Kristina Goikoetxea Langarika

Evamar

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Kristina Goikoetxea Langarika, 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Lee Frost, Trevillion Images

isbn 978 90 445 3455 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Javier

Alle dertien zussen van Javier waren die avond nog bij de dans op het dorpsplein. Hij zat op een krukje in de keuken. Vanuit de verte hoorde hij de paso dobles. Het sterke geluid van de trompet weerkaatste tegen de muren van de huizen die het plein omringden. Het steeg daarna omhoog als een wolk die alle verdriet van de aanwezigen had opgenomen. Niemand wist of de trompet de volgende dag daar weer zou klinken. Ook niet of hun danspartner daar de volgende dag weer zou zijn. De kraan boven de gootsteen druppelde ritmisch door. Javier had geen zin gehad om na de bijeenkomst te gaan dansen.

De man in het grijs had vanaf de tribune geroepen dat ze mannen nodig hadden. Allerlei soorten mannen. Ook jongens van zestien, zoals Javier. Hij had Teresa op het plein gezien. Ze liep met haar zus Dolores tussen de mensen alsof ze naar iemand op zoek waren. Als hij de volgende ochtend weg zou gaan met de man in het grijs, zou hij eerst iets tegen haar willen zeggen. Hoelang de mannen weg zouden blijven, had de man in het grijs niet verteld. Javier zou Teresa vragen om op hem te wachten.

Hij stond op en ging naar de slaapkamer van de vier oudere zussen. Dit was de kamer van moeder geweest. De bovenste la van de houten commode met de spiegel mocht hij van zijn oudste zus nooit openmaken. Toch had Javier het vaak gedaan. Hij wist dat daar de overgebleven spullen van moeder werden bewaard. Javier pakte zijn moeders trouwring. Die van zijn vader liet hij liggen. Aan de muren hingen een foto van vader, twee van zijn eerste vrouw en een van zijn tweede vrouw, de moeder van Javier. De twee vrouwen leken zo veel op elkaar dat niemand eraan zou twijfelen dat ze zussen van elkaar waren. Hij liet zichzelf op het bed vallen. Zodra hij terug was, zou hij met Teresa trouwen. Eerst moest hij het durven vragen. Javier had het haar al een keer gevraagd. Jaren geleden. Toen hij acht was. Die keer had Teresa hem vriendelijk aangekeken met haar donkere ogen, maar geen antwoord gegeven. Ze was met haar zus Dolores voor zijn raam blijven bikkelen terwijl haar twee lange, gitzwarte vlechten uitdagend naar hem zwaaiden.

De melodie die nu vanaf het dorpsplein kwam, was dezelfde die gisteravond was gespeeld. Hij herinnerde zich hoe alle jongens van hun stoelen waren opgestaan en naar de meisjes waren gegaan om hen ten dans te vragen. Teresa was er niet. Na het eerste couplet was hij opgestaan en door de straten gaan wandelen. In de Calle Bajera was hij voor Teresa’s deur blijven staan. Javier woonde schuin tegenover haar. Er brandde licht in de bovenste kamer. Teresa zat vast met Dolores bij hun moeder. Iedereen in het dorp wist dat de oude vrouw langzaam gek was geworden. Ze was door God gestraft, zeiden de mensen van Uranda. Omdat ze nooit naar de kerk wilde. Omdat ze de maagd María niet had willen vereren.

Af en toe keek Javier naar het einde van de straat. Daar rees een enorme berg als een kolos naar de hemel. Het leek alsof de lange straat op de voeten van de gigantische berg eindigde. Dat gold ook voor de twee straten parallel aan de Calle Bajera: de Calle Mayor en de Calle del Medio.

Hij wist niet of de berg ook in andere dorpen zo imposant zou lijken, want hij was nooit weg geweest uit Uranda. Hij had altijd gehoord dat de berg alleen van het dorp Uranda was en dat daar duizenden jaren geleden een vrouw had gewoond die Meire werd genoemd. Hoewel ook werd gezegd dat Meire eigenlijk de berg zelf was. In het verleden had Meire jaar in, jaar uit voor een goede oogst gezorgd, voor regen als de regen uitbleef, voor zon als de zon niet kwam. Meire had de goede mensen geholpen, de slechte gestraft. Sommigen beweerden dat ze haar weleens hadden gezien, als ze verdwaald waren in het bos. En dat ze als jongedame in een wit gewaad was verschenen om hun de weg te wijzen. Maar niemand kon zich daarna haar gezicht herinneren. Ze kon ook als een oude vrouw met wit haar verschijnen. Of zelfs de gedaante van dieren aannemen. Zo had ze ooit iemand gebeten omdat hij zijn vrouw had geslagen. En als giftige spin was ze onder de huid van de dorpsbestuurder gekropen, toen deze jaren geleden de bewoners had bedrogen. Maar dat was lang geleden, toen de kerken van God en de maagd María nog niet bestonden, toen de voorouders van Javier nog klein waren, toen de mensen nog bergen vereerden. Langgeleden, toen er misschien nog geen oorlog bestond.

De langzame melodie eindigde. Daarna zweeg de trompet. Het was stil, maar de laatste melodie ging door in het hoofd van Javier. De zachte stemmen van de koppels die voorbij zijn raam gingen, voerden die melodie steeds verder van hem weg. Alle jonge mensen verlieten nu het dorpsplein, en gingen naar huis. Elke jongen begeleidde zijn meisje naar huis. Daarna zou hij naar zijn eigen huis lopen. Misschien zou zo’n jongen dan aan de man in het grijs denken. Misschien zou hij dan beslissen om de volgende ochtend op het plein te verschijnen. Misschien had hij allang besloten dat hij met de man in het grijs mee zou gaan. Misschien had hij besloten dat niet te doen. Maar dan zou iedereen hem als een lafaard zien. Voor altijd.

Javier keek in de ogen van zijn vader op de foto, daarna in die van zijn moeder. Als hij heel lang keek, bewogen die ogen soms ineens. In de beweging kon hij lezen wat ze dachten van de vraag die hij hun stelde. Meestal luisterde hij dan naar de ogen van moeder. Die had hij in het echt gezien. Die van vader nooit. De ogen van de vrouw in het midden bleven roerloos. Het kon zijn dat die alleen bewogen voor haar echte kinderen, de zes oudste zussen van Javier. Hij bleef lang kijken. Moeder gaf geen teken. Ineens hoorde hij het slot van de voordeur. Hij stond abrupt op. Zijn zussen mochten hem niet in hun kamer aantreffen. Met de ring van zijn moeder in zijn zak ging hij snel naar de keuken, waar hij op de kruk tegenover de gootsteen ging zitten.

‘Ik zag je niet op de dansvloer, waar was je?’ vroeg zijn oudste zus. Ze pakte een pan en ging naar de gootsteen. De kraan stootte nu ineens een kleine waterval uit.

Een andere zus zocht iets in de voorraadkast, waar de rest van het vaatwerk stond. Het gerammel van aardewerk en het geluid van het explosieve water verkrachtten de stilte die in de keuken had geheerst. Een van Javiers andere zussen kwam binnen. Ze had haar kamerjas aangedaan en legde een knoop in de tailleband.

‘Ik zag hem wel,’ zei ze, ‘de hele tijd op de stoel.’

‘Zat vast op Teresa te wachten’, zei een vierde zus, die met wat hout binnenkwam. Ze verwijderde het deksel van het fornuis met een ijzeren staaf, deed het hout in het gat en gooide er een brandende lucifer bij. Toen de vlammen uit het gat klommen, legde ze het deksel terug. De vlammen bleven binnen, maar het geluid was goed te horen. Alsof iemand daarbinnen met grote lakens aan het wapperen was.

Tussen al deze geluiden bewogen de zussen zich. Van links naar rechts voor Javier langs. Het was alsof de voorstelling – op een teken dat hem was ontgaan – was begonnen en hij daar op het krukje zat te wachten op de pauze of het einde.

‘Je moet je oog op iemand anders laten vallen.’ Het was de vijfde zus. Ze had dezelfde kamerjas aan als de derde zus, maar dan kleiner. ‘Iemand met akkers. Teresa heeft niets. Ze stamt ook nog eens af van de bergmensen. Net zo wild en woest.’

‘We moeten vooruitgaan, niet achteruit, broertje’, zei de oudste zus. Ze wees met een houten lepel naar hem.

De zesde zus verscheen. Ze droeg een emmer met aardappelen. ‘Ik zag je naar de man op de tribune luisteren’, zei ze en ze liet de emmer met een knal op de vloer neerkomen.

Een paar aardappelen werden hem aangereikt, daarna een mes. Javier draaide zich om. Langzaam begon hij een aardappel te schillen.

‘Ik ga morgen met hem mee’, zei Javier en hij legde de eerste geschilde aardappel op het geruite tafelkleed.

Alle geluiden stopten ineens. Alleen het wapperende vuur was op de achtergrond te horen. Hij keek naar de aardappel, maar wist dat alle zussen zich naar hem toe hadden gedraaid. Hij had gehoopt dat ze het oneens zouden zijn met hem, of met elkaar. Dat er ruzie zou ontstaan, wat hem zou steunen bij zijn beslissing om met de man in het grijs mee te gaan. Maar na een paar seconden stilte hoorde hij weer het geluid van het vaatwerk en de kleine stappen van de zussen die achter hem zo groot leken. Hun ogen waren niet meer op hem gericht.

‘Ik zal een paar boterhammen voor je klaarmaken voor morgenochtend’, zei de oudste zus nog en verder hoorde hij niets meer.

Hij wist zeker dat de zussen onderling blikken hadden uitgewisseld. Dat ze achter zijn rug om lang over hem en zijn beslissing zouden praten. Nu hoorde hij alleen maar stilte.

De volgende dag werd Javier wakker voordat de zon opkwam. Hij stopte wat ondergoed in een kleine tas, waar de boterhammen al in zaten, en ging weer liggen. De man op de tribune had gezegd dat ze geen kleren nodig hadden. Ze zouden alles van hem krijgen. Zelfs de schoenen. Zijn vingers omklemden de ring van zijn moeder en hij sloot zijn ogen. Toen hij ze weer opende, was het al licht. Hij hoorde geluid in de keuken. De ring lag nog steeds in zijn vuist.

Na het ontbijt gaven alle dertien zussen hem een voor een een kus op zijn wang. Hij liep naar buiten en zag hoe ze opgesteld stonden in de gang. Ze zwaaiden.

Hij liep tot aan de deur van Teresa en klopte aan. De zware houten deur werd meteen opengedaan. Alsof iemand hem had opgewacht. Teresa verscheen. Ze glimlachte en zei niets.

‘Ik ga’, zei Javier en hij keek naar beneden. Hij voelde de ring in zijn zak.

‘Ben je ook zo dom geweest?’ vroeg Teresa.

Javier keek verrast. Teresa was zacht, dacht hij altijd. Dit waren haar eerste harde woorden tegen hem.

‘Dom?’ vroeg Javier.

‘Dom, ja’, zei Teresa alsof ze boos was.

‘Luister, Teresa, voordat ik wegga … ik wilde je …’ begon Javier.

‘Voor als je niet meer terugkomt’, onderbrak Teresa hem.

‘Tuurlijk kom ik terug, ik ga maar even’, probeerde hij uit te leggen.

‘Maar even … Dom ben je’, zei Teresa stellig.

Ze durfde wel. Ze kenden elkaar hun hele leven al, maar gepraat, echt gepraat hadden ze nooit. Tenminste, niet dat hij zich kon herinneren. En dan waren haar eerste woorden voor hem dat hij dom was. Hij zweeg en hield de ring nog steeds in zijn zak.

‘Mijn jongste broer heb ik nooit teruggekregen,’ zei ze, ‘hij zat aan de andere kant. Wat maakt het uit! Mijn oudste broer is nog steeds daar, aan jouw kant. Ik zal je iets voor hem meegeven.’

Ze liet de deur los. Javier keek haar na, de trappen op naar boven. Toen ze weer beneden was, had ze een pakje in haar handen.

‘Een paar pasteien voor Pedro’, zei ze en ze gaf hem het pakje.

‘Maar “daar” is groot. Misschien zie ik hem niet’, zei Javier.

‘Dezelfde man heeft hem meegenomen. Je zult Pedro zien.’

Javier trok aarzelend zijn hand uit zijn zak.

‘Dit is voor jou,’ zei hij en hij opende zijn vuist, ‘het is mijn moeders trouwring.’

Teresa keek naar de ring. Even deed ze niets. Toen bedankte ze hem ineens, pakte de ring, gaf hem een kus op zijn wang en deed de deur voor zijn neus dicht.

Dit was niet het afscheid dat Javier zich had voorgesteld. Hij klopte weer aan. Er werd niet meer opengedaan. Hij liep naar het dorpsplein. Zijn ogen waren nu niet meer naar de lucht gericht, maar naar beneden. Achter hem aan de horizon tussen de twee rijen huizen lag de berg van Meire. Alsof ze alles tegenhield wat tot haar behoorde. Zijn wereld bleef onder haar armen. Maar hij liep weg van haar en alles wat hem dierbaar was.

Vanaf het dorpsplein was de berg niet meer te zien. Vier rijen huizen die een vierkant vormden, ontnamen je het zicht erop. Aan één zijde stond de tribune met daarop de man in het grijs en nog vier andere mannen, ook in het grijs. De lucht was blauw en de zon stond nog laag. De façades van de huizen hadden een gouden tint. Ze hadden de avondzon niet nodig om van goud te worden. Een beetje licht gaf ze al die kleur. De huizen waren van aarde en dikke stukken roodachtig steen gemaakt. Op een van de façades bewoog de schaduw van de man in het grijs. Hij gebaarde dat alle jonge mannen naar hem toe moesten komen. Een man aan een tafel noteerde namen en leeftijden. Ook die van Javier.

Eerst werden de jonge mannen met een bus naar het grote dorp gebracht. Er was niemand die hun vaarwel zei. De meneer in het grijs had gezegd dat dat niet mocht. De mensen die toevallig op het plein waren, bleven staan om te zien wat er gebeurde. Ze stonden stil te kijken, maar ze zwaaiden niet. De bus begon te rijden en de mensen van Uranda werden steeds kleiner. Rechts van Javier zat een jongen die strak voor zich uit keek. Zijn ogen waren gefixeerd op het beige plastic van de achterkant van de stoel voor hem. Achter in de bus werd druk gepraat. Het was de groep jongens die op feestavonden altijd op de dansvloer te vinden was. Ze begonnen te zingen. Zo leek het net een uitstapje.

‘Ik heb honger. Heb je misschien iets te eten?’ vroeg de jongen naast Javier zonder hem aan te kijken.

‘Pasteien. Maar die zijn niet van mij’, antwoordde Javier.

De jongen draaide hem zijn gezicht toe.

‘Van wie dan?’ vroeg hij.

‘Ik moet ze daar aan iemand geven.’

‘“Daar” is groot. Je treft die iemand nooit’, zei hij alsof hij ooit al daar was geweest.

‘Toch wil ik ze bewaren.’

De jongen keek verbaasd en boos tegelijk.

‘Heb je niet ontbeten?’ vroeg Javier om het gesprek niet te laten eindigen.

‘Iedereen sliep nog toen ik vertrok’, zei hij.

‘Had je geen tijd om wat klaar te maken?’

De jongen antwoordde niet meer.

De bus stopte bij het treinstation in het grote dorp, naast andere bussen waaruit jonge mannen zoals hij stroomden. Sommige zongen zoals de groep in zijn bus. Sommige staarden in de verte, alsof ze daar iets zochten wat ze achter hadden gelaten.

Er waren nu meer dan tien keer zo veel mannen als de groep uit Uranda. De trein leek alleen voor hen bestemd. Javier stapte in. Er waren geen stoelen. Het leek wel een goederentrein. Af en toe ving hij een glimp op van mensen die hun benen uit de trein lieten bungelen. Hij zocht een plek en wrong zich met zijn kleine tas naast vier andere mannen.

De berg van Meire was heel in de verte zichtbaar. Achter haar schuilde Uranda. De berg was niet meer de kolossale massa die hij vanuit zijn straat kon zien. Het was eerder het silhouet van een vrouw die op haar rug ligt. Ter hoogte van haar gezicht was een soort oog te zien. Dat was waarschijnlijk de grot waarover hij in Uranda had horen praten. Duizenden jaren geleden had Meire daar gewoond. Mensen brachten toen offergaven naar haar, zoals je nu bloemen naar de maagd María bracht. Sommigen beweerden dat je, als je de grot eenmaal had bereikt, diep in het gat de stem van Meire nog kon horen. Om er te komen moest je vanaf Uranda om de berg heen en van de andere kant beginnen te klimmen. Javier kende niemand die dat had gedaan. In Uranda werd verteld dat een jonge man ooit in zijn eentje de grot had bereikt. Hij was nooit meer teruggekomen. Er werd gezegd dat Meire voor hem was verschenen. Toen hij haar schoonheid zag, besloot hij voor altijd in de grot te blijven. Zijn tas werd dagen later gevonden op het dorpsplein van Uranda. Meire had die daar neergelegd, zodat iedereen zou zien dat het goed met de jongen ging. Alleen was hij nu bij haar. Daarom kon je als man beter niet alleen naar de grot gaan. Als je haar zag, wilde je misschien nooit meer terug.

‘… alsof het de laatste keer zou zijn’, zei een van de mannen die naast Javier zat.

Javier begon het gesprek van de mannen te volgen. Door het lawaai van de rijdende trein was niet alles verstaanbaar. De mannen kwamen niet uit Uranda. Ze zagen er ouder uit. Ze waren vast getrouwd en hadden kinderen. Misschien uit een dorp in de omgeving. Net zo klein als Uranda, want alle dorpen hier waren klein. Een jongen tuurde net als Javier in de verte. Hij was van zijn leeftijd en had een groene sjaal om zijn nek. Hij kwam vast uit Uranda.

‘Ik denk er nooit aan’, antwoordde een van de mannen en hij stak een sigaret op.

‘Kijk naar het dorp, hoeveel zijn er teruggekomen?’ vroeg de eerste.

‘Liever niet aan denken,’ zei de ander en hij zoog aan zijn sigaret, ‘anders had je niet moeten komen.’

‘Dan zou ik vast de enige man zijn die in het dorp blijft. In tijden van oorlog vecht je. Maakt niet uit aan welke kant, maar je vecht. Anders ben je een vrouw.’

De ander nam weer een trekje van zijn sigaret, knikte en keek voor zich uit. De berg van Meire was niet meer te zien.

De zon stond laag toen ze op de plaats van bestemming aankwamen. Javier sloot aan in een rij die eindigde bij een meneer aan een tafeltje. Ook die man droeg een grijs uniform. Achter Javier stond de jongen met de groene sjaal.

‘Is het jouw eerste keer?’ vroeg Javier hem.

‘Ja. Ik ben Julio. Aangenaam’, antwoordde de jongen.

‘Je komt toch uit Uranda?’ vroeg Javier. ‘Ik herken je aan je groene sjaal.’

‘Ik draag die al mijn hele leven. Kwetsbare keel.’

Javier was al aan de beurt. Hij kreeg een geweer en een etensbonnetje. De man die zijn naam opschreef, keek hem niet aan.

Het was al donker. De soep was koud. Javier zat naast Julio bij het vuur. Javier wilde het liefst een brief aan Teresa gaan schrijven. Maar ze werden opgehaald. Iedereen stond meteen op. Het vuur werd gedoofd. Ze begonnen in een rij te lopen. Allemaal achter elkaar. Javier nam de pasteien mee. Misschien zou hij Teresa’s broer ergens tegenkomen.

Het werd steeds donkerder. De halvemaan gaf niet zo veel licht. Javier volgde de schoenen van Julio, die voor hem liep. Hij hoorde hem zwaar in- en uitademen. Net als de jongen die achter hem liep. Het ademen van de mensen klonk als een meerstemmig koor. Het geluid van de voetstappen op de vochtige aarde markeerde het ritme. De temperatuur steeg. Niemand zei iets. Ook de mannen in het grijs die voorop liepen niet.

Naarmate het warmer werd, werd het ook lichter. En er klonk een krachtig, repeterend geluid als van een sliert rotjes. Hoe dichterbij ze kwamen, hoe duidelijker het Javier werd dat het licht en de warmte van vuur afkomstig waren. Hij rook de intense geur van brand. Ze liepen omhoog. Het leek de weg naar de top van een kleine berg. Toen ze bijna boven waren, gaf de man in het grijs hun het bevel zich schuil te houden. Op zijn signaal moesten ze over de top heen het dorp in rennen en op de bewoners schieten. Een andere groep zou hetzelfde doen vanaf de noordkant. Javier schrok toen hij dat hoorde. Hij verborg zich naast de anderen met het geweer in zijn handen. Het dorp stond in brand. De daken van de huizen stortten in en schaduwen van rennende mensen tekenden zich af in het schijnsel van de vlammen. Naast het geloei van de brandende huizen hoorden ze nu ook menselijke geluiden. Kreten en het roepen van namen. Dieren die in paniek geen kant op wisten te gaan. De zwarte silhouetten leken onwerkelijk vanuit de verte. Ineens gaf de man in het grijs het signaal. Iedereen stond op en begon bergafwaarts te rennen. Javier zag dat Julio een beetje achterbleef, alsof hij moeite had met lopen. De man in het grijs duwde hem voort. Net voordat de man in het grijs ook bij hem was, zette Javier het op een lopen. Voordat hij het wist, rende hij tussen de schreeuwende schaduwen. Er klonken overal schoten. Hij had het geweer in de aanslag.

Hij stond daar, onbeweeglijk, en keek naar het lichaam op de grond. Julio pakte hem vast. Ze verstopten zich achter een half afgebroken muur. Javier voelde aan het zakje aan zijn riem. Het was zacht. De pasteien waren zeker gebroken. Toen de schoten wat verder weg klonken, trok Julio hem mee in de richting van het bergje. Ze hadden het gebied tussen het dorp en de berg bijna achter zich gelaten, toen een groep mannen hen passeerde. Ze waren van hetzelfde detachement als Javier en Julio. Tussen de mannen herkende Javier de oudste broer van Teresa, Pedro. Javier riep dat hij pasteien voor hem had, terwijl Julio hem probeerde te weg te trekken. Pedro zei dat Javier moest maken dat hij wegkwam en reikte naar het zakje. ‘Wegwezen!’ herhaalde Pedro. Julio trok Javier nu zo hard aan zijn mouw dat die scheurde. Teresa’s broer riep voor de laatste keer en voegde zich toen snel bij de anderen.

De eerste tijd in het kamp had hij elke nacht een paar regels voor een brief aan Teresa geschreven. Hij kon nooit slapen als ze terugkwamen van het veld. Jongens van zijn leeftijd werden vervoerd op brancards en het rook overal naar bloed. Hij wilde praten over alles wat hij voor zichzelf had gehouden de afgelopen jaren. Alles wat hij dacht als hij haar vanaf het balkon van zijn huis aan de overkant zag. Het was moeilijk zijn herinnering terug te laten gaan terwijl het leek alsof het heden zijn laatste herinnering zou zijn voor altijd. Of dat hij juist geen herinnering meer zou hebben. Nooit.

Teresa

‘Javier is terug,’ hoorde Teresa van haar zus Dolores, ‘gevlucht, gedeserteerd.’

Hoe ze dat te weten was gekomen, vertelde Dolores niet. Hij moest zich nu schuilhouden. Als hij gepakt zou worden, zou hij teruggestuurd worden. En gestraft.

Teresa kon zich nog heel goed het beeld herinneren van Javier op de drempel van haar huis een paar maanden geleden. Zijn hand had getrild toen hij haar zijn moeders ring aanreikte. Wat had ze aan een ring als hij toch wegging? Alle mannen die uit haar leven vertrokken, gaven haar een voorwerp. Dat was het enige van hen wat bij haar bleef. Niet eens een deel van hen. Alleen iets wat ze ooit hadden aangeraakt. Van haar vader zijn medaille. Van de twee broers, Pedro en José, elk een manchetknoop van hun zondagse pak. De andere manchetknoop was voor Dolores. Daar lagen ze op hun nachtkastjes. Aan de linker- en rechterkant van het ouderlijke bed dat de twee zusjes deelden.

Hij had tenminste wel gedurfd. Teresa had gedacht dat hij nooit de stap zou zetten om tegen haar te praten. Hij bleef maar kijken, vanuit zijn raam, vanaf de straat, tussen zijn grote zussen, bij de dans, maar nooit zei hij iets. Ze dacht al een tijd aan hem. Misschien alleen omdat ze wist dat hij aan haar dacht. Hij was de kleine broer van dertien zussen. Altijd omringd door zo veel vrouwen. In haar verbeelding zag ze zichzelf en hem, met een paar kinderen. Ergens ver van Uranda, in een grote stad. Daar zouden de mensen vast niet zo veel op elkaar letten als hier. Daar zou niemand weten dat haar voorouders in de berg hadden gewoond, wie haar moeder was geweest, dat haar moeder gek was geworden, dat ze nu in bed lag, wie haar zus was en dat haar broers aan twee verschillende kanten hadden gevochten. Dan zou ze Teresa kunnen zijn, gewoon Teresa, zonder achternaam.

Als ze van tevoren had geweten dat Javier zo snel naar de oorlog zou vertrekken, had ze zeker eerder iets gedaan om bij hem in de buurt te komen. Maar hij was zelf aan de deur gekomen, voor de eerste keer.

Daarna volgde de brief. Die kwam met een gewonde soldaat die een hand had verloren en naar Uranda werd teruggestuurd. Javier had moeite om te praten, maar op papier kon niemand hem tegenhouden. De eerste envelop met haar naam erop bevatte acht vellen, aan beide zijden beschreven. Hij schreef dat hij nu het land oorlog kende. Dat hij nu van het land oorlog weg wilde.

‘Hij zit op de zolder van de slager,’ zei Dolores, die de woonkamer binnenkwam, ‘precies tegenover ons.’

Dolores had bij Javier en de slager in de klas gezeten toen ze klein waren. Ze waren van dezelfde leeftijd. Een paar jaar jonger dan Teresa. Dolores voelde sympathie voor Javier, op een manier die Teresa soms niet kon uitstaan.

‘Honger gaat hij zeker niet lijden’, antwoordde Teresa.

De zolder van de slager hing vast vol chorizo en bloedworst. De worsten bungelden er aan de waslijn totdat ze klaar waren om beneden in de winkel te worden verkocht. Niet iedereen in het dorp kon ze kopen. Voor wie geen geld had, verzon de slager altijd wat. De laatste chorizo die Teresa had gegeten, hadden de zusjes in ruil voor een warme trui gekregen. Een trui die Dolores het hele najaar tot aan Kerst voor de slager had gebreid. De jonge dikke slager had net zo’n groot hart als de varkens en koeien die hij slachtte.

Teresa stelde zich Javier voor tussen de slierten worst, terwijl hij door het kleine raampje naar buiten tuurde. De slager, met zijn rode wangen, zou haar vast naar boven laten. Ze moest er alleen voor zorgen dat ze ’s nachts ging. Het dorp was klein. Iedereen hield elkaar in de gaten.

‘Hoe ben je gevlucht?’ was het eerste wat Teresa hem vroeg, om de stilte te verbreken.

Het was zoals ze zich had voorgesteld. Javier zat op een laag krukje ter hoogte van het raampje. Boven zijn hoofd geurden de worsten.

‘Hoe kom je hier? Wie weten er verder nog dat ik hier zit?’ vroeg Javier zenuwachtig.

De lamp op de zolder was uit. Het enige licht kwam van de maan en de straatlampen die de nachtwaker net met de fakkel had aangestoken. Dat licht kwam verfijnd naar binnen en tekende een witte lijn op het profiel van Javier.

Teresa liep langzaam op hem toe. Ze legde een hand op zijn schouder. Zijn lichaam verstijfde. Hij keek niet naar haar. De geur van zijn angst mengde zich met de geur van de vleeswaren. Javier schrok terug, kroop in zijn schulp als een beestje dat door een gigantische mensenvinger wordt aangeraakt. Door zijn angst ging Teresa zich steeds rustiger voelen. Ze voelde zich nu verantwoordelijk voor zijn gemoedsrust.

‘Ik draag de ring van je moeder,’ zei Teresa met haar hand nog steeds op zijn schouder, ‘de ring die je me gaf.’

Hij ontspande nog niet.

‘Nu moet jij de ring van je vader zien te krijgen. Die omdoen. Dan klopt het’, zei ze.

Even leek het alsof een kleine bliksemschicht het blok angst in hem openspleet. Heel even. Teresa liet zijn schouder los en verbrak het contact met zijn lichaam. Daarna spreidde ze haar armen, dacht twee tellen na en omarmde hem. Het was de eerste keer dat ze hem zo dichtbij had. Ze had nooit geweten wat ze dan zou voelen. De droom van een man die haar zou beschermen wankelde. Het leek wel omgekeerd. Zijn lichaam was groot maar dun, haar lichaam was klein maar sterk. Haar gezicht lag nu naast het zijne. Haar adem streek langs zijn oor. Ze merkte dat de angst uit zijn lichaam trok. Ze bleef lang zo zitten. Hij zei niets. Toen liet ze hem los. Hij bewoog niet. Haar warmte bleef bij hem. Ze liep naar de deur.

‘Het komt goed’, zei ze. Maar eigenlijk was ze ook geschrokken. De dunne jongen van de overkant had ze nu naakt gezien.

Het beeld van Javier in het donker bleef haar de hele avond bij. Ze was onrustig maar wilde niet te veel bewegen, want Dolores sliep vlak naast haar in het ouderlijk bed. Het bed van Teresa had Dolores als brandhout gebruikt. Omdat het wiebelde, had ze gezegd. Moeder lag nu in het bed van Dolores. Ze had bepaald dat ze samen in het bed van vader en moeder moesten slapen. De bedden van José en Pedro mocht niemand aanraken. Volgens Dolores hing de oorlog in die kamer. De oorlog tussen de twee kanten. Een oorlog tussen broers.

Nog nooit heeft Teresa zo gezweet als die nacht.

Toen de vogels begonnen te zingen, wist ze dat de zon snel zou opkomen. Ze stond veel eerder op dan Dolores. Dolores, die eigenlijk altijd de eerste was, omdat ze in de kerk werkte. Ze maakte elke dag de kerk en de sacristie schoon voor de mis van twaalf uur.

In de keuken begon ze de pap van melkrijst op te warmen voor moeder. Meestal deed Dolores dat. Met de warme kom in haar handen liep ze langzaam de stenen trap op naar de eerste verdieping. Het schijnsel van de melk was het enige licht op haar schemerige weg naar boven.

Boven waren de rolluiken helemaal naar beneden. Teresa deed het licht aan. Het rook naar benauwdheid gemengd met de goedkope eau de cologne die Dolores elke dag in moeders haar sprenkelde. Ze kwam dichter bij moeders bed. Moeder lag op haar zij, gebogen in een ‘z’. Haar gezicht was naar het plafond gericht, hoewel haar groene ogen in de te groot geworden oogkassen gesloten waren. Haar jukbeenderen, onder de olijfkleurige huid, staken uit. Teresa ging op de rand van het bed zitten.

‘Moeder. Vandaag breng ik u het ontbijt’, zei ze en ze streelde haar moeders been.

Moeder opende haar ogen en murmelde iets onverstaanbaars. Ze kon nauwelijks iets bewegen, zelfs haar stembanden niet, alleen haar oogleden.

Teresa probeerde de pap langzaam in haar mond te lepelen. Ze zag dat haar moeder niet eens de kracht had om die door te slikken en ze moest denken aan de krachtige vrouw die ze vroeger was geweest. Hoe ze energiek door het huis liep en alle kinderen aan de hand nam. Alleen Dolores en Teresa waren bij haar gebleven. José, de jongste broer die de kant had gekozen die het minst vertegenwoordigd was in het dorp, was dood. Hij was samen met nog twee jongens uit Uranda vermoord. Zij hadden als enigen durven te zeggen wat ze dachten over de Generaal die het hele land in oorlog had gebracht. Over de onrechtvaardigheid waarmee de grootgrondbezitters de armen exploiteerden. Maar Uranda was vanaf het begin het territorium van de Generaal geweest. Als je aan de andere kant wilde vechten, moest je ergens anders heen vluchten.

José was snel verdwenen. Niemand wist hoe, ook niet waarheen. Pedro was als vrijwilliger naar het front vertrokken om te vechten aan de kant van de Generaal. Teresa had de lagere school moeten verlaten om te gaan werken in plaats van haar broers.

Na twee hapjes was het duidelijk dat moeder geen pap meer wilde. Teresa zette de kom op de tafel naast het bed en bleef haar moeder aankijken. Ze vroeg zich af of die bange blik echt bij haar hoorde, of ze zichzelf nog was, of ze zichzelf kon zien, zoals ze daar machteloos en afhankelijk van haar dochters lag.

De ziekte van moeder was na vaders overlijden begonnen met het terughalen van grappige voorvallen uit het verleden. Op een keer, na het eten, begon ze over die buurman van toen, die hun karretje had gestolen. Ze lachte hard, terwijl iedereen aan tafel zich afvroeg waarom ze ineens met zoiets kwam. Die dingen die ze zomaar vertelde bleken gebeurtenissen van steeds langer geleden. Ze kon zich niet herinneren waar ze net de breinaald had gelaten, maar wel wat ze veertig jaar geleden had gedaan.

Op begrafenissen kreeg ze de slappe lach en als iemand op bezoek kwam, wilde ze hem per se de zolder laten zien, want, zei ze: ‘Ik heb hem opnieuw laten inrichten met geïmporteerde meubels.’ Het enige wat de bezoeker te zien kreeg, waren spinnenwebben.

Nadat ze haar verstand had verloren, begon ze ook haar motoriek kwijt te raken. Tot de dokter zei dat ze het bed moest houden. Maar Teresa weigerde. Ze wist dat haar moeder, als die eenmaal bij dat punt aangekomen zou zijn, nooit meer zou kunnen opstaan. Daarom probeerde ze Dolores ervan te overtuigen dat moment uit te stellen. Dolores deed het toch, en nu lag moeder als een zak botten op een bed dat naar oude eau de cologne rook.

Teresa pakte een zachte borstel en kamde haar moeders haar als dat van een baby. Moeder keek haar aan zonder enige uitdrukking in haar groene ogen, alleen door het ritmische knipperen van haar oogleden liet ze merken dat ze het kammen voelde.

‘Eindelijk doe jij het eens een keer’, zei Dolores, die de kamer binnenkwam met haar haren in de war.

Teresa ging door zonder iets te zeggen.

‘Alleen, je vergeet dat ze nooit ’s ochtends gekamd moet worden,’ zei Dolores, die aan de andere kant van het bed ging zitten, ‘haar hoofd is dan te gevoelig.’

Teresa stond abrupt op, gaf Dolores de borstel en liep naar de deur.

‘Doe het zelf maar, als je alles zo goed weet.’

‘Wacht,’ riep Dolores, ‘hoe is het met Javier?’

Teresa stopte even. Zonder zich om te draaien of antwoord te geven, daalde ze de stenen trap af.

Teresa werkte bij de familie Monzón. Daar moest ze elke ochtend eerst het vaatwerk van het ontbijt schoonmaken. Daarna koffie brengen naar meneer Monzón. Boven, in de grootste kamer van het huis. Aan alle muren hingen schilderijen. Er was ook een open haard, die nooit brandde. Als ze de koffie op de grote donkere houten tafel zette, was meneer Monzón bezig met de administratie van de landerijen die hij bezat in Uranda en omgeving. Misschien noteerde hij ook de namen van de rebellen. Teresa had al vaak gedacht dat José was vermoord door iemand die bij meneer Monzón in dienst was. José had als eerste de werkers op Monzóns haciënda tot staking opgeroepen. Dolores zei dat hij was vermoord omdat hij iemand anders had vermoord. Als ze naar de deur liep, voelde ze altijd meneer Monzóns ogen op haar achterwerk. Ze wist dat zodra ze de deur zich achter haar sloot, zijn lelijke ochtendjas zou opengaan.

Beneden in de slaapkamer lag zijn vrouw. Mevrouw Monzón was dertig jaar jonger dan haar man en had vijf kinderen. Als Teresa er was, ging mevrouw Monzón even liggen. Dan moest Teresa alle kinderen een voor een wassen. Voorzover Teresa wist, was zij de derde vrouw van meneer Monzón. Misschien had hij er nog meer. Zeker was dat geen van de vorige vrouwen hem kinderen had gegeven. Niemand wist waar ze gebleven waren. Deze laatste vrouw was net zo mooi als de andere, net zo zacht. Meneer Monzón had haar uit een ander dorp gehaald.

De vijf kinderen waren vlug als water. Hun moeder bewoog zich langzaam tussen haar kroost. Het leek alsof ze minder kracht had dan haar jongste kind, dat nog in de wieg lag. Als Teresa hen niet zou aankleden, zouden ze de hele tijd in hun onderbroek lopen. De baby huilde harder dan ooit. Mevrouw Monzón deed niets. Toen Teresa bij hem kwam, zag ze dat de veiligheidsspeld aan het slabbetje ook in zijn zachte huid prikte. Ze maakte de speld los. De baby huilde nog steeds. Teresa nam hem in haar armen. Ze keek naar de vrouw. Eerst voelde ze woede, maar algauw ook een beetje medelijden. Ze gebaarde naar de andere kinderen dat ze de kamer uit moesten, omdat hun moeder sliep. Met de kleinste in haar armen zette Teresa de kinderen in de keuken in hun stoeltjes en begon aan haar werk.

De deur van de voorraadkast was van hetzelfde kostbare hout gemaakt als de voordeur van het huis. De kast stond vol met potjes die Teresa zelf op volgorde had gezet. Elke dag nam ze een handvol amandelen uit een van de potjes en at die op terwijl ze soep maakte met allerlei kruiden erin. Ze hoopte dat meneer Monzón niet naar beneden zou komen om te waarschuwen dat er die middag vlees zou worden gebracht, of vis, of iets anders. Eén keer per dag meneer Monzón zien vond Teresa genoeg.

Voor het middageten ging ze naar huis. Ze mocht niet blijven om te eten wat ze zelf had gekookt. Thuis had Dolores de bonen klaar. Zonder kruiden of specerijen.

‘Bij de kerk weten ze het al’, zei Dolores terwijl ze bonen op het bord van Teresa schepte. ‘Als ik jou was, zou ik Javier vanavond waarschuwen.’

Dolores pakte een bordje waarop ze de bonen voor moeder platdrukte. Ze zette het andere bord op het fornuis naast haar eigen bonen en liep de keuken uit.

‘Kunnen we niet één keer samen eten?’ vroeg Teresa.

‘Ik moet moeder voeren’, zei Dolores.

Teresa stond abrupt op en ging achter Dolores aan. Ze pakte haar bij de arm. ‘Hoelang ben je van plan zo door te gaan?’ vroeg ze woedend.

Dolores trok zich los. Er viel wat bonenmoes op de grond. Dolores liep zwijgend naar boven.

‘Het is niet mijn schuld,’ zei Teresa en ze herhaalde het harder zodat Dolores haar kon blijven horen, ‘het is niet mijn schuld dat moeder ziek is, dat vader dood is, dat Pedro naar de oorlog is gegaan, dat José is vermoord. Je kunt niet altijd zo tegen mij blijven doen. Het is niet mijn schuld.’

Net voordat Dolores de deur van moeders kamer opende, draaide ze zich om en zei: ‘Het voelt wel zo.’

Teresa ging terug naar de keuken. Ze gooide haar bonen in de afvalbak en begon met de afwas. Er was weinig licht in de keuken. Er was altijd weinig licht in huis. De ramen waren te klein. Alle openingen in de muren keken naar het noorden. Het water in de ijzeren emmer was koud. Ze zou het niet opwarmen. Misschien dat haar handen dan zouden bevriezen. Dan zou de kou langzaam naar haar hoofd stijgen en daar al haar woede afkoelen. Dolores verweet haar dat ze José had aangemoedigd om in het verzet te gaan. José had heel goed geweten wat hij deed. Hij had geen aansporing nodig gehad. Ze had alleen naar hem geluisterd en zich niet tegen zijn beslissing verzet. Ze was de enige met wie hij erover had kunnen praten.

De maan was bijna op zijn hoogste punt. De grijze rots van de berg van Meire leek wit onder zijn licht. Het was stil op straat. De nachtwaker had alle lampen in de Calle Bajera al aangestoken. Waarschijnlijk was hij nu in de straat hiernaast. Teresa pakte haar zwarte trui en keek voordat ze naar buiten ging, nog even door het raam naar de ingang van het huis van de slager. Als de slager haar huisdeur dicht hoorde gaan, zou hij die van hem openen. Ze liep naar beneden. Teresa dacht dat ze lawaai hoorde. Voetstappen van heel veel mensen tegelijk. Ze keerde snel terug naar het raam. Een tiental mannen in het grijs stond bij de deur van de slager. Ze klopten met veel kracht op de zware deur. Er werd niet opengedaan. Er werd opnieuw geklopt. Twee mannen begonnen tegen de deur te duwen tot die bezweek en iedereen naar binnen stormde. Het volgende wat ze zag was licht op de zolderkamer van de slager. Daarna kwamen de mannen weer naar buiten met Javier in hun midden. Zijn handen waren op zijn rug samengebonden. Ze duwden hem de hele Calle Bajera door naar het plein. Teresa bleef kijken totdat ze hem niet meer zag.

Als Teresa had geweten dat het eerste moment samen op de zolder van de slager meteen ook het laatste zou zijn tot na de oorlog, had ze die zolder niet zo snel verlaten. Javier werd teruggestuurd naar het front, nadat hij gestraft was voor zijn desertie. Haar restten alleen de brieven. Brieven die nu per post kwamen. Ze waren lang en met een brede marge aan de linkerkant. Zijn handschrift was mooi. De regels leken soms verzen. Alsof ze uit een boek geplukt waren. Boordevol beschrijvingen van alle jaren dat Javier haar had gadegeslagen. Hij had haar veel beter in zijn hoofd dan zij hem. Hij vertelde over haar ogen, haar haren en haar lippen alsof hij die zijn hele leven had aangeraakt. Hij vertelde ook over het moment op de zolder toen ze zo dicht bij elkaar waren geweest. Teresa liet zich meevoeren op die woordenstroom. De brieven waren het pilletje dat ze elke dag slikte om het leven van alledag aan te kunnen. De oorlog ging door. Niemand wist voor hoelang. Javier bleef lang weg. Thuis kwam er geen einde aan de avonden. Moeder ging voor- noch achteruit. Dolores’ stilte bedekte het hele huis, alle ruimten, als een dikke nevel die naar oude haat rook. Haat die in een afgesloten doos was gestopt en langzaam wegrotte. Teresa had haar eigen haat. En hoe vaker ze zichzelf daarop betrapte, hoe meer ze haar haat haatte. Ze moest voor de familie Monzón blijven werken. Ze moest thuisblijven met Dolores en moeder. Ze kon als vrouw niet alleen naar de stad gaan om een ander leven te beginnen. Alles moest van boven komen. Uit de hemel of van de machtige mannen die het lot van het land bepaalden. Het maakte voor Teresa niet zo veel uit waarvandaan het kwam. Zij zat beneden.

Na de tweede winter zonder Javier, toen zijn brieven al niet meer in de tweede doos pasten, kwam er een einde aan de oorlog. De Generaal had al zijn tegenstanders in andere delen van het land verslagen. Hij had nu het hele land in zijn macht. Alle vrijwilligers die voor hem uit het dorp waren vertrokken, konden terugkeren met de medaille van de overwinning om hun nek. Hun strijd, hun doden waren niet voor niets geweest, zeiden ze. Javier zou al thuis zijn voor het lentefeest. De twee jaar en de ontelbare doden zouden zijn gezicht en zijn lichaam hebben veranderd. Dat met haar hetzelfde gebeurd was, merkte ze aan hoe de mannen in Uranda naar haar keken. De jaloerse blik van de vrouwen was hetzelfde gebleven of erger geworden. Ze vroeg zich af of ze dezelfde Javier van de brieven zou ontmoeten. Of het zou zijn alsof ze de hele tijd bij elkaar waren geweest. Of dat ze het gevoel zou hebben dat ze een onbekende ontmoette, iemand die voor haar gevoel niets te maken had met de persoon die ze kende van de brieven.

Op 14 april was het lentefeest van San Blas. Het zou om twaalf uur precies beginnen met een lange processie, die van de kerk door de Calle Mayor naar het plein ging. De processie trok alleen door die straat. Niet door de Calle Bajera, waar de arme mensen woonden, en niet door de Calle del Medio, waar de ambachtslieden en hun vrouwen woonden. Zoals Flor, de kleermaakster van Uranda, de enige die toestemming van Dolores had om moeder te bezoeken. In de Calle Mayor hadden de rijke families met hun lange achternamen een vlag op hun balkon. Soms was die wit of zelfs van satijn. De vlag werd verondersteld de kleur te weerspiegelen van de ziel van de mensen die achter het balkon woonden. Maar meestal was het de nationale vlag. De vlag die van het land was geworden toen de troepen van de Generaal de overwinning hadden behaald. De vlag waartegen de Generaal gevochten had, had Teresa nooit van dichtbij gezien. Alleen op een kleine sticker die José in zijn portemonnee bij zich had gedragen. Tussen een foto van haar en Dolores.

De processie was bij het huis van meneer Monzón aangekomen. Op het balkon, achter de vlag, zaten meneer Monzón, zijn vrouw en de vijf kinderen. Allemaal schoon, ruikend naar eau de parfum. Mevrouw Monzón droeg een rode anjelier in haar haar, en meneer Monzón rookte een pijp, alsof God hem dat toestond, terwijl de rest van het volk niet mocht roken tijdens een processie. Het vaandel stopte zelfs even voor hun deur. Om de eer te bewijzen. De eer van de kerk aan de rijkste grootgrondbezitter. Don Simplicio, de pastoor, slingerde een beetje wierook in de lucht en liep verder. De twee rijen volk die het vaandel volgden, merkten weinig van de korte stop. Ze liepen zingend voort. Een rij vrouwen en een rij mannen. Allemaal in hun zondagse kleren. Teresa kon de stem horen van Dolores, die achter haar liep. Ze zong vol overgave. Ze werkte al jaren voor de kerk en ze kreeg niet eens een ereplaats in de processie, ook niet in de kerk. Als de pastoor moest betalen, was hij altijd zuinig. Nooit maakte hij eens een gebaar naar haar. En toch was ze daar. Zingend met heel haar ziel. Teresa keek voor zich. Achter het vaandel, dat onstabiel bewoog in Don Simplicio’s handen, zag ze de berg van Meire, majestueus en imposant. Een sterke wind waaide haar vanaf de berg tegemoet. Een wind die de geur van het sterke parfum van de dertien zussen van Javier langs haar neus voerde. Op dat moment besloot Teresa de Calle Bajera in te slaan. Ze voelde alle ogen op haar rug prikken. Ze wist dat Dolores bloosde. Misschien bloosden de dertien zussen van Javier ook. Teresa voelde zich nu in ieder geval wat minder warm in haar hoofd.

In de Calle Bajera was het stil. Aan het einde van de straat lag de berg van Meire, alsof ze over een dood dorp heerste. Het uitzicht op de berg was precies hetzelfde als vanuit de andere straten. Daarin waren de rijken van de Calle Mayor niet bevoordeeld. Toen Teresa bij haar huis kwam, merkte ze dat de slager thuis was. De zware houten deur stond op een kier. Ze klopte en ging naar binnen.

‘Je processiekleren staan je heel goed’, zei de slager zodra hij haar zag. ‘Schrijft Javier nog steeds?’

Al pratend ging hij door met het slachten van een koe die aan een haak hing. Teresa hield afstand. ‘Bijna elke week. Dikke brieven.’ Ze kon niet begrijpen hoe iemand die de hele tijd varkens, koeien en schapen doodde en in stukken hakte zo’n zachte blik kon hebben.

‘Je bent niet naar de processie gegaan. Ik ook niet. Moest werken. Komt Javier binnenkort?’

De ingewanden van de koe werden voorzichtig op de houten tafel neergelegd. Er lag een plas bloed op en er druppelde een beetje op de grond. Het rood van het bloed en het rozige vlees van de dode koe waren de enige kleuren in dit vertrek.

‘Dit weekend. Voor de festiviteiten. Dan blijft hij voorgoed’, zei ze en ze keek naar de bloederige handen van de slager. ‘Waarom heb je maar één koe?’

‘Er is niet zo veel vraag naar. Alleen in de Calle Mayor zullen ze vandaag vlees eten.’

‘Omdat het feest is’, zei Teresa.

‘Omdat het feest is’, herhaalde de slager. ‘Denk je dat Javier veranderd zal zijn?’ Hij veegde zijn handen schoon aan zijn schort.

‘Niets is ooit hetzelfde’, antwoordde Teresa.

‘Toen hij hier schuilde was hij zo anders’, zei de slager, die twee stoelen pakte.

‘Ik ken hem pas vanaf die tijd’, zei Teresa en ze ging zitten op de stoel die de slager haar aanbood. ‘Toen de huid van zijn handen en van zijn gezicht al hard aan het worden waren.’

‘Ik had nooit gedacht dat hij naar de oorlog zou gaan’, zei de slager.

Door de sterke geur van ingewanden en bloed moest Teresa bijna kokhalzen. Maar ze wilde dat niet laten merken. De slager pakte haar hand en begon te vertellen over de jaren dat hij samen met Javier op de kerkschool had gezeten. Dat Javier een heel goed mens was, en al die dingen die gezegd worden over iemand die net is doodgegaan. Teresa snapte niet waarom hij dat allemaal vertelde.

‘Maar nu is hij wreed geworden’, concludeerde hij.

Teresa moest opnieuw moeite doen om niet te kokhalzen.

‘Ik wist dat je als jonge man naar de oorlog moet. Anders ben je een lafaard. Alleen de vrouwen blijven in het dorp. Ik ben gebleven, als een lafaard, met alle vrouwen en de oude mensen. Ik ben vast de enige.’

Hij pauzeerde.

‘Maar als je mij neemt, weet je zeker dat je iemand trouwt die nooit iemand heeft gedood.’

Hij kwam dichterbij en de stank was niet meer te verdragen. Teresa stond abrupt op en liep snel naar de deur. Daar stonden de bediendes van de families van de Calle Mayor al. Ze kwamen voor het vlees. Het enige vlees dat die dag in het dorp zou worden gegeten.

Thuis dacht Teresa even dat de slager Javier misschien had aangegeven. Maar hij was een goed mens. Hij zou Javier niet op zijn zolder hebben laten schuilen om hem vervolgens aan te geven.

De stilte van de straat werd verstoord. Stappen en lage stemmen klonken steeds luider. Teresa keek uit het raam. Daar kwam Dolores, met haar hoofd naar beneden. Ze schaamde zich zeker nog steeds over haar zus, die was weggelopen terwijl de processie nog in volle gang was. Achter haar kwamen alle buren van de Calle Bajera.

‘Don Simplicio is naar mij toe gekomen’, zei Dolores terwijl ze in het trapportaal de zwarte kap van haar hoofd deed. Ze was helemaal in het zwart gekleed. Ze was jong, maar het leek alsof ze een oude weduwe was. ‘Hij wil met jou praten.’ Ze zette de kap neer op de commode, voor de spiegel, maar bekeek zichzelf niet. Dat deed ze nooit. Ze was vast bang dat ze zichzelf niet meer zou herkennen, dacht Teresa. Met een lucifer stak Dolores de twee kaarsen aan die het beeld van de maagd María flankeerden.

‘Herinner je je nog dat moeder ons over Meire vertelde?’ vroeg Teresa.

‘Het is belangrijk dat je met Don Simplicio gaat praten’, zei Dolores.

‘Moeder zei altijd dat Meire al vóór de maagd María bestond, herinner je je dat nog? Dat zij eigenlijk de enige was die iets voor ons kon doen. Dat je haar er niet eens om hoefde te vragen. Ze deed het gewoon als je in haar geloofde. Ben je dat soms vergeten?’

‘Ga je nou de sprookjes van moeder terughalen? Godslastering’, zei Dolores.

‘We hebben al zo lang het ritueel niet meer gedaan dat moeder ons leerde.’ Teresa stond op. ‘Zullen we het nu doen?’

‘Ga je nou met Don Simplicio praten of niet? Anders haal ik hem.’

Dolores ging naar de kamer van moeder. Stijf en vastberaden. Plotseling struikelde ze. Ze viel niet en bracht meteen haar kleren weer in orde, ook haar knotje, en liep verder. Hoelang zou ze zo hard blijven tegen haar hart? Waar haalde ze de kracht vandaan? Zonder een opening waardoor haar hart even kon ademen. Haar binnenste groeide, dat wist Teresa zeker, want ze hield alles voor zichzelf. Ooit zou het stalen pak barsten. Misschien als Don Simplicio doodging. De enige die de mogelijke scheurtjes elke dag bewaakte met zijn preken. Hij wilde nu vast iets voor Teresa bedenken. Omdat ze steeds minder naar de kerk ging, omdat ze midden in de processie was weggelopen. Goed, ze zou gaan, maar pas als Javier terug was.

In de keuken kon ze door het kleine raampje met haar handen bij de twee potten met bloemen, waarvan er een een witte roos was. Ze plukte drie bloemen en deed het raam weer dicht. De bloemblaadjes gooide ze in een pan met een bodempje water. Ze voegde twee lepeltjes suiker toe en wat heemst. Ze roerde het even door en zette de pan op het aanrecht. Daarna gooide ze wat hout in het fornuis en zette de pan erop. Ze bleef staan, kijkend naar het water. Het veranderde niet van kleur. Langzaam kwamen er bubbels. Steeds meer. Het geluid van de bubbels werd intenser. Je zag de inhoud van de pan niet meer. Ze haalde de pan van het vuur. Ineens stopten de bubbels en hun geluid. De blaadjes waren verfrommeld en een beetje bruinig geworden. Het rook naar gebrande suiker. Ze deed er wat munt bij en liet het water afkoelen. De geur bracht haar terug naar de eerste keer dat ze dit had gedaan met moeder, toen ze twee jaar oud was. Moeder zei dat het was om de kracht van Meire te vragen. Moeder was toen zwanger van Dolores. Ze wist dat het kind niet goed in haar buik lag. Ze zei dat de navelstreng om de nek van de foetus zat. Moeder wist het omdat ze alle kinderen van het dorp ter wereld had helpen komen. Ze had dat beroep nergens geleerd. Ze was begonnen met de bevalling van de lammetjes van de familie van de vorige slager. Ze was van dieren op mensen overgestapt toen ze de moeder van de familie moest helpen bevallen. Omdat het goed ging, werd ze steeds vaker gevraagd. Als zij erbij was, kwamen er geen dode kindjes, geen achterlijke kindjes. En als het er niet goed uitzag, wist ze met recepten van kruiden en grassen altijd alles recht te zetten. Eén keer had moeder een meisje ter wereld helpen brengen dat dood leek te zijn. De aanwezige vrouwen keken elkaar geschrokken aan. Er werd gezegd dat moeder het meisje toen niet had geslagen, niet had geschud. Dat ze alleen haar twee handen boven het lichaampje had gehouden en gebeden in een rare taal had gezegd. Opeens was het meisje gaan bewegen en geluiden gaan maken. Sommige vrouwen verlieten meteen de ruimte. Het was ketterij, hadden ze gezegd. Sommigen beweerden dat moeder de gave had om mensen terug naar het leven te roepen. Moeder vertelde jaren later dat het meisje helemaal niet dood was geboren. Het kind had gewoon de tijd genomen om zich bij de wereld van de levenden aan te sluiten. Hoe dan ook, pastoor Don Simplicio had dat meisje nooit willen dopen. Ook al was ze nu de vrouw die al zijn rode en paarse kazuifels maakte, Flor, de enige kleermaakster van Uranda.

Nooit had moeder verteld hoe ze aan haar kennis van de kruiden was gekomen. Als de kleine Teresa ernaar vroeg, zei ze: ‘Van moeder.’

‘En jouw moeder?’ vroeg Teresa dan altijd.

‘Van haar moeder.’

Moeder vertelde nooit dat haar familie ooit heel hoog op de berg van Meire had gewoond. Teresa had dat op de kerkschool gehoord. Iedereen wist het, behalve zij. De mensen uit de bergen werden als bruut beschouwd. Daarom werd het in de familie stilgehouden dat hun voorouders uit de bergen naar Uranda waren afgedaald. De berg werd nu niet meer bewoond. Al langgeleden moeten de families die daarboven woonden zich over verschillende dorpjes rond de berg van Meire hebben verspreid.

De officiële vroedvrouw, die een certificaat van de Kerk had om haar beroep te mogen uitoefenen, was niet zo blij met moeder. Zij werd steeds minder gevraagd, omdat bij haar wel af en toe een dood of achterlijk kindje werd geboren. Ze begon moeder van hekserij te beschuldigen. Dat ze nooit naar de kerk ging, dat ze nooit het kruisteken maakte, dat ze rare woorden zei in een onbekende taal terwijl ze de kruidendrankjes klaarmaakte. Moeder werd door de pastoor naar de kerk geroepen. Ze moest van hem, van de Kerk, stoppen. Maar er bleven vrouwen naar haar toe komen. Ze kon niet weigeren. Ze smeekten om haar hulp. Moeder stond met haar rug tegen de muur. Ze hielp. Op een dag werd haar eerste dode kindje geboren. En het bleef dood. Daarna werd ze nooit meer gevraagd. En de officiële vroedvrouw kreeg haar klanten terug. Moeder deed daarna alleen nog bevallingen voor de familie. Zoals op de dag dat Teresa haar eerste kruidenbad maakte. Het bad was voor moeder zelf bedoeld en Teresa kreeg een klein pannetje om mee te doen. Moeder ging eerst in de grote emmer staan, midden in de keuken. Ze gooide wat water over haar hoofd. Daarna pakte ze voorzichtig de pan met het kruidenwater, dat al wat lauw was geworden, en zei woorden die Teresa niet begreep. Toen goot ze langzaam het kruidenwater over haar buik. Het water streelde de gespannen huid, liet hem glanzen en viel druppelend op de grond naast de emmer. Nog nooit had Teresa het naakte lichaam van haar moeder gezien. Nu, zo veel jaren later, moest ze moeder verschonen. Haar huid had niets van de gespannenheid van vroeger. De ronde vormen waren verdwenen. Het leek meer op een bundeltje botten dan op een lichaam. De laatste druppels water uit het pannetje had moeder toen opgedronken. Die nacht, net voor zonsopkomst, was Dolores geboren. Met het hoofd eerst en de navelstreng niet om haar nek gewikkeld. Teresa zag haar moeder later ook een paar keer kruiden gebruiken om de verkoudheden van haar zonen te genezen. Maar later niet meer. Vader hield er niet van. Hij gehoorzaamde de Kerk. Hij droeg zelfs het vaandel in elke processie. Als hij te weten kwam dat moeder het weer had gedaan, begon hij tegen haar te schreeuwen. Moeder bleef dan twee dagen op haar kamer. Vader verbood haar om zich ermee bezig te houden en erover te praten.

Terwijl Teresa dit alles overdacht, ging ze in de emmer staan. Haar hoofd zat vol met gedachten over moeder, over vader en over Dolores. Het brandde. Ze gooide het lauwe kruidenwater eroverheen. Het vuur was nu wat gesust.

Biografie

© Patricia Börger

Kristina Goikoetxea Langarika (Baskenland, 1971) woont sinds 1995 in Nederland. Ze studeerde vertaalwetenschappen in Granada en Nederlands in Leiden. Momenteel werkt ze als freelancevertaler en journalist voor verschillende culturele dagbladen in Spanje. Langarika publiceerde eerder verhalen in de literaire tijdschriften Hollands Maandblad en De Tweede Ronde. Evamar is haar debuutroman.

Voor andere schrijvers en verdere inspiratie, ga naar www.degeus.nl.
Wilt u tweewekelijks nieuws ontvangen over weggeefacties, schrijversevenementen en ander nieuws, geef u dan hier op voor de nieuwsbrief.
Of volg ons op Facebook of Twitter.