Rosalie Sprooten

Jacht op een rechter

Speelbal van justitie en media in een zedenzaak

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Rosalie Sprooten, 2010

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Sylvain Deleu/Arcangel Images/Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 445 3444 3

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De hype

Het is maandag 5 november 2001. Mijn man en ik hebben naar het achtuurjournaal gekeken. Daarna ben ik naar de keuken gegaan om de afwasmachine leeg te halen. Hij zit nog op de bank en zapt wat verveeld langs enkele tv-stations. Al snel hoor ik het geluid van l1. Als ik vanuit de keuken een schaal naar de kast in de voorkamer breng, zie ik, bijna terloops, onder het beeld een tekst meelopen: ‘Vicepresident rechtbank te Maastricht, F. Fernhout, verdacht van kindermisbruik.’ Vermeld wordt ook dat hij ontslag heeft genomen.

Wij kijken elkaar aan en dan weer naar de zich herhalende tekst. ‘De redactie van l1 moet wel erg overtuigd zijn van de waarheid om dit zo te brengen’, zeg ik. De hele verdere avond blijft die tekst zichtbaar op het scherm. Zichtbaar voor heel Limburg en op sommige plekken nog tot over de grens met België en Duitsland. Tegen de gewoonte in wordt zelfs zijn volledige naam genoemd.

De Limburgse omroep denkt hier een geweldige scoop te hebben. Verantwoordelijk voor de uitzending is eindredacteur Maurice Ubags, later verbonden aan tv Limburg. Ook Jeroen Wetzels, nu werkzaam als correspondent bij de nieuwsdienst van rtl 4, en Marc Theunissen maken deel uit van de redactie.

Op welke bronnen baseerden zij hun berichten? Dat is wat de Maastrichtse advocaat Wagemans, raadsman van Fernhout, graag wil weten.

Nog diezelfde avond stuurt Wagemans een fax aan Maurice Ubags.

In de op dit moment lopende nieuwscarrousel van L1 TV Nieuws maakt u melding van de omstandigheid dat mr. Fernhout, voormalig vicepresident van de Rechtbank Maastricht, in verband met een melding van ontucht met minderjarigen ontslag zou hebben genomen. Daarnaast vermeldt u dat diverse bronnen melden dat er sprake is van ontucht gepleegd door mr. Fernhout.

Beide berichten, alsmede de suggestieve werking die daarvan door uitzending via een massacommunicatiemiddel gelijk L1 TV uitgaat, berokkenen cliënt grote, zo niet onherstelbare schade in zowel materiële als immateriële zin, nu immers beide berichten pertinent onjuist zijn. Voor de door cliënt reeds geleden en nog te lijden schade stel ik u hierbij uitdrukkelijk aansprakelijk.

Ik sommeer u bovendien om met directe ingang de thans lopende carrouselcassette te stoppen c.q. onmiddellijk d.w.z. direct na ontvangst van dit telefaxbericht te wijzigen, zodanig dat de berichtgeving als hierboven aangegeven over cliënt daaruit wordt verwijderd c.q. gestaakt.

Ik verzoek u mij binnen een kwartier na ontvangst van dit faxbericht te berichten of u daartoe vrijwillig bereid bent. Mocht zulks niet het geval zijn dan verzoek ik u mij te berichten wie namens u als raadsman optreedt teneinde uw belangen in het alsdan nog hedenavond aan te spannen kort geding waarbij de vordering zal inhouden het direct staken van deze nieuwsuitzending, te behartigen.

Tevens deel ik u mede dat ik na lezing van de tekst van uw onjuiste nieuwsuitzending alsmede gelet op de wijze waarop u in dezen in strijd met ieder beginsel van behoorlijke journalistiek hebt gehandeld op een wijze welke cliënts belangen ernstig heeft geschaad, gelet ook op de tijd die met de voorbereiding van een eventueel kort geding is gemoeid, niet in staat, noch bereid ben, uw verslaggever(s) hedenavond te woord te staan.

Mr. R. Wagemans

De nieuwscarrousel wordt echter niet gestopt, omdat dit, volgens de hoofdredacteur Leo Hauben, technisch onmogelijk zou zijn. Wel komt er een in het beeld meelopende mededeling waaruit kan worden afgeleid dat het bericht niet geheel juist is.

Een dag later pakken de Nederlandse media flink uit. Het nos Journaal opent met het bericht. Alle kranten en radiojournaals maken uitgebreid melding van de beschuldiging. De publieke verontwaardiging is groot.

De Telegraaf, 7 november 2001:

vicepresident van rechtbank betrapt op kinderporno

F., die als zeer kundig bekendstaat, is met zijn partner Ph. onverwacht vertrokken naar Zuid-Frankrijk (…)

De Telegraaf, 8 november 2001:

rechter duikt onder in buitenland

(…) Maar waar justitie er in soortgelijke gevallen als de kippen bij is om het ontmaskeren van zedendelinquenten naar buiten te brengen, zwijgt ze nu als het graf. Dit tot woede van veel Limburgers, die vinden dat er sprake is van klassejustitie en vriendjespolitiek. (…)

Limburgs Dagblad, 8 november 2001:

ziek van de affaire-fernhout

(…) Over de ongetrouwde rechter met pleegkinderen gingen binnen de rechtbank al jaren geruchten, met name over zijn seksuele geaardheid (…)

Een aantal dagen later weet ik dat de rechter in moeilijkheden zit omdat men ‘iets’ in zijn huis heeft gevonden en dat hij is gevlucht om zijn pleegzoon te beschermen tegen opdringerige journalisten. Een van zijn goede vrienden heeft mij daarover ingelicht.

Rondom de persoon Fernhout is het oorlog. Hij zit in het schootsveld. Via een vriendin krijgt hij een veilig onderkomen in Maastricht aangeboden, maar door de omstandigheden kan hij daar nog niet naartoe. Ik probeer hem telefonisch te bereiken, maar hij is onvindbaar. Diverse keren spreek ik een boodschap voor hem in. Pas dagen later belt hij mij terug. Hij zit in zijn oude school in Frankrijk, die hij enkele jaren eerder heeft gekocht om er zijn vrienden, hun kinderen en hun honden en katten te laten logeren, en om samen met hen die school te renoveren. Dagblad De Telegraaf zal het gebouw later tendentieus opwaarderen naar ‘een kasteeltje’.

Intussen sluipen vertegenwoordigers van de media rond Fernhouts huis in Maastricht en zijn renovatieproject in Frankrijk. Er staan foto’s van zijn woonhuis in de kranten, en grote koppen in dag- en weekbladen. l1 heeft dit circus met zijn schadelijke beschuldiging in gang gezet. l1 heeft zelfs niet geschroomd om beelden van het interieur van Fernhouts huis uit te zenden. De termen ‘kindermisbruik’ en ‘ontucht’ mogen na de fax van advocaat Wagemans niet meer gebezigd worden. Het woord is in de media vervangen door ‘kinderporno’. De eerste melding heeft desondanks haar uitwerking niet gemist.

De verbouwing

Philippe woonde vanaf zijn dertiende bij Fernhout in huis. Dat was in 1996. Zowel Philippe als zijn moeder had Fernhout hierom verzocht vanwege de moeilijke omstandigheden waarin de jongen thuis verkeerde. Ook de resultaten op zijn school in Parijs waren ver onder de maat. Fernhout bood onderdak. Hij zorgde ervoor dat Philippe vanuit Maastricht het Collège St. Hadelin in België kon bezoeken en hij hielp hem intensief met zijn huiswerk. In het weekend ging Philippe meestal naar zijn moeder in Parijs.

Op de bovenverdieping van het huis woonde Stella, een vriendin van Fernhout, een huisarts die er de voorkeur aan gaf als invalster werkzaam te zijn.

Het was echter niet de bedoeling dat ze daar zou blijven wonen. Al vroeg in zijn leven voelde Fernhout zich moreel verplicht om ooit voor zijn moeder te gaan zorgen. Toen ze tegen de tachtig liep, werd dat voornemen omgezet in concrete plannen en voorbereidende werkzaamheden. Zij zou bij hem en Philippe in huis komen wonen, want hij wilde niet dat ze in een tehuis haar oude dag moest slijten. Hij vroeg de vriendin op de bovenverdieping een andere woongelegenheid te zoeken. Dat had wat voeten in de aarde, maar na ongeveer twee jaar was haar verhuizing een feit.

Het was de bedoeling dat moeder Fernhout de benedenverdieping zou betrekken. Op de eerste verdieping zou een slaapkamer met badkamer voor haar worden ingericht. Op diezelfde verdieping waren er voor Philippe een slaapkamer en een studeerkamer gepland. Zelf zou Fernhout de bovenverdieping in gebruik nemen. Om een en ander te realiseren moest er centrale verwarming komen, dubbele beglazing, een nieuwe badkamer en een gemoderniseerde elektrische installatie, omdat de oude nog uit 1920 dateerde. De verbouwing moest in de winter van 2001 afgerond zijn. Moeder had haar huis inmiddels te koop gezet en het werd snel verkocht. Per 1 februari 2002 zou ze in Maastricht komen wonen. Maar het liep anders.

De opdracht voor de verbouwing was door Richard Wagemans, voormalig collega-advocaat en vriend, verstrekt. Wagemans hield zich ook bezig met de algehele organisatie van de werkzaamheden en het toezicht daarop, omdat hij veel ervaring had met dat soort klussen. De vernieuwing van de elektrische bedrading en het aanbrengen van wandcontactdozen en schakelaars werd, na een eerder fiasco met een onbetrouwbare klusjesman, uitgevoerd door Electro Duyckers vof te Maastricht. Dit bedrijf liet de werkzaamheden afwisselend door een of meer monteurs uitvoeren. Op 12, 15 en 22 oktober 2001 werkte een van hen, X.X. (pseudoniem, R.S.) alleen in het pand.

Bij thuiskomst op vrijdag 12 oktober 2001, aan het eind van de middag, constateerde Fernhout dat de twee bovenverdiepingen onder het rode baksteenstof zaten. X.X. had gefreesd in de badkamer op de eerste verdieping zonder de deuren te sluiten. Het stof zat overal: op de piano, de meubels en ook op de computer. Vermoedelijk is het apparaat door dat stof onklaar geraakt. X.X. had nog meer schade aangericht. De wasmachine had hij niet naar behoren afgekoppeld: de aansluiting was eenvoudigweg doorgeknipt, zodat de wasmachine ook niet meer ergens anders kon worden aangesloten. Verder was te zien dat hij van plan was geweest de thermostaatleiding naar de gang te voeren in plaats van naar de daarvoor aangewezen en meer logische plaats in de woonkamer.

’s Avonds constateerde Fernhout dat de kanalen van de tv en de video ontregeld waren. Het was een oude zwart-wittelevisie die niet normaal werkte, en daardoor ook niet zomaar door anderen bediend kon worden. Buiten X.X. was er niemand anders in huis geweest. Philippe was op school. Fernhout vond het wel een beetje vreemd dat er met zijn tv en video gerommeld was.

Op maandag 15 oktober 2001 kon Fernhout later dan gebruikelijk naar zijn werk, omdat Philippe die dag op eigen gelegenheid naar school ging en niet gebracht hoefde te worden. Zo kwam het dat hij X.X. ontmoette toen die met de aan zijn werkgever ter beschikking gestelde sleutel het pand binnen kwam. De elektricien was blij dat hij de bewoner kon spreken, want hij wilde beneden beginnen. Daar stonden alle meubels nog, zij het afgedekt. X.X. vroeg naar een apparatuurtekening voor de keuken. Besproken werd hoe de elektriciteitsleidingen beneden moesten lopen. Ook werd afgesproken dat het werk op 22 oktober 2001 klaar zou zijn.

Fernhout: ‘Ik liet hem zien dat de kelder alleen onder het voorste deel van het huis zat en dat de elektriciteit achter in de woonkamer niet de vloer in kon − de ruimte daar was volstrekt ontoegankelijk − maar door de muur via de keuken naar de kelder moest. In de keuken was het nodige breekwerk al door een ander verricht. Ook dat liet ik hem zien. Dat was trouwens ook zoals de elektriciteit al liep, het verschil was alleen dat nu alles de muur in zou gaan en niet meer zichtbaar zou zijn.’

Toen Fernhout die maandag 15 oktober 2001 ’s avonds thuiskwam, stelde hij vast dat X.X. nauwelijks iets had gedaan. Enkel de sleuf voor de thermostaatleiding was omgelegd. Wel had iemand aan de computer gezeten. Die computer was een keer ontregeld geraakt en kon alleen maar worden opgestart door na een bepaalde foutmelding twee keer op de spatiebalk te drukken. Anders liep alles vast en kon de computer daarna alleen nog maar in de veilige modus worden opgestart. Dat was die avond het geval; dus iemand moest overdag hebben geprobeerd de computer te starten en te gebruiken.

In de daaropvolgende dagen in die week werd er niet gewerkt, maar op maandag 22 oktober 2001 was de elektricien X.X. er weer. Het viel Fernhout weer op, ’s avonds bij thuiskomst, dat hij maar minimaal had gewerkt. ‘Maar dat was ik al gewend van deze man.’ Omdat hij ’s morgens al vroeg Philippe naar school had gebracht en aansluitend naar de rechtbank was gegaan, was hij niet in de gelegenheid geweest X.X. op de trage vorderingen en het computergebruik aan te spreken. Pas achteraf bleek dat X.X. een aanzienlijk deel van de uren in de woning van Fernhout besteedde aan andere zaken dan waarvoor hij was aangenomen …

Uit de gespecificeerde telefoonrekeningen was later het volgende op te maken:

Op 12 oktober 2001 maakte X.X. 38 maal gebruik van de telefoon van Fernhout. In totaal ging het om 3 uur, 47 minuten en 24 seconden. Van de 38 nummers die hij belde maakte hij 27 maal contact met een sekslijn.

Op 15 oktober 2001 belde hij al om 08:22:08 uur met het toestel van Fernhout. Die dag belde hij in totaal 34 keer, waarvan 18 keer met een sekslijn. Van de 8 uur die door zijn baas in rekening zijn gebracht, heeft hij die dag 2 uur, 45 minuten en 44 seconden gebeld.

Op 22 oktober 2001 belde hij om 09:04:13 uur de eerste sekslijn. De gesprekken gingen die dag door tot 15:28:50 uur. In totaal belde hij 2 uur, 10 minuten en 48 seconden, waarvan 8 keer met een sekslijn.

Ook luisterde hij drie keer de voicemail af met berichten die bedoeld waren voor Fernhout. Toen X.X. door de rechter-commissaris in Arnhem werd gehoord, ontkende hij de voicemail afgeluisterd te hebben; wel gaf hij toe de sekslijnen te hebben gebeld. Als verklaring gaf hij dat hij geen beltegoed meer had.

In drie dagen tijd belde hij meer dan 8 uur op kosten van Fernhout, waarvan 53 maal met een sekslijn.

X.X. zag tussen de telefoongesprekken door kans om nog meer te doen waarvoor hij niet was ingehuurd, zoals het forceren van de ingebouwde kasten in de achterkamer op de benedenverdieping. Dit zou leiden tot de aangifte die alles in gang zette. Op de vraag wat X.X. in de bewuste kast te zoeken had, zou hij in het getuigenverhoor verklaren dat hij er om technische redenen doorheen moest. Maar er was duidelijk met hem besproken hoe de elektriciteit aangelegd diende te worden en dat de leiding niet door de vloer kón worden gelegd, omdat er geen kelder onder lag. Sporen van braak werden ook in de vloer van de andere kast aangetroffen. Die bevond zich op vier meter van de plaats waar de leiding voor de elektriciteit dan zogenaamd wel de grond in moest.

Bij de politie verklaarde X.X. dat hij de bewoner nooit had gezien of gesproken, maar uit diezelfde verklaring bleek wel dat hem bekend was dat de kelder halverwege het huis ophield. Toen hij later als getuige werd gehoord, kon hij zich niet voorstellen dat hij tegen de politie had gezegd dat hij Fernhout nooit gesproken of gezien had. Een aanvaardbare verklaring voor werkzaamheden in een kast waar onmogelijk elektriciteit in kon worden aangelegd, gaf hij toen ook niet, en evenmin voor het feit dat hij was gaan ‘werken’ in een kast zonder dat te hebben afgesproken met de bewoners.

Fernhout: ‘De bewuste kast was afgesloten − met de sleutel in het slot − en werd door mij gebruikt. Er zat servieswerk in, maar ook fotoalbums, slingers voor de verjaardag en videobanden. Het is op zich al grensoverschrijdend voor een elektricien om in een kast te gaan werken die door de opdrachtgever wordt gebruikt, zonder vooraf te overleggen. Het buiten de bewoners om vernielen van die kast door met een breekijzer de planken van de vloer te laten springen en daarbij ook nog de lijst te beschadigen, is het gedrag van een politieagent die bezig is met een huiszoeking. Doet een normale elektricien zoiets zonder overleg?’

Onder de planken in de kast vond X.X. videobanden. Hij nam deze mee naar de bovenverdieping, waar Fernhout inmiddels was gaan wonen, want de verbouwing daar was afgerond. X.X. had er niets te zoeken, maar hij was kennelijk op zoek gegaan naar de videorecorder en die had hij daar gevonden. Hij bekeek de gevonden banden op de tv.

Na het bekijken van de video’s belde X.X. om 14:27 uur met de telefoon van Fernhout naar een politieagent, Moers, van wie hij het mobiele privénummer had. De mannen waren bevriend met elkaar want ze speelden samen in het muziekkorps van de politie. X.X. kende veel mensen bij de politie die ook in het muziekkorps speelden.

In zijn getuigeverklaring bij de rechter-commissaris zei Moers:

‘X.X. wist zich kennelijk geen raad en verzocht mij ter plaatse te komen. Ik heb X.X. hierop medegedeeld dat dit niet tot mijn competentie behoorde doch dat ik, na overleg, zou zorgen dat collegae ter plaatse kwamen. Onmiddellijk na het aannemen van deze melding heb ik de gebiedsverantwoordelijke recherchechef J. Roex, alsmede A.H. Packbier, behorende tot de centrale inlichtingeneenheid, met de inhoud van de melding bekendgemaakt. Door Roex werd geregeld dat de agenten Gorissen en Brull op 22 oktober een nader onderzoek zouden instellen.’

De politie ging naar de woning. Gorissen kwam tot het oordeel dat het om kinderporno ging. Dat er minstens één videoplaatje was waarop een jongere te zien was die waarschijnlijk nog geen zestien jaar was.

Bij het verlaten van het pand werd X.X. ontboden op het politiebureau voor verhoor. Nergens valt te lezen dat de politie X.X. gewezen heeft op de onrechtmatigheid van zijn handelen.

Het verhoor van de elektricien

Het verhoor van elektricien X.X. werd afgenomen door V. Brull, hoofdagent van politie, op 22 oktober 2001 te 15:15 uur:

(…) In opdracht van mijn baas was ik vandaag, 22 oktober 2001, vanaf 08:30 uur bezig met werkzaamheden in het pand. Ik was hier alleen werkzaam met het installeren van elektriciteit op de begane grond (…). Ik moest op een gegeven moment een gat boren vanuit de woonkamer aan de achterzijde van dit pand naar de kelder. De plaats waar ik het gat moest boren, moest net vallen op de scheidingslijn van voor- en achterkamer, omdat onder de achterkamer geen kelder dan wel kruipruimte is.

Omdat het voor mij het gemakkelijkst was een gat te boren naar de kelder toe, besloot ik een muurkast open te maken, deze leeg te maken en vervolgens via de vloer het gat te boren naar de kelder toe.

Ik maakte de muurkast, die zich dus in de achterkamer bevond, net op de scheidingslijn van voor- en achterkamer, open en ruimde deze leeg. Ik zag dat de vloer in deze muurkast gemaakt was van houten plankjes. Om het gat te kunnen boren naar de kelder moest ik deze plankjes verwijderen. Ik nam vervolgens met een schroevendraaier een plankje uit de vloer weg. Ik zag nu dat zich onder die plankjes een ruimte bevond waarin meerdere videobanden lagen. Ik vond dat een vreemde gewaarwording, ik vond het namelijk een rare plaats om videobanden te bewaren. Ik heb toen verder niks gedaan en belde via de huistelefoon van het pand met mijn baas. Ik legde mijn baas de situatie uit en zei hem ook dat ik het allemaal maar vreemd vond. Mijn baas wist zich hier in eerste instantie ook geen raad mee. Hierna adviseerde mijn baas om alles terug te brengen in de staat als voordat ik de muurkast ontruimd had. Tevens moest ik een briefje maken voor de bewoner van het pand, met de tekst dat hij de muurkast moest leegmaken voor uit te voeren werkzaamheden in die kast.

Echter voordat ik alles weer teruggebracht had in de originele staat, daarbij gelet op de vreemde situatie zoals ik deze aantrof en daarbij gelet op het feit dat ik de zaak niet vertrouwde, besloot ik een videoband uit de ruimte te nemen en deze te bekijken. Ik had namelijk het gevoel dat er iets niet in orde was met die videobanden. Bij eerdere werkzaamheden in het huis had ik reeds gezien dat een videorecorder en een televisie aanwezig waren. (…)

Ik zag tot mijn grote schrik dat op de videobanden kinderen bezig waren met seksuele handelingen te verrichten bij elkaar dan wel bij henzelf. (…) Ik zag dat op de beelden van beide videobanden linksboven dagaanduiding en datum vermeld werd. Naar mijn weten staat zoiets niet op een videoband die je bijvoorbeeld huurt bij een videotheek. Ik kreeg nu nog meer het vermoeden dat iets niet in orde was met die videobanden. Zeker omdat ze op zo’n rare plaats lagen.

Ik heb vervolgens de politie gebeld en aldaar mijn verhaal gedaan. Even later is de politie gekomen en heb ik ze te woord gestaan bij het pand waar ik werkzaam was. (…) Ik schat de kinderen tussen de veertien en zestien jaren oud. Het waren allemaal jongens die ik op de videobeelden zag. Ik maak deze schatting uit eigen ervaring, dat wil zeggen ik vergeleek die jongens (…) met het uitzien destijds in die leeftijd en van andere kinderen waar ik bijvoorbeeld samen mee op de vereniging zat.

Vreemde en tegenstrijdige verklaringen

In het verhoor op 22 oktober 2001 verklaarde X.X. dat hij onder de vloer een ruimte vond met videobanden. Kennelijk werd hij nieuwsgierig en ging hij boven op de videorecorder van de eigenaar de banden bekijken. Naar zijn mening was er ‘kinderporno’ op te zien. Hij belde, met de telefoon van Fernhout, naar zijn baas. Die zou hem gezegd hebben de bergplaats dicht te maken, overal van af te blijven en aan de bewoner te vragen om de kast te ontruimen voor de werkzaamheden.

Uit zijn verklaring blijkt dat X.X. vond dat het anders moest. Hij heeft op eigen initiatief twee banden gepakt, is daarmee naar de bovenverdieping gegaan, heeft de banden op de video afgespeeld en de conclusie getrokken dat het om kinderporno ging. Daarna zou hij gebeld hebben met een vriend bij de politie. Doordat X.X. voortdurend met de huistelefoon belde zijn de precieze tijden van zijn telefoontjes vastgelegd. Ook is er het ambtsedig politieverbaal van de melding bij de (politie)vriend. Als de tijden naast elkaar gelegd worden, dan blijkt X.X. op het tijdstip dat hij volgens hem met zijn baas heeft gebeld, volgens de politie naar de politie heeft gebeld.

X.X. beweert in zijn verklaring dat op de band die hij heeft gezien tijd en datum van de opname te zien zijn. Verbalisant Gorissen beweert dat ook. Ze vinden dat allebei ook erg verdacht. Maar in werkelijkheid is er, naar later door de rechter-commissaris is vastgesteld, op geen enkele band een tijd of een datum te zien. Hebben de twee mannen toevallig onafhankelijk van elkaar iets gezien wat er niet was? Of zijn ze minder onafhankelijk van elkaar dan naar buiten toe blijkt?

Toen Fernhout op die bewuste maandag 22 oktober 2001 thuiskwam, heeft hij even in de kast gekeken. Alles lag er precies zoals het er altijd lag. X.X. had na het leegruimen van de kast alles exact zo gelegd als het daarvoor lag. Hij wilde kennelijk verhullen wat hij gedaan had. Maar hoe had hij kunnen onthouden hoe alles in de kast stond, als hij niet al van tevoren wist dat alles precies zo moest worden teruggezet?

In het proces-verbaal staat voorts dat de verbalisanten zien dat X.X. de bergplaats weer dichtmaakt. De politie heeft het over één plankje, terwijl X.X. er drie van maakt. In het mutatierapport staat echter dat verbalisant Gorissen de plankjes zelf heeft teruggelegd. Hoe komt het dat er twee lezingen zijn?

De officier van justitie en de rechter-commissaris bezoeken Fernhout

Fernhout, die de hele dag werkzaam was bij de rechtbank, had er geen idee van wat zich in zijn huis en rondom zijn persoon afgespeelde en al helemaal niet dat er op het politiebureau volop overleg was gevoerd over hem. Men wist daar inmiddels dat de betreffende persoon vicepresident van de rechtbank was. Al snel was ook de president van de rechtbank op de hoogte van de gebeurtenissen.

Diezelfde avond kreeg Fernhout bezoek van de officier van justitie, mr. Steeghs, en van de rechter-commissaris, mr. Becker. Ze kwamen niet uit collegiale overwegingen. Aan de keukentafel werd hij op de hoogte gesteld van de gebeurtenissen van die dag. Hun bevindingen zijn in een proces-verbaal neergelegd.

Op 22 oktober 2001 te 19:15 uur hebben wij, mr. I. Becker, rechter-commissaris belast met de behandeling van strafzaken in bovengenoemde rechtbank en mr. M.B.T.G. Steeghs, officier van justitie in het arrondissement Maastricht, ons begeven naar het adres Tongerseweg 58 te Maastricht, het adres van verdachte.

De bel bleek niet te functioneren. Nadat wij hadden aangeklopt, werd de deur geopend door mr. Fernhout. Wij hebben hem gevraagd of we hem even mochten spreken. Mr. Fernhout verschafte ons toegang tot de gang en vervolgens tot de keuken. Op het moment dat wij de woning betraden, arriveerde ook de pleegzoon van mr. Fernhout bij de woning. Hij liep direct door naar de bovenverdieping waar kennelijk werd gewoond. De benedenverdieping was vrijwel geheel leeg en werd kennelijk verbouwd. Er stonden nog enkele meubelstukken die met doeken waren afgedekt. Her en der lagen bouwmaterialen en gereedschappen verspreid. Tussen de voor- en achterkamer bevonden zich twee vaste kasten.

Wij zijn met mr. Fernhout aan de keukentafel gaan zitten. Vervolgens heb ik, mr. Becker, mr. Fernhout verslag gedaan van hetgeen zich die dag in zijn woning had afgespeeld. Omdat mr. Fernhout zichtbaar zeer aangedaan was door wat hem werd verteld, heb ik hem twee keer gevraagd of hij behoefte had aan bijstand van een advocaat of een vriend.

Ik, mr. Steeghs, heb mr. Fernhout erop gewezen dat hij, zoals bekend, niet tot antwoorden verplicht was. Mr. Fernhout deelde ons mede dat hij inderdaad videobanden in zijn bezit had waarop mogelijk fragmenten voorkwamen die strafbare seksuele gedragingen bevatten. Het waren oude banden, de meest recente was zeker zes jaar geleden door hem aangeschaft. Mr. Fernhout benadrukte dat het niet eerlijk zou zijn als hij voor bezit van dit oude materiaal zou worden bestraft. Hij had nog nooit een vlieg kwaad gedaan en de videobanden waren uitsluitend voor gebruik in de privésfeer bestemd.

Ik, mr. Becker, heb mr. Fernhout vervolgens uitgenodigd de gewraakte videobanden alsmede zijn computer vrijwillig af te geven ter inbeslagneming ten einde een doorzoeking te voorkomen. Mr. Fernhout verklaarde hiertoe bereid te zijn, maar merkte op dat zijn computer onklaar was.

Vervolgens heeft mr. Fernhout uit een keukenkast een tas gepakt en is daarmee naar de rechterkast in de woonkamer gelopen. Deze kast bleek niet te zijn ontruimd. Mr. Fernhout heeft de bergplaats onder de houten vloer van deze kast geopend en de bergplaats in onze aanwezigheid geheel leeggehaald. De bergplaats bleek zestien videobanden en vier diskettes in een doosje te bevatten. Deze zijn door mr. Fernhout in de tas gedaan, waarna de tas ons werd overhandigd.

Daarop is mr. Fernhout de trap op gelopen naar de bovenverdieping. Ik, mr. Becker, heb hem op korte afstand tot halverwege de trap gevolgd. Ik hoorde mr. Fernhout tegen zijn pleegzoon zeggen: ‘Tout est fini pour moi.’ Direct daarop kwam mr. Fernhout naar beneden en overhandigde mij, mr. Becker, een computer.

In de gang van de woning heeft mr. Fernhout nogmaals gezegd dat het niet eerlijk was wat hem overkwam. Hij had de bewuste banden immers al in zijn bezit toen art. 240b werd ingevoerd. Vervolgens hield hij een heel betoog over de aanvankelijke bedoeling van de wetgever om bezit van kinderpornografie in de privésfeer ongemoeid te laten, dat minister Sorgdrager bij de behandeling van het wetsontwerp in de Tweede Kamer nog had benadrukt dat het enkel in bezit hebben van het bewuste materiaal niet gelijkgesteld kon worden met het in voorraad hebben, dat het volgens minister Sorgdrager niet de bedoeling was om gebruik in de privésfeer te vervolgen en dat pas in 1998 bleek dat de Hoge Raad een andere mening was toegedaan. Tijdens dit betoog bleef mr. Fernhout herhalen dat het niet eerlijk was.

Om 19:40 uur hebben wij de woning van mr. Fernhout verlaten.

Was getekend:

Mr. I. Becker en mr. M.B.T.G. Steeghs

Gevraagd om commentaar op dit proces-verbaal verklaarde Fernhout:

‘Het proces-verbaal is niet compleet, maar wel heel precies. Mr. Becker vroeg mij letterlijk: “Klopt het dat er banden zijn waarop mogelijk strafbare seksuele gedragingen te zien zijn?” Ik heb bevestigend geantwoord. Op de banden waren seksuele gedragingen te zien en ik had uiteraard geen idee in welk land en in welke tijd de beelden waren gemaakt. Het was dus goed mogelijk dat in het bewuste land en de bewuste tijd een verbod bestond op bijvoorbeeld homoseksuele contacten. Mr. Becker heeft mij niet gevraagd naar mijn oordeel over de strafbaarheid van het aanwezig hebben. Uit het vervolg van het proces-verbaal is overigens wel duidelijk hoe ik daarover dacht. Enkel “aanwezig hebben” was sowieso niet strafbaar, dat was uitgesproken door alle parlementsleden en de minister in koor, alleen de Hoge Raad had de wet verkracht.’

De verdenking

Op 22 oktober 2001 wordt er een gerechtelijk vooronderzoek tegen Fernhout geopend op grond van verdenking van overtreding van art. 240b van het Wetboek van Strafrecht, in die zin dat hij verboden kinderporno in voorraad zou hebben gehad. Wat hield dat artikel in? ‘Met een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft degene die een afbeelding – of een gegevensdrager, bevattende een afbeelding − van een seksuele gedraging, waarbij iemand die kennelijk de leeftijd van zestien jaar nog niet heeft bereikt, is betrokken, verspreidt, openlijk tentoonstelt, vervaardigt, invoert, doorvoert, uitvoert of in voorraad heeft.’

Vanaf 1815 is in Nederland het privébezit van welke vorm van pornografie dan ook altijd vrij geweest. Alleen de handel (het verspreiden) was strafbaar. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw was ook de verkoop niet langer strafbaar. Omdat dit tot excessen leidde, kwam er in 1985 een verbod op de handel in kinderpornografie, maar niet op het bezit. De leeftijd voor kinderpornografie werd op zestien jaar gesteld, omdat vanaf die leeftijd seksuele contacten zijn toegestaan (art. 247 Wetboek van Strafrecht). Het meest vergaand was toen het verbod op kinderpornografie ‘ter verspreiding in voorraad te hebben’.

Voor justitie was het soms lastig te bewijzen dat de verdachte de bedoeling had een hoeveelheid pornografie ook daadwerkelijk te verspreiden. Daardoor leidde het verweer dat die bedoeling er niet was vaak tot vrijspraken. Er werd daarom aangedrongen op aanscherping van het verbod. Die aanscherping kwam er in 1996, toen het ‘ter verspreiding in voorraad hebben’ werd gewijzigd in alleen ‘in voorraad hebben’. Volgens de wetgever bleef er wel een verschil tussen in voorraad hebben en in bezit hebben. In het eerste geval is er een naar buiten gerichte connotatie, in het laatste geval gaat het om materiaal dat strikt voor privédoeleinden aanwezig is. Het strikte privébezit zonder ‘externe connotatie’ (woorden van de toenmalige minister van Justitie Sorgdrager) bleef buiten de strafwet.

Hoewel alle fracties in de Tweede Kamer het erover eens waren dat er een verschil was tussen ‘in voorraad hebben’ (wat strafbaar werd gesteld) en ‘in bezit hebben’ (wat niet verboden was), werd de minister nog eens gevraagd een voorbeeld te geven. Op 6 april 1995 antwoordde Sorgdrager:

‘Ik kom dan op het begrip “in voorraad hebben”. Ik heb in de nota naar aanleiding van het verslag aangegeven, dat dit niet slaat op het privébezit op zich van een enkele afbeelding. Het begrip “in voorraad hebben” heeft een externe connotatie. Het is niet hetzelfde als “in bezit hebben”, maar omvat wel “in bezit hebben”. Het is echter meer dan dat. Als iemand een kastje met een sleutel in zijn huis heeft waarin hij een paar videobanden heeft liggen die heel duidelijk voor hemzelf bedoeld zijn, dan heeft dit niet de connotatie van het externe, wat “in voorraad hebben” heeft. (…) Als iemand in zijn huis een aantal foto’s of banden heeft, heel duidelijk voor zichzelf, dan zit de externe connotatie er niet in.’

Omdat aan de hand van afbeeldingen leeftijden niet kunnen worden vastgesteld maar slechts geschat, werd wettelijk bepaald dat het in voorraad hebben ervan strafbaar is wanneer de gefotografeerde ‘kennelijk de leeftijd van zestien jaar nog niet heeft bereikt’. Het woord ‘kennelijk’ drukt uit dat het moet gaan om afbeeldingen waarvan zonder meer duidelijk is dat de betrokkene onder de zestien jaar is. Er moet dus geen twijfel over mogelijk zijn.

In 2002 is de wet weer veranderd; nu was er sprake van een strafbaar feit wanneer de gefotografeerde ‘kennelijk of schijnbaar de leeftijd van achttien jaar nog niet heeft bereikt’. Waarom?

Fernhout: ‘Waarom? Omdat mensen weer hysterisch zijn geworden als het over seks gaat. Als je zeventien bent, mag je wel beroepsmilitair worden en je in Uruzgan overhoop laten schieten, maar je mag niet beslissen dat je het niet erg vindt om gefotografeerd worden.’

De wijziging van 2002 was voor de zaak-Fernhout niet relevant omdat strafwetten niet met terugwerkende kracht mogen worden toegepast. In deze zaak was de centrale vraag dus steeds of de betrokken personen al dan niet buiten twijfel onder de zestien waren.

In het verdere verloop van het onderzoek stonden, afgezien van de gang van zaken in de woning van Fernhout, twee juridische vragen centraal: was er sprake van ‘in voorraad hebben’ in de zin van de wet en hadden de op het materiaal voorkomende personen ‘kennelijk de leeftijd van zestien jaar nog niet bereikt’? De tweede vraag leidde tot een ware veldslag tussen door het Openbaar Ministerie ingeschakelde deskundigen en de verdediging. De eerste vraag was door minister Sorgdrager eigenlijk al heel duidelijk beantwoord met ‘nee’. Desondanks is de rechterlijke macht hieraan voorbijgegaan. Tekenend is dat geen van de twintig (!) rechters die over de zaak hebben moeten oordelen, het heeft aangedurfd om uit te leggen waarom een klinkklare regel van de wetgever voor Fernhout niet gold. Moest Barbertje hangen?