permanent nog tegen het hoofd geplakt, aan een parfumflesje ruiken. Die geur hadden we thuis in de handtas van slangenleer. Ik verstopte me soms met de handtas op mijn schoot achter de sofa. Haar meenemen naar mijn kamertje boven durfde ik niet.

Die avond kwam door het open raam de scherpe lucht van de tuin naar binnen drijven. Groen waaruit vocht wegdampte rook ik en kervel, zerpgroen, hardgroen. Het kwam van diep uit de grond waar er nog vocht zat.

Het bleef heet op mijn kamer, het werd laat. Ik hoorde nog hoge stemmen van kinderen op straat. Mensen zaten op de stoep voor hun huizen te praten, soms lachten ze. Mijn grootvader was er niet bij. Ik liep de trap af naar beneden. In de keuken speelde de radio. Daar zat hij in zijn zetel; zijn mond hing een beetje open en ik zag zijn bruine afgesleten tanden; hij rook naar zweet, naar pruimtabak, naar oude mensen die er niet aan denken zich regelmatig te wassen.

Plots was ik heel erg bang. Ik zag hem niet meer ademen. Ik schudde aan zijn arm.

‘Peepee, Peepee!’

Hij schrok wakker. Bevend. Gebeten door het felle kleine beest in mijn stem.

‘Niet doodgaan!’

‘Het is veel te warm!’ zei hij nog suffig.

Ik was een vervelend kind, ik herinnerde hem bij nacht en ontij en minstens één keer per week aan zijn sterfelijkheid.

‘Zwijg over doodgaan!’ zei hij schor. In zijn stem sloeg iets over; een stoïcijn was hij niet. ‘Ik ben het godverdomme meer dan beu! Doodgaan, dat is al wat er nog uitkomt. Ik ga dood als ik wil!’

Hij schrok zelf van wat hij zei.

‘Ik ga niet eerder dan het mijn tijd is’, verbeterde hij zichzelf. ‘Dan zal niemand mij tegenhouden!’

‘Ik wel!’ Ik was even overmoedig als hij. Hij lachte dat drieste, trieste lachje van hem. Scherp was het om zijn mond gekerfd. Al zijn gevoel zat erin.

‘Gij misschien wel.’

‘Ik kan niet slapen’, kloeg ik. ‘Het is veel te warm boven, mag ik beneden slapen?’

Zonder veel woorden maakte hij in de voorste kamer met een dun deken en een stel reservelakens van de sofa voor mij een slaapplaats. Daar was het koel. De rolluiken bleven er omlaag als het warm was. Die sofa was bestemd voor onverwacht bezoek, had hij eens gezegd.

Er kwam nooit bezoek dat overnachtte; maar ik had ook zonder verdere uitleg begrepen dat die slaapplaats voor mijn moeder was, als ze terugwam.

Op de sofa repeteerde ik in mezelf wat ik zou zeggen als het die nacht gebeurde. Het was ’n nacht om terug te komen; een nacht om naar je kind te verlangen en dat kind eindelijk met je bestaan te verrassen.

De sofa, de tafels, de stoelen en het dressoir van mahoniekleurig plaquéhout in de voorste kamer hadden in het huis van mijn ouders gestaan, wist ik. In een lade van het dressoir lag die handtas van haar.

Moederdag. De pannenlappen die ik op school met zwetende handen gehaakt had, gingen na het obligate moederdaggedicht naar Marie. Ze pinkte een traan weg omdat er nog altijd geen kindje van haarzelf was.

‘Het is een vreselijk feest voor weeskinderen’, zei ik. Ik had in bed een bibliotheekboek gelezen over een weesjongen in Frankrijk. Remi heette hij. Ik wist nog niet hoe het afliep, vast niet goed. Mijn grootvader was het licht komen uitdoen op mijn kamer. Wie dacht er aan weeskinderen behalve ik?

Marie, mijn grootvader en tante Virginie keken me verbijsterd aan. Alsof ik hen betrapt had op een zware tekortkoming.

Willy stapte de kamer binnen. Hij kwam van het café waar hij op zondagochtend ging biljarten. Hij was wat vroeger gekomen vanwege moederdag. Marie toonde de pannenlappen. Hij streek me sentimenteel door het haar en haalde het helemaal door elkaar. Zijn adem stonk naar bier. Dat van die weeskinderen had hij net niet gehoord.

Toen gaf ik mijn grootvader een pakje snuiftabak. Bevend nam hij het aan.

‘Waarom krijg ik iets?’ vroeg hij.

‘Voor moederdag!’ zei ik.

‘Voor … moederdag’, herhaalde hij ongelovig.

Tante Virginie was aan de beurt. Haar gaf ik een potje mosterd van Tierenteyn en zei met veel zwier het erbij horend gedichtje op dat ik in Snoecks Almanak gevonden had.

Mosterd is een fijne specerij

die niemand kan ontberen

wanneer tenminste hij of zij

behoorlijk wil dineren!

De twee mannen applaudisseerden luidruchtig.

‘Een potje mosterd!’ zei tante Virginie met een krop in haar keel. ‘Maar kind toch! Nest, dat hebt gij haar opgestoken!’ Ze stak dreigend haar vinger naar hem uit.

‘Bah neen, Vièrgeke, die deugniet is er zelf opgekomen!’ Dat was zo. Ik gaf haar drie zoenen, haar wang bibberde. Hij had toch gezegd dat ze graag hoofdvlees at met een schep straffe mosterd erbij. Ze was er niet gelukkig mee. Daarom haalde ik maar de tekening te voorschijn die voor zuster Donnedee bestemd was. Die kon ik nu net zo goed aan haar geven, want Donnedee was niet gekomen.

‘Die ga ik laten encadreren!’ zei ze veel enthousiaster, toen ze het lintje had losgepeuterd en de saaie lusteloze bloempot bekeek.

Rotterdam. Een paar mensen keken in onze coupé maar kwamen er toch niet zitten. Zwijgend zaten mijn grootvader en ik tegenover elkaar. Snijd mijn gedachten maar open, ouwe. Als je het aandurft! Ze zullen je pijn doen en dat weet je. Of moet ik ze, nu opeens, mooi gaan maken, als verhalen waarin man en paard niet genoemd worden. Nee toch, zo gaan we niet met elkaar om. Of zijn we toch niet eerlijk tegen elkaar? We hebben ook onze eigen verhalen en die vertellen we niet aan elkaar.

Man en paard zijn er in neergezet in een mist. Een mist die alles in stilte vangt. Er staan huizen langs de weg, maar daarop richten man en paard zich niet. Onverschillig rijden ze door het kille dorp. En als de mist uitregent, kijken ze nog niet.

Met mijn stem scheurde ik altijd weer en tot vervelens toe de mist open: ‘Peepee! Peepee!’

Maar er kwam niets terug. Een echo van stilte. Kinderen van het kerkkoor zongen ijl in het hoofd. Hij hoorde ze nooit. Hij zette geen voet meer in de kerk sinds hij zijn geloof begraven had in Ramskapelle. Daar groeiden grote rode bloemen. Klaprozen, die hadden ook geen geur.

Omdat er zoveel ongezegd bleef, zongen we. Hij hield ervan als ik zong. Maar met ‘Het klokje klept het angelus’ moest ik bij hem niet aankomen. Dat deed ik ook niet. Alleen op mijn fiets op het jaagpad langs de Schelde zong ik alles door elkaar, met lange uithalen. ‘Heer dicht bij U wil ik wonen, waar gij uw voeten spreidt …’

Hij leerde mij de goeie liedjes, hij zong ze voor met zijn alarmbelstem.

‘En zit ze thuis te zagen, wel kom dan maar naar hier, want in het Tempelierke is er veel plezier’ zong ik. Ik was onkruid aan het wieden in de tuin.

Vanhoe van naast de deur kletste op zijn billen van ’t lachen.

‘Voor brood en recht, moedig vooruit. Doet overal dien kreet weergalmen. Te lang reeds zijn wij uitgebuit!’ Ik ging even rechtop staan om een vuist te maken, zo had hij het mij geleerd.

‘Ze zal het ver brengen als gij haar al die vuiligheid leert!’ zei Vanhoe zuur. Mijn grootvader haalde zijn schouders op.

‘Gij zijt canaille, heeft men ons verweten!’ zong ik fel.

‘Kssst, ssst’, deed Vanhoe tegen mij.

‘Niets van aantrekken, van die simpele praat!’ zei mijn Peepee. En hij genoot er zichtbaar van dat Vanhoe rood van colère werd.

Het leven wou ik wel herleiden tot een café-chantant, een opéra comique, een repertoire voor twee stemmen. Maar toen er barsten kwamen in zijn stem, was hij gestopt met zingen.

Om de stilte in de treincoupé te verjagen, begon ik zacht voor me uit een liedje te zingen:

Het paardje rijdt in lusten,

ik wed dat het vanzelf zijn weg wel vindt,

de voerman ligt te rusten,

ik zeg je vaarwel mijn vrind, mijn vrind.

Ik had het van een plaat met volksliedjes. Hij luisterde wantrouwig. Waar kwam ik nu opeens mee aanzetten? Deed ik dat om mensen te kloten?

Den Haag. Hollands Spoor. In het seizoen waarin de bomen uitsneeuwden zat ik onder de Japanse kerselaar, ieder jaar ging ik er onder zitten. Soms deed ik daar mijn ogen dicht. Dan voelde ik beter de boomstam tegen mijn rug en de lucht die nog niet warm was.

‘Z’heeft kou gevat, z’heeft weer onder die boom gezeten!’ zei Marie achteraf tegen hem. Het klonk verwijtend.

Maar zeggen dat ik daar weg moest, deed ze niet. Ze wist dat ik toch niet zou luisteren. Ik was dertien of veertien.

Sinds die rampzalige periode dat ik aan Prei gekluisterd werd, was ik gaan vloeken. Ik was er niet meer mee opgehouden, ook niet toen Prei weg was en ik weer een gewoon kind met een gewone huid werd. Het waren mijn bezweringen.

De slagersvrouw begon erover toen mijn grootvader en ik in de winkel stonden: ‘Ze vloekt toch wreed en dat voor een meisje dat naar zo’n deftige school gaat!’

‘Vloekt ze wreed?’ had hij geantwoord. De vrouw kreeg grauwrode vlekken in haar hals, dezelfde kleur als hun biefstukken.

‘Ik zei het … om goed te doen!’ stamelde de slagersvrouw.

‘Ah, ge zeidt dat om goed te doen!’ herhaalde hij even lijzig als zij.

‘G’hebt het gehoord’, zei hij tegen mij. ‘G’hebt gehoord wat de mensen zeggen!’

Ik zweeg nijdig. Er kwamen andere klanten de winkel in. De slager droeg uit de koelkamer een bloederige lap vlees de winkel in en legde die op het hakblok neer.

‘Ge moet uw muil leren houden, hebt ge mij goed verstaan?’ zei hij tegen zijn vrouw.

‘Maak u niet kwaad, Désiré!’

Met het hoofd fier rechtop, verlieten mijn grootvader en ik de slagerij.

‘Geen voet zet ik hier nog binnen!’ riep ik toen we buiten waren. Sindsdien haalde mijn grootvader het vlees. Maar de bezweringen verdwenen uit mijn woordenschat en ik ging ook niet meer onder de bomen zitten als het bloesems regende.

Je kon ook op een ander moment onder de boom gaan zitten. Het is een kunst een vrucht op te vangen; geduldig te wachten tot het steeltje lost. Geen mens deed dat. Niemand was zo kinderlijk secuur om een rijpende vrucht af te wachten. Daarom lag in de oogsttijd het dorp vol geblutste, overrijpe exemplaren; te vroeg geplukte, wrange vruchten waren er ook. En kweeperen, geschenken voor God; oneetbaar lagen ze in zijn fruitschalen te geuren. En mispels, als ouwe wijfjes die er nog jeuk aan hadden.

Mijn grootvader had eens een vrucht opgevangen, ze viel in zijn handen. Hij schrok ervan.

Dommelend reed de trein door de polders, onherroepelijk kwam mijn moeder dichterbij. Het was niet zo erg dat ik met het verstrijken der jaren mijn drie vervangmoeders was kwijtgeraakt. Ik was te oud geworden voor hen, te betweterig, te weinig bereid mijn aanhankelijkheid nog te tonen. Ik dacht aan hen op verloren momenten. Aan mijn echte moeder dacht ik praktisch nooit meer. Alleen die keer, die ene zondagavond op mijn kamer in Gent. Ik zat met Russells Inleiding op de filosofie bij het raam. Februari was het, de beuk op het grasveld was kaal. Er vielen tranen in het bibliotheekboek en het papier bobbelde. Ik had geen vloeipapier of zakdoek bij de hand, ik veegde de tranen weg met mijn mouw. Bernice, het meisje van de kamer naast me, was net weg. Ze maakte zich zorgen over haar moeder. Ik kende haar moeder wel. Zij vulde op zondagavond altijd het diepvriesvakje van onze gemeenschappelijke koelkast met Tupperware-doosjes. Vrijdags zag ik Bernice wel eens de inhoud van de doosjes in de vuilnisemmer kieperen, voor ze naar huis vertrok.

Je kon alles horen wat die moeder zei als ze door de gang liep of in de andere kamer bij Bernice was. Het ging over wasgoed, treinkaartjes, formulieren. Gewoonlijk kwam Bernice, als het stil geworden was, even bij me binnen. Zuchtte en zei iets als: ‘Dat hebben we weer doorstaan!’ of ‘De worst met bloemkool mag je opeten maar de champignonsoep niet!’ Eigenmachtig was ik er mee begonnen haar doosjes leeg te eten.

Bernice bleef die keer lang bij me op het bed zitten. Ze had haar vader met een andere vrouw gezien. Hij had zijn arm om haar middel geslagen. Zijn dochter aan de andere kant van de straat had hij niet opgemerkt. Met de pijn die binnenkort van haar moeder zou zijn, zat ze bij me. Zat ze daar die pijn uit te ademen en weer in te ademen. Liefde was dat en het was vreselijk.

Ik begreep niet waar het verdriet bij mij vandaan kwam. Wat konden mij de vader en moeder van Bernice schelen? Ik wou toch niet dat ze de mijne waren? Of wou ik dat toch?

Ik had mijn hele leven de moeders van anderen bestudeerd, even omstandig als een fenomenoloog die zich op het verschijnsel moeders toegelegd heeft. Iets in hun stem had ik gevonden, een andere klank, enkele microtonen moederschap. En het zat ook in hun ogen. Het maakte ze onzeker en behoedzaam maar ook sterk en triomfantelijk. Maar wat ik gevonden had, bleef gesloten. Ik had geconcludeerd dat ik beter af was zonder. En ik goot de moeder met het badwater weg. Of wou ik ook die vreselijke symbiose, dat onzindelijk gedoe met bindingen?