Vamba Sherif

De zwarte Napoleon

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke tekst © Vamba Sherif, 2015

Uit het Engels vertaald door Liesbeth Dillo in samenwerking met de auteur

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Omslagillustratie © Judith Quax

Kaart binnenwerk © Hester Schaap

isbn 978 90 445 3459 7

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1

Zaiwulo droeg de boom met zich mee. Toen de jongen, die dat jaar dertien werd, naar de oude stad Musadu in Koniyan kwam, droeg hij een korte tuniek en kettingen van amuletten om zijn hals en bovenarmen. Niets aan hem deed vermoeden wat voor man hij later zou worden. Zijn haar was kortgeschoren, en voor zijn leeftijd had hij een opvallend gebogen rug. Maar opvallender was de jonge boom in zijn hand. De eens roodbladige boom was nu bijna kaal, maar Zaiwulo had het gedeelte rond de wortels met touwtjes en aarde omwikkeld om de boom in leven te houden. Alhoewel het droge seizoen was afgelopen, werd hij overspoeld door een golf van hitte toen hij van het heuveltje naar de rivier rende om zich bij zijn vader te voegen.

In de verte hoorde hij een geluid, een strijdpaard rende in volle galop op hem af. Het leek hem te willen verpletteren. Het dier had geen berijder, maar toen het dichterbij kwam, zag de jongen er toch een man schrijlings op zitten.

De man was kaal, op een paar plukken haar na, en hij reed blootsvoets op het met rinkelende bellen getooide paard. Alsof hij hem wilde intimideren, stuurde de ruiter zijn paard naar de jongen. Het dier griste de boom uit zijn hand. Zaiwulo schreeuwde zo hard dat het paard de boom weer liet vallen. De jongen raapte zijn schat op en drukte hem tegen zijn borst alsof het een levend wezen betrof.

De krijger was gewend dat mensen op de vlucht sloegen als ze hem zagen. De moed van de jongen maakte indruk.

‘Wat betekent die boom voor jou?’ vroeg hij.

Ondertussen had Zaiwulo’s vader hen bereikt, en hij leek van streek door het brutale gedrag van zijn zoon. ‘Wij zijn niet van hier, ziet u,’ legde hij met trillende stem uit, ‘wij komen uit het woud. En mijn zoon …’

De ruiter onderbrak hem. ‘Mijn moeder was een van jullie.’

De man probeerde Zaiwulo te peilen. ‘Ik vecht in het leger van Samori.’

Bij het horen van de naam Samori viel zijn vader voor paard en ruiter in het stof. De jongen had zijn vader nog nooit zien buigen, zelfs niet voor de koning, en uit onzekerheid over de betekenis van het gebaar deed hij hem na. Het paard duwde zijn neus tegen Zaiwulo’s nek en likte zijn huid in een aanhoudende liefkozing, die de ruiter deed glimlachen.

‘Je bent een bijzondere jongen’, zei hij. Met deze woorden wendde de krijger zijn paard en vervolgde zijn weg.

Vader en zoon verroerden zich niet, zelfs niet toen het geluid van de hoefslag verstomde. Pas toen het volkomen stil was, kwamen ze overeind. ‘Die krijger is een sofa, een paard-vader’, zei zijn vader alsof hij hem deelgenoot maakte van een groot geheim. ‘Dat zijn mannen die hun rijdier als een menselijk leven beschouwen.’

Voor hun vertrek uit Haindi, zijn geboorteplaats in het woud, hadden Zaiwulo’s moeder en zussen elkaar verdrongen om afscheid van hem te nemen en ze hadden hem zo uitbundig omhelsd dat hij zich zorgen begon te maken. Waar ging hij naartoe en waarom hij en niet zijn zussen, vroeg hij zich af. Zijn vader was naar buiten gestapt met een enorme tas op zijn rug, en ze waren vertrokken. Sindsdien had zijn vader alleen het hoogstnoodzakelijke gezegd. Zaiwulo raapte zijn moed bij elkaar en vroeg: ‘Waarom zijn we hier, vader?’

‘Om de grootste geleerde van dit deel van de wereld te bezoeken. Mensen komen van heinde en verre om hem te raadplegen.’

Ze waren bij de rivier de Jon, die buiten de muren van de stad Musadu liep, een vertakking van de grote rivier de Niger, waarvan de oorsprong zich in dat gebied bevond. De Jon was buiten haar oevers getreden en over de weg heen gespoeld. Nadat Zaiwulo snel zijn dorst had gelest, doopte hij de wortels van de boom in het water. Dat deed hij ieder keer als ze ergens stopten om te rusten of om te overnachten.

Zaiwulo keek hoe zijn vader de rivier overstak en volgde hem. De jongen kon niet zwemmen. Maar ook toen het water tot aan zijn keel stond, toonde hij geen paniek, bang om zijn vaders reactie. Nu drong het water zijn neus binnen en dwong hem zich met handen en voeten te verzetten, wat een wanhopige onderneming was omdat hij de boom nog steeds omklemde. Op dat ogenblik zag hij uit de diepte van de stroming zijn moeder oprijzen. Eerst werd zij omgeven door een dikke mist, maar toen die optrok verscheen haar hele gestalte. Ze was in het wit gekleed en stak haar hand naar hem uit. Zonder na te denken pakte Zaiwulo die beet, waarop zijn moeder hem naar de veiligheid van de oever leidde en meteen verdween. Achter zijn vader aan hollend vroeg de jongen zich af of hij het zich misschien had ingebeeld, of het niet slechts zijn eigen inspanning en overlevingsdrang waren geweest die hem hadden gered.

Hoe kon anders een moeder die hij meer dan een week geleden had achtergelaten ineens tevoorschijn komen en hem van de verdrinkingsdood redden?

Hij haalde zijn vader in bij de zwaar versterkte poort, die deel uitmaakte van de stadsmuren.

‘Wat is jullie verhaal?’ vroeg een van de bewakers.

Hij richtte zijn geweer van Deense makelij op Zaiwulo’s vader.

‘We zijn gasten van Talahat Haidarah’, antwoordde de vader en hij voegde eraan toe dat hij de geleerde van jaren geleden kende.

De bewaker knikte.

‘Neem ons niet kwalijk,’ zei hij, ‘dit zijn onzekere tijden. Even geleden nog kwam een sofa aan de poort die er verdacht uitzag maar ook zei dat hij Haidarahs gast was. Iedereen die onze geleerde komt bezoeken is welkom in Musadu.’

De stadsmuren waren verstevigd met boomstammen, de leemten tussen de stammen gevuld met modder en gras – hogere muren had Zaiwulo nooit gezien. Op palen wachtten gieren geduldig op een voorval dat hen in een roes van feestelijkheid zou brengen.

Vader en zoon liepen door de poort.

Musadu overweldigde Zaiwulo met het lawaai op de markt en de drukke chaos van stalletjes langs de hoofdweg, waar goud, zilver, brons en ijzer werden verhandeld. Vrouwen prezen luidkeels hun koopwaar aan, die bestond uit rijst, gierst en cassave, groenten en bonen. Handelaren toonden mooie kleren en sieraden uit Kankan en het Toucouleur Koninkrijk van de Fulani. Hij zou later leren dat de belangrijkste handelswaar de kolanoten uit het woud waren, die oudere mensen hun jeugd zouden teruggeven, maar die voornamelijk werden gebruikt als verfstof voor kleren in oogverblindende kleuren. Er waren ook geweren, de koningen onder de koopwaar, de meeste gekocht van hard onderhandelende Engelsen in het verre Freetown in Sierra Leone of van de Fransen nog verder aan de andere kant van de Niger.

Overal hing de geur van de koeien- en paardenmest die hier en daar over de weg verspreid lag. Er klonk gezang van kinderen in een taal die Zaiwulo niet verstond. De huizen waren geveegd, in de stallen briesten vurige paarden. De jongen was gefascineerd door de bouw, elegantie en schoonheid van die dieren. Hij droomde ervan ooit een paard te bezitten en dat te berijden net als die ruiter bij de rivier.

Voor de ingang van een ommuurde compound die hun bestemming bleek te zijn, zag de jongen een groep mensen onder een boom zitten, allemaal schitterend getooid in rode en witte tuniek en ruime broek, allemaal welgesteld, hun houding grenzend aan de onverschilligheid en de onbezorgdheid die met rijkdom gepaard ging.

Zijn vader liep door de compound naar een groot huis in het midden. De jongen zette de boom tegen de muur en volgde hem naar het studeervertrek van hun gastheer Talahat. Hij was lang en slank, deze Talahat Haidarah, en straalde een zeldzaam soort grandeur uit in zijn witte kleed met goudbrokaat en rode muts met daaromheen een band van witte kleedstof. Uit al zijn bewegingen, zelfs uit de schittering in zijn ogen, sprak aristocratie. Talahat zat op een kunstzinnig geweven tapijt uit Kankan.

Tegenover hem zat de ruiter, de sofa. De man knikte toen hij Zaiwulo zag. ‘Ik heb de jongen al bij de rivier ontmoet, Haidarah,’ zei hij, ‘hij was heel moedig!’

Op deze opmerking reageerde Talahat niet, alsof de brutaliteit van de ruiter om als eerste te spreken hem ergerde. De ruiter stond op. ‘De jongen wordt nog eens een goede sofa.’ Onderweg naar buiten zei hij: ‘Denk alsjeblieft na over wat we hebben besproken, Haidarah.’

Hij gaf Zaiwulo een knipoog. ‘Op een dag kom ik je halen.’

Zaiwulo’s aandacht werd getrokken door de talloze manuscripten en de honderden schrijfborden die langs de muren tot aan het plafond lagen opgestapeld. Achter die manuscripten en schrijfborden was een zwart gordijn waarvandaan de geur van wierook kwam. Die mysterieuze maar aangename lucht, de vreemde plek, maar vooral de indringende blik van hun gastheer maakten dat Zaiwulo zich steeds ongemakkelijker voelde.

Nadat zijn vader uitgebreide begroetingsformules had uitgewisseld met hun gastheer, leunde hij naar voren en zei: ‘Hier is de jongen, Haidarah.’

Talahat knikte plechtig en fluisterde iets tegen de vader, om daarna overeind te komen en naar de deur te lopen. Op zijn roepen verscheen een jongen.

‘Osman, breng de gasten naar hun vertrekken’, zei hij.

De jongen was lang en knap, had dezelfde bruine huid als Talahat en dezelfde manier van lopen. Omdat hij zijn eigen vrienden had achtergelaten, hoopte Zaiwulo hier snel nieuwe vrienden te maken. Hij glimlachte naar Osman, die het signaal niet zag of het bewust negeerde. Terwijl hij de gasten naar een huis leidde, keek Osman af en toe naar de boom in Zaiwulo’s hand. Bij hun logeervertrek aangekomen wilde Zaiwulo iets tegen zijn begeleider zeggen, maar de jongen spuugde hem venijnig in zijn gezicht.

Toen Osman met zijn neus in de wind wegliep, voelde Zaiwulo iets wat hem volkomen nieuw was maar waarvan hij de naam wel kende: haat.

2

Het logeerhuis van Zaiwulo en zijn vader lag dicht bij de achtermuur van de Haidarah-compound. Rechts van de ingang stond een lemen vat voor regenwater. Het dak van het huis was onlangs bedekt met nieuw riet. Zaiwulo vermoedde dat er huisvuil werd gestort achter de muur, te oordelen naar de penetrante geur van rottende groenten. Tot aan de horizon strekte zich een weelderige begroeiing van savannegras uit, op sommige plekken platgebrand voor zwerflandbouw. Hun onderkomen was bescheiden. In een hoek deed een lichte ophoging van leem denken aan een bed. De deuropening was versierd met amuletten. In het midden van het vertrek lag een mat van dunne strengen. Zaiwulo durfde er niet op te stappen uit angst een vergissing te begaan en onheil over zich af te roepen.

Er deden talloze verhalen de ronde over de macht van mannen zoals hun gastheer Talahat. Ze konden wonderen verrichten. Bergen verdwenen als zij dat wilden, en onvruchtbare vrouwen raakten zwanger als zij zich met hen bemoeiden. Op hun bevel viel er regen uit de lucht en barstte droge grond open. Een vijand die hun geduld tot het uiterste op de proef had gesteld werd in een oogwenk verslagen.

De jongen legde de boom in een hoek op de grond. Hij streelde de stam en schoof hem dichter naar de mat waarop hij zou slapen, naast de plek waar zijn eigen hoofd zou rusten. De wortels met de aarde waren nog steeds zwaar en de uitbottingen langs de stam deden vermoeden dat de boom hem zou overleven. Zonder de eens zo vlammend rode bladeren had het een willekeurige boom kunnen zijn, maar de waardigheid waarmee hij het verlies droeg raakte de jongen diep.

Het was koel in het huis, het rieten dak bood uitstekend bescherming tegen de hitte. Zonlicht dat langs de rand sijpelde waar het dak en de muren elkaar raakten, tekende ingewikkelde patronen op de grond. Zaiwulo probeerde er een boodschap in te ontdekken die troost bood, maar de loodzware stilte die vanaf het begin van hun reis de verhouding met zijn vader had gekenmerkt, zat hem nog steeds dwars.

Hij verzamelde nog eens al zijn moed om te spreken.

‘Vader, ik heb moeder vandaag gezien.’

‘Waar?’

‘Bij de rivier. Ze heeft me uit het water gered.’

De vader boog zich over zijn zoon heen. ‘Voor zover ik weet heb je nog nooit tegen me gelogen, jongen, dus doe dat nu ook niet. Vertel me precies wat er is gebeurd.’

Toen Zaiwulo alles tot in de kleinste details had verteld, stapte zijn vader geschrokken naar achteren, verborg zijn gezicht in zijn handen en barstte in huilen uit.

Even later verliet hij het huis.

3

Zijn vader bleef lang weg. Zaiwulo maakte zich ongerust en durfde de plek niet te verlaten totdat zijn vader zijn verdriet kon verklaren. Gelukkig kwam de man minder bedrukt terug dan hij gegaan was. ‘Ik dacht dat je moeder was overleden en dat je door haar geest was gered.’ Hij liep naar zijn zoon toe. ‘Maak je geen zorgen. Haidarah heeft me verzekerd dat je moeder in leven is.’

Zaiwulo wilde zijn vader omhelzen, maar de man draaide zich om en ging op het lemen bed liggen. De zoon wachtte tot zijn vader sliep, zijn vermoeidheid wegsnurkend, om eindelijk op verkenning te kunnen gaan. Overal gonsde het van bedrijvigheid. Mensen hakten hout, pelden pindanoten of weefden katoen; andere waren de grote ruimte aan het vegen, vooral rondom de waterput. Hij kwam langs potten die op houten kratten lagen te drogen. Op een van de binnenplaatsen, voor het grootste huis, zag hij drie enorme cirkels van rotsblokken; in het midden van iedere cirkel lagen een hoop zwartgeblakerde blokken hout. Over de rotsblokken verspreid lagen tientallen houten schrijfborden met vreemde inscripties. Overal trof Zaiwulo aparte ommuurde binnenplaatsen aan, alsof de compound in verschillende kwartieren was verdeeld. De meeste woningen waren van leem en enkele waren witgekalkt, maar de grootste, die van Talahat, was met prachtige mozaïeken versierd.

Ergens dacht hij het geluid te horen van het stampen van rijst en cassave. Hij ging erop af. Meer dan twintig vrouwen stonden achter vijzels en stampten in een ritme dat hem deed denken aan zijn moeder en zussen in zijn geboorteplaats Haindi.

‘Kom hier’, zei een van hen.

Ze was hoogzwanger, had een ontzagwekkende neus, en haar welgevormde lippen trilden van ongeduld. Haar naar achteren geschoven zwart-witte hoofddoek liet delen van haar ingevlochten haar onbedekt.

Zaiwulo wist dat ze zijn gastvrouw moest zijn. Hij stotterde toen hij iets tegen haar wilde zeggen.

‘Ik begrijp niet waarom mannen bij ons hun tong verliezen’, lachte ze.

Die opmerking, bedoeld om hem gerust te stellen, bracht hem juist van zijn stuk. De vrouwen waren allemaal jong, ook zijn gastvrouw kon niet ouder zijn dan zijn moeder. Hij bespeurde iets van spot in hun gelach, maar misschien was dat hun manier om aardig te zijn.

‘Toe, Sona, maak onze gast niet verlegen’, zei Talahat.

De geleerde kwam kijken hoe het met zijn zwangere vrouw ging. Met de dag werd ze mooier, alsof de zwangerschap geen last was, maar aan het eind van de dag had al het werk haar uitgeput met als gevolg dat haar humeur wispelturig was als de tong van een praatjesmaker.

Talahat moest haar soms tegen zichzelf beschermen.

‘Gast of geen gast, zo kijk je niet naar een vrouw, Haidarah’, zei Sona.

Haar man lachte.

‘Dat leert hij nog wel’, zei hij.

‘Ik hoop het maar. Anders komt hij nog in de problemen.’

Sona liet haar lange stamper rijzen en dalen in de vijzel, en het harde geluid overstemde alle andere geluiden.

‘Denk toch aan het kind, Sona!’ smeekte Talahat.

Ze ging onverstoorbaar door met stampen.

Haar tegendraadse gedrag tijdens deze zwangerschap baarde haar man zorgen. De blijde boodschap was voor hen beiden een aangename verrassing geweest, zo veel jaren na de geboorte van hun tweede kind. Hun huwelijk had Talahat de hoop gegeven op een kroostrijk gezin, maar naarmate de tijd verstreek en zijn twee zoons opgroeiden, verdween dat vooruitzicht. Dus had hij zich neergelegd bij de werkelijkheid van een onvervulde droom. De situatie had wellicht draaglijker kunnen zijn als het een keuze was geweest, als hij met rust gelaten werd. Maar algauw druppelden de verzoeken binnen, sommige van befaamde geleerden, stuk voor stuk bereid een van hun dochters aan hem af te staan. Want een man met zijn status moest zichzelf niet tot een enkele vrouw beperken. Het ging niet om de bevrediging, maar om het aanzien. Hoe groter het huishouden, werd gezegd, hoe groter de reputatie van de geleerde. Talahat had alle voorstellen naast zich neergelegd door erop te wijzen dat zijn huishouden al het grootste van Musadu was, met uitzondering van dat van de koning. Het had zo’n omvang dat veel mensen vreesden dat zijn ambitie op een dag de status van een gewone geleerde zou overstijgen en dat hij uiteindelijk de vorst van Musadu zou worden, de absolute faama.

Tot aan deze zwangerschap had Sona het huishouden gerund met een doeltreffendheid die grensde aan het tirannieke. Dat werd geaccepteerd, maar nu lag ze door haar wispelturigheid overhoop met haar man. Het ene moment was ze de beminnelijkheid zelve en het volgende slingerde ze harde opmerkingen naar zijn hoofd, soms zelfs in aanwezigheid van zijn volgelingen. Talahat probeerde meestal iets sussends te zeggen, een opmerking te plaatsen die de ruzie zou bijleggen, maar soms ging hij de woede van zijn vrouw liever uit de weg, wat hij ook nu deed.

Zaiwulo zag kans om te ontsnappen naar een minder druk gedeelte, een afgelegen binnenplaats aan de rand van de compound. Onder een boom zat een jongen, net zo donker als Sona en met haar brede gezicht, haar bouw en oogopslag. ‘Jij bent nieuw hier’, zei de jongen. ‘Kom zitten.’ En hij wees naast zich op de grond.

‘Wat brengt jou hier?’ vroeg hij na een poosje. Zaiwulo zweeg omdat hij het gewoon niet wist. ‘Ben jij hier voor de ceremonie?’

‘Welke ceremonie?’ vroeg Zaiwulo.

‘Welke ceremonie vraagt hij!’ Osman, de jongen die hem had bespuugd, stond achter hem. ‘Karamo, waarom praat je met die sukkel? Weet je niet waar hij vandaan komt?’

‘Wat bedoel je, oudere broer?’

‘Waar hij vandaan komt kunnen ze niet eens lezen en schrijven. Ze leven in volledige duisternis. Bovendien eten ze elkaar op. Het zijn kannibalen.’

‘Je weet dat dat niet waar is.’

‘We gaan hem een nieuwe naam geven, volgens de voorschriften. We gaan hem beschaving bijbrengen. Zo’n naam als de zijne is achterlijk, net als de plaats waar hij vandaan komt. Hij moet Sekou of Amara gaan heten.’

Zaiwulo sprong op. Hij liet zich door niemand beledigen.

‘Nee, Zaiwulo’, zei een stem.

Het was Talahat, die van een afstand naar hem keek. ‘We gaan hem geen nieuwe naam geven’, zei hij. ‘Die traditie heeft geen plaats meer in mijn huis. Wat heeft een naam te maken met wie iemand is of zal worden, of wat hij gelooft? Het geloof heeft niks met namen te maken. Zoon, je gedraagt je onwaardig tegenover een gast.’

Osman keek naar de grond en rechtte toen brutaal zijn rug.

Zaiwulo, verbaasd door de steun van de geleerde, boog zijn hoofd voor hem. Voor de tweede keer in korte tijd nam deze belangrijke man het voor hem op.

‘Waar is jouw vader?’ vroeg Talahat.

‘Hij rust, Haidarah.’

‘Kom maar mee dan. Ik moet nog een aantal zaken voor de ceremonie regelen.’

4

Op weg naar het centrum van de stad werd Talahat overladen met complimenten. Jong en oud roemden zijn daden, en Zaiwulo zag hoe mensen voor zijn gastheer bogen en hem met trillende stem begroetten. ‘Haidarah, we kunnen niet wachten om jouw voordracht tijdens de ceremonie te horen’, zei een oude man. Er verzamelde zich een menigte om Talahat heen. Hun opdringerigheid benauwde Zaiwulo. ‘U gaat ons vast overrompelen met uw kennis’, zei een andere man. ‘Koniyan boft met u als geleerde. De wereld boft’, zei de oude man. Maar Talahat wuifde alles weg. ‘Ik heb haast. Ik moet veel regelen voor de ceremonie’, zei hij. De mensen negeerden zijn antwoord. Ze wensten hem geluk met de voordracht die eens en voor altijd zijn naam als de belangrijkste geleerde in Koniyan zou vestigen. Ze scandeerden zijn namen als een lofzang. Een van hen, een man in een scharlakenrood gewaad, kwam Talahat achterna. ‘Jij bent een Haidarah,’ zong hij, ‘zoon van Saleyah, zoon van Vangamoh, zoon van Ayouba, zoon van Vamadu.’ Hij ging door met het noemen van Talahats voorvaderen, de ene nog beroemder dan de andere, en de menigte zong het lied mee, de stemmen klonken als een machtig koor iedere keer als er een voorvader werd genoemd.

De lofzanger schreef de welvaart van de stad toe aan de kracht van Talahats gebedskralen. ‘Jij bent de enige echte geleerde van Musadu, van heel Koniyan, van alle landen van de donkerkleurige mensen’, zong hij. ‘De enige die het waard is de mantel van kennis te dragen die door jouw voorvaderen aan jou is nagelaten. Wees dus trots!’

Het schouwspel deed Zaiwulo denken aan de optochten van statige koningen in het woud, van wie werd geloofd dat ze vuur konden spuwen, op bedden van mensenschedels sliepen, met geesten dansten, paarden en kinderen voortbrachten die niet van deze noch van de volgende wereld waren, die nooit stierven. Tijdens het dansen werden die koningen omringd door vrouwen die hun lof toezongen en hun gewaden volstopten met kauri’s.

Pas toen de lofzanger zich naar hem omdraaide, besefte Zaiwulo dat de man blind was.

‘Demba, nu is het genoeg geweest’, zei Talahat. ‘Ga naar huis en neem de leiding over totdat ik terug ben. Ik ga even bij mijn schoonvader langs.’

‘Uw tijd is gekomen, Haidarah’, zei de blinde.

Op een binnenplaats in het hart van de stad dacht Zaiwulo een geest te zien. Grijze haren staken uit zijn neus en zijn ongeschoren gezicht. Zijn korte, witte tuniek maakte het spookachtige effect nog groter. Hij kauwde op een takje dat diende om zijn tanden te reinigen. Zijn blik verstarde. Hij keerde hun de rug toe en liep naar een open ruimte met een hoog dak op lange palen, waar hij zijn gasten ontving.

Zaiwulo volgde zijn leraar naar de open ruimte, waar hij achter hem plaatsnam op een mat. Af en toe stegen er stemmen op uit de huizen, zacht en sloom, getemperd door de hete middagzon. Voor Zaiwulo rezen de graanschuren omhoog, de hoogste gebouwen van Musadu.

‘Wat is er dit keer, numo, mijn schoonzoon?’ vroeg de geest.

‘U weet dat mijn oogst vorig jaar mislukt is. En voor de ceremonie wil ik gebruikmaken van de voorraden uit de graanschuren.’

‘Die zijn het eigendom van Musadu, dat weet je.’

‘Ik zal de koning en de oudsten later op de hoogte stellen. Maar aangezien jij een van de oren bent van de koning, wil ik het jou als eerste vragen. Als het goed gaat, zou mijn oogst volgend jaar voldoende moeten zijn om twee keer zo veel terug te geven als ik nu zal nemen.’

‘Ik zal je verzoek aan de koning en de oudsten voorleggen.’

Zaiwulo kon zijn ogen niet van de geest afhouden.

‘Waarom staar je zo naar me, jongen?’

‘Hij is nieuw hier’, zei Talahat bij wijze van verontschuldiging.

‘Hij zou niet naar de wereld moeten kijken alsof die elk moment kan verdwijnen. Dat zal hem alleen maar leed brengen’, zei de oude man.

Hij gaf Zaiwulo een teken naderbij te komen.

Zaiwulo knielde voor de oude man, die zijn gezicht in zijn handen nam. ‘Jij komt uit het woud’, zei hij. ‘Jouw volk voerde ooit de heerschappij over dit gebied. Waarom ben je hier? Het is heel lang geleden dat er iemand van het Kpelle-volk in deze stad was. Daar moet een reden voor zijn.’

Zaiwulo zweeg en probeerde de ogen van de man te ontwijken.

‘Kijk niet zo angstig, jongen’, zei de oude man. ‘Onthou dit voor het te laat is: mensenkennis is de belangrijkste kennis die er is, ofschoon jouw gastheer dat waarschijnlijk niet met me eens zal zijn. Hij leeft met zijn hoofd in de boeken, en verwacht dat wij hem allemaal als een koning behandelen en graan geven.’

De geest vertelde dat hij Foningama heette, maar niemand in Musadu noemde hem meer zo sinds hij tegen zijn zin zijn dochter Sona aan de geleerde had uitgehuwelijkt. Nu was hij Talahats schoonvader. Zijn eigen naam was hij kwijt. ‘Dat is wat er gebeurt als je met de Haidarahs omgaat, je verliest jezelf’, zei Foningama.

Bij iemand anders dan zijn schoonvader zou Talahat aanstoot hebben genomen aan zo’n opmerking, maar hij kende Foningama heel goed. De oude man voerde voortdurend een oorlog met hem over dat hij Sona beter moest behandelen, dat hij een betere echtgenoot moest zijn, want wat Talahat ook deed, hij schoot tekort in de ogen van zijn schoonvader.

De geleerde zweeg.

‘Hoe maakt mijn dochter het?’

‘Ik maak me zorgen over Sona.’

‘Ze zou de enorme verantwoordelijkheid van het organiseren van zo’n feest niet moeten dragen. Soms denk ik dat je ongevoelig bent voor haar toestand.’

‘Deze zwangerschap heeft je dochter veranderd.’

‘Misschien zou ze een poosje hier moeten komen uitrusten, weg van dat drukke huishouden van jou.’

Omdat Talahat stil bleef, dacht de oude man dat iets anders dan de ceremonie of de zorg om zijn vrouw hem dwarszat.

‘Wat is er, Talahat?’

‘Samori heeft een sofa langsgestuurd.’

‘Wat wilde hij?’

‘Mijn hulp.’

‘Wat heb je gezegd?’

‘Wat ik tegen iedereen zeg die om mijn hulp komt vragen: dat ik een geleerde ben die alleen geïnteresseerd is in kennis en het overdragen daarvan. Dat is de waarheid.’

‘Samori wil de hele Koniyan veroveren. Wees op je hoede voor die man, en voor waartoe hij in staat is. Probeer niet zijn vriendschap te winnen, wat er ook gebeurt.’

‘Ik wil zijn vriend ook niet zijn.’

‘Als je je bij Samori aansluit zou dat nog meer zorgen voor mij en mijn dochter betekenen. Jij was niet mijn eerste keus voor haar – nee, Talahat, onze grote geleerde. Maar de mensen geloofden dat je Musadu had gered met de kracht van je gebeden.’

‘Dat is verleden tijd!’

Geïrriteerd stond Talahat op, maar een jonge vrouw onderbrak zijn voornemen om te vertrekken. Later zou Zaiwulo horen dat zij de jongste vrouw was van de oude man. Ze boog voor Talahat, en hun ogen ontmoetten elkaar.

‘Haidarah,’ zei ze, ‘wie is deze jonge vreemdeling?’

Het zweet prikte onder Zaiwulo’s oksels en hij werd zenuwachtig van haar blik; haar schoonheid en brutale vraag overweldigden hem.

Ze werden aan elkaar voorgesteld.

‘Dus jij bent de jongen met de boom! Heel Musadu praat over jou. Wat doe je met die boom? Wat wil je met dat ding?’

‘Naminata, laat de jongen met rust’, zei Foningama.

Ze reikte Zaiwulo een kalebas water aan, waaruit hij dronk.

‘Als je ooit in de problemen raakt, en ik weet zeker dat dat zal gebeuren, kom dan naar mij en ik zal doen wat ik kan om je te helpen.’

Zaiwulo wist niet wat hij moest zeggen. Hij gaf de kalebas terug en dankte haar. Ze lachte. Niet spottend, maar ondeugend, en toen vertrok ze.

‘Ik moet gaan’, zei Talahat.

‘Ze is uniek, nietwaar?’ vroeg Foningama.

Talahat knikte instemmend. Zaiwulo staarde haar na.

5

Zaiwulo was met zijn hoofd nog bij Naminata terwijl hij zijn gastheer overal volgde. Het was vooral het gemak waarmee ze met de oude Foningama en de geleerde Talahat omging dat indruk maakte. Ondanks haar jonge leeftijd sprak ze de twee mannen aan met een zeldzaam zelfvertrouwen, alsof ze gelijken waren.

‘Waar denk je aan?’ vroeg Talahat.

‘Niets’, zei Zaiwulo.

‘Dat is onmogelijk.’

‘Wie is die Samori, Haidarah?’

Talahat had die vraag niet verwacht, maar hij gaf antwoord.

‘Samori is een groot veldheer van eenvoudige komaf, die zich wist te onderscheiden door zijn moed. Ik weet niet waarom hij juist mijn steun nodig heeft en niet die van koningen of andere geleerden. Het maakt mij nieuwsgierig maar ook onzeker.’

Talahat streek over Zaiwulo’s haar.

‘Ik heb nog een vraag.’

‘Ja?’

‘Waarom neemt u een simpele jongen overal mee naartoe?’

Talahat lachte. ‘Het antwoord komt vanzelf. We gaan naar Soko Kanneh, mijn beste vriend. Hij is de rijkste man van Musadu, misschien wel van heel Koniyan. Ik wil een aantal van zijn koeien kopen.’ Talahat vertelde Zaiwulo dat toen zijn voorouder, de eerste Talahat, eeuwen geleden gehoor gaf aan een dringende oproep van de koning van Musadu en uit Timboektoe naar hem was gekomen, hij door de voorvader van deze rijke man werd ontvangen en ondergebracht. ‘We zijn een soort familie’, zei hij.

Ze troffen Soko Kanneh aan terwijl hij het druk had met de mensen te controleren die zijn koeien aan het melken waren, honderden koeien, zowel buiten als in stallen van hout.

‘Je komt op het goede moment, Haidarah.’

Sommige kalebassen waren al met melk gevuld, en Soko overhandigde er een aan Talahat, die hem weer doorgaf aan Zaiwulo. ‘Voor jou en je vader’, zei hij, en hij wendde zich tot zijn vriend. ‘De ceremonie komt dichterbij.’

‘Mijn vee staat tot je beschikking.’

‘Ik heb zeven stuks nodig en ik wil ervoor betalen.’

‘Dat is een belediging, Haidarah.’

‘Soko, ik heb je vaak nodig.’

‘Dat kan als je er niet voor betaalt’, lachte Soko.

‘Er is een sofa van Samori bij me langsgekomen.’

‘Dat is een eer.’

‘Samori vraagt me om hulp!’

‘Jullie lijken op elkaar, Haidarah. Jouw honger naar kennis is even groot als Samori’s ambitie om alleenheerser van Koniyan te worden. Ik heb hem ooit in Freetown, Sierra Leone ontmoet. Hij verkocht toen goud en zilver aan de Engelsen in ruil voor wapens en munitie. In het woud ruilde hij stof en potten tegen waardevolle kolanoten. Hij was toen net zo’n slimme handelaar als hij nu een veldheer is.’

‘Je weet hoe ik geweld verafschuw.’

‘Misschien wil hij niet meer dan dat je voor zijn overwinning bidt of voor hem bemiddelt. Ik begrijp zijn hardheid. Hij is geworden wie hij is toen zijn moeder gevangen werd genomen en tot slaaf werd gemaakt. Wat hij heeft gedaan om haar te bevrijden staat alleen gelijk aan de daden van de grote Sundiata Keita, de koning van alle koningen. Dat verhaal ken je.’

Talahat kende niet alleen dat verhaal maar ook andere verhalen die in de manuscripten waren opgetekend. In zijn studeervertrek lag een onpeilbare schat aan vertellingen en notities over de meest uiteenlopende onderwerpen.

‘Jij bent ook door omstandigheden gevormd, Talahat, zoals wij allemaal.’

‘Samori heeft een weg gekozen die de mijne niet is.’

‘Hij kent jouw kracht en jouw gezag!’

Talahat keek naar zijn vriend.

‘Als je het hebt over mijn gebeden voor Musadu, moet ik zeggen dat het me veel heeft gekost. Ik heb gevast en mezelf maandenlang opgesloten.’

Soko schudde zijn hoofd. ‘Ik had verwacht dat je zou zeggen dat jij als onzekere jongeman hulp nodig had in die tijd, en dat ik je die hulp heb verleend. Ik herinner me nog hoe weinig zelfvertrouwen je had tot het lot zich begon te keren voor Musadu. Ik had verwacht dat je zou zeggen dat we het samen voor elkaar hebben gekregen, Haidarah.’

‘Wanneer kan ik de koeien komen halen?’

Soko wilde nog iets over Samori zeggen, maar bedacht zich.

‘Wanneer je maar wilt’, zei hij.

Zaiwulo had het hele gesprek opgeslagen. Nooit had hij koeienmelk gedronken – het woud was niet barmhartig voor die dieren – en hij zag ernaar uit de kostbare vloeistof met zijn vader te delen. De hele weg terug liep hij zo voorzichtig mogelijk met de kalebas in zijn handen om geen druppel te verspillen.

6

Zaiwulo’s vader lag op het lemen bed, met één arm over zijn gezicht, alsof hij aan het slapen was. Bij het zien van zijn zoon kwam hij overeind, blij verrast met het geschenk van Talahat. In stilte dronken ze de melk, die vreemd maar lekker smaakte, net zoals de palmwijn die zijn vader thuis aan het eind van de dag in teugjes dronk. De jongen zag weer hoe zijn moeder hem door de rivier loodste en hij knipperde met zijn ogen om het beeld kwijt te raken; het maakte hem ongemakkelijk. Toen verschenen Sona en Naminata, de een moederlijk in haar houding en de ander, met haar schoonheid en moed, uitdagend, beiden lachend naar hem. Het moest de koeienmelk zijn die hem in de war bracht, dacht hij, maar zijn vader leek nergens last van te hebben.

Zaiwulo herinnerde zich het verzoek van Talahat.

‘We zijn bij de geleerde uitgenodigd voor het eten’, zei hij.

De vader keek zijn zoon vol ongeloof aan, en hij liep zonder een woord te zeggen het huis uit.

Zaiwulo was zich van geen kwaad bewust. Zijn moeder zou het nooit goed hebben gevonden dat haar man zo nors deed tegen haar zoon. Ze zong vaak liederen waarin hij als held werd afgeschilderd, als een buffel die het opnam tegen leeuwen. Ze had de gewoonte hem ‘buffel’ te noemen omdat dat Zaiwulo’s eerste woordje zou zijn geweest. Zijn ouders hadden zich zorgen gemaakt omdat hij heel laat was geweest met spreken. En toen hij eenmaal sprak, had hij een dier genoemd dat hij nog nooit had gezien. ‘Je bent een buffel, een buffelzoon, de sterkste tussen de sterksten’, zong zijn moeder altijd als ze hem waste voor hun huis in Haindi.

Deze kant van zijn vader, het geïrriteerde, geheimzinnige gedrag, kende Zaiwulo niet. Als de jongen iets had nagelaten, zoals het uitspreken van de juiste begroetingsformule tegen een oudere, het wegjagen van vogels van de rijstvelden of het halen van brandhout, gaf zijn vader hem gewoonlijk een paar venijnige tikken met een rietstengel of beval hij hem de situatie recht te zetten. Daarna was het vergeven en vergeten.

Vader en zoon troffen Talahat met zijn gasten aan in een open ruimte onder een strodak op hoge palen. Rechts van Talahat zat de blinde Demba, die de namen afriep van de geleerden en hun gevolg. ‘De grote geleerde en beschermer van het Toucouleur Koninkrijk, Suleiman Jalloh’, riep Demba, waarop de bewuste geleerde een hoofdknik gaf. Naast Talahat, aan zijn linkerhand, hadden zijn zonen Osman en Karamo plaatsgenomen.

De gasten zaten in kleermakerszit verspreid op de mat, maar ze lieten een pad vrij naar Talahat. Zaiwulo en zijn vader liepen over dat pad naar de geleerde toe en vielen voor hem op hun knieën. ‘Het is een veel te grote eer om met u aan een maaltijd te mogen aanzitten, Haidarah’, zei de vader.

‘Het is een eer voor mij om jou hier te hebben.’

‘Ik verdien het niet, Haidarah.’

‘Je zou me beledigen als je weigert met ons te eten.’

De vader smeekte de aanwezigen hem te ontlasten van het gewicht van zo’n eer. ‘Ik ben maar een eenvoudig man, u bent onze grote geleerde.’

Niemand reageerde, en de man barstte in tranen uit.

‘Hij komt echt uit het woud’, zei Osman.

Talahat kwam overeind, pakte Zaiwulo en zijn vader bij de hand en leidde hen naar de plek aan zijn linkerkant waar Osman zat.

‘Dit is jullie plaats’, zei hij.

Osman werd naar de verste uithoek van de mat verbannen, wat zijn woede en haat jegens Zaiwulo en zijn vader alleen maar versterkte. Straks moet ik nog ruimte maken voor zijn belachelijke boom, dacht hij.

De schemering viel en het eten was nog steeds niet opgediend. De mannen maakten speelse opmerkingen tegen vrouwen die zich toevallig bij hen in de buurt bevonden, bedoeld om hen aan te sporen, maar in plaats daarvan stuitten ze op ergerlijke terughoudendheid. Talahat vreesde dat zijn dwarse vrouw vanwege het voorval die middag het eten opzettelijk aan het vertragen was.

Net op tijd en tot vreugde van iedereen kwamen de vrouwen in een rij met grote schalen eten op hun hoofd. Ze posteerden zich over de gehele lengte van de mat en bleven opmerkelijk koel onder de starende blikken van de mannen. Om de beurt knielden ze voor Talahat op de mat en zeiden: ‘Hier is het eten, Haidarah’, en wachtten vervolgens op zijn oordeel, dat varieerde van ‘Je kookkunsten zijn echt uitzonderlijk’ tot ‘Je blijft me verrassen met je heerlijke groenten’ of ‘Ik zweer dat dit de lekkerste toe is die ik ooit heb geproefd’.

Zaiwulo kon zijn blik niet afhouden van een van de vrouwen die naar voren schuifelde. Ze was eigenlijk nog een meisje, lang en dun, met knokige armen en dromerige ogen, haar haren gevlochten in drie brede rijen als een kroon op haar hoofd. Maar ze bewoog met de gang van een vrouw die zich bewust was van de aandacht van de mannen. Ze was geen schoonheid, maar ze gedroeg zich op een manier die haar uiterlijk compenseerde en haar aanwezigheid accentueerde. Met haar ene hand hield ze haar omslagdoek vast en met de andere de schotel op haar hoofd.

Toen het meisje het eten voor Talahat neerzette, maakte ze echter een beweging die niet voldeed aan de eisen van oprechte eerbied.

‘Wat doe je, Massah?’ beet Osman haar toe.

‘Demba?’ riep Karamo.

De blinde Demba begreep wat van hem verwacht werd.

‘Gedraag je, Massah’, zei hij.

Hij strekte zich uit naar het meisje en sloeg haar in het gezicht. Osman wendde zijn hoofd af. Er druppelde bloed uit Massahs neus, maar ze vertrok geen spier en bleef waar ze was. Toen pakte Demba haar arm en leidde haar weg van de binnenplaats.

Het meisje was de dochter van Soko Kanneh.

7

Het was laat toen vader en zoon naar hun vertrek terugkeerden. Onderweg, in het zilveren maanlicht, voelde Zaiwulo alsof zijn vader een pan kokend water was die elk moment kon overstromen en hem kon verbranden. Eenmaal binnen, in het flikkerende licht van de olielamp, zag zijn gezicht er dreigend uit. De vlammen in zijn ogen weerkaatsten voor hem op de grond; ze knabbelden aan de tenen van zijn zoon.

‘Ik weet dat jij vindt dat ik me vanavond schandelijk heb gedragen. Maar als je hier ooit wilt slagen, moet je leren je ware gevoelens voor deze mensen te verbergen. In tegenstelling tot hen, met hun vreemde gebruiken, zoals het aanbidden van een onzichtbare god, ben jij geworteld in de aarde. Dus mag je de gewoonten van je voorouders nooit de rug toekeren.’

Hij naderde zijn zoon. Zaiwulo voelde de vlam in zijn vaders gezicht verdwijnen.

‘Een boom wisselt met de seizoenen maar blijft in wezen hetzelfde – glad in het regenseizoen en ontvankelijk voor alles, de regen, de mieren, de wormen en slakken, een onderkomen voor alles en iedereen, en in het droge seizoen hard en soms zonder mededogen, maar dan weer prachtig, met zijn mooie kleuren, zijn schaduw, zijn schoonheid. Het is jouw taak jouw boom hier te planten, Zaiwulo. De boom hoort hier te zijn en nergens anders.’

De jongen kon het niet helemaal bevatten. Waarom praatte zijn vader in zulke vage termen? Hij kroop onder de ruwe deken op de mat, in de hoop dat de slaap inzicht zou geven. En toen de slaap hem overviel, bracht die zijn moeder met zich mee, haar aanwezigheid vulde de ruimte om hem heen, aanvankelijk aangenaam maar daarna steeds ondraaglijker. ‘Nu ben je alleen, naamgenoot van mijn vader,’ zei ze, ‘dus wees moedig ten opzichte van alles wat je tegenkomt. Wees dapper!’

Hij schrok wakker in de stilte die op haar woorden volgde en zag meteen dat zijn vader weg was. Hij verliet het huis om hem te gaan zoeken.

Een dunne okerkleurige streep langs de horizon kondigde de komst van de ochtend aan. Hij informeerde bij de blinde, die hij onderweg trof. ‘Ik kan je niet helpen, jongen. Talahat is er nu niet, maar misschien weet Sona meer.’

Sona was al bezig deeg te kneden van gestampte cassave in een kleine vijzel, die stevig tussen haar benen stond. Zaiwulo zag haar op een klein stoeltje zitten, kwetsbaar en sterk tegelijk, met haar vriendelijke ogen op hem gericht.

De ongerustheid over zijn vader verdween.

‘Ik wilde net iemand sturen om je te gaan halen’, zei ze.

Vrouwen om haar heen roerden met grote houten lepels in enorme potten, andere wasten rijst en stampten de cassave en gierst die Talahat uit de graanschuren van Musadu had geleend. De vrouwen plaagden Sona.

‘Het lijkt erop dat Haidarah een rivaal heeft, zuster Sona’, zei een van hen.

‘Hij moet zeker oppassen voor deze jongen’, grapte Sona.

De vrouwen lachten toen Sona de jongen haar huis binnenleidde.

‘Pak die kom daar links van je’, zei ze.

Er zat rijstepap met honing in.

‘Eet maar. Ik wil er niet van beschuldigd worden mijn gasten te verwaarlozen.’ Ze zag er doodmoe uit, met gezwollen ogen, maar dat maakte haar schoonheid vreemd genoeg in Zaiwulo’s ogen alleen maar groter. Hij durfde haar niet tegen te spreken, dus stak hij zijn hand in de heerlijke pap.

Toen de kom leeg was, zei Sona: ‘Nu kunnen we praten. Je vader is vanochtend vertrokken, en hij kon het niet over zijn hart verkrijgen afscheid van je te nemen. Hij vertelde dat jij hier bent omdat hij mijn man een belofte heeft gedaan.’

Het kon niet waar zijn dat zijn vader hem in de steek had gelaten. De tranen stonden in zijn ogen. Wat voor belofte, vroeg hij zich af.

‘Huilen helpt niet, Zaiwulo’, zei Sona. ‘Ga naar de andere leerlingen toe. Volg het gezang maar. Haidarah wil dat je leert lezen en schrijven.’

Zaiwulo vond de leerlingen rond de drie kampvuren op de grootste binnenplaats. De oudere leerlingen hadden handgeschreven papieren, maar de meeste zaten met houten schrijfborden op schoot en reciteerden de woorden die daarop geschreven stonden. Ze stopten rijpe cassave en zoete aardappels tussen de brandende kolen en verdeelden hun aandacht tussen hun schrijfborden en het vuur. Af en toe prikten ze met een stok in een cassave of aardappel om te zien of die gaar was. Dan braken ze de wortel in stukken, die ze in palmolie doopten. Dat was hun ontbijt.

‘Jij daar, ga bij de derde groep zitten, de beginnersgroep’, zei een van hen.

Zaiwulo voelde hoe iedereen hem bekeek en hij wilde al weggaan, toen iemand zijn arm aanraakte. Het was Talahats jongste zoon, Karamo. Hij pakte een houten schrijfbord, waste het in modderig water, droogde het bordje in de hitte van het vuur, doopte een rieten pen in een inktpot en begon letters op het bord te kliederen. Toen hij klaar was, droogde hij het weer en gaf het aan Zaiwulo.

‘Zeg mij maar na’, zei Karamo.

Zaiwulo’s eerste poging om het alfabet te leren werd met hoongelach begroet. Hij duldde het even, maar toen het hem te veel werd, holde hij naar zijn logeerhuis.

In de hoek lag zijn boom. De woorden van zijn vader hingen nog in het huis: hij zou de boom planten. Met de boom in zijn hand kwam hij weer naar buiten, zocht een plek op de binnenplaats en begon met een scherpe stok een kuil te graven.

Het schoot niet op, maar hij zette door tot het gat groot genoeg was. Het leek alsof de boom daar altijd in de grond had gestaan.

‘Dus jij denkt dat je hier zonder toestemming iets kunt planten’, zei Osman.

Zaiwulo voelde geen angst, ook niet toen Osman op hem afkwam met een schrijfbord in de aanslag.

Sona, die zo haar spionnen had en wist hoe het Zaiwulo was vergaan, kon nog net tussenbeide komen. Daarna bracht ze Talahat op de hoogte.

‘Zeg tegen je leerlingen dat ze Zaiwulo met rust moeten laten.’

‘Wie nieuw is moet zijn plaats nog veroveren’, zei Talahat.

‘Osman, die dwaze zoon van je, heeft hem bijna geslagen omdat hij een boom op de binnenplaats heeft geplant.’

‘De jongen heeft een eigenzinnig karakter’, zei Talahat.

‘Waarom is hij eigenlijk hier, Haidarah?’ vroeg Sona.

‘Om mijn leerling te zijn.’

‘Wat heb je tegen zijn vader gezegd? De man was wanhopig.’

‘Niets bijzonders.’

Sona schudde haar hoofd.

Op de binnenplaats nam Talahat alle tijd om de boom te bekijken en toen zei hij plechtig: ‘Niemand mag deze boom ooit in zijn groei verstoren, want hij hoort nu bij ons.’

8

Musadu kreunde onder het gewicht van zo veel gasten. Er moesten tientallen tijdelijke onderkomens worden neergezet om iedereen te kunnen onderbrengen. En Zaiwulo werkte hard mee. Thuis had hij zijn vader vaak geholpen met nieuwe huizen te bouwen en te pleisteren voor familieleden die thuiskwamen na een lange afwezigheid. De herinnering aan vroeger maakte dat hij de vermoeidheid niet voelde. Terwijl hij de klei met zijn voeten omwoelde en de ruimtes tussen de stokken in de muren ermee opvulde, kreeg hij zin om te zingen, en dat deed hij ook, een lied in zijn eigen taal, het Kpelle en niet in het Mande, over de avonturen van de beroemde spin en diens talrijke listen.

Overdag kon hij Osman ontwijken, maar toen hij op een avond met flinke spierpijn naar zijn logeerhuis terugliep, kwam hij hem tegen. Hij vergezelde een aantal pas gearriveerde gasten. ‘Dit is jouw plek niet meer’, zei Osman. ‘Van nu af aan slaap jij bij de beginnende leerlingen.’

Zwijgend pakte Zaiwulo zijn spullen. Zijn vader had een kapmes, een vishaak met net, een grote katoenen doek en gestampte pinda’s, zijn favoriete versnapering, voor hem achtergelaten.

De nieuwe gasten namen het huis over en Zaiwulo volgde Osman naar het onderkomen dat bij zijn positie paste.

Het beginnershuis zat helemaal vol, leerlingen ruzieden over slaapplaatsen. Maar toen ze Osman zagen, deinsden ze achteruit, alsof zijn aanwezigheid of een opmerking van hem hun lot voor altijd kon veranderen.

‘Kies een plek uit om te slapen’, zei hij tegen Zaiwulo.

Het viel Zaiwulo nu pas op dat zijn stem leek op die van zijn vader. Osman vertrok zonder Zaiwulo nog een blik waardig te keuren.

De leerlingen lagen verspreid over de matten.

‘Wat doet die woudjongen hier?’ spotte een van hen. De een na de ander keerde hem de rug toe.

Zaiwulo ging naar buiten en wachtte tot zijn medeleerlingen in slaap waren gevallen. Hij begreep nu wat zijn moeder soms gevoeld moest hebben als mensen haar neerbuigend bejegenden. Ze behandelde zieken en gewonden met kruidenbrouwsels en verse bladeren. Maar ze had kromme benen en de starende ogen van een uil. Haar gang was als een dans op een lied dat alleen zij kon horen. Als reactie op de spottende opmerkingen van mensen over de manier waarop ze liep, droeg ze wijde omslagdoeken. Als ze niet zo’n kracht had uitgestraald, zou hij haar hebben gezien zoals de anderen dat deden.

Ergens hoorde hij paarden hinniken. Hij besloot ze te gaan zoeken en vond ze in een stal aan de andere kant van het terrein; ze waren kleiner dan het strijdpaard van de sofa. Zaiwulo plukte wat gras en voerde dat aan een gevlekte pony.

‘Ze kunnen wreed zijn, hoor’, zei een stem.

Het was Naminata, de jongste vrouw van Foningama.

De aanraking van de tong van het paard tegen zijn hand gaf Zaiwulo de moed met zijn andere hand over de neus van het paard te strelen. Pas toen het paard zijn hoofd terugtrok, draaide hij zich om naar Naminata.

Ze was zo donker dat haar gezicht, armen en ranke lichaam in het maanlicht van zilver werden. De frons op haar voorhoofd vertelde dat ze ook hard kon zijn als dat moest. Dat was zij toen ze zei: ‘Ik heb ooit een man gedood zien worden door een paard, hij werd over een stoffige weg meegesleept tot iemand de moed had het dier te stoppen.’

‘Hoe is het om paard te rijden?’

‘Daar kom je vanzelf achter. Kom, ik wil horen waar je geboren bent en wat je hier doet.’

Haar belangstelling moedigde hem aan alles te vertellen over zijn leven in Haindi, over zijn ouders en de tocht naar Musadu.

Toen vertelde zij haar verhaal. Ze was een jaar geleden met Foningama getrouwd omdat haar vader de oude man geld schuldig was dat hij niet kon terugbetalen. Er was gedaan alsof de ene vriend de andere een enorme eer bewees.

‘Sindsdien is het oorlog tussen mij en zijn andere vrouwen’, vertelde ze. ‘We lijken erg op elkaar, jij en ik. We zijn hier allebei naartoe gebracht door mensen die niet veel om ons gaven en ons aan ons lot hebben overgelaten, Zaiwulo. Mijn uiterlijk en mijn verstand hebben me tot nu toe gered. Maar ik dreig mijn hart te verliezen aan jouw leraar. Maar mijn god, die ogen van jou!’

‘Wat bedoel je, Naminata?’

‘Je zou het niet begrijpen, ik begrijp het ook niet.’

Ze liep mee naar het huis van de beginners en wachtte tot hij binnen was. Toen riep ze zo hard dat de leerlingen het zelfs in hun slaap konden horen: ‘Laat hem met rust, of jullie krijgen met mij te doen.’

Zodra ze was vertrokken, zei iemand: ‘Jij hoort buiten, bushjongen.’

Bij de muur wrong Zaiwulo zich tussen de lichamen.

‘Als je tegen die vrouw klikt, ga je eraan’, klonk het van dichterbij.

Om zich te beschermen tegen de klappen die zeker zouden volgen, legde hij zijn armen over zijn hoofd en trok hij zijn benen op tegen zijn borst, als een worm in de open lucht. Hij dacht aan de gevlekte pony en hoe het zou zijn daarop te rijden.

Een gedaante maakte zich los uit de massa van lijven. Vrijwel meteen daalden de eerste klappen op hem neer. Aanvankelijk lukte het hem om de klappen te verduren, totdat hij een helse pijn voelde in zijn zij, onder zijn ribben. Iemand had hem gestoken, en hij bloedde.

Hij kon niet in Musadu blijven. Hij moest zo snel mogelijk weg om nooit meer terug te komen.