Ireen van Engelen

En ze noemen het liefde

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ireen van Engelen, 1999

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Picture Box

isbn 978 90 445 3438 2

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1999.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Eline weet van niets. Ze denkt dat ik de spullen van haar broer heb weggegooid. Maar ik kon mijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en heb alles mee naar huis genomen. Tot diep in de nacht heb ik gelezen in die stapel luchtpost, tot mijn hoofd bonkte en mijn keel pijn deed bij het slikken. De rest van de nacht heb ik geen oog dicht gedaan. Het zijn maar brieven, zo probeer ik mezelf gerust te stellen, woorden op papier die waarschijnlijk verzonnen zijn, de fantasie van een perverse geest. Het kan onmogelijk waar zijn wat er staat.

Eline weet dat ik van opruimen houd. Toch hoorde ik de aarzeling in haar stem toen ze me vroeg of ik haar wilde helpen met verhuizen. Liever doet ze geen beroep op anderen omdat het verplichtingen schept. Tenzij het echt niet anders kan, zoals in de zomer van 1994.

Met de erfenis van haar moeder had ze zich ingekocht in een kunstenaarscollectief. Maandenlang was ze in de weer geweest om het gedeelte van de oude melkfabriek dat haar was toebedeeld te verbouwen tot atelier en woonruimte. In die periode zagen we elkaar sporadisch. Ik kwam haar wel eens tegen in de stad en dan maakten we een praatje. Een keer nodigde ze me uit om naar de vorderingen van de bouw te komen kijken, maar daar ben ik niet op ingegaan. Haar wereld is de mijne niet.

Toen ze eindelijk haar nieuwe woning kon betrekken, had ze de weinige kostbaarheden meegenomen die ze sinds de dood van haar moeder bezat. Het antieke ladenkastje had ze in een hoek bij het raam gezet waar het verdween in de enorme ruimte. De houten tafel met de bijbehorende stoelen hadden een plek gevonden in de buurt van het aanrecht. Het zilveren bestek, het serviesgoed en de oude schilderijen had ze in een van de diepe muurkasten opgeborgen. Eline houdt niet van overbodigheid, de dingen om haar heen moeten functioneel zijn. Ze heeft genoeg aan haar verbeelding, dat werd me duidelijk toen ik haar beter leerde kennen.

Het duurde lang voordat ze zich op haar gemak voelde in die zee van licht en ruimte aan de kade in het oostelijk havengebied. Pas toen durfde ze haar vorige woning, die ze had onderverhuurd om haar inkomsten wat op te vijzelen, terug te geven aan de woningbouwvereniging. Op een van die momenten dat ze zich goed voelde had ze in een opwelling de huur opgezegd, zonder zich te realiseren dat het leeghalen van het huis meer tijd en inspanning zou vergen dan zij in haar eentje op zou kunnen brengen. Een week voordat het huis leeg moest zijn belde ze in paniek op.

Ik zeg niet gauw nee als iemand mij iets vraagt. Daarbij komt dat ik, sinds ik werkloos ben, iedere mogelijkheid aangrijp om me verdienstelijk te maken. Tenminste, als ik sympathie voel voor de persoon die om mijn hulp vraagt. Met Eline is dat zeker het geval. Bovendien is ze mijn nicht. We praten veel over vroeger, over de tijd dat we nog kleine kinderen waren en onbevangen de wereld inkeken. Vrolijk zijn onze herinneringen aan oma’s verjaardag, die elk jaar gevierd werd in dat geheimzinnige huis in Breda, met Bossche bollen, chocolademelk met slagroom en toneelstukjes tussen de schuifdeuren. Of aan de logeerpartijen bij tante Hans, die ons iedere ochtend meenam naar de vroegmis in de parochiekerk, aan het hondje dat zo stonk toen hij aan het doodgaan was en aan het snoepje van de week bij de kruidenier aan de overkant. Ik proef de sfeer van vroeger als ik de stem van Eline hoor, ik ruik de serre van het huis van oma en de spelletjes die in de derde la van het kastje lagen. ‘Natuurlijk wil ik je helpen met verhuizen.’ Met Eline in mijn buurt kan ik gemakkelijker kijken naar wat er vroeger is gebeurd.

Even voelde ik weerzin toen ik langs de vuile trap de zolder was opgeklommen. Het leek wel een uitdragerij. Er stonden nog spullen van de vorige bewoners: een houten strijkplank, stukken vloerbedekking, een aluminium wasketel, een allegaartje aan serviesgoed en een jutezak vol aanmaakhoutjes. Destijds heeft Eline niet de moeite genomen om die oude rommel weg te gooien en ze heeft in de loop der jaren gewoon haar eigen spullen erbij gezet.

Op de houten planken stonden enkele kartonnen dozen met eigendommen van buitenlandse gasten die voor korte of langere tijd in de woning gelogeerd hadden. Elke keer als Eline werd gevraagd om wat spullen een poosje te bewaren, had ze de weg naar de zolder gewezen. Niemand had de moeite genomen de eigendommen weer op te halen.

De kist met de brieven was in de loop der jaren steeds verder naar achter geschoven. Er was van alles voor gezet en nu zat hij klem in de donkere holte onder het schuine dak.

De brieven zaten in twee grote bruine enveloppen die waren samengebonden met een postelastiek. Ze waren dichtgeplakt geweest, maar de lijm had losgelaten. Er kwam nog meer uit de kist tevoorschijn: schoolrapporten, diploma’s, kindertekeningen, plakboeken. En een procesverbaal, met de hand geschreven op enkele vergeelde bloknootvelletjes.

Haar zolder is een veilige plek, moet Paul gedacht hebben toen hij de tastbare herinneringen aan zijn vroegere leven bij zijn zus achterliet. Meenemen was onmogelijk, weggooien blijkbaar ook. Ooit zou hij zijn spullen op komen halen, als hij niet meer werd opgejaagd en een huis had voor zichzelf. Zo ongeveer luidt mijn verklaring voor de aanwezigheid van de brieven. In een opwelling besloot ik ze mee te nemen om ze thuis rustig te kunnen bekijken.

Ik heb Eline niets verteld over wat ik las. Het vage vermoeden dat er iets speelt waar ik niet van mag weten houdt me tegen. Het is me opgevallen dat het haar moeite kost om over Paul te praten. Haar stem begint te fluisteren, ze ontwijkt mijn blik en haast zich om het gesprek een andere kant op te sturen. Ik voel dat ze haar broer in bescherming neemt en denk ook te weten waarom. Als geen ander beseft ze wat hem als kind is aangedaan. Ze voelt zich loyaal met hem, ze zou het altijd voor hem opnemen. Want het is haar broer, het is familie.

Het is juni 1988. Ik kijk toe hoe de kist met mijn tante naar beneden wordt gelaten, bovenop die van haar echtgenoot die, volgens de grafsteen naast de zandhoop, vijftien jaar daarvoor gestorven is. Het is maar een klein groepje dat zich om het graf verzameld heeft. De kleine vrouw die ongegeneerd staat te huilen moet mijn nicht Eline zijn.

Het weerzien bij de koffietafel is hartelijk. Ik condoleer Eline. Hoe lang hebben we elkaar niet gezien? Een jaar of dertig? Op straat zou ik haar zeker voorbijgelopen zijn, maar hier herken ik haar onmiddellijk.

Vanaf die tijd zien we elkaar vaker. Elk jaar stuurt ze me een uitnodiging voor haar expositie en hoewel ik van haar kunst niet veel begrijp, ben ik een trouw bezoekster.

De dood van haar moeder heeft haar van een last bevrijd. Eigenlijk wil ze liever niet meer nadenken over haar familie. Ze heeft het allemaal achter zich gelaten, het is voorbij. Maar als ik Eline zie, spreken we alleen maar over vroeger. Ik vertel haar over het familiearchief dat ik van mijn vader gekregen heb vlak voor zijn dood en over mijn nieuwsgierigheid naar vroeger. Van lieverlee raakt ook zij geïnteresseerd in haar familieachtergrond.

Paul woont sinds het begin van de jaren zeventig in Indonesië. Ze heeft weinig contact met hem. Een paar jaar geleden is ze bij hem op vakantie geweest. Ze laat me wat foto’s zien.

Een van de redenen dat Eline het vervelend vindt om een brief van haar broer te krijgen is dat ze terug moet schrijven. Dat doet ze met grote tegenzin. Eline communiceert met kwasten en tekenpennen. Gedachten in woorden uitdrukken kan ze niet. Het moet haar opgelucht hebben toen ik voorstelde om die taak van haar over te nemen. Voor mij was het interessant om te corresponderen met een familielid dat woont in het land waar mijn grootouders hun eerste huwelijksjaren hebben doorgebracht en waar mijn vader aan de koloniale strijd heeft deelgenomen.

Mijn eerste brief stuurde ik in het voorjaar van 1994. Ik schreef over onze gemeenschappelijke grootvader die, net als hij, op jonge leeftijd naar Indië was vertrokken en over zijn moeder die in de voormalige kolonie geboren was. Ik vroeg hem of hij me iets zou kunnen vertellen over de omstandigheden waaronder onze grootouders leefden en over de plekken waar ze gewoond hadden. Wat wist hij van het knil, het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger, waar grootvader twintig jaar lang in dienst was geweest als apotheker? Wat voor soort leven zou grootmoeder hebben geleid als officiersvrouw aan het begin van deze eeuw? Had hij er misschien een verklaring voor dat ze na de geboorte van haar eerste twee kinderen niet eerder zwanger raakte dan nadat ze terug was in Holland? En wist hij dat onze grootouders volle neef en nicht waren, een geheim waarover gezwegen werd binnen de familie?

Paul reageert enthousiast op mijn brief. In de twintig jaar sinds zijn vertrek heeft nog nooit een neef of nicht hem iets geschreven, afgezien van één keer het verplichte krabbeltje van neef Erik in verband met de nalatenschap van zijn moeder. Hij schrijft dat ik er verstandig aan heb gedaan hem te raadplegen over de omstandigheden waaronder onze grootouders leefden. Hij is goed op de hoogte van de geografie en de geschiedenis van veel plaatsen en persoonlijkheden en als hij tijd heeft kan hij informatie voor me gaan zoeken in Jakarta. Hij is geïnteresseerd in geschiedenis en stelt veel belang in de krijgsverrichtingen waar grootvader aan heeft deelgenomen. ‘Ik weet dat er opstanden werden neergeslagen op Celebes in de jaren negentig van de vorige eeuw. Hoe zit het met grootvaders verslag van die vergiftigingszaak waar je over schreef? Dat intrigeert mij in hoge mate.’

Over zichzelf schrijft hij: ‘Waarschijnlijk heeft Eline je al het een en ander verteld over haar bezoek aan mij, vier jaar geleden. De omstandigheden zijn sindsdien maar weinig veranderd. Ik woon al acht jaar in hetzelfde huis in het zuiden van de stad. Ook houd ik me nog steeds bezig met het klaarstomen van jongelui voor het vaardigheidsexamen Engels dat voor alle in het Engels gegeven opleidingen over de hele wereld een vereiste is. Ik verliet Nederland indertijd omdat het me overduidelijk was geworden dat mijn persoonlijkheid absoluut niet was aan te passen aan een strak op christelijke normen geleide gemeenschap. Van dat besluit heb ik nooit een moment spijt gekregen. Ik kan tenminste mijn leven naar eigen goeddunken inrichten en ben daar ook heel redelijk in geslaagd.’

Hij bedankt me voor de interessante levensbeschrijving van grootvader en ziet belangstellend uit naar mijn volgende brief. Als ik ‘het land van herkomst’ zelf eens zou willen bezoeken, ben ik van harte welkom.

Telkens als ik een brief van Paul heb gekregen, lees ik hem voor aan Eline. Ze is meer geïnteresseerd in haar broer dan ze aanvankelijk liet blijken en wordt mededeelzamer over hem.

Zo vertelt ze dat hij al jarenlang met jongetjes woont, straatkinderen die hij onderdak geeft. Hij voedt ze en laat ze naar school gaan. Tijdens haar vakantie heeft ze zijn kinderen ontmoet. Ze kon er niet mee praten, maar door hen tekenles te geven kon ze toch met hen communiceren. Enthousiast vertelt ze over de prachtige tekeningen die de kinderen hadden gemaakt. Een aantal heeft ze meegenomen. Na even zoeken komen ze tevoorschijn. Zo op het eerste oog zijn het gewone kindertekeningen, van landschappen met bergen, sawa’s en een ondergaande zon. Maar er zijn ook andere tekeningen bij: een cowboy met een blote getatoeëerde bast, een man in uniform met sigaret en oorbellen, een vrachtauto met een laadbak vol mensen en een spin met doodskoppen in zijn poten. Een van de kinderen heeft haar broer getekend. ‘Oom Paul’ staat er in kinderhandschrift naast een vervaarlijk uitziend manspersoon. Oom, zo noemen de kinderen haar broer.

Hoe woont mijn neef in Indonesië? Vindt men het daar niet vreemd, een vrijgezel met zoveel kinderen? Hebben die kinderen geen ouders? Eline legt me het uit. Het leven in Indonesië is volkomen anders dan hier. Als je er niet geweest bent, is het moeilijk om je er een voorstelling van te maken. De meeste mensen zijn straatarm en hebben nauwelijks te eten. En het krioelt er van de kinderen. Vaak leven die op straat en scharrelen hun kostje bij elkaar met schoenen poetsen of bedelen. Als zich dan een ‘oom’ aandient die zich over zo’n jochie wil ontfermen, gaat hij mee. In ruil voor eten en onderdak houdt hij het huis schoon en soms, als hij geluk heeft, mag hij naar school. ‘Je moet de situatie daar niet vergelijken met de onze’, stelt Eline me gerust. ‘Die kinderen hebben het goed bij Paul. Ze kunnen beter bij hem wonen dan op straat zwerven.’

In een van mijn brieven vraag ik aan Paul of hij een idee heeft van het sociale leven van onze grootouders. Grootvader ging waarschijnlijk naar een sociëteit, maar wat deed grootmoeder als je bedenkt dat er baboes waren voor het huishouden en de kinderen. Tennissen of zoiets? Ook zou ik willen weten waar ze getrouwd zijn in Indië. Het verhaal gaat dat ze in een kapelletje in Soerabaya in de echt zijn verbonden. Een kopie van de foto die toen genomen is sluit ik bij en ik schrijf dat ik aan het uitzoeken ben of ze dispensatie hebben gekregen vanwege hun bloedverwantschap. Verder zou ik graag willen weten waar ze precies gewoond hebben. Ik zoek dus naar heel persoonlijke informatie. Wat denkt hij, zou grootvader er vóór (of tijdens) zijn huwelijk een ‘njai’ op nagehouden hebben? En lopen er dan misschien nazaten rond?

Paul stelt zich op als een leraar en doet een voorstel om mijn speurtocht naar de familiegeschiedenis vorm te geven.

‘Een heel groot probleem wordt gevormd door de ijzeren moraalcodes van dat zogenaamde Victoriaanse tijdperk, waarin het zich vrijelijk uitlaten over intieme ervaringen grote afkeer kon opwekken en het zich te losbandig gedragen tot uitstoting of nog erger kon leiden. Het samenstellen van een leesbare verhandeling zal afhangen van louter hypothetische constructies omdat er geen betrouwbare overlevering is. We kunnen gebruik maken van geschiedkundige bronnen die ruim voorhanden zijn, van de door jou vergaarde documenten en foto’s en van recente ontdekkingen op het gebied van de erfelijkheidsleer.’

Hij vraagt zich af wat er ten grondslag ligt aan de twee grote veranderingen in grootvaders leven: zijn vertrek naar Indië en, tien jaar later, het huwelijk met zijn nicht. Waarom wilde hij zo graag naar de koloniën en waarom koos hij pas tijdens zijn verlof een bruid?

Het antwoord op de eerste vraag zou volgens Paul kunnen zijn dat grootvader zich wilde bevrijden van de verstikkende atmosfeer van het kleinburgerlijke Brabant van die dagen. Daar heeft hij zelf de restanten nog van meegemaakt.

De studiebeurs van het ministerie van Koloniën zal hem niet zomaar in de schoot geworpen zijn. Grootvader moet een duidelijk overwogen beslissing hebben genomen om zijn geluk in de tropen te gaan zoeken. Dat aspect heeft Pauls bijzondere belangstelling gezien zijn eigen verleden. ‘Zou er een verzoekschrift te vinden zijn voor die studiebeurs? Dat zou bevestigen dat grootvader zelf graag wilde verdwijnen uit het land van zijn herkomst.’

Uit het archief van Breda diep ik de schoolloopbaan van grootvader op: de toelatingstest voor de hbs en enkele rapporten, waarvan het laatste zwaar onvoldoende is. Dat hij desondanks op de universiteit terecht is gekomen, mét een studiebeurs, begrijp ik aanvankelijk niet. Maar na het bestuderen van het familiearchief, met daarin al zijn diploma’s en getuigschriften, wordt dit raadsel opgelost. Grootvader heeft zijn studiebeurs te danken aan zijn intelligentie en zijn doorzettingsvermogen en hij is naar Indië gegaan omdat hij zich, met het accepteren van de studiebeurs, hiertoe had verplicht. Zijn vertrek naar de tropen heeft waarschijnlijk meer te maken gehad met zijn ambitie dan met het ontvluchten van de Brabantse burgerlijkheid.

De tien tropenjaren voor zijn huwelijk zijn volgens Paul de beste van zijn leven geweest. Hij kan het niet laten naar identieke eigenschappen tussen hem en zijn grootvader te zoeken. Onlangs, zo schrijft hij, zijn er opzienbarende ontdekkingen gepubliceerd in de wetenschappelijke pers die aantonen dat karaktereigenschappen afhangen van ingewikkelde chemische processen die zich in onze lichamen afspelen. Veel gedragingen worden genetisch doorgegeven aan volgende generaties. ‘Enkele maanden geleden is bijvoorbeeld voor het eerst vastgesteld dat homoseksualiteit op erfelijkheid berust en dat het wordt doorgegeven via het vrouwelijk gen. Het is duidelijk dat deze eigenschappen zijn terug te vinden in de nazaten van onze grootvader.’

Uit grootvaders verslag van de vergiftigingszaak, dat ik hem had toegestuurd, blijkt de aandacht voor het detail die Paul zo goed bij zichzelf herkent. Zijn moeder is altijd overmatig achterdochtig geweest, hij is het ook. Hij is trouwens in heel zijn wezen typisch zijn moeder. Van zijn vader schijnt hij weinig of niets geërfd te hebben.

Paul vermoedt dat grootvader de eerste tien jaren in de tropen een losbandig leven heeft geleid. ‘Dat moet een geweldige tijd zijn geweest voor die jongens van het knil. De imperialistische gedachte vierde hoogtij, nog helemaal niks geen “etische” politiek. Alleen die lastige Atjenezen bleven in de weg staan, maar de rest was goed op weg een groot machtsblok te worden.’

Paul dicht zijn grootvader bijzondere kwaliteiten toe. Met zijn liefde voor het detail was hij een geschikte wetenschapsman. Hij kon zich goed voorstellen hoe grootvader op kon gaan in zijn farmacologische studies. Maar dat betekende beslist niet dat hij geen levensgenieter was. ‘Misschien was hij een liefhebber van de gewone maar wel erg lekkere hapjes, op culinair als wel erotisch gebied. Vooral dat laatste is zeer belangrijk. In die jaren, waarin men nog leefde zonder snelverkeer en elektronica, moeten die jongemannen in de tropen een enorme behoefte aan erotica hebben gehad. En dat was net zo makkelijk te verkrijgen als een nasi goreng in alle denkbare variaties.’

Grootvaders huwelijk met zijn nicht is volgens Paul het allesbepalende feit van zijn leven geweest. Hij gelooft niet dat het liefde was. Eenzaamheid? Dat is mogelijk. Er was in die tijd een groot gebrek aan huwbare blanke meisjes. En met een inlandse vrouw trouwen zou tot uitstoting geleid hebben, zelfs als het een meisje van een regentenfamilie betrof. Waarschijnlijk is hij op zachte wijze gedwongen om te trouwen omdat het zo hoorde, zeker voor een officier. Waarom hij zijn bruid in de familiekring zocht blijft voor Paul een raadsel. Misschien was hij verlegen of hield hij niet van fuifjes.

Met de handschoen trouwen was in de kolonie wijd verbreid, maar een gade in de eigen familiekring zoeken was dat zeer zeker niet. Paul schrijft: ‘Ook nu laat ik mij weer leiden door mijn hang naar de erfelijkheidsleer. Ik heb een introvert karakter. Als ik ergens een hekel aan heb dan is het aan doelloze sociale clubs met valse glimlachjes en beleefdheden, en aan menigtes die voor of tegen iets demonstreren. Mijn moeder was al net zo’n elitair type. Dan is het natuurlijk niet gemakkelijk om vrienden te maken. Zou dit een oorzaak zijn geweest van grootvaders keuze? Hield hij wel echt van meisjes? Vandaar mijn vraag over homoseksualiteit. Je kunt volgens mij beslist niet om deze zeer belangrijke vragen heen, maar het antwoord erop is waarschijnlijk nooit meer te achterhalen. Alle directe nabestaanden zijn dood. Zij zouden er trouwens toch geen antwoord op weten want over zulke zaken sprak men niet. Dat was taboe.’

Er blijkt een onbekende wereld schuil te gaan achter de foto’s en documenten die ik verzameld heb. Maar hoe kan Paul zo’n stellige mening hebben over een man die hij nooit gekend heeft? Pas als ik een paar maanden later zijn oude correspondentie vind, begin ik daar iets van te begrijpen.

#

Tot 1988 heb ik nooit iets met pedofilie te maken gehad. Het bestond, dat was alles, ik hield me er niet mee bezig. Dat veranderde enigszins toen de directeur van de lagere school die mijn zoon bezocht, werd opgepakt wegens ontucht. De buurt gonsde van de geruchten. Ouders, ook ik, vroegen zich in paniek af of ook hun kinderen misschien slachtoffer waren geweest.

‘Jos de pedofiel’, zo had mijn zoon de onderwijzer genoemd. Ik had hem op zijn kop gegeven. Niet iedereen die aan je billen zit is een pedofiel! Ik nam het op voor de onderwijzer, een vriendelijk man, altijd behulpzaam, vader van drie kinderen, wat kon er mis zijn met hem?

Het fijne van de zaak ben ik nooit te weten gekomen, aan niet-betrokkenen werden geen mededelingen gedaan. Uit de krant vernam ik dat de onderwijzer nog voor zijn berechting een andere baan had aangenomen, als directeur van een bejaardentehuis zoals ik later te horen kreeg. Hij kwam ervan af met een voorwaardelijke straf en een geldboete: de rechtbank wilde zijn carrière niet schaden. Het was in 1989, vlak voor de hausse aan zedenschandalen.

Natuurlijk was ik als kind gewaarschuwd voor kinderlokkers, maar welk gevaar er dreigde bleef duister. Ook later wist ik nog steeds niet waar het precies om ging. Ik vermoedde dat pedofielen mannen waren die met meisjes foezelden. Aan jongetjes dacht ik niet. Daarom waren de brieven van Paul zo’n schok voor me.

Het liefst had Eline de hele boel in een keer bij het grof vuil gezet, zo’n hekel had ze aan de herinneringen die bij de verhuizing tevoorschijn kwamen. Maar aangezien ik de leiding had van de operatie werd er niets ongezien weggegooid. ‘Kijk hier eens even naar.’ Ik wees op een stapel die ik ter beoordeling had klaargelegd. Aan het motorpak zag ze dat het om spullen van haar broer ging. ‘Gooi in godsnaam weg die rotzooi!’ riep ze uit, terwijl ze met haar voet de stapel omver duwde. Plotseling aarzelde ze, bukte zich en pakte een verschoten stofmap op van de vloer. Een tijd lang was het stil. Toen zuchtte ze. ‘Verschrikkelijk … oh, wat verschrikkelijk toch allemaal …’

Wat ze las was met de hand geschreven, op een paar beduimelde bloknootvelletjes die bij elkaar gehouden werden door een roestig nietje. ‘Artikel 247’ stond erboven, plus de datum en de namen van drie getuigen. Het waren de tienjarige Gerard, de elfjarige Erik en zijn dertienjarige broertje Henk. De laatste legde de volgende verklaring af.

‘Er kwam een grote jongen naar ons toe die vroeg of wij mee gingen in de bunker. Het was daar erg donker, maar de jongen had een zaklantaarn bij zich. Hij deed erg raar. Hij vroeg of wij onze “piep” wilden laten zien, maar dat wilden wij niet. Toen op een zeker ogenblik de zaklantaarn uit was, voelde ik hoe iemand over mijn broek heen aan mijn “piep” voelde. Ik vroeg wie er aan mijn “piep” kwam, waarop de jongen zei dat hij dat was. Ik ben toen gauw uit de bunker geklommen, daarna kwam Erik en daarna Ger. Vervolgens kwam de jongen uit de bunker. Hij vroeg of wij weer meegingen in de bunker, maar wij wilden niet. Hij bood ons een gulden vijftig aan en Ger zei toen dat hij wel meeging. Erik en ik bleven buiten. Na een poosje, ik denk ongeveer vijf minuten, kwam Ger weer naar buiten en hij zei dat die jongen vies met hem gedaan had. Wij hebben dit aan een voorbijganger verteld en deze zei dat wij de politie moesten waarschuwen.’

Zijn broertje Erik legde een gelijkluidende verklaring af. Gerard, de jongste van het stel, verklaarde het volgende.

‘Toen wij daar met zijn tweeën waren, trok hij mijn bovenbroek naar beneden en daarna wilde hij mijn onderbroek naar beneden trekken. Hij deed dit tot halverwege en toen trok ik mijn onderbroek weer omhoog. De jongen zag toen wel kans aan mijn blote “piep” te voelen. Ik trok daarna ook mijn bovenbroek op en ben gauw uit de bunker geklommen. Henk en Erik waren nog buiten. Ik vertelde wat die jongen had gedaan en ik hoorde van hen dat hij ook Henk aan zijn “piep” had gepakt. Wij hebben dit toen aan een of andere voorbijganger verteld en deze zei dat wij gauw de politie moesten waarschuwen. Wij zijn toen naar de strandweg gelopen, waar wij een politieagent zagen aan wie wij een en ander hebben verteld. Henk is toen met die agent naar de bunker gegaan en ik ging met Erik alvast naar het politiebureau. Even later kwamen die agent met Henk en die jongen ook aan bij dat bureau. Ik heb geen geld van die jongen gehad. Ik ga nooit meer met iemand in een bunker.’

Paul was zeventien toen hij gearresteerd werd. Zijn verklaring luidde als volgt.

‘Ik ben ulo-scholier en ik woon bij mijn voogdes mevrouw Smulders. Ik sta onder toezicht van de Kinderbescherming. Ik ben afgelopen januari geplaatst bij genoemde voogdes daar het thuis niet goed met mij ging. Daarvoor was ik ongeveer een jaar in het jongenshuis Bosrand te Naarden. Er was steeds ruzie. Verder ben ik nog nimmer ter zake van enig door mij gepleegd misdrijf met de politie en/of justitie in aanraking geweest. Omtrent het feit waarvan ik nu word verdacht, verklaar ik als volgt. Heden, donderdag 14 mei 1964 te ongeveer 15.00 uur was ik met enige vrienden in de duinen van het Zuiderstrand alhier dicht bij een bunker. Mijn vrienden waren aan het plezier maken met een paar meisjes. Ik voelde daar niet voor. Ik geloof dat ik homoseksueel ben. Ik was dus alleen. Ik zag toen bij die bunker een paar kleine jongens die daar aan het spelen waren. Ik ben naar die jongens toegegaan. Ik had toen nog echter niet de bedoeling ontucht met hen te plegen. Ik vroeg aan hen of ze meegingen in die bunker. Zij durfden dat niet maar toen ik voorstelde om met hen mee te gaan, gingen zij mee. Het is niet zo dat ik de jongens toen al geld had aangeboden als zij meegingen. Toen ik met die jongens in de bunker was, kreeg ik een opwelling van geslachtsdrift en pakte een der jongens over zijn kleding heen aan zijn mannelijkheid. Ik geloof dat dit de grootste jongen was. Het is mogelijk dat deze jongen toen vroeg wie dat deed, daar het nogal donker in de bunker was en ik mijn zaklantaarn had uitgedaan. Ik geloof dat ik toen heb gezegd dat ik dat deed. De jongens klommen toen uit de bunker en de laatste jongen, die er voor mij uitklom, greep ik toen ook even over zijn kleding heen aan zijn mannelijkheid. Daarna ben ik ook uit de bunker geklommen en toen wij buiten stonden, vroeg ik of zij weer even mee naar binnen gingen. Ik vroeg dit daar ik seksueel was geprikkeld, daar ik twee van hen al bij hun mannelijkheid had gepakt. De jongens wilden niet en ik heb hun toen een gulden beloofd. In die bunker heeft de jongen op mijn verzoek zijn bovenbroek naar beneden gedaan en vervolgens zijn onderbroek een eindje laten zakken. Ik voelde vervolgens aan zijn blote mannelijkheid. Daarna ging de jongen op mijn verzoek op zijn rug liggen en ik ben vervolgens met mijn ontblote mannelijkheid met de voorzijde van mijn lichaam op hem gaan liggen. Ik bleef stil op hem liggen en kuste hem. Ik ben niet seksueel bevredigd geworden. Daarna heeft de jongen zijn broeken opgehaald en heeft de bunker verlaten. Toen ik buiten kwam zag ik dat de drie jongens met een andere man stonden te praten en even later gingen zij weg. Ik begaf mij naar het strand op korte afstand van de bunker en bleef daar in het zand zitten. Ik begrijp dat dit niet door de beugel kan en dat dit strafbaar is. Ik kan geen weerstand bieden aan mijn seksuele driften. Toen ik nog vertoefde in Naarden, heb ik ook meerdere malen met kleine jongens ontuchtige handelingen gepleegd.’

Gerard werd nogmaals ondervraagd.

‘Op zijn verzoek deed ik zelf mijn bovenbroek naar beneden en liet mijn onderbroek een eindje zakken. Op zijn verzoek ging ik met mijn rug op de grond liggen en toen ging hij boven op mij liggen met zijn “piep” uit zijn broek. Ik deed het omdat ik bang was dat hij mij wat zou doen als ik het niet deed.’

Ik nam Eline de stofmap af. Ze keek me verdwaasd aan, was mijlenver met haar gedachten. Drie keer liepen we met volle armen naar de vuilstortplaats op de hoek van de straat. De spullen van Paul belandden in mijn fietstas.

Snel reed ik naar huis.

Ongelovig staarde ik naar de papiervloed die uit de enveloppen stroomde. Mijn bureau lag bezaaid met blauw-rood omrande enveloppen met kleurige postzegels, luchtpostbladen, bloknootvelletjes, ansichtkaarten, tekeningen … het was veel meer dan ik dacht.

Ik pakte een willekeurige brief van de stapel en begon te lezen. ‘Dear Paul’, stond er boven, ‘Darkest Irian, 9 December 1984’. De brief was geschreven door een zekere John, coach van een voetbalclub. De gouverneur had hem gevraagd op zoek te gaan naar jonge jongens. ‘No, not what you are thinking, but to look for boys who are suitable for the new football school they are going to start here!’ Hij had een dure tv gekocht om de resultaten te bekijken van wat hij met zijn videocamera had opgenomen. ‘I am getting on very well with Keith (the guy who got busted in Jakarta). He lives very near me so he pops round to look at my selection of young beauties and selects one or two for himself. I really am in a very blessfull situation with two or three visitors every day. They are all into blow jobs here and don’t have the same hangups about religion as the lads in Jakarta have. I’ll send you one or two photo’s in a day or two to show what talent is available here. Most of the talent is local, but also there are some beauties from Manado, Ambon and Torayaland.’

Ik stopte de brief terug in de envelop en opende een andere. Van een Nederlander deze keer, een zekere Jaap, uit Amsterdam, 13 september 1980. ‘Beste Paul. Net een uur nadat ik je mijn brief uit Dacca verstuurde, had ik al een hele lieve 15-jarige jongen die zich aanbood als bediende. Een super Kartiman: onbehaard en heerlijk rijp en sappig! Ik had ook al uitgevonden dat het niet moeilijk was jongens mee naar het hotel te nemen, als ze maar willen. De kleinen zijn vrij bang voor ons. Er is ook geen goede communicatie mogelijk vanwege de taal.’

In alle brieven was seks het thema, jongetjes speelden de hoofdrol. Hoe meer ik las, hoe zenuwachtiger ik werd.

Bij de volgende brief werden mijn ogen getrokken naar een passage die met een fluorescerende stift was gemarkeerd. Hij was geschreven door ‘Lex’, vanuit Amsterdam, op 8 mei 1982. ‘Paul ik moet je wat toevertrouwen. ik beschouw het zelf niet erg als normaal zodoende kan ik het alleen jou vertellen in de hoop dat het tussen ons beiden blijft? Ik durf het eigenlijk niet zo makkelijk op te schrijven maar ik heb zo de behoefte het op papier te zetten omdat het me zo vreselijk opwondt. verleden week heb ik me vergrepen aan een kind wat nog niet eens kon praten. een jongetje van drie jaar. dit is me nog nooit eerder overkomen, ik had me mischien flink moeten aftrekken alvorens ik hem uit z’n bedje heb opgelicht, ik had een bui als nooit tevoren. plots werd ik zo geil van de gedachte dat je als groepsleider een supermacht hebt en ieder kind kunt misbruiken! maar wel zo slim er een te pakken die nog niet in opstand kan komen. ik hoop niet dat ik je misselijk maak met mijn relaas.’

In de daaropvolgende dagen ben ik de brieven gaan sorteren op afzender. Dat viel niet mee. De meeste brieven zijn ondertekend met enkel een voornaam, of alleen maar met een slordige letter, een krabbel. Soms staat op de achterkant van de envelop een adres, maar meestal niets of alleen het land van herkomst. Na veel puzzelen kom ik tot tien stapeltjes, tien briefschrijvers.

Het zijn in totaal ruim zestig brieven, geschreven in de eerste helft van de jaren tachtig, door tien mannen. Het is een netwerk: de briefschrijvers richten zich allemaal tot Paul, maar hebben ook onderlinge contacten. Alle brieven hebben de ‘knapenliefde’ als onderwerp. Er worden twintig namen genoemd van ‘postzegelverzamelaars’ (zo noemen ze zich), ze wonen zowel in Nederland als in het buitenland (voornamelijk in Azië). Er worden achttien voornamen genoemd van Nederlandse jongetjes waar seks mee is bedreven. De leeftijd varieert van drie tot vijftien jaar. Meer dan twintig voornamen worden genoemd van Aziatische kinderen.

Eén stapel valt op door de omvang, vijfentwintig brieven. Het zijn de brieven met de gemarkeerde passages, geschreven door Lex. Maar wat nu? Wat moet ik met deze inventarisatie? Dat er mannen zijn die zich aan kinderen vergrijpen is algemeen bekend. Dat pedofielen in netwerken opereren is ook geen nieuws. Bovendien is het nog maar de vraag hoeveel fantasie er in de brieven is geslopen.

De enige brieven waaruit zou kunnen blijken wat ervan waar is, zijn die van Lex. Begin jaren tachtig, zo begreep ik, heeft hij als groepsleider in een kindertehuis gewerkt. Uitgebreid schrijft hij over de sollicitatieprocedure die hij met succes doorlopen heeft en over de organisatie waarin hij tegen al zijn verwachtingen in terecht is gekomen. Hij weidt uit over de kinderen die aan zijn zorgen zijn toevertrouwd, over de buurtkinderen die hem regelmatig thuis opzoeken en over de kinderen die hij ontmoet tijdens zijn vakanties in Azië. Wat hij over die ontmoetingen schrijft is weerzinwekkend. Maar is dat ook echt zo gebeurd? Alleen als de namen en feiten die hij noemt kloppen, is het aannemelijk dat de rest ook waar is. Ik besluit het te gaan uitzoeken.

Voorop staat dat ik mijn familie erbuiten wil houden. Alleen al de gedachte aan de toestand die ik met Eline krijg als ze erachter komt waar ik mee bezig ben, bezorgt me kippenvel.

Ik lees de brieven van Lex nog eens door. Zijn taalgebruik is abominabel. Het wemelt van de spelfouten, punten en komma’s gooit hij door elkaar en van het gebruik van hoofdletters schijnt hij nooit gehoord te hebben. Een brief van hem is één lange zin. Daarom duurt het even voor ik door heb om welk kindertehuis het gaat. Het moet wel het Burgerweeshuis zijn.

#

Achter de balie van het Burgerweeshuis zit een jong meisje. Ik vraag haar waar zich hun archief bevindt. Ze weet het niet en gaat er iemand bij halen. De vrouw die even later bij de receptie verschijnt vraagt waarom ik het archief wil inzien. Voor onderzoek, hoor ik mezelf zeggen. Erg overtuigend klinkt het niet. Een deel ervan is ondergebracht bij het Gemeentearchief, zegt de vrouw, alleen recente gegevens worden in huis bewaard. Voor inzage moet ik schriftelijk een aanvraag indienen bij de directie. Ze geeft me een informatiemap van het kindertehuis waarin de geschiedenis kort uiteen wordt gezet. En als ik meer wil weten: in de winkel is een boek te koop over het Burgerweeshuis en binnenkort komt er een tentoonstelling in het Amsterdams Historisch Museum.

Ik fiets naar het Gemeentearchief. Daar is inderdaad het een en ander te vinden over het Burgerweeshuis, maar niet over de periode waarin ik geïnteresseerd ben, die is te recent. De jaarverslagen van het Burgerweeshuis blijken in de Mulock Houwer Bibliotheek van het ministerie van Justitie aanwezig te zijn. Aan de hand hiervan is het niet moeilijk meer om inzicht te krijgen in de omstandigheden waaronder het misbruik van de kinderen heeft plaatsgevonden. Ik vind de naam van de coördinatrice die destijds de scepter zwaaide. Van het overige personeel vind ik het aantal en de functies die zij bekleedden: tien fulltime groepsleid(st)ers, een parttime maatschappelijk werkster, een orthopedagoog, een administratief medewerkster, een huishoudster, een naaister en een ingehuurd schoonmaakbedrijf. Opvallend bij de groepsleiding is dat zodra een vrouw met ontslag gaat er steeds een man voor in de plaats komt. Op een gegeven moment zijn er zes mannelijke groepsleiders in dienst, onder wie Lex en ‘Frank’. In de brieven wordt hij door Lex zijn ‘collega-pedo’ genoemd. Samen maken ze een reis naar de Filipijnen. Als Frank ontslag neemt om zich voorgoed daar te vestigen is Lex teleurgesteld. Hij schrijft aan Paul: ‘Op mijn werk gaat het fijn. Jammer is alleen dat daar een collega is weggegaan die ook pedo was en waar ik veel aan kwijt kon. We hadden samen veel plezier. Als er een nieuw kereltje moest worden opgenomen werd hij grondig door ons beiden geïnspecteerd. Dit moet ik nu missen. In de toekomst moet ik het doen met vier vrouwelijke collega’s.’

Ik bedwing de paniek die steeds de kop opsteekt. Wat moet ik met deze informatie doen? Hoe zal ik het aanpakken? Telefonisch advies inwinnen lijkt me vooralsnog het beste, dat heeft als voordeel dat ik anoniem kan blijven.

Ik bel de Kinderrechtswinkel. ‘Weggooien’, zegt de vrouw aan de andere kant van de lijn als ik haar vraag wat ik met de brieven moet aanvangen. Van een gedachtewisseling is geen sprake, het gesprek duurt hooguit drie minuten. Om mezelf ervan te overtuigen dat dit niet de juiste aanpak is, onderneem ik elders een tweede poging. ‘Stuurt u de brieven maar op’, zegt de arts van het kinderziekenhuis, een deskundige op het gebied van de bestrijding van seksueel geweld tegen kinderen.

Dan maar persoonlijk erop af. De gedachte dat de groepsleider ongestraft ergens rondloopt, misschien wel in Amsterdam, kan ik niet verdragen. In het Burgerweeshuis werkt hij niet meer, dat is uit de correspondentie op te maken. Na een onvoldoende beoordeling was hij ontslagen. Wie weet wat hij op dit moment aan het doen is.

Het Bureau Vertrouwensartsen lijkt me een geschikte instantie om advies in te winnen. Ik loop de gang in waar geroezemoes vandaan komt en blijf staan voor de openstaande deur van het secretariaat. De vertrouwensarts is er niet, er is geen spreekuur, zegt de vrouw die het dichtst bij de deur zit. Besluiteloos blijf ik staan. Een van de andere vrouwen loopt op me toe. Ze is maatschappelijk werkster en heeft wel even tijd voor me. Ik volg haar naar een klein kamertje dat ogenschijnlijk als opslagruimte dienst doet. Tegen de wand staat een tafeltje met twee krukken eronder. We gaan zitten.

Ik merk dat ik zenuwachtig ben, moet een paar keer slikken voor ik kan praten. Dan vertel ik over de groepsleider uit het kindertehuis dat binnen hun regio valt, over het gruwelijke dat in zijn brieven staat, over die arme kinderen die aan zijn terreur waren overgeleverd en over het vertrouwen dat geschonden is. Ik hoor mezelf ratelen, alsmaar sneller, in halve zinnen en met een stem die dreigt over te slaan. De maatschappelijk werkster, die rustig luistert en af en toe iets aantekent op haar bloknoot, kijkt me verschrikt aan als ik vraag of zij zou kunnen uitzoeken of de groepsleider nog steeds actief is. Er valt een ongemakkelijke stilte. ‘Waar hebt u de brieven gevonden?’ Ik geef geen antwoord, bang om te veel los te laten.

Helaas kan ze niets voor me doen, zegt ze als ik blijf zwijgen. Kindermishandeling binnen een instelling behoort niet tot het takenpakket van de vertrouwensarts. Misschien kan de zedenpolitie me helpen. Het klinkt verontschuldigend. Ze schrijft de naam op van iemand met wie ze regelmatig overleg heeft. Met hem moet ik maar contact opnemen.

In de openbare bibliotheek zoek ik ondertussen naar knipsels over seksueel kindermisbruik. Het materiaal dat ik daar vind lijkt onuitputtelijk. De koppen spreken voor zich: ‘Amsterdam van handel in kinderen beschuldigd’, ‘Voor Thea Puymbroeck was de dood barmhartig’, ‘Veiling van kinderen is indianenverhaal’, ‘Porno de vleesgeworden onschuld’. Het geeft me een aardig beeld van de deskundigen die naar voren worden geschoven als een zedenschandaal de pers haalt. Professor K. is een van hen. Nauwlettend bekijk ik op een knipsel zijn foto: breeduit zit hij achter zijn bureau, pijp in de hand, glimlach rond de mond. Ik bel de universiteit. De professor is er niet, maar ik kan hem thuis bereiken. De secretaresse geeft me zijn nummer.

Het wordt een kort gesprek. Nadat ik verteld heb waar het om gaat, stelt hij voor een afspraak te maken. Hij vraagt niet waar ik de brieven gevonden heb en hoeft over mij geen nadere informatie. Zijn vriendelijke stem klinkt zakelijk, ik zal een goeie aan hem hebben. Ter voorbereiding op het gesprek stuur ik hem een brief. Hij moet zich realiseren dat ik er huiverig voor ben om met de zaak naar buiten te komen. Voor je het weet schiet het bootje van de wal los, de kranten storten zich erop, zo’n man wordt opgepakt, aangeklaagd en afgestraft, men spreekt een kort woord van schande en dan zand erover. Tot er weer iemand aan de bel trekt en het circus opnieuw begint. Als het zó zal gaan, laat ik de brieven liggen op de plek waar ik ze opgeborgen heb. Dat seksueel misbruik moet worden aangepakt is duidelijk, hoe je dat het beste kunt doen weet ik niet. Maar misschien kan hij me helpen.

‘Hij is er, want ik ruik hem’, zegt de man die zo vriendelijk is mij naar de kamer van de professor te brengen. De deur staat open. Hij is aan de telefoon, zittend op zijn bureau, voeten op de draaistoel, elleboog op zijn knie, pijp in de hand. Aan de wand achter hem hangt een enorme poster van een pijp. Kom binnen, gebaart hij. Ik zet een stap over de drempel en blijf staan wachten tot hij op zal hangen. Het duurt meer dan tien minuten.

‘Tja mevrouw, wat moeten we hiermee?’ zegt hij als ik eindelijk mijn verhaal heb kunnen doen. Hij stelt voor om de zaak te bespreken met het hoofd van de zedenpolitie en biedt aan om bij dat gesprek aanwezig te zijn. Hij wil zelfs de afspraak maken. Maar het blijkt dat dat niet gaat. Nieuw beleid bepaalt dat informanten moeten praten met agenten van de cid, de Criminele Inlichtingen Dienst. Of ik dat wil, vraagt de professor. Het komt me wat overdreven voor, toch knik ik van ja. De professor wordt verzocht de hoorn neer te leggen zodat de cid terug kan bellen. Er wordt geen risico genomen.

In plat Amsterdams vraagt een stem aan de andere kant van de lijn waar ik wil afspreken. Ik stel voor om naar het politiebureau te komen. Dat kan niet, het gesprek moet ‘op neutraal terrein’ plaatsvinden. Het wordt de koffieshop van een hotel in de Spuistraat. De man drukt me op het hart er met niemand over te praten. Vervolgens beschrijft hij zichzelf: twee meter in het vierkant, bril en snor. Zijn maat ziet er ongeveer hetzelfde uit. Hoe ík eruitzie? Ik zal een bont gekleurde broek dragen en een zwart colbert.

Als ik op de afgesproken tijd binnenkom is overduidelijk aan welk tafeltje ik moet zijn. Nadat de koffie is gebracht komen de agenten ter zake. De agent die het gesprek gaat leiden steekt zonder om toestemming te vragen een sigaret op, de andere is druk in de weer met een of ander apparaatje. Ik vraag me af of het gesprek wordt opgenomen. Naam en adres willen ze weten. En mijn anonimiteit dan? Ik hoef me nergens ongerust over te maken, het is maar een formaliteit.

Aanvankelijk loopt het gesprek plezierig. Totdat duidelijk wordt dat ik niet bereid ben mijn informatie zonder meer op tafel te leggen. Ik wil betrokken worden bij het onderzoek.

Van hun gezichten is af te lezen dat ze mijn opstelling belachelijk vinden. Ik ben geen politieman. Ik heb geen verstand van dit soort zaken.

In een poging me uit te horen worden ze beledigend. Het is mijn schuld dat de politie haar werk niet goed kan doen en door mijn toedoen worden er op dat moment kinderen verkracht. Ze geloven niets van mijn verhaal. Waarschijnlijk probeer ik iemand een loer te draaien of op slinkse wijze aan een baan te komen. Ze hebben helemaal niets aan mijn informatie gehad. De afspraak is voor hen verknoeide tijd geweest.

Ik stel de professor op de hoogte van zijn mislukte bemiddelingspoging. Als hij misschien nog andere adviezen heeft, houd ik me aanbevolen. Ik hoor niets meer van hem.