Victor ten Hove

Ongeschreven wetten

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Victor ten Hove, 2006

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Anne Domday/Corbis/tcs

ISBN 978 90 445 3446 7

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Geachte heer Van der Veer,

Van harte gefeliciteerd met uw benoeming tot directeur-generaal van dit ministerie. Zoals afgesproken zult u worden belast met de portefeuille Opsporing en Vervolging, alsmede met de vorming van de eenheid van het departement die belast is met de behandeling van kwesties inzake de rechtshandhaving in het algemeen.

Het Koninklijk Besluit inzake uw benoeming gaat hierbij.

Ik hoop op een vruchtbare samenwerking.

Met vriendelijke groet,

De minister van Veiligheid,

(Volgt een onleesbare handtekening)

Er was een mooi boeket bloemen bij, ook van de minister. Blauwe en witte met veel groen. Ze waren in een lelijke glazen vaas gezet. Clemens ergerde zich eraan. Hij kon een mooi boeket bloemen zeer waarderen, maar eigenlijk hield hij niet van bloemen binnen. De stof die ze na enige tijd afscheidden werkte op zijn luchtwegen. Thuis zouden ook wel bloemen bezorgd zijn, bedacht hij. Van bestuurders en anderen met wie hij in zijn nieuwe functie te maken zou krijgen. Hij had het bij collega’s ook gezien, een huis als een bloemenwinkel.

Clemens keek nog eens naar de brief. Dit was wat hij had gewild. Voorlopig tenminste. Directeur-generaal van het nieuwe ministerie van Veiligheid en speciaal de strafrechtelijke handhaving. De functie zelf zou inhoudelijk niet erg veel nieuws brengen, maar een directeur-generaal had wel een heel andere positie dan een directeur. Hij vroeg zich af of hij zijn ambities zou kunnen waarmaken met de mensen die nu de sleutelposities innamen. Over een aantal van hen had hij zo zijn twijfels. Niets overhaasten, hield hij zichzelf voor.

Peinzend keek hij om zich heen. Een deprimerende omgeving. Werkelijk alles was uit de kamer verwijderd, maar de sporen van eerdere bewoning waren duidelijk zichtbaar. Er waren afdrukken van een bureau, een tafel en stoelen op de vloerbedekking en donkere strepen waar schilderijen aan de muur hadden gehangen. Er was tijdelijk wat meubilair neergezet dat duidelijk niet voldeed aan de eisen voor een kamer van een directeur-generaal. Het voordeel was dat hij zelf, zonder dat daarover weer gediscussieerd hoefde te worden, iets nieuws kon uitzoeken. Voorlopig moest hij het doen met een oud, nogal pompeus bureau dat vast van een of andere minister was geweest.

De wanden moesten geverfd worden en in zijn functie had Clemens ook recht op gordijnen. Hij zag al voor zich hoe het moest worden. Een functioneel bureau, recht en zonder gewichtigdoenerij. Een flinke vergadertafel. Geen zitje, dacht hij, dan blijven de mensen maar plakken. Een schilderij aan de lange wand, een boekenkast met de serie prachtige oude boeken die hij van de ene functie naar de andere had meegesleept. Ze waren van een overleden collega geweest en daarna van niemand. Morgen zouden zijn persoonlijke spullen komen. Dan werd de kamer tenminste een beetje van hemzelf. Als iedereen naar huis was luisterde hij graag naar een cd en hij durfde dan de volumeknop ook iets verder open te zetten. Natuurlijk was hij dan niet echt alleen. Er waren altijd mensen in het gebouw. Nu zou de kamerbewaarder wel wachten tot hij vertrok.

Ook thuis zegende hij de momenten dat hij alleen was. Geen Anke, geen kinderen.

Licht moest de kamer worden, lichte meubels en lichte vloerbedekking. Hoogpolig tapijt vond hij ordinair. Donkere tinten mochten misschien meer macht en gezag uitstralen, maar Clemens werd er somber van.

Delen van de oude departementen van Justitie en van Binnenlandse Zaken vielen nu onder hem. Dat zou een behoorlijke papierwinkel met zich meebrengen. Bovendien waren er lopende dossiers en verschillende politieonderzoeken naar zaken van nationaal belang. Nu de politie direct onder de minister van Veiligheid ressorteerde, hield het departement zich ook meer op de hoogte van de belangrijkste onderzoeken. En natuurlijk was er de ramp in Rotterdam, die de definitieve stoot had gegeven tot de oprichting van het nieuwe ministerie. Na bijna een halfjaar zat er nog steeds geen echte voortgang in het onderzoek. Het was een politieke bananenschil voor de nieuwe minister en misschien wel voor het hele kabinet.

Morgen was de verhuizing. Hij moest dan maar vroeg komen en meteen kennismaken met de mensen van de directies. Dat zouden ze op prijs stellen. De meesten kende hij natuurlijk wel. Zij waren als het ware meeverhuisd met de onderdelen Openbare Orde en Veiligheid van Binnenlandse Zaken, met Strafrechtelijke Handhaving van Justitie en nog wat kleinere afdelingen. Clemens had graag gezien dat de nieuwe directie Terrorismebestrijding ook onder Opsporing en Vervolging zou vallen, maar om een onduidelijke reden was dat niet gebeurd. In elk geval had hij nu de hele justitiële taak van de politie plus het Openbaar Ministerie onder zich. Dat laatste zou wel de nodige problemen geven, want het om wilde altijd direct met de minister communiceren en vond niet dat daar een of andere directeur-generaal tussen moest staan.

Clemens had over dit punt al meteen enkele aantekeningen in zijn notitieboekje gemaakt. Er zouden ongetwijfeld coördinatieproblemen gaan ontstaan tussen Opsporing en de Veiligheidsdienst. Hij was niet zo ver gegaan om er een brief of een notitie over te schrijven. Het zou kunnen dat men hem dan zou zien als iemand die graag zijn macht uitbreidde. Maar hij wilde wel voorkomen dat hem zou worden verweten de problemen niet voorzien te hebben. Ook het gedrag van het om zou hij nauwkeurig noteren. Er waren in het verleden al veel problemen geweest en de pers lag voortdurend op de loer om een nieuw schandaal aan de kaak te stellen.

Aan Clemens was groei in het vooruitzicht gesteld. Bescheiden natuurlijk. Er moest altijd met geld gewoekerd worden bij veiligheidstaken. Clemens kon zich daar regelmatig kwaad over maken, wanneer er klachten kwamen over onvoldoende optreden van de politie, over onvoldoende mogelijkheden om criminelen en potentiële terroristen op te sporen en te vervolgen.

Clemens vouwde de brief van de minister op en stopte hem in de hangmap met het etiket ‘diversen’. Bij elke nieuwe functie had hij als een van zijn eerste activiteiten etiketten op een serie hangmappen geplakt en die in een bepaalde volgorde in een bureau geplaatst. Tevreden keek hij naar de mappen, die weldra gevuld zouden worden.

‘Is het goed dat ik naar huis ga?’

Clemens keek op. Het was Aukje. ‘Ja, ga maar.’ Goede Aukje. Toen hij de nieuwe functie kreeg was ze ontroostbaar. Maar omdat er nog geen secretaresse was, kon ze met Clemens mee. Clemens was daar blij om. Aukje wist precies hoe hij alles wilde hebben. Hij vertrouwde haar voor honderd procent. Ze was ongeveer de enige van wie hij dat kon zeggen. Peter Vogels, zijn persoonlijk assistent, vertrouwde hij ook, maar die was slordig. Clemens was er nooit zeker van of Peter wel wist tegen wie hij wat wanneer had gezegd.

‘Wilt u nog iets hebben? Spa rood?’

‘Graag. Heb je nog huiswerk voor morgen?’

‘Ja, komt eraan.’

Toen Aukje verdwenen was, pakte Clemens zijn notitieboekje. Een lijstje met afspraken en acties stond er nog niet in. Wel noteerde hij wat hij had gedaan, wie hij had gesproken en waarover.

2

Aan de vorming van het ministerie van Veiligheid was heel wat voorafgegaan. En zonder de ramp met de chloortrein en de brief met de suggestie van een terroristische aanslag was het er waarschijnlijk niet eens van gekomen. De brief had zijn werk goed gedaan.

De ramp kwam op het juiste moment, vlak voor de verkiezingen. In de jaren ervoor was de criminaliteit enorm toegenomen en daarmee ook de druk op politie en justitie. Het ging niet zozeer om de gewone dagelijkse delicten, maar vooral om geweld in georganiseerd verband. Gewelddadige overvallen, afrekeningen in het criminele milieu en geweld met een racistisch motief. De groei van het aantal jeugdbendes was alarmerend. De terroristische dreiging nam toe, hoewel dat door velen om verschillende redenen werd ontkend. Zelfs nog na de vondst van tekeningen en plattegronden van Schiphol en kaarten van Rijnmond in het huis van een man die in staat werd geacht aanslagen te plegen.

Ook waren er signalen geweest, zoals bommeldingen, schriftelijke bedreigingen, onverklaarbare uitval van elektriciteit en computersystemen. De rage van de kogelbrieven was min of meer voorbij, maar andere bedreigingen aan het adres van politici en industriëlen zorgden voor veel onrust. De kosten van de beveiliging begonnen behoorlijk op te lopen. Er werden personen opgepakt die werden beschuldigd van extremisme, zowel rechts als links als moslim. Altijd mankeerde er iets aan het bewijs of aan de manier waarop gegevens waren verzameld, zodat er van veroordelen weinig terecht was gekomen. De Tweede Kamer drong telkens weer aan op maatregelen en de Beweging voor Vernieuwing, die voortdurend het falen van de overheid aan de kaak stelde, scoorde steeds beter in de opiniepeilingen.

Er moest dus iets gebeuren. Toch nam de politiek maar zelden fundamentele beslissingen, tenzij er iets ingrijpends voorviel. De chloortrein, de veronderstelling dat er sprake was van een terroristische aanslag en de opkomst van de brede Beweging voor Vernieuwing zorgden in dit geval dat het niet bij krachtige taal bleef.

De BvV had in Hans Zoomers een charismatisch politiek leider die brede groepen van de bevolking aansprak: good looking, ontwikkeld genoeg voor de bovenlaag van de samenleving. Een man met een vrouw en kinderen, volks genoeg om ook bij de minder bedeelden gehoor te vinden. Iemand die perfect aanvoelde wat er onder de mensen leefde. Doordat de partij van Zoomers uitstekend inspeelde op het algemene gevoel van onvrede, was ze in één keer met twintig zetels in de Kamer gekomen. De ramp in Rotterdam had het laatste zetje gegeven. Twintig zetels. Niet slecht voor een nieuwkomer. Ze zaten nog in de oppositie, maar stonden klaar om te gaan regeren. En de volgende keer zou het er vast van komen. Wanneer dat zou zijn, was ongewis. Het kabinet was al vanaf het begin niet stabiel. Er waren te veel incidenten, te veel politieke meningsverschillen tussen de coalitiepartners.

De C van de christenen was meer de C van conservatief geworden. De echte Conservatieven hadden de aansluiting met de nieuwe trend verloren en zochten naar een koers.

Clemens was nooit lid geweest van een politieke partij, omdat hij zich niet had willen vastleggen. Wel had hij diverse stromingen het gevoel kunnen geven dat hij ermee sympathiseerde. De BvV was aantrekkelijk, maar lid worden was nu nog riskant. Hij had zich bereid verklaard zo nu en dan te adviseren en daarmee te tonen dat hij zich met de Vernieuwers verbonden voelde.

Na een discussie van meer dan vijf jaar en de vorming van twee commissies van de regering, waarvan één heuse staatscommissie, plus een initiatief van een groep mannen afkomstig uit overheid, politiek en bedrijfsleven die een commissie ‘uit de samenleving’ hadden gevormd, was uiteindelijk in het laatste regeerakkoord vastgelegd dat het ministerie van Veiligheid er zou komen. Punt. Dat was de enige manier om tot zo’n besluit te komen: het laten bepalen door mensen die niet te veel verstand hadden van alle argumenten die ooit in het verleden waren gebruikt tegen een combinatie van taken van Justitie en Binnenlandse Zaken. Alleen zo kon een einde gemaakt worden aan de eeuwige discussie over spreiding van macht en verantwoordelijkheden waardoor iedereen zijn gang kan gaan en niemand ooit ergens op aangesproken kan worden. Altijd was er weerstand van de politie tegen zeggenschap op nationaal niveau en tegen Justitie, uit angst om de zelfstandigheid te verliezen. Inmiddels hadden de politiechefs veel terrein moeten prijsgeven. Eerst een klein beetje, toen de nationale recherche werd gevormd en de kernteams voor de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit werden opgeheven. Daarna met de vorming van de nationale politie, in plaats van de regiokorpsen. En nu was er dan één minister, en dus één departement dat alles te zeggen had over de politie, inclusief de openbare orde.

De bevoegdhedenstrijd tussen politie en Veiligheidsdienst zou nog wel blijven. Net als de weerstanden van het Openbaar Ministerie tegen ‘Den Haag’, de angst dat de politiek zich met zijn werk zou bemoeien. Terwijl de dames en heren zelf alleen verantwoording aan de rechter wilden afleggen. Clemens ergerde zich daar al jaren aan. En hij was niet de enige.

Met één pennenstreek waren alle problemen en bezwaren van tafel geveegd. En de meeste tegenstanders hadden tijdig eieren voor hun geld gekozen, zodat de daadwerkelijke vorming van het ministerie van Veiligheid betrekkelijk geruisloos was verlopen.

Clemens had het burgerinitiatief, dat bekendstond als de commissie-Voerman, goed kunnen adviseren. Als lid van een van de Haagse Rotaryclubs en van De Witte kende hij Voerman en ook een aantal andere leden van de commissie vrij goed. Het was ook geen wonder dat Evert Vergoor, een goede vriend van Voerman en tevens lid van de commissie, de eerste minister van Veiligheid was geworden. Clemens had liever gezien dat Voerman zelf die post had gekregen. Maar Voerman was lid van de BvV en het ministerschap was daarom voorlopig onbereikbaar. Vergoor was geen sterke figuur, een beetje naïef, maar hij was van de Conservatieven en dus van de juiste partij voor deze post.

3

Clemens sloot zijn notitieboekje en meldde zijn chauffeur dat hij wilde vertrekken. Hij moest eraan wennen in het vervolg niet meer zelf te rijden of een dienstreis per trein te maken. Veel van zijn nieuwe collega’s hechtten bijzonder aan de auto met chauffeur en veel ambtelijke directeuren snakten naar dit statussymbool. Clemens vond het een nadeel van de functie van directeur-generaal. Nu moest hij de chauffeur zeggen dat hij naar zijn moeder gebracht wilde worden. Wat had die man daarmee te maken?

Clemens ging naar de wc en bekeek zichzelf nauwkeurig in de spiegel. Hij haalde zijn hand over zijn kin. Morgen zou hij zijn scheerapparaat hebben en zijn overige toiletartikelen. Eigenlijk had hij een andere das moeten omdoen. Deze kleurde niet helemaal bij zijn pak. Wrevelig sloeg hij met zijn handen op zijn schouders om denkbeeldige schilfertjes te verwijderen. Clemens vond dat bijna net zo erg als een vette rand in een jasje. Hij verbaasde zich er nog steeds over hoe sommige mannen erbij liepen, in hobbezakken van pakken. Nog erger waren mannen die meenden dat ze in een trui op hun werk konden komen. Bij Justitie, zijn vorige werkgever, zag je dat niet veel. Maar bij andere departementen werden soms zelfs sandalen gedragen …

Vrouwen die carrière wilden maken hadden het beter begrepen. Die droegen een mantelpak, duur, mooi, maar onopvallend. Verstandig, vond Clemens. Elke extra vrouwelijkheid deed naar zijn mening afbreuk aan het gezag. Echt vrouwelijke vrouwen waren er trouwens niet veel in zijn omgeving, behalve natuurlijk secretaresses en vrouwen in het middenkader. Daar zaten leuke, intelligente meiden bij. Het huiselijk leven met man en kinderen verhinderde hen om verder carrière te maken. Zo hoorde het ook, vond Clemens. Het was al druk genoeg, je kon het hun aanzien. En de overheid was nog niet toe aan een carrière in deeltijd. Eén vrouw vormde een uitzondering: de voorzitter van het Openbaar Ministerie. Ze zag er goed uit, had een kind en een man. Verder wist hij niets van haar. Dat intrigeerde hem. Hij kon geen vat op haar krijgen, wat maakte dat hij zich, tot zijn eigen ergernis, onzeker voelde in haar nabijheid. En volgens hem wist zij dat ook, wat het er niet beter op maakte. Haar naam kwam regelmatig voor in zijn vorige notitieboekjes.

4

‘Dag, schat, hoe gaat het? Goed zeker. Ach, ik ben zo trots op je. Hoe was je eerste dag? Heb je een mooie kamer? En een aardige secretaresse?’

‘Ho, mam, niet alles tegelijk.’

‘Ellen en Hans van Hemert, je weet wel, met wie pap en ik bridgen, hadden dat artikel over je in de krant gelezen. Ze zeiden dat je vast nog wel verder carrière zou gaan maken. Misschien kun je wel minister worden. Dat zeiden pap en ik ook nog tegen elkaar. Hè, Leo? Leo!’

Zijn vader zat achter de krant en reageerde niet.

‘Wat vindt Anke ervan? Pap en ik zeiden nog tegen elkaar: ze mag wel blij zijn dat ze met jou is getrouwd.’

Clemens sloot even zijn ogen en nam een slok van de wijn. Een mooie elzasser, op de goede temperatuur. Zijn moeder had er verstand van. Hoewel hij er nooit helemaal achter kwam of het niet eerder zijn vader was die zich de kennis van eten en drinken had eigen gemaakt.

‘Er was nog niet zoveel te doen vandaag. Ik heb veel brieven gehad met felicitaties.’

‘Wat aardig. Waren er leuke brieven bij, van bijzondere mensen? Ik ben toch zo blij voor je. Je verdient het ook. Je blijft zeker wel eten, hè? Ik heb speciaal voor jou ravioli met spinazie gemaakt. Ik ga naar de keuken, praat jij maar even met pap. Of ga anders mee.’

Sinds hij het huis uit was gegaan om te studeren, kwam Clemens vaak en graag thuis. Thuis, thuis, thuis, dacht hij. De herhaling van het woord maakte dat de betekenis verdween.

Clemens had een sterke band met zijn moeder. Het voelde niet onprettig. Tegenover Anke bracht hij zijn regelmatige bezoeken als een verplichting. Om iets terug te doen voor alle aandacht die zijn moeder aan hem had moeten geven toen hij in zijn jeugd zo vaak ziek was. Hij was de jongste van vier kinderen. Mam zei altijd dat ze van hem pas echt had kunnen genieten. Zo fijn dat hij er was toen Leo steeds meer in het buitenland moest werken. Hij was een echte kameraad geworden.

Clemens had het in zich om een ideale man te worden: mooi, intelligent, ontwikkeld, sportief.

Clemens keek naar zijn moeder, die de pasta afgoot en de inhoud van de pan in een schaal deed. Heel lang had ze iets meisjesachtigs gehouden. Nu begon ze echt ouder te worden. Maar ze bleef zich goed verzorgen. Clemens hield niet van oude mensen. Hun wereld werd steeds kleiner, hun onderwerpen van gesprek steeds beperkter. Hij vroeg zich af wat ze de hele dag deed. Zijn vader leek zich aan alles te onttrekken.

Clemens liep met de schaal in zijn hand achter zijn moeder aan, de eetkamer in. Er was feestelijk gedekt. Ineens irriteerde hem dat. Maar toch was het ook lief.

‘Het is goed dat er een ministerie van Veiligheid is’, zei zijn vader ineens. ‘Dan kan er eindelijk daadkrachtig opgetreden worden. Ze moesten al die criminele jongeren harder aanpakken. En dat geval met die chloortrein. Ik zeg: hard optreden. De daders een flink aantal jaren achter slot en grendel!’

‘Daar doet Clemens nu iets aan, toch?’

‘Dat gaat zomaar niet, mama. De politie zal eerst de daders moeten opsporen en dan moet het Openbaar Ministerie ze vervolgen. En vervolgens moet de rechter straffen. En er moeten genoeg cellen zijn voor de gestraften.’

‘Als jij daar niets aan kunt doen, wie dan wel?’

Eigenlijk niemand, dacht Clemens.

‘Iedereen moet het willen.’

‘Waar blijft al dat geld toch dat in de criminaliteitsbestrijding wordt gestoken? Bij ons in het bedrijf was het duidelijk: als je investeerde, keek je wat eruit kwam. Gebeurt dat bij de politie niet? En hoe komt het dat het om steeds meer fouten maakt? Vanochtend alweer zoiets in de krant. Waarom neemt de minister niet gewoon het heft in handen?’

‘Het om is min of meer onafhankelijk en kan alleen in bijzondere gevallen opdrachten krijgen. Principes van de rechtsstaat en zo.’

‘Die mensen staan buiten de realiteit. Onafhankelijk of niet, er moet iets aan de criminaliteit gedaan worden.’

‘Zullen we over iets anders praten?’

Clemens werd moe van dit soort discussies. Overal waar hij kwam, aan elke borreltafel had hij het gevoel dat hij zich moest verdedigen. Het was niet de eerste keer dat zijn vader dit onderwerp aan de orde stelde. Het leek alsof hij met het ouder worden ongenuanceerder werd.

5

Clemens werd voor de deur van zijn huis afgezet.

‘Morgen om halfacht. Dan ben ik op tijd voor de verhuizers.’

‘Die komen om zeven uur, meneer.’

‘Dan moeten ze maar vast beginnen.’

‘Goedenavond, meneer.’

Clemens had besloten zich niet te laten tutoyeren, hoewel hij wist dat zijn collega’s dat wel deden. Hij vond het te familiair en bovendien zou het precedenten scheppen. Afstand schept gezag.

Het waren regels die Clemens zichzelf had gesteld. Afstand houden, niet te veel praten, een minimaal gebruik van alcohol. Drank maakt loslippig.

Vroeger was afstand houden gemakkelijker. De omgangsvormen waren formeler en gezag hing meestal samen met de functie. Clemens had nauwkeurig gekeken naar de mensen aan wie gezag werd toegekend en naar hen bij wie het altijd ter discussie stond. Hij wist dat het belangrijk was tijdens een vergadering niet te veel te zeggen en aan het einde van de behandeling van een agendapunt een onofficiële samenvatting te geven. Je werd dan als een natuurlijke voorzitter beschouwd.

Clemens had zichzelf daarin getraind, en met resultaat.

Hij stak de sleutel in het slot en pas toen hij binnenstapte, reed Dirk weg. Keurig, dacht hij. Eerst wachten tot je passagier binnen is voordat je vertrekt.

‘Wat ben je laat.’

‘Ik zou eerst naar mijn ouders gaan, dat wist je toch? Liggen de kinderen al in bed?’

‘Het is tien uur. Waarom kom je na zo’n eerste dag niet gewoon naar huis?’

Clemens zei niets.

‘Wil je wat drinken?’

‘Nee, ik ga nog even naar boven en dan vroeg naar bed. Ik ben moe.’

Boven in de gang lag een hoop rommel van Carel en Eef. Clemens ergerde zich voortdurend aan het gebrek aan ordelijkheid van zijn puberende kinderen. Zo was hij vroeger niet geweest. Al van jongs af aan ruimde hij zijn spullen op, maakte hij lijstjes en probeerde zich daaraan te houden. Het was niet erg als dat niet lukte. Het gaf zin aan de tijd. Zo was er nooit leegte. Nu begon elk nieuw notitieboekje met gedragsregels, die in de loop van de jaren nauwelijks wijzigingen hadden ondergaan. Regels waarin hij zichzelf oplegde zijn gevoelens te beheersen, zijn gedrag te controleren. Hij had de neiging mensen in een bepaalde stemming te veel te vertrouwen en hun dingen te vertellen waar hij achteraf spijt van had. Hij had geleerd zich niet te veel te hechten, niet kwetsbaar te zijn. Dat waren de hoofdlijnen. Zo had hij zich niet alleen aangewend de zorg voor zijn uiterlijk te plannen, maar ook zijn geestelijke ontwikkeling. Hij maakte een plan voor het lezen van boeken en voor het leren kennen van muziek.

Hij vond het jammer dat hij nooit had geleerd een instrument te bespelen. Zijn moeder had er niets in gezien. Muziek speelde geen belangrijke rol in haar leven en aan opera had ze ronduit een hekel. Toen hij haar vertelde van zijn bestuursfunctie bij het Residentieorkest, had ze meewarig haar hoofd geschud. Clemens kon intens van muziek genieten en er zelfs naar verlangen. Die emotionele wereld was de wereld waarin hij Anke had leren kennen. Anke speelde viool. Daar was hij jaloers op. Maar ook met haar kon hij zijn gevoelens niet delen. Hij geneerde zich ervoor.

Clemens had ontdekt dat er muziek was die een onmiskenbaar erotische uitwerking op hem had. Zou dat bij anderen ook zo zijn? Zou een dirigent die de klankorgieën van Wagner dirigeert daar een erectie van krijgen? Hij wist dat musici na een concert vaak een dringende behoefte aan seks hebben. Net als een chirurg na een inspannende operatie. Primitief eigenlijk. En ontluisterend.

Clemens maakte een planning voor de volgende dag. Hij zou de drie directeuren ontmoeten die onder zijn directoraat-generaal vielen. De directeur Opsporing en de directeur Politiebeheer kende hij al, de directeur Preventie en Handhaving was nieuw.

Verder stond een interview op het programma met Fred Velden, een journalist van de nrc, over zijn nieuwe functie. De minister had er toestemming voor gegeven. In zijn oneindige goedheid, dacht Clemens cynisch. Tegenwoordig moesten alle contacten met de pers van tevoren gemeld en goedgekeurd worden. Een gevolg van het ongebreideld gebruik van het vermeende recht op vrije meningsuiting door de ambtenarij in het recente verleden.

’s Middags zou er een bijeenkomst zijn over de voortgang van het onderzoek naar de ramp in Rotterdam. Clemens had daarvóór een uur gepland voor zichzelf, om weer het overzicht te krijgen over het verloop van het onderzoek tot nu toe. Het was een richting op gegaan die achteraf helemaal verkeerd was gebleken. Een ramp op zichzelf.