Abnousse Shalmani

Khomeini, Sade en ik

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Khomeiny, Sade et moi, verschenen bij Grasset, 2014

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2014

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Abnousse Shalmani

isbn 978 90 445 3451 1

nur 320/302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Teheran, 1983

Dat ik als meisje de behoefte voelde me op school uit te kleden, kwam niet doordat het er zo warm was. Het was bedoeld als provocatie. Een provocatie van dezelfde orde als bokspringen in de gebedzaal van de moskee bij school. Het was iets lichamelijks.

Ik wil dat ding niet dragen! Bovendien is het lelijk. Nee! En met de logica die kinderen eigen is: als het dan toch moet, zul je eens wat zien! Ik zal me wreken! Ik zal die grijze hoofddoek die te strak zit dragen, maar dan zul je eens wat zien. En velen zagen hem. Mijn kont.

Ik wil geen sluier dragen. Maar als ik naar school ga, moet ik wel, ook als ik naar buiten wil om te winkelen of om vrienden te bezoeken. Ik doe het. Maar zodra de dag om is, doe ik hem af. En niet alleen de grijze kap-hoofddoek. De voorgeschreven jurk en de eveneens voorgeschreven broek, alles even grijs. Ik verstop me in het trappenhuis of ik zoek mijn toevlucht in de wc vlak voor mijn vriendinnen zich naar de uitgang begeven. Ik trek alles uit of soms hou ik mijn onderbroek aan, al naar gelang mijn stemming. Daarna stop ik alles in mijn schooltas en trek ik een sprintje naar de grote buitendeur, waarbij ik probeer de zwartjurken[1] te ontlopen die een stormloop op mijn blote kont inzetten. Ik tel de punten: een ontlopen zwartjurk een halve punt, twee ontlopen zwartjurken een heel punt, een zwartjurk die uitglijdt over de slippen van haar chador twee punten, enzovoort. Ik win iedere keer: ze kunnen niet hard lopen in een chador. Ik eindig in de auto die op me staat te wachten met de chauffeur – die ook de tuinman is – van het grote huis in Teheran waar mijn oudtante en mijn oudoom met mijn twee jongste tantes wonen. Mijn ouders wonen vlakbij in een flat – mijn vader was gesteld op zijn vrijheid – maar het grootste deel van onze tijd brengen we in het grote huis door. Ik trek mijn onderbroek en mijn witte T-shirt weer aan, in de auto heeft bloot zijn geen zin. De chauffeur-tuinman zal alles doorbrieven, weet ik al. De laatste keer dat hij het deed heb ik hem in de tuin achternagezeten met de spuit van de tuinslang. Hij vindt mij niet aardig en ik hem niet; hij heeft een hekel aan mijn katten die in de tuin huizen en zijn werk tenietdoen; ik heb een hekel aan hem omdat hij de enige is die niet lacht om mijn dwaze wedren in mijn blootje. Als hij zich ‒ nog eens ‒ bij mijn oudtante beklaagt, ruk ik de laatste tulpen die hij geplant heeft uit de grond.

Waarom vond ik het zo leuk om mijn vertoning te herhalen? Allereerst was het geinig. Het is altijd leuk voor een kind van zes om volwassenen te laten rennen. Deze volwassenen nog meer dan andere. Onhandig in hun zwarte chadors zaten de zwartjurken me achterna. De hysterie die de naaktheid van een meisje teweegbrengt is verbazingwekkend. Ik had lol, mijn vriendinnen hadden lol, ik bracht de zwartjurken tot razernij, ik maakte mijn familie ongerust. Ik was bij een heleboel mensen in het middelpunt van de belangstelling komen te staan, ik was voor mijn vriendinnen, zelfs de oudste, een heldin geworden. En niet één belangrijk persoon, noch mijn vader, noch mijn moeder, noch mijn tantes en oom, heeft me daar ooit voor gestraft. Ze vroegen zich ongetwijfeld af of ik niet een beetje achterlijk was om het na elke keer dat ik van school was gestuurd nog eens te doen, zodat mijn moeder en de chauffeur-tuinman er de zenuwen van kregen. Maar nadat ze zo’n vreemde wedren met achtervolging van me een keer hadden meegemaakt, moesten ze eerder lachen dan dat ze zich bezorgd maakten over mijn geestelijke gezondheid. Zolang de zwartjurken hun werk voortzetten, mijn stad en mijn kindertijd zwart kleurden, zou ik doorgaan met me uitkleden.

Maar ik was niet de enige die dit spel speelde. Naaktheid was iets wat iedereen bezighield, vlak vóór en ná de Revolutie van de mollahs. Ik hoor nog de vragen, bespeur nog de aarzelingen, de spanning om een rok die te veel van de enkels liet zien of een bloes die te diep was uitgesneden voor een diner bij die en die. Inspectie van het lichaam voor het uitgaan was een noodzakelijk ritueel. ‘Je bent stapelgek! Zo kun je de deur niet uit!’ luidden de strenge woorden voor je de buitenwereld betrad. Want de zedenpolitie en de bewakers van de Revolutie hielden een oogje in het zeil, op elke straathoek. Ze keken naar de mannen en vrouwen die langsliepen en bespiedden hen met ongezonde aandacht, een algemeen aanvaard voyeurisme, een ‘gluren’ volgens het boekje, speurend naar het kleinste stukje huid dat aan de waakzaamheid van de mensen thuis was ontsnapt. De blik van baardmannen en zwartrokken is geen discrete blik. Zij die het verdwijnen van het lichaam voorstaan en de mensen die het wagen de ogen op te slaan beschimpen, laten hun doordringende blik gaan over een angstige menigte, ze kleden de mensen uit in naam van de wet.

Ik snapte niet hoe het kon dat ik de enige was die haar kleren uittrok. En iedere dag getuige zijn van het ritueel dat mijn moeder en mijn tantes zich in een sluier hulden maakte me opstandig: ze bedekten zich braaf voor ze de deur uit gingen – ook al scholden ze elke keer, als een bezwering, op Khomeini en alle baardmannen ter wereld. Maar de kindertijd wil helden. En het is maar zachtjes uitgedrukt als ik zeg dat baardmannen voor mij geen helden waren. Mijn moeder en mijn tantes hadden ook niet geprobeerd hun sluier af te doen, te verscheuren, te vertrappen, zoals ik met mijn eerste hoofddoek had gedaan die ze me lieten uitproberen. Hun gebrek aan opstandigheid maakte mij juist opstandig.

Op een ochtend echter was mijn moeder heel onrustig wakker geworden. Mijn broer was net geboren, ze was uitgeput. En terwijl ze met mijn kap-hoofddoek in de hand stond, gooide ze hem op de grond en haalde een rode hoofddoek met Indiase motieven die ook nog eens doorzichtig was uit haar la tevoorschijn. Ze bond hem om mijn kin. Natuurlijk kwam ik niet door de kledingcontrole bij de ingang van de school. Ik werd meteen teruggestuurd naar huis. Ook al herhaalde ze deze opstandige daad mijn hoofd betreffend nooit meer, ik herinner me haar schalkse glimlach toen ik twintig minuten na mijn vertrek uit de auto stapte. Was het alleen maar omdat ze haar oudste die dag bij zich wilde hebben? Of had de dwaasheid van al dat grijs dat haar dochtertje bedekte haar ertoe gedreven me met iets roods te kleden? Doet er niet toe, die dag was ik echt heel trots op mijn moeder.

En de mannen? Hoe stelden die zich teweer? Helemaal niet! Ze waren allemaal net zo. Ze durfden hun armen of hun kuiten ook niet te laten zien. En er waren maar weinig mannen die geen snor en baard droegen. Als vrouwen het waagden gekleurde hoofddoeken te dragen, en mannen een stropdas, als vrouwen – toch – hun lippen stiftten of mannen een Hawaïaans hemd met bloemetjes durfden aantrekken, werden ze al snel tot de orde geroepen door een gang naar het politiebureau op de hoek of naar een winkel – gisteren nog een theesalon of een speelhal – die was omgebouwd tot een kantoor voor het toezicht op zedelijk gedrag. Daar werd hun met veel geschreeuw en gescheld de les gelezen. Erger nog. In zulke gevallen hing de cel je boven het hoofd. Een heuse cel, in een heuse gevangenis. Als je de baardmannen en de zwartrokken moest geloven waren een blote onderarm of gemanicuurde handen niets minder dan een ontkenning van God en een blijk van ontrouw jegens ayatollah Khomeini – altijd hij. Mijn blote kont was dus de ergste belediging, je reinste opstand. Hoewel ik het mechanisme van de uiterst besmettelijke angst nu begrepen heb, kan ik de gedachte nog steeds niet verdragen. Het gemak waarmee iedereen op iedereen is gaan lijken, blijft een angstwekkend vreemd fenomeen. En als alle mensen overal in de straten van Teheran opeens hun kleren hadden uitgetrokken? Zou Khomeini het leger erop afgestuurd hebben om op een blote mensenmassa te schieten? Misschien had de Revolutie dan geen dag langer geduurd.

De bewakers van de Revolutie waren heer en meester op straat en het was uitgesloten dat ik me daar kon uitkleden. Ze waren nog strenger dan de zwartjurken op het schoolplein. Je kon niet tegen ze op, ze waren overtuigd van hun goede recht, ze wonnen altijd. Niet alleen werd ik altijd begeleid, ook droeg ik een sluier, al was dat voor meisjes jonger dan acht op straat niet verplicht. Het hing er helemaal van af naar welke wijk je moest. Op de markt of in de buurt van overheidsgebouwen bedekte mijn moeder altijd mijn hoofd, maar in de nette wijken in het noorden van Teheran mocht mijn haar zichtbaar blijven. Iedereen was geobsedeerd door het lichaam of eerder door de afwezigheid van lichamen. Teheran werd alleen nog maar bevolkt door gezichten.

Mijn jongste tante – mijn lievelingstante, graag pronkend met een royaal decolleté – was ten tijde van de Revolutie in Parijs. Vlak erna keerde ze, voor een vakantie, terug naar Teheran – ze was lange tijd de meest optimistische van haar zusters voor ze in de val van de verbittering liep. In het vliegtuig dat haar naar haar geboortestad terugbracht, had ze haar hoofd bedekt. Meteen toen ze uit het vliegtuig stapte, meteen toen ze een eerzuchtige dienaar van het nieuwe bewind tegenkwam – en vervolgens gewone reizigers, kruiers, douanebeambten, geheime en minder geheime politie, agenten in burger – voelde ze zich naakt. Toch was ze van top tot teen bedekt en ze herinnert zich dat ze had lopen zweten in haar schoenen, die te dicht waren voor de zomer in Teheran. Maar toch had ze zich naakt gevoeld. In de ogen van die ‘zedenmeesters en -meesteressen’ waren haar lippen te fel gestift, hadden haar ogen te zeer een amandelvorm, was haar lichaam te zeer gewend zich vrij te bewegen. En voor die ‘zedenmeesters en -meesteressen’ was ze een schending van het fatsoen, een klap in het gezicht van de godsdienst, van ayatollah Khomeini. Later, op straat, in restaurants en zelfs in de wachtkamer van een dokter, overal waar mannen en vrouwen of je wilde of niet samenkwamen en waar de vrouw bedekt moest zijn, had ze zich steeds weer naakt gevoeld. Bedreigd gevoeld. Ze was roefroef naar Parijs teruggekeerd om zich te laten versieren zonder het gevoel te hebben in haar blootje te lopen. Want dat was vooral wat de sluier van vrouwen teweegbracht: een voortdurend opwekken van zinnelijke begeerte.

Een oudere neef van mij vertelt hoe hij als jonge volwassene van streek was geraakt toen hij per ongeluk lichtjes de vinger had aangeraakt van onze gesluierde volle nicht van dertien. Hij had haar nooit knap gevonden, ze was trouwens te jong en heel belijdend, maar dit onverwachte contact had zijn zinnen geprikkeld. Nu een man van een jaar of veertig die in Europa woont, herinnert hij zich nog steeds de zinnelijkheid van dat stukje wijsvinger.

Zodra een man het trappenhuis, een supermarkt betrad, de bus, de kamer van de directrice, de lift binnenstapte, was er die automatische beweging: je hoofddoek fatsoeneren. Nagaan of er geen enkele haarlok onderuit piepte. En juist die beweging trok de aandacht, wakkerde het verlangen aan. Voor de meeste Iraanse vrouwen die een sluier droegen, was het behaagzucht vermomd als kwezelarij. Toch kende ik een vrouw die geen valse schroom veinsde. Het was een vriendin van de familie die bekendstond om de zinnelijkheid die ze tentoonspreidde als ze haar hoofddoek fatsoeneerde: het was de dans van de zeven sluiers, misschien in omgekeerde zin, maar even bekoorlijk. Onlangs hoorde ik dat ze in Miami voor de vierde keer was getrouwd. In de jaren zestig had ze in Teheran het bedrijf van haar vader overgenomen, die banketbakker van beroep was. Ze had het regionale bedrijf uitgebouwd tot een nationaal succes. Toen ik kind was en ze een onweerstaanbare aantrekkingskracht op me uitoefende – wat ook voor mijn vader gold, die hele nachten doorbracht met drinken en discussiëren met haar – was ze een knappe veertiger en ging ze nooit de deur uit zonder make-up, niet vóór en nog minder ná de Revolutie, en wat ze aan voorgeschreven kleding droeg was van een zo licht grijs dat je in donkere straten alleen haar zag. Ze zei dat ze te oud was om bang te zijn. Na elke arrestatie wist ze vrij te komen dankzij haar talloze relaties. Ze hield vol. Maar in 1982 besloot ze naar San Diego te gaan om zich bij haar Iraanse familie te voegen die daar een leven leidde zoals in het Teheran van voor de Revolutie. Ik weet dat ze nog elke avond kaartspeelt, soms de hele nacht, en dat het voorkomt dat ze om vier uur ’s nachts haar zoon wakker maakt met het verzoek haar geld voor te schieten zodat ze haar partij kan uitspelen. Ik herinner me dat ze lachte om alle roddels en dat ze zo’n grof taalgebruik had dat mijn moeder al bloosde voor ze haar mond opendeed. Deze vriendin van de familie was de enige vrouw die me openlijk complimenteerde vanwege mijn blote kont. Ze boog zich naar mijn moeder en fluisterde haar toe: ‘Wees blij zo’n dochter te hebben, terwijl jij en je zusters zich laten onderdrukken.’ De vriendin van de familie was de enige andere vrouw die ik kende die ook haar kont liet zien.

In de bus ontweken de blikken elkaar om elkaar des te sneller weer op te zoeken. Dat was heel raar: je mocht nooit, echt nooit, een onbekende, een man aankijken die niet je vader, je broer, je echtgenoot of je zoon was. Je moest strak naar de grond kijken. Je hoefde het maar een moment te vergeten, je ogen te laten dwalen, per ongeluk, door onoplettendheid, uit onhandigheid de blik van een man te ontmoeten, of je was verloren, zoals een braaf meisje in de negentiende eeuw een gevallen vrouw was als ze zich liet ontmaagden door de minnaar die niet haar echtgenoot was. Ooit was mijn moeder achtervolgd door een man wiens blik ze per ongeluk had gekruist in een bus. Hij had dat opgevat als een uitnodiging. Hoe langer ze hem van zich af probeerde te schudden, hoe kwader hij werd. Ten slotte maakte hij haar uit voor hoer. Niet alleen mijn tante met haar schitterend geronde borsten werd als een seksueel object beschouwd. Ook ik, een kind nog, bij wie ‘de in zwart & wit geklede oude man’ borsten had laten groeien, werd als zodanig gezien.

Tegen deze achtergrond was zich uitkleden voor een door de wet tot vrouw omgevormd meisje een terugvinden van de onschuld, precies het tegenovergestelde van de zinnelijke begeerte die door het dragen van een hoofddoek werd opgewekt. Iedereen was scherp gaan uitkijken naar zichtbare sporen van het lichaam in de openbare ruimte. Op straat, in gelegenheden, in supermarkten werd iedereen een heimelijk beest dat alle anderen, man of vrouw, in de gaten hield. De bewakers van de Revolutie waren al niet meer nodig.

[1] De schrijfster gebruikt door het hele boek heen de aanduidingen barbu(s) en corbeau(x). ‘Barbu’ betekent zowel ‘man met een baard’ als ‘moslimfundamentalist’. Ik heb het woord vertaald met ‘baardman’ voor beide connotaties. ‘Corbeau’ betekent ‘zwartrok’ in de zin van geestelijke. De schrijfster gebruikt het woord ook als het een vrouw betreft, naast femme corbeau. Ter onderscheiding heb ik voor de vrouw beide termen vertaald met ‘zwartjurk’. (Noot van de vertaler)

Parijs, 2013

Als ayatollah Khomeini niet op een mooie dag besloten had zijn geloof te politiseren, zou hij beslist iets beters hebben gedaan dan meisjes omvormen tot vrouwen. Want hoewel ik nog helemaal een kind was, behoorde ik door het dragen van een sluier nu tot de vrouwen. Echte vrouwen. Vrouwen met borsten en heupen, met make-up en kinderen. Mijn nek, mijn haar, mijn enkels, mijn polsen hadden opeens dezelfde impact als die van echte vrouwen want ze mochten niet meer zichtbaar zijn in de publieke ruimte. Door mijn lichaam en mijn hoofd te bedekken met grijs, zwart, donkerbruin of donkerblauw, de enige kleuren die de wet toestond, bepaalde de ‘in zwart & wit geklede oude man’ dat er bij vrouwen geen leeftijdsonderscheid meer zou worden gemaakt. En dat was nog niet genoeg. Jongens en meisjes werden niet meer beschouwd als kinderen, maar als mannen en vrouwen. Allen opgaand in de onrustbarende en naamloze menigte die niet meer mocht zijn dan één roep, één volk, één enkel geloof.

Hoe moet ik de totale verandering van het landschap – uiterlijk en innerlijk ‒ omschrijven die Teheran te zien gaf door de verplichting een hoofddoek te dragen? Hoe moet ik de zo bijzondere sfeer schetsen? Ondanks alle foto’s, films, archieven die heel duidelijk van het ervoor en het erna getuigen, is er één ding dat ontbreekt: het gevoel. En dat gevoel, dat niet los valt te zien van het landschap van na de Revolutie, is voor alle vrouwen en meisjes die het innerlijk ervaren hebben hetzelfde. Als ik in termen van ‘wij’ mag spreken, is het zo dat wij allemaal tegelijk zijn verdwenen. Opeens waren er geen kinderen, volwassenen, jongeren meer. Er waren geen trendy jongemannen meer of burgerlijke vrouwen, keurige meisjes en kunstacademiestudenten. Er waren alleen nog maar mannen en vrouwen. Tegenwoordig tref je in de straten van Teheran weer wat verscheidenheid in kleding aan. Gekleurde hoofddoeken zijn toegestaan – althans, de bewakers van de Revolutie zijn niet meer op jacht naar een weerbarstige haarlok – en vrouwen knopen hun hoofddoek niet langer strak onder hun kin. Ze laten hem rusten op gepermanent, geföhnd, gewatergolfd haar. Teheran lijkt niet meer op de stad van mijn kinderjaren. Maar na de Revolutie mocht je je vooral niet onderscheiden van anderen. Dat was gevaarlijk. Als iemand uit de burgerij alcohol dronk, kon het niet anders dan dat hij er een westerse dus losbandige levensstijl op na hield; over een student had je hoe dan ook geen controle; een vrouw die wat rondwandelde en er leuk uitzag kon alleen maar een hoer zijn; een man met een stropdas kon alleen maar een verrader van het vaderland zijn; een huismoeder die uit een non-conformistische communistische boekhandel kwam werd een verdacht element.

Er moest angst heersen om de Revolutie zo diep mogelijk in de zielen te griffen. Het was de tijd van achterdocht. Er hing iets in de lucht waardoor de mensen dicht langs de muren liepen. Letterlijk. De straat behoorde alleen maar toe aan bewakers van de Revolutie, aan actievoerders en aan gekken. Opeens riepen jonge en charismatische baardmannen te midden van enkele voorbijgangers eisen. De leus van de dag – de terugkeer van de sjah om berecht te worden, de vrijlating van een gevangene, de sluiting van bioscopen, de vernietiging van de Verenigde Staten, het ter dood brengen van een beroemde zangeres – verspreidde zich als een lopend vuurtje tot het uitliep op een spontane demonstratie. En als er opeens verzet in je opkwam om met de massa mee te roepen, stond er altijd wel iemand vlakbij om je een boze blik toe te werpen; en als je echt geen woord wist uit te brengen, raakte hij in verwarring door wat hij niet voor elkaar kreeg, stak hij een beschuldigende vinger naar je uit en eiste hij je hoofd. Dan werd jij de leus van de dag.

Stel je zo’n onrustbarende, dreigende, schreeuwende en vooral angstige mensenmassa voor. Wat haar gevaarlijk maakte, die mensenmassa van na de Revolutie, was de angst. Naar buiten gaan was altijd een risico nemen. De spanning was zodanig dat zelfs kinderen niet meer gewoon babbelden, niet meer uit nieuwsgierigheid opkeken, niet meer tegen jan en alleman glimlachten. Hoe kom je erachter dat de sluier die je onzichtbaar maakt je met zekerheid in de menigte doet opgaan? Je bestaat niet meer. En de grootste tegenstrijdigheid van de Revolutie van de baardmannen van 1979 is dat hoe meer de vrouw bedekt was, hoe meer ze geseksualiseerd werd. Hoe meer de menigte je opslokt, hoe meer je erin opgaat en hoe meer het geringste oogcontact – of nee, erger, het geringste lichamelijke contact – een ontlading van zinnelijkheid teweegbrengt, zodanig dat niemand er ongevoelig voor kan zijn.

De strijdlustige naaktheid van mijn kindertijd heeft mijn persoonlijkheid gevormd en de basis gelegd voor mijn hartstochten. Mijn kinderlijke naaktheid die voor altijd tegenover de sluier, het ontkende, verborgen, buitengesloten vrouwenlichaam zou staan, is me tot de dag van vandaag blijven obsederen. Op die manier bestaat er eigenlijk een relatie tussen Khomeini en mij. Hij belichaamt alles wat betrekking heeft op mijn vrouwelijkheid. Ik heb Khomeini voedsel gegeven met wat ik las en met de keuzes die ik in mijn leven maakte; ik heb hem bij me gehouden om nooit te vergeten dat op een ochtend in februari 1979 een ‘in zwart & wit geklede oude man’ mijn leven overhoopgooide; ik weet dat hij mijn beste vijand is. Jaren later is Khomeini er nog steeds. Met zijn gewaden, zijn zwarte tulband, zijn seksuele ‘apartheid’. Khomeini gaat evenzeer heimelijk schuil in geglimlach, in een ontblote borst, als in de sombere stof van sluiers.

Jaren later besef ik dat dit uitkleden de enige zichtbare manier was om me tegen Khomeini teweer te stellen. Ik zat verstopt onder grijze lappen en van de wet moest ik mijn mond houden. Me uitkleden was laten zien dat het geen spel was. Ik was maar een meisje. Ik kijk naar beelden – in archieven, maar voor mij is Khomeini nog geen archiefbeeld geworden: hij is springlevend – en het eerste wat in het oog springt zijn de lagen kleding die hem bedekken. Verscheidene lange kleden, geborduurd, van de beste stoffen en kleur op kleur, zonder de tulband te vergeten, zwart of wit al naar gelang de erfelijke hoedanigheid van de drager. Want alleen de nakomelingen van Ali kunnen zich permitteren zwart te dragen. Khomeini draagt trots een zwarte tulband. Khomeini was de Mahdi. De verborgen imam van de sjia die de moslims zou komen verlossen. Velen waren daarvan overtuigd en velen zijn daar ook nu nog van overtuigd. De zwarte tulband van de enige nakomelingen van de eerste martelaren. Ali en zijn zonen en zijn nakomelingen. En alle anderen met dezelfde overtuiging. De Iraanse sjia is het mystieke martelaarschap. Het is mooi en het is deprimerend. Het is mooi zolang het cultuur is, het is gevaarlijk als het een politieke leus, wetgeving wordt. Ze zijn er, de baardmannen uit mijn kindertijd, en ze zijn van top tot teen bedekt. Niet tevreden dat zij bedekt zijn, wilden ze dat iedereen zich in lappen zou wikkelen. En zoals een kind afrukt wat hem hindert, rukte ik de lappen van mijn lijf die me verhinderden adem te halen.

Jaren later was er op een ochtend de foto van Aliaa Elmahdy. De foto van de naakte Aliaa Elmahdy, de Egyptische studente die vrij wilde zijn. Met kousen en rode flatjes aan. Geen beha, geen onderbroek. Ze is nog geen twintig en er zit niets kwaads in haar naaktheid. Wonderlijk genoeg doet ze, ondanks de kousen, ondanks de bloem in haar haar, ondanks het schaamhaar en de tepels van haar borsten meer denken aan een klein meisje. Ik ben al een maand of vier bezig met het schrijven van Khomeini, Sade en ik. En de foto van Aliaa Elmahdy staat hier voor me als om me dwars door de tijd en de ruimte heen de hand te reiken. Tussen het Iraanse meisje dat zich uitkleedde en de Egyptische studente die zich uitkleedt als protest om duidelijk te maken dat ze een lichaam heeft, staat het lichaam van vrouwen. Een lichaam – een speelbal. De voorstelling van het lichaam van de vrouw is kenmerkend voor hoe het met de wetten, de gelijkheid, de opvoeding staat. Ieder vrouwenlichaam draagt de geschiedenis van zijn land met zich mee. En ik hoef maar naar de foto van de naakte Aliaa Elmahdy te kijken om hoopvol te blijven. Ook zij heeft, dertig jaar later, geen beter antwoord gevonden om bij Khomeini mee aan te komen.

Teheran, april 1979

Nooit kuste ik mijn moeder – of enige andere vrouw – voor ze haar voor buiten bestemde grijze kleren had uitgedaan. Gehuld in grijs was ze een naamloze vrouw zoals alle andere, was ze niet mijn moeder. Ik moest haar haar en haar huid zien om haar te herkennen. En natuurlijk was ik – net als zij – bang om onder de invloed van de sluier te verdwijnen. Dat specifieke gevoel gaat terug tot de dag van mijn tweede verjaardag. Mijn moeder was thuisgekomen en had haar hoofddoek afgedaan zoals je je haren uitrukt. Ze had de krant op de tafel gesmeten waaraan mijn vader zat en voor ze ook maar iets had kunnen zeggen, waren een voor een mijn tantes binnengekomen en hadden ieder met een krant onder de arm hun hoofddoek afgerukt. Mijn vader had hardop gelezen en de vrouwen hadden in alle toonaarden geroepen: ‘We zitten in de problemen.’ Mijn moeder had gehuild. Een van mijn tantes had het met mijn vader op een drinken gezet en had de hele verdere nacht overgegeven. Mijn ooms gaven geen kik. Ze waren communist, maar dat hing je in die tijd niet aan de grote klok. Ik wilde niet op mijn tantes lijken die hun haren uitrukten en met veel lawaai overgaven, ik wilde niet op die vrouwen lijken die ik door het raam van de zitkamer van mijn ouders angstig gadesloeg, zelfs al was de inkt van de officiële krant van het nieuwe regime, waarin de nieuwe Grondwet werd afgekondigd, nog niet eens droog. Zij was aangenomen, uitgevaardigd, vastgelegd. Zojuist had de godsdienst zijn macabere bruiloft met de wet gevierd. Een tegennatuurlijk huwelijk dat vruchtbare en rusteloze nakomelingen zou voortbrengen, van de bergen in Afghanistan tot de haven van Algiers via de gevangenissen van Tunis en de armoedige straten van Caïro.

Dat was 1 april 1979. Datum van de volksraadpleging die de baardmannen tot hoofd van de staat maakte. Ironie van de geschiedenis, want dat is ook de dag dat ik jarig ben. En sindsdien ben ik ertoe veroordeeld de dag dat ik jarig ben te delen met de dag dat de islamitische republiek Iran werd uitgeroepen. Ik heb alleen nog maar drie mislukte polaroids van die verjaardag. Die eerste april is de enige historische datum die ik heb onthouden. De islamitische revolutie had mij als kind al een vreselijke knauw gegeven door me op jonge leeftijd van een schrikwekkend goed geheugen te voorzien. Ik moet – in weerwil van mezelf – goed gekeken en alles in me opgenomen hebben, want er was heel veel lawaai, heel veel beweging, heel weinig wat op een gewoon leven leek en maar heel weinig tijd voor gewenning. Khomeini was nog maar het enige vaste punt en hij vertegenwoordigde de Geschiedenis.

Tussen het einde van de sjah en het moment dat ik aan de sluier moest, waren vier jaar voorbijgegaan. Vier jaar waarin ik nog op een klein meisje leek. Ik wist, sinds 1 april 1979, dat ik spoedig op alle andere vrouwen zou lijken. Toen ik dan ten slotte naar school moest met een hoofddoek om – en dat werd een dramatisch gedoe, zoals Iraniërs dramatisch weten te doen, met veel misbaar en stille tranen, grote vochtige ogen en de sluier als het einde van de wereld – werd mijn eerste geschiedkundige herinnering de treurzang van mijn vertwijfeling.

Misschien zijn alle kinderen van de Geschiedenis, beroofd van wat ze gewend waren te doen – door krachten die soms doen denken aan de donderslagen van vertoornde goden – gevoeliger voor het verleden. Voor de Geschiedenis. Alsof er een onwillekeurige vertrouwdheid bestaat tussen ballingen en het verleden. De balling bezit de sleutel tot gisteren want de toekomst is voor hem afgesloten, hij is slachtoffer van een bijna goddelijk mechanisme dat hij niet kan bevatten, hij blijkt niet in staat zich een toekomst voor te stellen. Misschien is dat de reden waarom het voor mij zo gemakkelijk is door de Tijd heen te gaan om Diderot, Sade of Boyer d’Argens te ontmoeten: ik heb me altijd dicht bij het verleden voelen staan want ik weet me er behendig een weg doorheen te banen. Het heden heeft zijn grenzen, alleen het verleden maakt het mogelijk de deur naar de hoop open te zetten om je vast te kunnen klampen aan iets wat betrouwbaarder is dan de werkelijkheid. En er is niets betrouwbaarder dan het geschiedkundig verleden. Sommigen noemen het identiteit, anderen integratie, weer anderen het jezelf kwijtraken. Wat mij betreft, ik heb de studie van het verleden de beste weg gevonden om mijn kindertijd te begrijpen en een gemeenschappelijk geheugen te delen met het land dat me na het in ballingschap gaan heeft opgenomen. Ik ben een paar keer geboren. Een keer op een dag in april, een andere keer toen ik mijn sluier aflegde en mijn naaktheid onder de aandacht bracht, een derde keer toen ik voet zette op Franse bodem, ten slotte nog een keer toen ik een boek van Zola opensloeg en de libertijnse literatuur van de Franse achttiende eeuw ontdekte. En elke geboorte zou je het avontuur van een nieuwe liefde kunnen noemen. De balling heeft een ruim hart.

Vanaf die eerste april 1979 griffen alle data zich zonder onderscheid in mij. Ik prent de mijlpalen van de Tijd in mijn geheugen om mezelf gerust te stellen. Data zijn mijn kalmerende middelen. Je hebt essentiële data en tijden waarin niets gebeurt, je hebt roemrijke, dichterlijke en beangstigende tijden. Zo herinner ik me heel goed de dag, tot de precieze datum toe, dat de West Side Story opeens in de vorm van een wonderbaarlijke videoband in de videorecorder zat die mijn moeder uit de klauwen van de zedenpolitie had weten te redden – door hem slim in de matras van het echtelijk bed te verstoppen. Omdat de andere in het gebouw aanwezige videorecorders door de politie waren meegenomen, verbonden mijn ouders de hunne met de televisies van de buren via de trap van de nooduitgang. Er moest dus overeenstemming worden bereikt over welke videoband van wie en met welke film die avond vertoond zou worden – een heel beperkte verzameling die slechts mondjesmaat werd aangevuld door familie uit de Verenigde Staten, Duitsland of Frankrijk, of af en toe via de bloeiende zwarte markt. Ik weet niet meer of mijn vader George Chakiris en Nathalie Wood in de boekhandel/kruidenierswinkel/illegale bar van een van zijn vrienden uit het leger had weten te bemachtigen, of dat mijn oom in Amerika hem ons via talloze tussenpersonen en met behulp van een overstelpende hoeveelheid chocola en kauwgum met kaneelsmaak gestuurd had. Maar wat ik nog wel weet, is dat ik in het rond sprong, danste en in mijn handen klapte. Ik was zeven en had nog nooit een musical gezien. Ik besloot danseres te worden: een lichaam dat danst, nog een wapen tegen Khomeini. De taal van het lichaam is een hypnotiserende geheimtaal voor baardmannen en zwartrokken. Ze hebben er een afschuw van. Bovendien, omdat ik niet steeds alles verborgen wilde houden, maar wel angst wilde aanjagen, kreeg ik meteen zin mijn lichaam te showen. Ik volgde lessen klassieke dans, maar dat had niets te maken met rode hemden en hoge hakken, jurken met stroken en zinnelijk heupwiegen. Vanaf die dag moesten familie en vrienden vele van mijn choreografieën verdragen – die geen andere kwaliteit hadden dan de verbetenheid waarmee ik het genoegen wilde laten voortduren. Zodra ik weer thuis was, haastte ik me naar de videorecorder en startte de film, daarna deed ik de danspassen en het gezang na. Een bezoeking. De buren konden de televisie niet aanzetten of ze kregen voor de zoveelste keer ‘I feel pretty’ voor hun kiezen.

Mijn hartstocht eindigde ermee dat ik van school werd verwijderd, want ik was er niet tevreden mee in mijn eentje te dansen en richtte met mijn klasgenoten een dansgroep op. We werden midden onder de voorstelling in de wc’s van de school betrapt en ik werd van school gestuurd. Hoe ik ook aanvoerde dat we niet eens naakt waren en dat we alleen maar een cabaretvoorstelling voorbereidden, ik maakte mijn geval er nog erger door. En mijn dansgroep liet me jammerlijk in de steek. De meisjes herhaalden huilend dat ik hen gedwongen had. Mijn ouders moesten op school komen en wat ze te horen kregen blijft gedenkwaardig. Want volgens de directrice had ik een probleem dat veel verder ging dan ongehoorzaamheid: ik was ‘bezeten’, want ik kende geen enkele schaamte. Ze gaf mijn ouders de genadeslag door hun het contactadres van een duivelbanner te geven. Jawel, jawel. Ziedaar waartoe een onschuldige videoband onder de heerschappij van baardmannen en zwartrokken kon leiden.

Het is me nooit gelukt de data naar belangrijkheid te rangschikken. Terwijl 1 april 1979 me tot walgens toe heeft getekend, laat 19 maart (1984) me nog steeds ‘Tonight’ neuriën … Het zijn twee gezichten van een en dezelfde geschiedenis. Deze kindertijd heeft me alles gebracht en zijn tegendeel, het naamloos worden van vrouwen en de onmogelijke liefde van Tony en Maria, het verdwenen lichaam en het lichaam dat een taal spreekt, lelijkheid en kunst. En ik wist al dat de een kon vechten tegen de ander.

Parijs, 2013

Wat te doen met een verleden waarmee je onlosmakelijk bent verbonden? Het losscheuren brengt het gevaar met zich mee dat je jezelf beschadigt. Je moet het op een subtiele manier bestrijden, je moet het niet ontkennen maar ook niet opzoeken. Je moet de zigzaglijn precies volgen: als ik weet hoe, weet ik waarom en benauwt het verleden me niet langer. Het zullen niet langer datamarkeringen zijn, momenten van voor en momenten van na. Het zal te hanteren zijn door de kracht van het weten. Het verleden wordt Geschiedenis op die eerste april 1979. Ik had toen besloten dat ik dan ook niet geboren was in 1977 maar in 1979. Mijn eerste precieze herinnering is van toen, ik dacht dat ik daarvoor niet bestaan had omdat ik me er niets van herinnerde.

Maar, ironie die de overeenkomst onbedoeld iets pikants geeft, de obsessie met betrekking tot het verleden is eveneens kenmerkend voor de baardmannen. In hun verlangen ons hun eeuwenoude vooroordelen op te dringen, zit ook het verlangen terug te gaan, naar de eerste tijd terug te keren, de tijd van de profeet en zijn overwinningen, de tijd van de veroveringen en van de islam die een oppermacht was. Ze willen terug naar het verleden, de loop van de Geschiedenis nog eens overdoen daar waar ze denken die meester te zijn.

We staan hier, de baardmannen en ik, tegenover elkaar, en maken ruzie om een flard herinnering, om een geschiedkundige verwijzing, om tijd te winnen. Misschien is het verschil tussen ons dat ik probeer iets te begrijpen en dat zij proberen iets na te doen. Misschien zitten ze vastgekluisterd aan een verleden waarvan ze denken dat het geruststellend is en stellen ze zo de breuk uit. Want – en dat staat vast – ooit zal de moderne tijd zegevieren. In afwachting daarvan moeten we iedereen die dat wil helpen om gaten in het doolhof van vooroordelen te slaan zodat het moderne leven erin kan doordringen en moeten we ons wenden tot het verleden, maar niet noodzakelijkerwijs het verleden van de islam. We moeten oplossingen bieden die het patroon doorbreken, die wegen openen, die de tong uitsteken naar de baardmannen. En ik meen een van de oplossingen te weten, die ik heb ontdekt in het verleden, in de kern van de Geschiedenis. Zoals de Franse Revolutie een kern had.

We staan tegenover elkaar, de baardmannen en ik, zozeer dat ik mijn kont zou willen laten zien en hun zou willen toeroepen dat ze hun identiteit niet ontlenen aan dat verre verleden, dat ze ernaast zitten, dat hun waarachtigheid hier, nu, zit in een verandering die dient te beginnen met het afstoffen van het geloof voor ze het wegbergen in hun binnenste – daar waar het hoort – en de publieke ruimte in bezit nemen, niet alleen met het lichaam, maar ook met woorden. Wijze woorden.

We staan tegenover elkaar, de baardmannen en ik, en iedereen wacht erop dat de ander zijn ogen neerslaat. Maar ik heb mijn ogen al neergeslagen en ze zagen niets komen. Ik heb mijn ogen neergeslagen voor woorden die een boek vormden dat was voortgekomen uit verbeelding en verzet. En ik heb de partij gewonnen. En sinds die dag is het debat vertroebeld. Ik heb mijn ogen neergeslagen zonder dat ze iets zagen komen en ik las. En ik won de belangrijkste partij: die van de kunst tegen de domheid. Ik heb gelezen. Opnieuw ironie. De eerste opdracht van de Openbaring, de eerste woorden die de engel Gabriël tot Mohammed sprak, en die hij hoorde, luidden: Lees. In naam van jouw heer, lees. Dat is glashelder. Ik deed wat me gezegd werd, maar ik vergiste me opzettelijk in het boek.

Ik verliet het Iran van mijn kindertijd niet zonder gewapend te zijn. En misschien is die behoefte het verleden te onderzoeken, en het te begrijpen, wel het beste wapen om alle Khomeini’s ter wereld te bestrijden. Door de noodzaak de grote Geschiedenis te bestuderen, verhelderen de bestudering van de zeden en de vrees voor het intieme de grote Geschiedenis. Kennis bezitten van de maatschappelijke organisatie, van de band met de dood, van de band met het lichaam, weten hoe mannen vrouwen zien en hoe vrouwen tegen mannen aankijken, is nooit vervallen tot het oude liedje van de vooroordelen. Rekening houden met bijzonderheden maakt het mogelijk vooruit te lopen. En minder stomme dingen te zeggen. Ik zal Michel Foucault nooit vergeven dat hij de baardmannen steunde omdat de sjah een heel slechte vorst was. En omdat Michel Foucault, in de lijn van zijn politieke keuzes, niet anders kon dan een beweging steunen zogenaamd ten behoeve van de emancipatie van de massa tegen de overheersing van het Westen en de aanpassing aan de westerse cultuur die deze met zich meebracht, kleunde hij jammerlijk mis. Hij wist niets van het dichte morele netwerk dat de Iraanse samenleving overeind hield, hij wist niets van de vreselijke culturele armoede van de baardmannen en hij was zomaar vergeten dat Iran nooit gekoloniseerd was geweest. Hij probeerde niet eens te doorgronden wat de Iraanse samenleving inhield en waarom zij niet in de handen van Khomeini mocht vallen. Want het was mogelijk tegen de dictatuur van de sjah te zijn zonder de baardmannen in de armen te vallen, zoals het ook mogelijk is nu tegen de politieke islam te zijn zonder vreemdelingenhater te zijn. Daarvoor moet je weten waar je het over hebt en precies weten waar je tegen vecht.

Ik vecht tegen een reeks vooroordelen die de vrouw gevangenhouden in haar sluier, die slechts het zichtbare deel van haar innerlijke gevangenis is. Ik vecht tegen baardmannen en zwartrokken die in alle meisjes potentieel gevaarlijke vrouwen zien. Ik vecht tegen wie de vrouw – en de man – onderwerpt aan de dictatuur van het oog. Ik vecht tegen de ’awra om zijn schadelijke invloed tot een minimum te beperken – tot zijn juiste omvang, niet groter dan een druivenblad. Ik vecht niet tegen mannen of vrouwen maar tegen opvattingen, de ongezonde traditie en de gewelddadigheid van het vooroordeel.

We moeten aanvaarden dat de geschiedenis van de zeden nauw verbonden is met de politieke geschiedenis. Het gaat er niet om de Geschiedenis te beperken tot belangrijke data en tot belangrijke mannen of tot anekdotes over het strikt persoonlijke, maar om bloot te leggen wat ze verbindt. De Geschiedenis heeft te maken met het intieme: hoe je de liefde bedrijft, hoe je eet, hoe je je deur wel of niet opent, hoe je bidt, hoe je jezelf verdovende middelen toedient, hoe je leest, hoe je fantaseert, hoe je naar bed gaat. Khomeini is slechts een voorstelling die ik manipuleer en waarvan ik het geheim tracht te doorgronden. Hij is allang geen mens meer. Begrijpen hoe die man daar terechtgekomen is, begrijpen wat er zo relevant is in zijn betoog dat het zo’n sterke weerklank vindt in de psyche van de Perzen en dat dat dertig jaar later nog steeds het geval is, zou kunnen voorkomen dat hij tot in het oneindige reïncarneert. Het intieme is wat bij alle intellectuelen ontbreekt wier denken verheven is boven mensen die ze niet kennen. Het intieme is hoe vrouwen niet in staat zijn hun sluiers af te leggen zonder de dictatuur omver te werpen van de vaders. En van de moeders.

Teheran, 1979-1985

Aan de zes bewust beleefde jaren die ik na de Revolutie in Teheran doorbracht, bewaar ik een vreselijke herinnering waar het de vrouwen betreft. Geen man heeft me ooit zo laten lijden als de zwartjurken uit mijn kindertijd. Ik neem het hun nog kwalijk. Een vrouw hoeft haar wenkbrauwen maar te fronsen en aanstalten te maken om te zeggen dat de Ander (een vrouw) een hoer is, en mijn woede komt weer boven. Soms moet ik erom huilen, soms begin ik te schelden. In beide gevallen zijn het altijd de zwartjurken uit mijn kindertijd die ik weer zie verschijnen. Ik zal het hun nooit vergeven.

De eerste was een militante fanatiekeling, met een bezeten en dreigende blik en bruuske bewegingen. Ze maakte vrouwen die geen sluier droegen met een schelle stem uit voor al wat lelijk was. De Revolutie was gaande en links demonstreerde nog steeds opgewekt in gezelschap van baardmannen en zwartrokken. Want het ging erom tegen de sjah te zijn (die een absolute dictator was), tegen de Savak (de politieke politie die op grote schaal martelde) en tegen de censuur (die overal was). Baardmannen en communisten hielpen elkaar om de slechtste monarch van de troon te stoten. Al heel snel werd duidelijk dat vrouwen tijdens de demonstraties een sluier moesten dragen, want er werd in het vervolg geroepen om de terugkeer van Khomeini (die in Frankrijk in ballingschap was). Het lukte de Revolutie om via deze zwartjurk met de fanatieke blik die voortdurend beschuldigde, die je een schuldgevoel bezorgde, die je naar beneden haalde, angst in te boezemen. Dat het tot die dag duurde voor mijn moeder en mijn tantes doorkregen dat hun linkse Revolutie zich serieus in een impasse bevond, verbaast me nog steeds. Ze vonden het nodig de hysterie onder de zwarte sluiers af te wachten voor ze opmerkten dat er al een poos geen sprake meer was van een democratisch ideaal in die haatdragende mensenmassa die, aangewakkerd door een zinderend nationalisme, haar afkeer uitschreeuwde van alles wat geen treurnis en lelijkheid was. Het was een menigte martelaren die zich er al op voorbereidde haar kinderen naar het front te sturen. Die zwartjurk maakte me bang voor de mensenmassa. Niemand in de familie nam meer deel aan de demonstraties tegen de sjah. Want ze hadden zojuist, dankzij mijn eerste zwartjurk, begrepen dat de Revolutie waarop ze hun vertrouwen gevestigd hadden hun door de neus was geboord.

Je had die ‘bewaakster van de moraal’, op het schoolplein, die een grote hekel aan me had omdat ik me telkens als ik aan haar aandacht ontsnapte uitkleedde. Nadat ik me herhaalde keren had uitgekleed, kwam ze me aan het einde van de schooldag uit de klas halen en vergezelde ze me naar de auto die op me stond te wachten. Op een ochtend ontdekte ze dat mijn nagels te lang waren. Hygiëne was een obsessie voor de islamitische Revolutie. Een vage kwestie van reinheid en wit. Elke ochtend lieten alle leerlingen in de rij controleren of hun handen schoon waren en of hun islamitische kleding welvoeglijk genoeg was. Ik heb altijd een hekel aan wit gehad. Niets jaagt me meer angst aan dan een verlaten vlakte bedekt met sneeuw. Die dag in mei was de ‘bewaakster van de moraal’ dolblij met mijn te lange nagels, want ze troonde me mee naar de eerstehulppost en knipte ze tot bloedens toe af. Tot die dag had ik haar nog nooit zien glimlachen. Ik was zo verbaasd over haar glimlach dat ik de pijn vergat. Ze werd ontslagen en weer aangenomen – ze kende een heleboel belangrijke baardmannen – maar deze martelscène deed mijn ouders de schellen van de ogen vallen. Nu wisten ze dat ik nooit in Iran zou kunnen leven. Ik was niet in staat me aan te passen, ik wilde niet op iedereen lijken, ik wilde naakt zijn. Die zwartjurk bepaalde via mijn nagels het lot van mijn ouders.

Dan had je nog de vrouw die mijn moeder bij de arm pakte en een paar keer zei dat ze niet meer dan een hoer was. Haar hoofddoek zat niet goed over haar haar. Maar mijn moeder had er maling aan want ze droeg mij in haar armen en ik huilde omdat ik de bof had. Mijn moeder – bezield door de onvoorwaardelijke liefde die sommige moeders meer voelen dan andere – wilde maar één ding: me naar de dokter brengen. De drie bewakers van de Revolutie, onder wie de bewuste zwartjurk, waren precies op het moment verschenen dat mijn moeder, met mij in haar armen, en met haar hoofddoek die niet goed zat, het huis uit stoof om in een taxi te stappen. De zwartjurk had haar ruw bij de arm gegrepen. Mijn moeder had er maling aan, maar ze eindigde op het politiebureau, waar een vriendelijke baardman mijn vader belde om hem te vragen ‘die hoer van een vrouw van hem’ te komen ophalen. Deze zwartjurk leerde me van hoeren te houden. Door zo te schreeuwen, maakte ze me duidelijk hoe fijngevoelig en meelevend een hoer kon zijn. Zij leerde me om nooit het woord ‘hoer’ te gebruiken om een vrouw die ik niet aardig vond uit te schelden. Aan die bewuste zwartjurk heb ik te danken dat ik me aangetrokken voel tot de achttiende-eeuwse belangrijke courtisanes, de geweldige hoeren van het Second Empire en de Franse belle époque. Aan die zwartjurk heb ik mijn grote liefde voor Ninon de Lenclos te danken.

Er was ook een nicht van vaderskant die zwartjurk was geworden omdat ze lelijk was. De Revolutie gaf haar de gelegenheid om van haar lelijkheid haar kracht te maken. Ze was de eerste in de familie die zich in een chador hulde; ze was de eerste die voelde dat de wind aan het draaien was; en de enige die het contact verbrak met toekomstige ongewenste personen, zoals schrijvers, zangers, journalisten of zelfs de naaister die werk voor ons deed en die met een Duitser getrouwd was; de enige die zich volmaakt aanpaste aan de nieuwe tijden die eraan zaten te komen. Ze leerde haar echtgenoot kennen tijdens de demonstraties. Haar lelijkheid was een garantie voor haar ongereptheid, hij trouwde spoedig met haar. Nog sneller stond hij aan het hoofd van de bassidjis in zijn wijk, daarna in zijn arrondissement, en uiteindelijk belandde hij op een belangrijke binnenlandse post. De lelijke vrouw werd rijk en eerbiedwaardig en nam haar rol van ‘muze van de baardmannen’ heel serieus. Ik bewaar een heel heldere laatste herinnering aan haar; het was in haar prachtige huis zonder enige versiering, wit, naargeestig, reusachtig groot. Onze stemmen weergalmden er. We brachten haar een bezoek juist omdat ze gevaarlijk was. Ze hadden me talloze keren uitgelegd dat ik het niet mocht hebben over de wijn die mijn vader thuis maakte – en nog minder over het feit dat ik het was die de druiven onder mijn voeten vertrapte terwijl ik mijn lessen opzei – ook dat ik mijn hoofddoek niet mocht afdoen – en nog minder mijn jurk mocht uitdoen – ook dat ik niet de tegen de baardmannen gerichte humoristische tekst mocht opzeggen die mijn vader me uit mijn hoofd had laten leren om op saaie avonden wat leven in de brouwerij te brengen. Ik moest mijn mond houden en vooral nooit anders op een vraag antwoorden dan met een onnozele glimlach. Meteen na aankomst werden we gescheiden in twee kampen: de mannen, de vrouwen. Omdat we met vrouwen onder elkaar waren, durfde ik, omdat ik me doodverveelde, ondanks het verbod iets te zeggen, om kleurpotloden en papier te vragen om te kunnen tekenen. Nou, dat was me wat, hoor! De lelijke nicht antwoordde dat ik geen menselijke figuren mocht tekenen. Ik zei dat ik alleen maar katten tekende. Wat klopte. Ze weigerde me te geloven. Ik herhaalde mijn verzoek en beloofde met de hand op mijn hart alleen maar katten te zullen tekenen. Ook al zwoer ik dat ik me onder de tafel, achter de zitbank, in de wc zou verstoppen om mijn katten te tekenen. Ze weigerde. Ik stond op het punt me op mijn knieën te laten vallen en een kruis te slaan – ik vond het prachtig een kruis te slaan sinds ik de film Bernadette Soubirous had ontdekt die elk jaar met Kerstmis op de televisie werd vertoond – maar mijn moeder gebood me te gaan zitten en wierp me een boze blik toe. De nicht maakte van de gelegenheid gebruik om elk nieuw verzoek bruusk af te wijzen en me te verzekeren dat God alles overal zag. Daar had ik geen boodschap aan! Ik wist al dat God niet bestond, niet omdat mijn vader niet in hem geloofde, maar het had er bij mij nooit in gewild dat God overal was en alles zag. Ik zei niets meer. Maar toen ik naar de wc ging, kon ik mezelf er niet van weerhouden te denken dat God me zag. Op de wc. Dat werkte verlammend maar ook bevrijdend. Deze nicht-zwartjurk stuurde later de zedenpolitie op mijn ouders af en dwong mijn vader om, wilde hij niet in de gevangenis belanden, in de badkuip boeken te verbranden die verboden waren verklaard. Dat werd het ergste van wat hem in zijn leven was overkomen. Mijn moeder schreeuwde dat zijn boeken onze dood zouden worden – ze hadden onder de sjah haar broer al naar de gevangenis gestuurd – en dat ik hen nooit meer terug zou zien en dat ik dan voor mijn broertje zou moeten zorgen. En dat ze me verbood in het vervolg boeken leuk te vinden. Deze nicht-zwartjurk leerde me dat God overal was en dat men moest ophouden hem te zoeken en hem vooral met rust moest laten.

Op een dag waren er – werkelijkheid of verzinsel, later herschreven onder de gezamenlijke druk van de herinnering en de angst – honderden zwartjurken (en ook baardmannen) die boven hun hoofd het verkoolde lichaam van een prostituee aan elkaar doorgaven. De demonstranten hadden in een van de bordelen in Teheran prostituees opgesloten en de boel daarna in brand gestoken. Ze hadden gewacht tot de lichamen verbrand waren en gaven de stoffelijke overschotten aan elkaar door boven de hoofden en naar de hemel uitgestoken handen van mensen die, wat de meesten van hen betreft, in normale tijden nog geen vlieg kwaad zouden doen. Ik weet nog steeds niet of dit tafereel een herinnering is aan een foto van Abbas of dat ik het zelf gezien heb. Mijn moeder herinnert zich het tafereel, maar weet niet meer – of wil het niet meer weten – of ik die dag bij haar was. Ik meen het me precies te herinneren – alsof ik het zelf gezien had, met de geur, het strakke blauw van de hemel, het lawaai – dat zwarte lichaam, stijf, in een vreemde, verdedigende houding, dat samenviel met het zwart van de chadors. Soms sluit ik mijn ogen en is het de foto van Abbas, hetzelfde kader, dezelfde scherptediepte, dezelfde gezichten die ik weer voor me zie. Die zwartjurken – die dachten dat God en de Revolutie in gevaar waren zolang er in de stad prostituees ademhaalden – waren niet helemaal vrouw meer. Ze veroordeelden zichzelf door trots met dat lichaam rond te sjouwen dat ze in volkomen vrijheid hadden gekweld. Of ik de enorme haat van de groep vrouwen met eigen ogen heb gezien of dat ik die opnieuw heb verzonnen na het zien van de foto van Abbas verandert maar weinig aan de zaak: dit onderdeel van de Revolutie is werkelijkheid, deze moorden werden gezamenlijk gepleegd en de vreugde die volgde op het zeulen met de stoffelijke overschotten, was om ijskoud van te worden. Deze zwartjurken hebben me geleerd dat je nooit geloof moet hechten aan de moraal en dat het vaak slechts een excuus was om vrouwen te laten vermoorden.

Ten slotte was er de vrouw van wie ik dacht dat het de laatste zwartjurk in mijn leven was. Het was een soldaat-zwartjurk. Haar taak was vrouwen te fouilleren op het vliegveld van Teheran. Ze had zwarte haren op haar kin waar ze mee praalde alsof het een eerste prijs voor deugdzaamheid was. Ze had me zonder enige sympathie met een gezicht dat afkeer uitdrukte gefouilleerd, want we vertrokken naar Parijs, in het Westen, dat wil zeggen het verderf tegemoet. Ze blafte meer dan dat ze vragen stelde. En toen ze – spugend van woede – mijn moeder vroeg waarom we ‘naar buitenlanders’ vertrokken terwijl het land in oorlog was, antwoordde mijn moeder bevend – en haar ogen neerslaand – dat we haar zussen gingen bezoeken die daarginds studeerden. De soldaat-zwartjurk vroeg of ze getrouwd waren. Mijn moeder zei nee en de soldaat-zwartjurk barstte los: het was een schande meisjes alleen in een stad te laten waar het een en al ontucht was, het was een schande toe te laten dat ze hun eer te grabbel gooiden en mijn moeder zou nooit genoeg tranen hebben om de schande die onze familie trof uit te wissen. De soldaat-zwartjurk wees vervolgens op mij en stelde mijn moeder de belangrijke vraag: ‘Wilt u dan een hoer als dochter?’ Zo. Ik was dus al een hoer, Parijs was één groot bordeel waar mijn tantes met hun talenten woekerden. De soldaat-zwartjurk ging door met haar tirade tegen het buitenland, Parijs, hoeren, mijn tantes, onze lafheid, haar eigen grootsheid, totdat een andere soldaat-zwartjurk haar ten slotte vroeg het tempo op te voeren. Het was afgelopen. Ik zou nooit van mijn leven meer zwartjurken tegenkomen, er zouden alleen nog maar hoeren zijn. En dat was misschien de enige reden waarom ik zonder een traan, zonder spijt, mijn geboorteland, mijn grootouders van vaderskant en de neven van wie ik zielsveel hield, verliet. Ik wist dat ik ze niet gauw zou weerzien, ook niet over een maand of twee jaar. Ik wist dat er iets verloren ging, hier, op dit onpersoonlijke vliegveld, maar men had het me beloofd: er zouden nooit meer zwartjurken zijn om mijn hoofd te bedekken. Die soldaat-zwartjurk, die hopelijk de laatste was die ik zou tegenkomen, leerde me dat zwartjurken niet van ophouden wisten. En dat ze vaak haren op hun kin hadden.