Majgull Axelsson

Ik heet geen Miriam

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Jag heter inte Miriam, verschenen bij Brombergs Bokförlag

Oorspronkelijke tekst © Majgull Axelsson en Brombergs Bokförlag ab, 2014

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Kelly Sillaste/Trevillion Images

isbn 978 90 445 3463 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Het is nog steeds nacht, maar toch schijnt de zon.

Nässjö rust stil onder de helderblauwe hemel. Er fluistert geen wind door de berken in het Stadspark, er bromt geen motor langs de Rådhusgatan, er suist geen trein naar het station. Het is zo stil dat een eenzame duif die waggelend over het Stora Torget rent opeens blijft staan om naar dit bijzondere fenomeen te luisteren. Doodstil en waakzaam staat hij af te wachten, zijn kopje een beetje schuin. Maar dan ziet hij verderop een half broodje worst en hij vergeet alles. Hij zet snel zijn ene rode pootje voor het andere en stuift erop af, woordloos gelukkig met het rijke maal dat hem wacht. Niet dat hij erg veel honger heeft. Niemand in Nässjö heeft tegenwoordig erg veel honger, zelfs de vogels en de ratten niet. Er is hier genoeg voedsel voor iedereen.

Niettemin droomt Miriam over honger. Ze verstopt zich nu al meer dan zestig jaar in deze stad en heeft in al die tijd nog geen uur honger geleden, maar toch droomt ze elke nacht over de honger uit haar jeugd. Dat heeft niets te maken met het leven dat ze als volwassene leidt of met de persoon die ze tegenwoordig is, maar ze raakt die dromen maar niet kwijt, ze zweven naar binnen en nemen bezit van haar, ze duwen haar achtenzestig jaar of nog verder terug in de tijd, dwingen haar om te bukken en weg te duiken, om haar ogen neer te slaan en haar schouders in te trekken, om een stuk brood te stelen van iemand die niet meer kan eten, om te proberen een broertje te voeren dat niet eens kan slikken, om tijdens het appèl dicht bij Else te gaan staan en in stilte het alfabet te prevelen, om een tel later in Elses onnatuurlijk grote ogen te staren, die ogen die …

Dat gebeurt allemaal telkens opnieuw. Nacht na nacht. En als Kaiser, de herdershond van de buurman, het zich dan ook nog in zijn kop haalt te gaan blaffen als hij ’s ochtends vroeg de tuin in mag, opent Miriam inwendig gloeiend van angst haar ogen.

Maar vannacht blaft Kaiser niet, hij slaapt nog steeds bij zijn vlezige baas in bed, dus kan Miriam het zich permitteren langzaam te ontwaken en een poos te blijven hangen in het interval tussen slapen en waken. Het interval is de ruimte waar ze het meest van houdt, een volkomen werkelijke ruimte, ook al bestaat die alleen in haar fantasie, een ruimte waarin ze haar dromen kan sturen en ze zacht en vriendelijk kan maken, een ruimte waarin alle doden nog leven, waarin ze vrij is om wie dan ook en waar dan ook te zijn, vrij om te zweven tussen tijden en plaatsen, tussen herinneringen, droom en werkelijkheid. Maar dat doet ze niet. Vannacht niet. Integendeel, ze blijft staan en kijkt om zich heen, ze merkt op dat de ruimte vanochtend helemaal rond is en dat alle deurtjes ervan op een kier staan. Gisteren waren het er vierentachtig, vandaag zijn het er vijfentachtig; ze hoeft ze niet te tellen om dat te weten. Ze zijn bovendien allemaal van teak en hebben een glimmend handvat. Ze hebben in feite wel wat weg van de kastdeurtjes in de eerste keuken die helemaal van haar was, de keuken waar ze meer en intenser van hield dan van Olof, en dat wil heel wat zeggen. Maar daar denkt ze nu niet aan. Ze staat nu voor haar kastdeurtjes en bekijkt ze, probeert uit te vinden welke de eerste zijn en welke de laatste, maar ze kijkt wel uit dat ze er geen wijd openzet. En kijk! Ze ziet achter een deurtje een stuk gestreept katoen en dat is voldoende; ze doet het dicht. Daarna laat ze haar hand over nog eens vijftien deurtjes ervoor en vijf deurtjes erna gaan om ze allemaal met een korte harde tik te sluiten. Pang-pang-pang! Dan laat ze haar armen zakken en kijkt ze om zich heen, ze glimlacht, haalt haar lange witte vlecht over haar schouder naar voren en strijkt ermee langs haar neus alsof het een aanhalig huisdiertje is. Zo. Nu is het tijd om helemaal op eigen houtje haar verjaardag te vieren, voordat de rest van de familie wakker wordt en haar herinneringen verstoort.

Bijna een half uur lang gluurt ze bij de vele kastjes van haar geheugen naar binnen. Daar vliegt een kleine Thomas op haar af, ze sluit hem stevig in haar armen en zwiert rond en rond, haar gestippelde rok zwiept voorbij en zijn kinderlach maakt ook haar aan het lachen. En daar is ze bruidsmeisje bij Hanna’s bruiloft en het bruidsboeket begint te trillen in haar hand als Hanna in een hartverscheurend gehuil uitbarst op het moment dat Egon de ring om haar vinger schuift. Zo gelukkig, snikt Hanna en ze maakt een ongepast gebaar door met haar gehandschoende rechterhand langs haar neus te strijken. Sorry! Ik ben gewoon zo gelukkig! En iedereen glimlacht. Egon glimlacht en Olof glimlacht, de burgemeester glimlacht, de notaris, en Miriam ook, maar Thomas, die in zijn wandelwagentje zit, begint opeens te jammeren en ze buigt zich voorover om hem in te stoppen met het lichtblauwe katoenen dekentje. Achter het volgende kastdeurtje is ze zelf de bruid en ze ziet dat ze erg mooi is als ze in haar witte jurk naar het altaar loopt. Heel jong, heel donker en heel mooi, maar Olof aan haar zijde kijkt een beetje benauwd. Misschien denkt hij aan zijn vorige huwelijk, zijn echte huwelijk, dat in de grote kerk midden in de stad werd voltrokken. Maar dat huwelijk duurde niet langer dan ruim een jaar, tot de dag waarop zijn jonge echtgenote Thomas ter wereld bracht, haar ademhaling en hartslag ermee ophielden en ze zich onder geen beding weer tot leven liet verlokken. Het kan ook zijn dat hij bezorgd is omdat Miriam zonder een woord tegen hem te zeggen de dag nadat hij haar een aanzoek deed al naar het bevolkingsregister ging om aan te geven dat ze het geloof van haar voorvaderen wilde afzweren en zich wilde aansluiten bij de Zweedse Lutherse Kerk, als dat zou kunnen. En dat kon natuurlijk. Dominee Klintberg zat bijna te likkebaarden en plande al een doop in voor de eerstvolgende zondag. Olof weet dat Miriam niet zeker weet of er wel echt een God bestaat en hij deelt haar twijfel, maar toch kwelt haar besluit hem. Kan het zijn dat ze zich alleen maar heeft bekeerd voor deze bruiloft? Omdat ze in een witte jurk en een sluier met een krans van mirte de gang naar het altaar in de Sankta Valborgs-kapel wilde maken? Omdat ze nadien op de stoep van de kapel wilde staan in haar geliefde zachte konijnenbontjas terwijl zijn familie en vrienden rijstkorrels over hen heen strooiden? En in dat geval: tot wat voor soort mens maakte haar dat?

Tot iemand die van je hield, is meer dan zestig jaar later Miriams gefluisterde antwoord. Tot iemand die alles al had verloren, zelfs zichzelf, en die wist dat ze het niet zou overleven als ze jou ook nog verloor, tot iemand die bereid was te liegen en meineed te plegen om ervoor te zorgen dat je haar nooit van je leven zou verlaten, en die in haar grote onschuld meende dat voor jou een kerkelijke inzegening meer zou betekenen, belangrijker zou zijn en het huwelijk zekerder en standvastiger zou maken dan bij een burgerlijk huwelijk het geval was geweest. Je mocht niet weggaan! Daarom moesten we in de kerk trouwen. Ondanks God. Voor de zekerheid.

‘Zekerheid’ was in die tijd het belangrijkste woord, dat had ze toen al begrepen. Al die zekere Zweden wilden nog meer zekerheid, nog grotere zekerheid, gewoon bovenmenselijke zekerheid. Ze werden opgejaagd door de geesten uit het verleden en kermden voortdurend over wat was geweest. De laatste grote hongersnood nog maar vier decennia geleden! De armoede en de vernedering van de werkloosheid twee decennia geleden! De oorlog die nog maar een decennium geleden vlak langs de landsgrenzen was gescheerd, die oorlog waarin mensen aan de andere kant waren doodgeschoten en opengesneden, verhongerd en vergast, mishandeld en in dwangarbeid afgebeuld tot de dood erop volgde. Het leek of niets de herinnering aan hun vreselijke kreten kon dempen, maar in dit land kon niemand het nog langer opbrengen hen aan te horen, niemand wilde erbij stilstaan dat er momenten waren waarop ze het hadden laten afweten, eigenlijk tamelijk veel momenten waarop ze het hadden laten afweten, nee, ze wilden hoogstens stilstaan bij een paar late momenten van heldenmoed, eigenlijk tamelijk veel momenten van heldenmoed. Maar het allerliefst stonden ze erbij stil dat tegenwoordig alle mensen, zelfs de arbeiders, op zondag een stuk vlees konden braden, dat ze in plaats van gebakken haring doordeweeks gehaktballetjes en worst konden eten, dat iedereen, echt iedereen, elke zomer drie weken doorbetaalde vakantie had gekregen en dat sommige uiterst plichtsgetrouwe arbeiders zich nu bovendien de aanschaf van een auto konden veroorloven. Een eigen auto! Een piepklein Volkswagentje dat voor het piepkleine huisje stond waar ze zelf de eigenaar van waren. De toekomst zat er dus niet meer alleen maar aan te komen. Die was er al.

Zo was het ook voor Miriam. Dat ziet ze als ze achter de kastdeurtjes kijkt die vlak na haar bruiloft opengaan. Daar loopt ze glimlachend met een dienblad haar tuin in en om haar heen is het zomer. De abrikooskleurige rozen bloeien in het perk, de roze pioenrozen zijn uitgekomen, en een schuchtere pasgeplante boerenjasmijn laat haar eerste knoppen uitbotten en onthult haar witte sterren. Op het dienblad staan Miriams zelfgemaakte rabarbersap van vorig jaar, haar versgebakken marmercake en de mooi gerezen kaneelbroodjes die tegenwoordig haar trots zijn. Olof glimlacht naar haar en zegt dat hij voor de koffie graag een glas rabarbersap wil, want haar rabarbersap is echt het lekkerst van de hele wereld. En Thomas drukt zich stevig tegen haar aan en is het daarmee eens. Het lekkerste sap van de hele wereld.

Achter het volgende deurtje is Thomas al groter en hoekiger geworden, maar nog steeds is hij haar jongen. Nooit zal hij tegen haar schreeuwen of achter haar rug bekkentrekken, maar ze past dan ook goed op dat ze zich niet opdringt. Ze kust hem zelden op zijn wang en pakt alleen zijn hand om te controleren of zijn wanten nog passen, en wanneer dat niet meer het geval is, vraagt ze hem welke kleur wol ze moet kiezen wanneer ze een paar nieuwe gaat breien. Grijs? Prima. Dan gaat ze een paar grijze vingerwanten voor hem breien.

Maar achter het volgende deurtje ziet ze zichzelf in haar mooie zitkamer zitten, in de mooie villa die Olof geërfd heeft, met de mooie meubels die hij voor hen heeft gekocht, want Olof verdient goed, Olof is tandarts en er is in Nässjö geen tandarts die zo goed verdient als hij, en zij zit te breien op haar mooie bank, een ontwerp van Carl Malmsten, als alles opeens verdwijnt. Haar geruite rok wordt een gestreepte kampjurk, haar kousen smelten weg en haar schoenen verdwijnen in het niets, het parket onder haar voeten is opeens ruw cement, en het enige wat resteert, zijn de grijze winterschemering buiten en de vallende sneeuw, en heel even is ze terug in Ravensbrück en Else staart met opengesperde ogen leeg voor zich uit wanneer ze door de koorts bevangen wordt, en Miriam gilt, ze gilt en hoort zichzelf gillen en ze slaat haar handen voor haar mond om zichzelf tot zwijgen te brengen. Ze blijft een hele poos onbeweeglijk en met gesloten ogen zitten, ze onderdrukt haar schreeuw, doet dan langzaam haar ogen weer open en kijkt om zich heen. Alles is net als anders. Het zijn de jaren zestig en het is een rustige schemering in februari, zij zit in haar mooie zitkamer en op schoot heeft ze een half afgebreide want voor haar stiefzoon.

Maar nee, ze wil niet terugdenken aan die middag. Ze wil niet aan dat soort middagen terugdenken, daarom gaat ze snel aan andere kastdeurtjes voorbij en rent ze naar het laatste open deurtje. Ze zet het wijd open, gluurt naar binnen en glimlacht bij het bekende beeld dat ze ziet. Daar ligt ze zelf in haar prettige slaapkamertje, in een nieuwe eeuw en een nieuw millennium. De muren zijn bleekblauw, het dekbedovertrek heeft donkerblauwe en witte ruiten, de gordijnen zijn dun en wit. Tegen de muur staat het geschenk dat haar ooit tot een dame onder de dames maakte: de glimmende mahoniehouten secretaire van Hanna. Naast de open balkondeur staat de oorfauteuil van Olof, die ze drie jaar na zijn overlijden opnieuw heeft laten bekleden. Dat is inmiddels twaalf jaar geleden, maar dat zie je er niet aan af: de stof is nog steeds dik en donkerblauw, die is niet verbleekt door de middagzon van al die dagen. Over de armleuning hangt haar nieuwe ochtendjas, eveneens in een zachte mistblauwe kleur. Blauw is namelijk haar lievelingskleur. Ze is dol op alle tinten blauw, van ijsblauw tot indigo, van azuurblauw tot duifblauw, van turkoois tot hemelsblauw, van korenblauw tot kobalt …

Blauw is ingetogen, heeft Hanna heel lang geleden een keer gezegd. Als je blauw kiest, zit je altijd goed. En de jonge Miriam knikte ernstig en maakte een mentale aantekening. Ingetogen. Daarna moest ze het woord in het woordenboek op haar kamer opzoeken om uit te vinden wat het precies betekende. Beheerst. Eenvoudig. Smaakvol. Ze knikte glimlachend. Natuurlijk wilde ze ingetogen zijn. Tegenwoordig denkt ze zelden meer aan dat woord, het is een volkomen vanzelfsprekendheid geworden. Ze is immers een dame. Een echte dame. Een dame die heel vaak in het blauw gekleed gaat. Maar nooit gestreept.

Hoewel ze in werkelijkheid blijft liggen, droomt deze dame nu dat ze opstaat. Ze bestudeert zichzelf in de spiegel aan de zijwand en recht haar rug een beetje, ze geeft zichzelf een eerste verjaardagscadeau door zich een beetje jonger en mooier te dromen dan ze in feite is. Dan trekt ze haar ochtendjas aan en knoopt de ceintuur stevig dicht in de taille. Haar vlecht komt onder de jas terecht, maar ze trekt hem met een snelle beweging uit de halsopening en legt hem over haar schouder. Ze strijkt er met haar hand over en constateert tevreden dat hij althans in haar fantasie dik en vol is als een vetgemeste slang. Vervolgens legt ze haar zeer zorgvuldig gemanicuurde hand op haar schedel en ze geeft een duwtje. En het wonder geschiedt, het wonder dat elk jaar op haar verjaardag geschiedt. De hersenpan klapt open en ze kan haar hand in haar eigen hoofd steken om haar brein eruit te pakken, dat kan ze in haar handpalmen houden terwijl ze ondertussen haar hoofd heen en weer beweegt zodat de hersenpan weer dichtgaat. Heel even blijft ze staan om haar brein te bekijken. Ze moet er een beetje om lachen en ze bedenkt dat wat zij in haar handen houdt, het meest weergaloze wordt genoemd van alle wonderen die er in dit universum bestaan, misschien zelfs wel het meest weergaloze van welk universum dan ook. Het menselijk brein. Een klompje grijs en roze dat alles kan leren wat er maar te leren valt, dat kan onthouden en vergeten, kan liegen en de waarheid spreken, kan dromen en fantaseren. Een klompje dat weet dat het leeft en dat net zo zeker weet dat het doodgaat, ook al zoekt het voortdurend naar uitwegen en schuilplaatsen om aan dat onvermijdelijke te ontkomen. En zij bezit het ook. Ze heeft een menselijk brein. Ze houdt haar brein in haar handen en weet dat ze daarmee ook het heelal vasthoudt.

Niet slecht, fluistert ze tegen zichzelf. Helemaal niet slecht.

Ze glipt heel stil de zitkamer in, maar kijkt niet om zich heen, ze voelt gewoon dat aan de rand van haar gezichtsveld alles precies is zoals het moet zijn. Links ziet ze een glimp van het duifblauw van de Carl Malmsten-bank en rechts glimlacht het portret van Olofs moeder even vriendelijk als altijd, maar Miriam kijkt er niet naar, ze houdt haar blik stevig gefixeerd op de grijze klomp in haar tot een kom gevormde handen en stuift de overloop op, door de gesloten deur heen de trap af. Ze snelt de voordeur door zonder die te openen, maar blijft op de stoep staan om zichzelf even een moment te gunnen om te genieten van wat ze ziet. De pronkende tuin. De witte seringen die nog bloeien. Het pad dat ze gisteren aangeharkt heeft. Het kleine stukje straat van de Strandvägen verderop. Het gras erachter. En daarachter het meer, het Ingsbergssjön. En de contouren van Nässjö aan de overkant. Het Stadspark. Het raadhuis. En heel in de verte de toren van de kerk die uitdagend naar de hemel wijst. Opeens komt het beeld van een andere stad en een andere kerktoren opzetten en wat ze zou moeten zien, wordt aan het zicht onttrokken, maar dat wil ze niet; ze laat het geen inbreuk maken en bezit van haar nemen. Ze dwingt zichzelf terug naar de plaats die in feite al meer dan zes decennia haar thuis is, want ze is niet in Ravensbrück en het is niet de kerktoren van Fürstenberg die ze ziet. Ze is in Nässjö. Het is de kerktoren van Nässjö die daarginds zo arrogant en gebiedend naar de hemel wijst. En van die geur, die stank van brandend vel en vlees die opeens de hele wereld doordringt, zal ze zich gewoon zo snel mogelijk ontdoen …

Het volgende moment staat ze aan de oever. Een bruingespikkelde eendenmoeder laat een snaterend geluid van misnoegen horen en krijgt opeens veel haast om haar pasuitgebroede jongen uit het bosje riet te jagen waar ze sliepen. Wat is dit? Waarom denkt dat langbenige wezen dat ze het recht heeft om gedurende de periode in het etmaal die aan de dieren toebehoort bij het meer rond te draven? Nou? Ze gooit haar kopje een beetje in de nek en zwemt met haar zeven gouden donsbolletjes achter zich aan een stukje het meer op. Dan stopt ze. Ze draait zich om en zoekt met haar blik die van Miriam.

‘Sorry’, zegt Miriam. ‘Maar dit moet gebeuren …’

En dan doet ze het. Ze maakt dat het bruine water van het Ingsbergssjön helder wordt tot het ijsblauw is, ze laat alle bodemplanten verdwijnen en vervangt ze door kaal zand, ze zorgt ervoor dat elke mug in de lucht en elke kleine microbe in het water ophoudt te bestaan. Dan valt ze op haar knieën, nog steeds met haar brein in haar tot een kom gevormde handen en zonder ook maar een beetje te trillen. Ze is perfect in evenwicht en heeft volstrekt geen pijn in haar door artrose versleten knieën, ze zijgt soepel als een jonge balletdanseres op de grond neer, buigt zich voorover en doopt haar brein in het glasheldere water, laat dat tot in elke holte doordringen, elke leegte vullen, rondspoelen en elke cel wassen, ze ontdoet haar brein van alle weerzinwekkende oude geuren, daarna van alle onaangename herinneringen en ten slotte van alle kwade gedachten, en vervolgens wringt ze het uit als een spons. Ze legt haar hand weer op haar hoofd en geeft een duwtje zodat haar hersenpan zich opent. Ze legt het schoongewassen brein zorgvuldig op zijn plek en beweegt haar hoofd heen en weer zodat het deksel dichtgaat. Dan kijkt ze om zich heen en haalt diep adem. Nu ruikt de wereld lekker. Nu ruikt die naar vogelkers en seringen, rozen en lelietjes-van-dalen. En de wereld is mooi. De berk in haar tuin laat zijn bladeren schitteren in het zonlicht, de rode verf van het huis daarachter – haar huis! – heeft een diepere warmte aangenomen en de vier witte pilaren bij de stoep zijn iets dikker geworden waardoor de proporties eindelijk kloppen. Het speeksel in haar mond smaakt opeens fris als puur bronwater. Ergens in de buurt zingt een nachtegaal, het is een monter melodietje, waardoor iedereen die met open raam slaapt de heerlijkste dromen begint te dromen. Achter Miriam schiet de wind in de lach en hij maakt een rondje om haar heen, streelt haar met zijn koele zijde en tilt haar op, laat haar even over het meer vliegen, maar draagt haar dan weer heel voorzichtig naar het land, naar de bovenverdieping van haar huis, waar hij haar behoedzaam neerzet op het balkon van haar slaapkamer. Miriam glimlacht en wuift naar de eendenmoeder op het meer. Kijk, nu krijg je je wereld terug! Het water is weer bruin, de vliegen zoemen boven je hoofd en het lekkere wier groeit gewoon. En ik ben bevrijd van mijn herinneringen!

Maar op hetzelfde moment begint Kaiser te blaffen.

#

Kaiser is mesjogge. Een dom beest. Hij kan niet denken en wil niet denken, hij paradeert maar wat rond in zijn tuin en doet net of hij de ordebewaarder is. Hij buldert en gaat tekeer. Uitkijken, spreeuwen, want ik kom eraan! Hij gromt en keft. Pas op, stomme eekhoorns, want nu is het afgelopen met de rust! Hij tiert en raast. Sterf, verrekte merel, voordat ik je kop eraf bijt! Dat allemaal gevolgd door een monter gemor. Zo! Daar hadden jullie niet van terug, hè? Hier bewaar ík de orde! Althans, tot mijn baasje komt.

Kaisers baasje is nauwelijks slimmer dan zijn hond, maar de baas spelen doet hij net zo graag. Wanneer hij de terrasdeur opent, wordt Kaiser gedwee en kruiperig, hij legt zijn oren naar achteren, laat zijn staart zakken en gaat met zijn hele lijf onderdanig naar de grond.

‘Kop dicht, Kaiser’, krijst zijn baasje, die ondertussen zijn T-shirt omhoogtrekt om zich op zijn harige buik te krabben. ‘Luisteren! Koest nou …’

Kaiser snapt er natuurlijk niets van, maar hij weet dat zijn baasje boven hem staat en daarom laat hij nog steeds zien dat hij onderdanig is. Sorry dat ik besta, straalt zijn houding uit. Excuus dat ik er überhaupt ben. Is er misschien iets wat ik kan doen om de goedkeuring van uwe hoogwaardigheid te kunnen wegdragen? Iemand die ik bang kan maken zodat de wereld niet in de gaten heeft hoe bang u zelf bent, o, unieke heerser? Iemand die ik met mijn geblaf op zijn donder kan geven? Iemand die ik in zijn been kan bijten? Ik zou ontzettend graag een van uw vijanden in zijn been willen bijten …

‘Gewoon koest’, zegt zijn baasje nog een keer en hij smijt de terrasdeur dicht en verdwijnt. Meegaand laat Kaiser zich op de grond zakken en hij blijft een hele minuut liggen totdat in een struik voor hem een sijsje landt. Nee, potverdorie! Weer een vogel. Hier! In de tuin van zijn baasje! Hij gaat die stomme vink afmaken!

En dan blaft hij alweer.

#

Miriam wordt nu echt wakker van het geblaf.

Ze gaat rechtop in bed zitten en slaat een hand voor haar mond alsof ze zichzelf het zwijgen wil opleggen. De andere hand legt ze op haar borst alsof ze daarmee haar hartkloppingen tot bedaren wil brengen. Ze is niet terug in de jaren veertig. Dat is verleden tijd. Ze is niet in Duitsland. Ze zit niet in een cel in het strafblok van het concentratiekamp.

En toch zit ze daar wel. De tijd bestaat niet meer. Ze hoort een Aufseherin, een bewaakster, met klakkende hakken tussen de cellen lopen met haar herdershond, een van die ontzettend gehoorzame waakhonden in Ravensbrück, een wezen waarvan het volkomen duidelijk is dat hij precies weet wat er in deze gang van hem verwacht wordt. Hoewel de metalen deuren goed aansluiten op het cement van de deurposten, sijpelen de geuren van de gevangenen naar buiten, de moleculen van de angst zweven door de lucht zijn neus binnen en vervullen hem met een uiterst bevredigend gevoel van triomf. Maar enkele van deze moleculen hebben een andere vorm, het is een minuscule afwijking, maar niettemin een afwijking die groot genoeg is om hem een beetje op te hitsen. Afschuw! Er zitten achter sommige van deze deuren vijanden die hem – en erger nog: zijn bazin – verafschuwen. Dat is verschrikkelijk! Hij gaat ze doodmaken!

Maar dat mag niet. In het strafblok moet je langzaam sterven. Dat is tegen zijn bazin gezegd en daarom houdt ze hem kort aangelijnd, ook al glimlacht ze vriendelijk om zijn doffe gegrom. Uit de vrouwen die op deze vrijdag met de zweep krijgen, moet het leven langzaam wegsijpelen, het moet als donker bloed en wondvocht neerdruppelen uit hun ruggen die onder de blauwe striemen zitten. Bij de vrouwen die vier dagen geen eten hebben gehad zal de honger ervoor zorgen dat hun al uitgemergelde lichaam zich in pijnkrampen samentrekt, zodat het maar heel even duurt voor ook degenen die uit pure koppigheid overeind zijn gekomen en zijn blijven staan, zullen voelen dat hun benen het begeven en de zwarte muil van de dood zich onder hen opent. Degenen die al weken in een donkere cel zitten, zullen opeens ten prooi zijn aan een halve droomtoestand vol horrorbeelden, die zullen uit hun hallucinaties over zandstranden, palmbomen en weidse wateren waarmee ze zich al dagen in leven houden worden verdreven en gaan fantaseren over een hondenkenneltje waar de mormels van de nazi’s wachten. Grote donkere herdershonden drommen voor hen samen, grote raszuivere donkere herdershonden die dof grommen en hun tanden laten zien, bij wie de haren recht overeind gaan staan en …

Maar de Aufseherin blijft opeens voor een deur staan, bevestigt de lijn van de hond aan een haak ernaast en pakt haar sleutels. Ze doet de deur van het slot. Opent een deur tussen de ene wereld en een andere. Ze kijkt en laat zich bekijken. Ze weet dat ze mooi is zoals ze daar staat. Haar blonde haar is pas gepermanent, haar ronde wangen zijn bedekt met een heel dun laagje licht poeder, haar soldatenmuts staat parmantig schuin op haar hoofd. De zwarte laarzen van de Aufseherin zijn pas gepoetst door een vrouw die lid is van de Jehovah’s Getuigen en ze glanzen net zo hard als de droom van die getuige over het aards paradijs, haar broekrok is pas geperst en het kraagje van haar witte bloes ligt helemaal glad over de revers van haar uniformjasje. Bovendien houdt ze een zweep achter haar rug. Daar slaat ze niet mee, daar zwaait ze niet mee, ze verheft hem niet eens, ze houdt hem gewoon achter haar rug als ze daar staat, maar bij de gedachte dat de gevangene in de cel er toch wel een glimp van opvangt, kan ze een glimlach nauwelijks onderdrukken.

De gevangene is niet mooi. Ze is lang en ziekelijk mager, maar ze staat zo ineengezakt dat ze toch niet meer dan een kop groter is dan de Aufseherin. Gelukkig maar voor haar. Ze staat licht voorovergebogen als een oude vrouw, ook al kan ze niet veel ouder zijn dan een jaar of vijftien, zestien, en ze heeft donkere kringen onder haar onnatuurlijk grote hongerogen. Haar mond hangt half open, alsof ze elk moment kan beginnen te kwijlen, als de een of andere debiel. Bovendien schiet haar blik voortdurend heen en weer tussen de hond en de Aufseherin.

‘Raus!’ krijst de Aufseherin. ‘Eruit …’

Het duurt vijftien seconden voordat ze wordt gehoorzaamd, vijftien seconden van aarzeling, waarbij de blik van het meisje nog drie keer tussen de hond en de blonde vrouw heen en weer schiet. Maar dat is genoeg. De Aufseherin tilt haar zweep op.

‘Heb je niet gehoord wat ik zei, stomkop? Ben je doof? Raus! Raus! Raus!’

En het meisje, het jonge meisje dat precies vandaag vijfentachtig wordt, onderdrukt haar gil en glipt de gang op. Op hetzelfde moment is ze terug in Nässjö. Ze hoort voor haar deur sluipende voetstappen, vermoedt dat het de pantoffels en de slippers van Thomas en Katarina zijn, en ze veegt snel de tranen uit haar ooghoeken en trekt het dekbed glad. Daarna schuift ze de kussens achter haar rug een beetje omhoog zodat ze rechtop tegen het hoofdeinde kan zitten, en ze gaat met haar hand omhoog om haar witte haren glad te strijken. Ze legt haar ene hand op de ander boven op het geruite dekbedovertrek om het plaatje van de rustig wachtende oude vrouw compleet te maken. Ze glimlacht. Ze heeft alles verdrongen. Ze zit klaar. En daar komen ze. Zingend. Lang zal ze leven …

‘Gefeliciteerd met je verjaardag’, zegt Thomas wanneer ze gestopt zijn met zingen en hij met een pakje in zijn handen naar haar glimlacht. Hij heeft een nieuwe poging ondernomen om zijn kaalheid te verbergen, ditmaal door zijn haar te millimeteren. Het helpt niet.

‘Lieve schoonmoeder’, zegt Katarina, die met een schuin hoofd vlak achter hem staat en net zo verbeten als Miriam de rol van rustige en tevreden vrouw probeert te spelen. Ze draagt een dienblad. Een dienblad met een paar koffiekopjes en broodjes en een kaars met een flakkerende vlam.

‘Gefeliciteerd, oma’, zegt Camilla, die zich op de rand van het bed laat zakken en haar zoontje Sixten loslaat. Hij is twee jaar en ziet er in zijn geel-zwartgestreepte speelpakje uit als een wespje. Een buitengewoon lief wespje. Hij kruipt op Miriam af, slaat zijn armen om haar nek en geeft haar een heel natte kus op haar mond. De smaak van zijn speeksel roept de herinnering op aan wat ze net heeft gedroomd. Bronwater. Ze lacht.

‘Jeetje’, zegt ze terwijl ze hem omhelst. ‘Jeetje zeg …’

En daarna gaat het zoals het altijd gaat. Gelach en geklets en het geschraap van stoelpoten. Thomas legt zijn pakje weg op het voeteneinde en haalt twee stoelen uit de zitkamer, eentje voor Katarina en eentje voor hemzelf. Katarina zet het blad op het nachtkastje en blaast de kaars uit.

‘Voor de zekerheid’, zegt ze met een vaag glimlachje. Miriam knikt instemmend, maar blijft Katarina aankijken. Waarom moet ze nou altijd laten zien hoe bang ze is? Ze woont nu al vijftien jaar met Katarina onder één dak en ze delen de tuin, maar toch begrijpt ze niet waarom Katarina altijd zo angstig moet zijn, waarom ze voortdurend zegt hoe druk ze zich maakt over branden en gevaren, dat ze bang is voor harde stemmen en een boze toon, waarom ze beweert dat ze vuil en rommel zo angstaanjagend vindt. Ze leidt immers een leven van zekerheid in een zeker land, haar kind en kleinkind zijn gezond, ze is nooit met een vuist tegen haar hoofd geslagen en haar rug is nooit met een leren zweep bewerkt. Toch maakt ze zich voortdurend ongerust en is ze overal bang voor, trekt ze haar hoofd tussen haar schouders en houdt ze haar armen strak langs haar lichaam. Het lijkt wel of ze denkt dat heel haar wereld zich in een zeepbel bevindt die zo gevoelig is dat hij bij de minste of geringste beweging zo uit elkaar kan spatten en die wereld kan vernietigen.

‘Vijfentachtig’, zegt Thomas terwijl hij Miriam een klopje op haar hand geeft. ‘En nog steeds kerngezond. Helemaal niet slecht.’

Miriam reageert met een glimlach.

‘Maar eigenlijk ben ik nooit ouder dan achttien geworden.’

‘Aan de binnenkant, ja …’

Camilla houdt haar hoofd schuin en glimlacht een beetje.

‘Volgens mij ben je heus wel iets ouder. Minstens twintig.’

‘Hoezo?’

‘Je hebt toch een volwassen brein? Je bent toch niet gestopt met groeien voordat je frontale kwabben helemaal ontwikkeld waren?’

Miriam fronst haar wenkbrauwen, glimlacht en doet net of ze nadenkt.

‘Ik heb geen idee, hoor. Misschien wel.’

Thomas legt zijn hand op Camilla’s schouder. Stil, betekent dat gebaar. Geen onaangenaamheden, alsjeblieft. Dan schraapt hij zijn keel.

‘De student medicijnen heeft gesproken. Maar nu is het tijd voor je cadeau.’

Hij strekt zijn arm uit naar het pakje dat aan het voeteneinde ligt. Een wit pakje met krullende gouden linten. Prinsessenkrullen. Het lijkt zwaarder dan je zou verwachten, want hij pakt het met beide handen op om het aan Miriam te overhandigen.

‘Nogmaals gefeliciteerd met je verjaardag. Het is van ons allemaal.’

Miriam neemt het pakje met beide handen aan. Maar zo zwaar is het nou ook weer niet.

‘O’, zegt ze. ‘Bedankt. Heel erg bedankt.’

De verpakking gaat moeilijk open. De gouden linten zijn strak aangetrokken en met dubbele knopen geknoopt, dus ze moet eventjes pulken om ze los te krijgen. Zodra haar dat gelukt is, stort Sixten zich er blij op. Hij stopt de linten in zijn mond, maar Camilla steekt meteen haar hand uit om ze weg te halen. Dat mag niet! Nee! Dat mag niet! Ondertussen trekt Miriam ongeduldig het papier van het doosje om het open te maken. Ze kijkt naar wat roze zijdepapier, maar verwijdert dat snel om het eigenlijke cadeau te onthullen.

Een stevige zilveren armband. Een heel brede armband van zilveren filigrein en getwijnde draden, een armband die ondanks de vele versieringen heel zuiver van vorm en ontzettend mooi is. Papa, zegt een stemmetje in haar hoofd, maar zoals gewoonlijk luistert ze niet naar haar verlangen. Ze schudt gewoon haar hoofd een beetje om het stemmetje te verdrijven.

‘O’, zegt ze. ‘Wat mooi. Dank jullie wel!’

‘Camilla heeft hem gevonden’, zegt Thomas. ‘Ze vond dat hij eruitzag alsof hij voor jou gemaakt was. En kijk eens onder de sluiting!’

Miriam bekijkt de armband van alle kanten en leest de inscriptie. voor miriam – 85 jaar, staat erin. Met de datum van vandaag. Miriam.

‘Het is zigeunerzilversmeedwerk’, zegt Thomas.

‘Dat wil zeggen: van Roma-makelij’, zegt Camilla.

Inwendig begint er bij Miriam iets te trillen en er komen nog meer personen aanzweven. Daar is Anuscha, die haar donkere ogen laat fonkelen en lachend over het erf rent. Daar is Else, die zich met een uitgemergelde glimlach met voor- en achternaam voorstelt, alsof Miriam het waard is om je aan voor te stellen. Else Nielsen. En daar is een bewaakster, die haar zweep optilt en krijst: Ik heet Binz! Knoop dat goed in je oren want ik ben niet van plan het nog eens te zeggen! Daar is haar broer, die haar met een laatste vragende blik aanstaart: Waarom kijk je zo vol afgrijzen, Malika? Ik ben het toch, Didi, je kleine broertje. De tranen springen haar in de ogen, ze moet een paar keer knipperen om ze te verdrijven, en de woorden schieten door haar hoofd, die woorden die ze niet in de mond mag nemen, die woorden die ze sinds ze in Zweden aankwam niet één keer in de mond heeft genomen: Ik heet geen Miriam. Dan begint ze te snikken. Ze slikt, tilt haar hoofd op en kijkt Thomas aan, wiens moeder ze is in op één na alle opzichten, hij die haar van alle mensen in de wereld het meest na staat en toch een vreemdeling is. Ze heeft hem voorgelogen. Ze heeft hem laten opgroeien in een leugen en zijn hele leven laten leven in de beschutting van die leugen.

En dan zegt ze het. Dan laat ze die woorden over haar lippen komen.

#

‘Wat gek’, zegt Camilla zodra ze de woonetage van haar ouders op de begane grond betreedt.

Thomas draait zich met een vragende blik naar haar om.

‘Wat is er gek?’

‘Wat ze zei. Dat ze geen Miriam heet. Dat is toch gek.’

‘Ach. Ze maakte maar een grapje.’

‘Wat was er dan zo grappig aan?’

‘Zij zal het wel leuk hebben gevonden.’

‘Misschien is ze wel dement aan het worden …’

Thomas snuift.

‘Nu moet je ophouden. Ze is totaal niet dement.’

‘O. En dat weet je zeker?’

Opeens staat Katarina met een schuin hoofd in de deuropening van de keuken.

‘Zo’, zegt ze. ‘Nou houden we erover op. Wil iemand nog wat eten?’

Camilla zet Sixten op het Perzisch tapijt neer. Vervolgens zet ze haar handen in de zij en kijkt ze haar moeder aan.

‘Wat denk jij?’

‘Hoezo, wat denk ik?’

‘Heb je niet gehoord wat oma zei?’

Katarina weet niet goed waar ze kijken moet.

‘Sixten wil misschien nog een beetje pap?’

‘Dat wil hij vast, maar ik vraag je of je gehoord hebt wat oma zei. Heb je het gehoord?’

In Camilla’s stem klinkt een beetje minachting door. Katarina glimlacht aarzelend.

‘Ik weet het niet. Misschien. Of trouwens, nee. Ik heb het niet gehoord.’

Even staart Camilla haar moeder aan, maar dan haalt ze gelaten haar schouders op.

‘Ik kan wel een beetje pap koken’, zegt Katarina.

‘Maak je niet druk’, zegt Camilla. ‘Ik doe het wel.’

Ze hoort zelf de herrie die ze maakt wanneer ze ongeduldig een pan uit de kast trekt en die met een klap op het aanrecht zet. Ze doet haar ogen dicht en houdt zichzelf voor: aardig zijn. Ze heeft zich voorgenomen om tijdens dit hele bezoek aardig te zijn, geen ruzie met haar vader te maken, en haar moeder, met haar angst die volslagen fake is, niet de stuipen op het lijf te jagen. Ze zal niet klagen dat ze zo verschrikkelijk moe is, dat ze nog maar honderdtwaalf kronen in haar portemonnee heeft en dat het nog een hele maand duurt voor het eerste loon van haar vakantiewerk binnenkomt, en ze zal met geen woord reppen over dat laatste tentamen dat ze verprutst heeft. Ze zal aardig, coöperatief, blij en tevreden zijn, want als ze laat zien hoe gestrest, gejaagd en nerveus ze eigenlijk is, zal ze alleen maar nog gestrester, gejaagder en nerveuzer worden. Ze zal net doen of ze uit pure welwillendheid haar moeder urenlang met Sixten in de tuin laat spelen en ondertussen uit pure belangstelling met haar neus in haar studieboeken zit. Ze zal vriendelijk tegen haar vader glimlachen als hij vraagt hoe het met Max gaat en hij er voor de zoveelste keer op wijst dat hij de jongeman die de vader van zijn kleinkind is eigenlijk nog nooit heeft ontmoet. Max komt maandag toch, zal Camilla met haar allervriendelijkste glimlach zeggen, want dan begint zijn vakantieweek met Sixten. Dan heeft ze zelf vakantie, hoewel ze dat haar vader heus niet aan zijn neus zal hangen. Dat is een geheim, hoewel het eigenlijk helemaal geen geheim is, maar niettemin heeft ze het gevoel dat het enorm belangrijk is om het geheim te houden. Een hele week vakantie waarin ze zichzelf zal omringen met alle zorg waarmee niemand anders haar omringt. Ze zal regelmatig eten, goed slapen, elke dag uren studeren en één, twee of drie rondjes om het Ingsbergssjön rennen. Dan komt het allemaal goed. Vandaag gaat ze al een rondje om het meer lopen, maar dan veel langzamer. Ze gaat een wandeling maken met haar oude oma. Net als vroeger. Morgen is het Midzomer en vandaag is oma jarig en het zal allemaal goedkomen.

‘Sixten, troetelbeertje’, roept ze terwijl ze een zo vrolijk mogelijke stem opzet. ‘Kom, Sixten, dan krijg je pap!’

Een tel later staat Katarina met Sixten op de arm in de deuropening.

‘Mag ik hem voeren?’

Sixten kan anders zelf al eten. Hij is tweeënhalf. De irritatie vlamt door Camilla heen, maar ze beheerst zich voordat die zichtbaar wordt. Natuurlijk. Haar moeder mag Sixten best voeren.

‘Zeker’, zegt ze met een vriendelijke glimlach. ‘Als hij het tenminste toelaat …’

Katarina geeft Sixten een kus op zijn wang.

‘Dat vind je toch zeker wel goed, honnepon? Oma mag jou toch zeker wel voeren?’

En Sixten, die verrader, slaat zijn armen om haar nek en laat zijn gelukkige lachje gorgelen tegen haar wang.

Thomas staat in zijn werkkamer te luisteren naar de lach van Sixten. Hij kan het nog steeds niet begrijpen. Hij kan niet begrijpen dat hij, Thomas Adolfsson, de opa is van een klein jongetje. Hij is immers zelf nog een kleine jongen. Al is hij dat niet, dat weet hij ook wel; hij is een volwassen man, meer dan volwassen trouwens, want het duurt niet al te lang meer, een paar jaar nog maar, en dan stopt hij met zijn tandartspraktijk en gooit hij de sleutel weg. Dan gaat hij met pensioen. Toch wordt hij elke ochtend wakker met het gevoel dat Miriam vergeten is hem te wekken en hij misschien te laat op school komt. Dat is een beetje belachelijk. Of gewoon heel belachelijk. Ze is immers nooit vergeten om hem te wekken.

In de keuken begint Katarina op een fluittoon te praten. Ze klinkt gelukkig, of in elk geval blij, en dat is een hele vooruitgang. Als hij zelf binnen haar gezichtsveld is, klinkt ze nooit blij. Dan zucht en hakkelt ze, weet ze niet waar ze moet kijken en trekt ze haar schouders in alsof hij een klootzak is die zijn vrouw mishandelt. Hij! Alsof hij ooit zijn hand tegen haar heeft opgeheven. Alsof hij niet al die jaren alsmaar zijn best heeft gedaan, zonder er ook maar iets voor terug te krijgen. Katarina heeft nooit haar best gedaan. Integendeel. Ze weet als geen ander de goede sfeer altijd te verpesten, elke lach de grond in te boren en zonder een woord te zeggen zowel hem als Miriam in een kwaad daglicht te stellen. Hij laat zijn blik naar de vensterbank gaan. Daar staat de foto van zijn biologische moeder in de zilveren lijst die Katarina voor zijn veertigste verjaardag heeft gekocht. Een vreemde vrouw met asblond haar, een bleke glimlach en haar blik op oneindig. Een volslagen vreemdeling, maar tegelijk Katarina’s bondgenoot. Uit puur protest kocht hij het voorjaar daarna zelf een zilveren lijst, exact dezelfde, om daar Miriams foto in te stoppen. Een heel jonge Miriam, als bruid gekleed, die recht in de camera kijkt terwijl ze een klein jongetje tegen haar heup drukt. Een beschermd jongetje met een schuingeknipte pony, in overhemd en stropdas. Een vierjarige Thomas Adolfsson die eindelijk, eindelijk, eindelijk heeft gekregen wat hij het allerliefste wilde. Een moeder. Een echte moeder die van hem hield en beloofde dat ze hem nooit in de steek zou laten. Een belofte die ze heeft gehouden. Ze heeft hem nooit in de steek gelaten. Zelf kon hij wel bij haar weggaan en terugkomen, verdwijnen en terugkeren, maar zij heeft hem nooit verlaten. Hoewel er binnenkort voor haar waarschijnlijk niets anders op zit. Aangezien ze vandaag vijfentachtig is geworden en de natuur haar eigen wetten heeft.

Camilla rent door de hal en hij heeft er spijt van dat hij zojuist zo bot tegen haar is geweest. Het is immers niet onlogisch dat ze zich zorgen maakt of haar oma misschien dement aan het worden is. Maar eigenlijk vond hij Miriams woorden zo verontrustend dat hij het niet kon laten zijn neus voor Camilla op te halen. Ik heet geen Miriam. Waarom zei ze dat? Ze heet immers wel Miriam, ze heeft altijd Miriam geheten. Nonsens.

Thomas zucht en strijkt met zijn hand over zijn bureau, maar hij gaat niet zitten. Waarom zou hij gaan zitten? Aan dit bureau gaat hij alleen zitten om eens per week de rekeningen te betalen en – als hij denkt dat hij tijd heeft – zich een poosje met zijn onderzoek bezig te houden. Dat heeft totaal niets met zijn vak te maken, maar gaat over zijn familie en het verleden daarvan, en het vormt zijn toevlucht als de stilte een bom onder het huis legt. Maar vandaag is het niet stil. In de keuken laat Sixten Katarina vrolijk kwetteren en uit de kamer naast de zijne, de slaapkamer van Camilla, hoort hij een gebonk dat erop duidt dat ze haar boeken tevoorschijn haalt. Ze gaat misschien aan de studie …

Eigenlijk is hij best trots op zijn dochter. Ook al heeft hij dat nog nooit tegen haar gezegd.

Katarina drukt haar wang tegen die van Sixten en giechelt een beetje. Hoe kan iemand zo plakkerig rond zijn mond zijn als hij op dit moment? En zo’n honger hebben. Hij wil de lepel grijpen en doet zijn mond open, maar hij kan er niet goed bij en laat daarom een ontevreden jengelgeluidje horen. Maar Katarina geeft hem niet meteen wat hij wil. Ze laat eerst de lepel naar het bord zakken om er een klein beetje pap en veel appelmoes op te doen en laat hem daarna proeven. Wanneer de smaak eindelijk zijn tong bereikt, wordt hij helemaal wild van geluk. Zoet! Het smaakt zoet en lekker en daar wordt hij zo ontzettend blij van dat hij het niet kan laten om een beetje met zijn armen te zwaaien.

‘Was het zo lekker?’ zegt Katarina als ze snel zijn mondje afveegt met een stuk keukenrol. ‘Was het echt zo lekker-lekker-lekker?’

Sixten antwoordt niet, maar strekt gewoon opnieuw zijn arm uit naar de lepel om te krijgen wat hij hebben wil. Appelmoes. Zoetzure appelmoes. Dat arme kind snakt helemaal naar zoetigheid. Camilla weigert immers om hem iets zoets te geven, behalve misschien af en toe een sinaasappel of een banaan. Zij denkt dat suiker slecht is en van haar mag hij Katarina’s zelfgemaakte appelmoes, rinse rabarbermarmelade en verrukkelijke bosbessenjam niet proeven. En van sap en koffiebroodjes is natuurlijk ook geen sprake. Sixten mag niet dik worden. Verder mag er van alles gebeuren, maar dik mag hij niet worden.

Katarina haalt in stilte haar neus op en werpt een snelle blik in de richting van de deuropening. Niets aan de hand. Er staat geen Camilla klaar om zich woedend op haar moeder te werpen als straf voor de twee eetlepels appelmoes die ze boven op Sixtens havermoutpap heeft geschept. Ook geen Thomas. Niet dat hij iets van de appelmoes zou zeggen; hij zou het waarschijnlijk niet eens zien. Hij ziet immers nooit iets van wat zich hier in huis afspeelt, hij ziet of hoort niemand anders dan zichzelf, hij wordt volledig in beslag genomen door zijn eigen praktijk, zijn eigen spijsvertering en door wat hij belachelijk genoeg zijn eigen onderzoek noemt. De enige die hem lijkt te kunnen deren is Miriam. Zijn dochter snauwt hij voornamelijk af en zijn vrouw, de vrouw die al meer dan dertig jaar zijn echtgenote is, lijkt hij niet te zien staan. Die moet er gewoon zijn, moet hem assisteren in de praktijk en hem drie keer per dag lekkere maaltijden voorschotelen, zijn kleren wassen en zijn huis schoonmaken, maar verder moet ze haar mond houden. Want ze kan toch niets interessants te melden hebben. Ze kan immers niet eens denken. Ze kan alleen maar aan de periferie van zijn bestaan rondzweven en gewoon behulpzaam zijn.

Katarina zucht diep en propt nog een lepel appelmoes bij Sixten naar binnen. Ze mag het niet laten merken! Niemand mag voelen hoe boos ze in feite is, hoe doodmoe ze is van haar man, hoe beu ze haar dochter is en hoe groot de hekel is die ze aan haar zogenoemde schoonmoeder op de eerste verdieping heeft. Niemand mag weten hoe intens ze wenst dat ze allemaal zouden oprotten. Want ze heeft geen keus. Ze is de tandartsassistente van haar man, woont in zijn huis en heeft zelf geen familie en geen eigen geld, dus zit er niets anders op dan dat ze in dit huis de voetveeg blijft tot de dag dat ze doodgaat …

Alleen Sixten is een troost. De kleine lieve Sixten, die nu een harde boer laat en zijn armpjes naar haar uitstrekt. Ze hoort zichzelf lachen als ze hem uit zijn kinderstoel tilt.

‘Oei,’ zegt ze, ‘wat ben jij plakkerig geworden!’

Dan loopt ze naar het aanrecht om de kraan open te draaien. Ze voelt of het water warm genoeg is en wast zorgvuldig zijn mondje. Vervolgens doet ze zijn slab af en zet ze hem op de grond.

‘Zullen we buiten in de tuin gaan spelen?’

‘Jaaa!’ roept Sixten en hij rent al naar de terrasdeur.

Mag niet, zegt Miriam tegen zichzelf. Ze staat voor de spiegel op de overloop en heeft haar armen om zichzelf heen geslagen. Dat mag ik niet zeggen. Nooit meer!

Haar haren zijn nog nat van het douchen en dat staat haar niet. Eigenlijk ziet ze er daardoor uit als een heks, een echt lelijke en rimpelige oude heks. Haar witte haar krijgt een rare grijze kleur als het nat is, waardoor haar gezicht ouder lijkt dan normaal; alle rimpels worden dieper en de contouren van haar gezicht slapper. Dat is lelijk. En die grote neus die midden in al het lelijks naar voren steekt, maakt het er niet beter op. Totaal niet. Je zou haar op dit moment zo kunnen neerzetten als vogelverschrikker.

Ze slaakt een zuchtje en keert haar spiegelbeeld de rug toe. Even gaat de gedachte door haar heen dat ze naar haar slaapkamer moet gaan om eerst het bed op te maken en dan de föhn te pakken, maar ze blijft gewoon even midden in de zitkamer staan met haar handen in de zakken van haar ochtendjas en haar blik op oneindig. Dan ploft ze neer op de bank. Ze moet oppassen! Zo is het gewoon. Ze mag niemand de waarheid laten weten, ze kan het zich niet eens veroorloven om voor zichzelf de waarheid te erkennen. Ze moet blijven leven zoals ze het grootste deel van haar leven heeft geleefd, ze kan de jaren, maanden of dagen die ze nog heeft niet laten verpesten door wat er meer dan een mensenleven geleden gebeurd is. Ze kan het zich niet eens veroorloven dat allemaal in stilte te blijven herkauwen. Het moet een keer afgelopen zijn. Het heeft immers ook maar zo kort geduurd. En het is zo lang geleden. Twee jaar in het kindertehuis en tweeënhalf jaar in het kamp. Daarna Zweden, een nieuwe naam en een nieuw leven. Een leven dat ze nu al achtenzestig jaar leidt. Door die jaren zouden haar gedachten in beslag genomen moeten worden: door de herinnering aan Hanna en Olof en het kind dat ze ondanks alles kreeg, het kind dat opgroeide en haar zowel een kleinkind als een achterkleinkind heeft geschonken. Thomas, Camilla en Sixten. Aan hen zou ze moeten denken op een dag als deze, de dag waarvan ze beweert dat het haar vijfentachtigste verjaardag is. Niet dat ze weet hoe het daarmee precies zit. Ze weet immers niet eens op welke dag ze geboren is, ze weet niet eens in welk jaar precies. Maar als ze nou de hele wereld heeft weten te overtuigen dat ze op 21 juni 1928 is geboren, dan is het toch niet helemaal absurd om je voor te stellen dat ze echt in dat jaar geboren is, of misschien in het jaar ervoor of erna. En dan kan ze dat dus ook net zo goed zelf blijven geloven. Want als ze dat niet doet, als ze gaat lopen zwammen over hoe het eigenlijk zit, dan zal ze vermoedelijk met een rotgang afgevoerd worden naar het bejaardentehuis en dat wil ze echt niet. Dus is het verboden om aan haar werkelijke naam te denken of aan wanneer ze echt geboren is. Ze heet immers Miriam. En ze wordt vandaag vijfentachtig. En morgen is het Midzomer.

Ze slaakt een diepe zucht en probeert in de vredigheid van de kamer op te gaan, ze wil net zo kalm en beheerst zijn als de kleuren hierbinnen en ze doet haar best om haar innerlijke beelden te overwinnen en ruimte te maken voor de uiterlijke. Het portret van Olofs moeder glimlacht even vriendelijk als altijd en ook al hebben ze elkaar nooit ontmoet, Miriam weet dat die glimlach ook tot haar gericht is, tot de Miriam Adolfsson die zich ooit als Jodin heeft voorgedaan maar geen idee had wat het joodse geloof eigenlijk inhield en die zich daarna tot het lutheranisme heeft bekeerd en naderhand agnosticus is geworden. Olofs moeder was ook tandartsvrouw en agnosticus, ook zij werd vroeg weduwe, ook zij verhuisde naar de bovenverdieping toen Olof en zijn eerste vrouw de woonetage beneden betrokken. Een half jaar later werd ze naar buiten gedragen. Ze was op een lichte lentenacht in haar slaap overleden en Olof beweerde altijd dat ze tot in de dood warm had geglimlacht. Miriam kon dat moeilijk geloven want geen van de vele lijken die zij had gezien had ooit een warme glimlach op het gezicht gehad. Maar nu, zes decennia later, begint ze te vermoeden dat hij weleens gelijk kan hebben gehad. Een gelukkig mens kan tot in de dood gelukkig zijn. Een glimlachend mens kan tot in de dood blijven glimlachen.

Zo. Nu heeft ze de gevaarlijke gedachten verjaagd en ze staat op om naar de slaapkamer te lopen. Ze zet de balkondeur wijd open om de heerlijke zomer in haar blauwe kamer binnen te laten en ervan te genieten terwijl ze haar bed netjes opmaakt. Daarna loopt ze naar de bezemkast op de overloop. Ze pakt de plumeau en gaat ermee over haar nachtkastje en het tafeltje naast Olofs leunstoel, de marmeren vensterbank en – na enige aarzeling – langs de vloerplinten. Vervolgens stapt ze het balkon op om de plumeau uit te schudden, ondertussen een schuchtere blik werpend in de richting van de tuin van Kaiser. Maar nee, hij is op dit moment nergens te bekennen, hij staat niet gretig haar angst op te snuiven, dus ze kan rustig weer naar binnen gaan om verder te stoffen. Eerst de secretaire en haar laptop, daarna alle vensterbanken in haar zitkamer. De tafel uiteraard, en het marmeren figuurtje dat Olof voor haar kocht op hun eerste buitenlandse reis, naar Italië. Ze gaat met de plumeau over de drie geplooide Deense lampenkappen; ze zijn al meer dan dertig jaar oud, maar slechts licht verschoten. Dan is de keuken aan de beurt. Ze blijft echter besluiteloos midden in de ruimte staan. Hier valt niets te doen. Katarina heeft het ontbijtblad meegenomen naar beneden en gisteravond heeft ze zelf de keuken nog opgeruimd. De laatste seringen staan in een vaasje op tafel en de vaas staat op een gesteven kleedje met wit borduurwerk. Dat heeft ze zelf gemaakt. Over de handgreep van de oven hangt een schone linnen theedoek, nog niet één keer gebruikt. Alles is zoals het wezen moet. Miriam heeft zichzelf beloofd dat ze nooit een slonzig en stinkend oudje zou worden dat het stof langzaam over haar leven laat neerdalen, en dat is een belofte die ze heeft gehouden. Ze is een dame. Een oude dame die haar zaakjes op orde heeft. Daarom gaat ze nu haar haren föhnen; ze zal ze wit, droog en mooi blazen en daarna gaat ze haar lichtblauwe zomerjurk pakken. Die heeft ze weliswaar al dertien jaar, maar dat maakt niet uit want hij is zo klassiek en zuiver van model dat hij gisteren gemaakt had kunnen zijn. Ze zal haar nieuwe sjaal, die een wit en lichtblauw patroon heeft, om haar hals slaan en de gouden oorclips indoen die ze voor haar vijftigste verjaardag van Olof heeft gekregen. En als laatste doet ze natuurlijk haar nieuwe armband om haar pols. Het verjaardagscadeau. Het zigeunerzilversmeedwerk.

#

De geluiden uit de smederij. Metaal dat op metaal wordt geslagen. Gesis. Een lach. De stemmen van de familieleden, die van de mannen dof en van de vrouwen schel. De parelende lach van de kinderen die over het erf schalt.

Zo was de wereld. Zo was ze altijd geweest. Zo zou ze altijd zijn.

Maar de wereld kan erg snel veranderen. Daar zal ze nu heel snel achter komen. De ene minuut is ze een plichtsgetrouwe oudere zus die over de kinderkopjes van het erf loopt met aan haar ene hand haar broertje en in haar andere hand haar vaders koffiekopje, de volgende minuut is ze een gillend klein kind dat de andere kant op wordt gesleept. En het gekke is dat er midden in haar gil een gat zit, een heel kil gat dat haar bijna volwassen maakt en dat haar zowel laat zien als laat nadenken. Ze ziet dat de andere kinderen zich ook verzetten, dat Raul een vrouw in haar handschoen bijt en een oorveeg terugkrijgt, dat Anuscha zich met weinig resultaat probeert los te trappen, en dat Didi bij een vrouw in uniform op de arm zit terwijl hij zijn armen vertwijfeld uitstrekt naar de Miriam die nu nog Malika heet. Ze weet dat ze zich omwille van hem moet vermannen en moet stoppen met gillen, maar ze kan het niet want ze weet ook dat niets ooit nog hetzelfde zal zijn, dat de laatste seconde van het leven dat ze altijd heeft geleid is aangebroken en verstreken. Verder weet ze dat opa zich vergist heeft, maar dat ze dat nooit zou kunnen toegeven, niet tegenover hem, niet tegenover haar vader, niet tegenover Didi, niet eens tegenover zichzelf. Opa dacht dat het feit dat hij ooit een Duitse soldaat is geweest de hele familie zou beschermen, net als het feit dat hij zich op een vaste verblijfplaats heeft gevestigd, dat hij wel twee gebouwen bezit, weliswaar bouwvallig, maar toch twee gebouwen. Een woonhuis en een oud washuis. Dat er vier of vijf karren of woonwagens of hoe je ze ook moet noemen op zijn erf staan, zou geen verschil moeten maken. Er zijn immers gewoon familieleden op bezoek en daar heeft niemand last van want de gebouwen liggen helemaal afgezonderd, op meer dan een kilometer van het dorp.

Miriam weet niet meer hoe dat dorp heette. Ze weet de voornaam van haar vader niet meer. Ze weet niet eens meer hoe hij er eigenlijk uitzag, maar toch denkt ze dat ze nooit zal kunnen vergeten hoe hij die laatste dag keek. Zijn gezichtsuitdrukking die pendelde tussen woede en schaamte, verbijstering en vertwijfeling. Ze meent zich ook te herinneren dat hij zijn hamertje in zijn rechterhand had, die hamer die hij bij zijn werk voortdurend gebruikte, maar ze weet ook dat het niet zo geweest kan zijn. De Kripo liet hem geen gereedschap vasthouden; ze hadden hem in dat washuis dat zijn werkplaats was in een hoek geduwd en al zijn zilver, koper en gereedschap op de grond gesmeten. Dat herinnert Miriam zich nog heel duidelijk, zoals ze zich ook nog heel duidelijk de pony herinnert van de vrouw die haar meetrok over het erf. Een zandkleurige pony en een half uitgegroeid permanent. De vrouw glimlachte niet. Ze keek juist bezorgd toen ze Miriam over de kinderkopjes probeerde weg te slepen naar de auto’s en de nonnen. Dat ging niet gemakkelijk. Miriam wilde haar voeten niet optillen, ze stribbelde zo veel mogelijk tegen. En ze gilde dus, net als de rest. Het was een en al gegil. De kreten van de moeders, de kreten van de kinderen en het onmachtige gebrul van de vaders. Misschien schreeuwden die agenten ook wel. Of krijsten ze. Dat is tamelijk aannemelijk. De vraag is of Duitse politieagenten in de vroege jaren veertig van de twintigste eeuw hun mond wel open konden doen zonder te krijsen wanneer ze zich toevallig in een zigeunernederzetting midden op het platteland bevonden. Een zigeunernederzetting met een enorm aantal kinderen. Veertien of achttien of tweeëntwintig vuile kinderen die algauw zouden opgroeien tot dieven, bedriegers, moordenaars, kinderdieven, pooiers en vervalsers. Tenzij ze onder een betere invloed kwamen dan die van hun ouders, natuurlijk.

Miriams vader had een paar oorbellen voor haar gemaakt. Zilveren bolletjes van fijn filigreinwerk die vanaf dat ze drie maanden was aan haar oorlelletjes hadden gebungeld. Toen ze bij het kindertehuis van het klooster aankwamen, keken de nonnen ernaar en ze schudden hun hoofd om zo veel doortrapte ijdelheid, maar Miriam mocht ze toch inhouden. Ze hield ze nog tamelijk lang in. Totdat ze in Auschwitz kwam.

‘Mischlinge’, zeiden de nonnen over haar en Didi toen ze bij het kindertehuis werden ingeschreven. Miriam was nog geen Miriam, ze was nog een Roma-meisje dat Malika heette, en ze sprak bijna even foutloos Duits als Romani, maar toch begreep ze niet wat de nonnen bedoelden. Het duurde meer dan een maand voordat zuster Agathe het eindelijk uitlegde. Zij was een novice en veel aardiger dan de andere nonnen, ze zag er althans aardiger uit. Misschien kwam dat doordat haar sluier wit was en niet zwart zoals bij de anderen.

‘Een mengras’, zei ze terwijl ze haar hoofd schuin hield. ‘Jouw vader is een zigeuner, maar je moeder niet. Daarom zijn jullie Mischlinge.’

‘Mijn moeder is dood’, zei Miriam die nog Malika heette.

‘Jawel,’ zei zuster Agathe, ‘maar dat doet er niet toe.’

Toch moest Miriam toegeven dat het in het kindertehuis soms best fijn was. Niet de hele tijd hoeven koken en koffiezetten, niet dag in dag uit tot in eeuwigheid de was hoeven doen, in verschillende sopjes en verschillende tobbes, maar gewoon een paar uur per dag in een schoolbank mogen zitten en langzaam een wereld van letters zien opengaan. De eerste keer dat ze besefte dat ze inderdaad een van die woorden die een van de nonnen op het bord had geschreven kon lezen, voelde ze hoe haar hart opsprong. jezus. Ze gaf een gil van geluk en kreeg meteen een oorveeg, maar dat maakte niet uit. Ze kon immers lezen.

Ze probeerde Didi ook te leren lezen, maar dat lukte niet zo goed. De eerste maanden huilde en mopperde hij alleen maar. Hij wilde naar huis, naar papa! Waarom mocht hij niet naar papa? Papapapapapa! Zelfs toen de nonnen hen meenamen voor een uitstapje hield hij niet op met dreinen en jammeren en uiteindelijk werd Malika echt boos op hem, zo boos dat ze hem een oorveeg gaf. Dat hielp niet. Hij begon alleen nog maar harder te huilen en Malika stond met een krijsend broertje aan de hand terwijl alle andere kinderen naar het meer renden. Ze gingen natuurlijk niet zwemmen want dat hadden de nonnen verboden, maar ze trokken hun schoenen uit en spatten aan de waterkant rond en gingen in het zand zitten graven. Pas toen de nonnen de lunchpakketjes tevoorschijn haalden, lukte het Malika om Didi met janken te laten ophouden en hem mee te nemen naar de anderen. Hij hield van eten. Dat was nog het ergste van zijn lot. Dat hij zo ontzettend verzot was op eten.

Miriam zet de föhn uit en loopt naar de spiegel in haar slaapkamer om haar gezicht te bestuderen. Jawel, nu ziet het er beter uit. Haar haar is wit en golvend, en wanneer ze het begint te borstelen gaat het bijna glanzen. Ze draait het snel in haar nek omhoog en tast in de zak van haar ochtendjas naar de haarspeld om het op te steken op een manier waarvan ze denkt dat Hanna die mooi zou hebben gevonden. Hanna vormt nog steeds haar smaakpolitie, ook al is ze al meer dan dertig jaar dood.

‘Nee’, zei ze toen een twintigjarige Miriam opdook met een haarlok die gekruld als het cijfer zes midden op haar voorhoofd zat. ‘Bah, nee. Geen sprake van.’

Miriam weet nog hoe verbaasd ze was. Ze had verwacht dat Hanna zou vinden dat ze zich mooi had gemaakt. Ze had een dik pak zwart haar dat eindelijk was aangegroeid en dat als een golvend kleed op haar rug hing. Het lokje op haar voorhoofd had ze met suikerwater natgemaakt en heel zorgvuldig in model gebracht. Dat was een woordloze groet aan haar moeder, aan die vrouw van wie iedereen beweerde dat ze geen echte Roma was, maar die op de enige foto die ze vroeger thuis van haar hadden toch als een mooie Roma-vrouw in traditionele kleding stond afgebeeld. Een golvende lange rok. Een bloes met veel kantwerk. Oorbellen die zo zwaar waren dat ze haar oorlelletjes uitrekten en de gaatjes erin iets te groot maakten. Om haar hals een flinke gouden ketting met veel munten eraan. En dan haar kapsel, dat donkere kapsel dat strak naar achteren was gekamd, maar waarvan de pony op het voorhoofd tot een zesje was gemodelleerd.

‘Nee’, zei Hanna weer. ‘Nee. Dat is vulgair. Je lijkt wel een zigeunerin.’

‘O!’ zei Miriam.

Hanna glimlachte en streek met haar hand over Miriams wang.

‘Je hoeft je niet ongerust te maken. Ik zal je laten zien hoe het moet.’

Ze stonden in Hanna’s zitkamer, de zitkamer die zo donker en koel was dat je haast zou denken dat het september was en dat de schemering al was ingevallen. Maar dat was natuurlijk niet zo. Dit was een ochtend in juni. Een ochtend van het etmaal dat volgens Hanna het lichtste en mooiste was van het hele jaar. Niet dat dat te merken was. Er hing regen in de lucht en toen Miriam een uur geleden het vuilnis had buitengezet was het zo kil geweest dat ze op een holletje weer naar binnen was gerend, de warmte in.

‘Kom mee’, zei Hanna terwijl ze naar de keuken rende. Miriam bleef aarzelend staan.

‘Maar hebt u daar tijd voor?’

‘Ik ben al klaar’, zei Hanna. ‘Mijn koffer is gepakt, mijn schoenen zijn gepoetst, mijn jurk is gestreken. Die trek ik vijf minuten voordat hij komt pas aan. En dat duurt nog drie kwartier.’

In de keuken was het lichter. Grijs daglicht. Hanna stoof langs de keukentafel en trok er onderweg een stoel onder vandaan. Ze stak haar hand in de zak van haar wijnrode ochtendjas en haalde een kam tevoorschijn. Daar keek ze even naar voordat ze hem onder de kraan natmaakte. Terwijl ze op Miriam af liep, hield ze haar andere hand er als een kom onder. Geen druppels op de vloer! Haar eigen haar lag in zachte bruine golven op haar hoofd. De grijze haartjes die Miriam de vorige dag had ontwaard waren al verdwenen. Het kastanjewater was weer van pas gekomen. Maar daar mocht je het niet over hebben; dat had ze nu wel door. Toen ze bij Hanna kwam, had ze dat eerst niet begrepen. Uit het badkamerkastje, dat door Hanna gek genoeg het medicijnkastje werd genoemd, ook al was het enige medicijn dat erin stond een ovaal blikje met aspirientjes, had ze zonder aarzeling dat flesje gepakt. Ze had het opengedraaid, aan de inhoud ervan geroken en de geur herkend. In haar hoofd kwamen herinneringen tot leven. Rosita’s lach. Anuscha’s glimlach. Didi die zijn tong uitstak. Ze had zich een hele tijd een weg terug staan ruiken naar het verleden, daarna had ze de dop er weer op gedraaid en was ze naar Hanna’s slaapkamer gelopen. Ze had de deur gewoon opengedaan en was met het flesje in de aanslag naar binnen gestapt.

‘Dit is toch water dat van kastanjes wordt gemaakt?’ had ze gezegd. ‘Of niet? Dat is toch zo?’

Hanna was op slag veranderd. Ze was letterlijk een compleet ander mens geworden. Toen Miriam de deur opende, was ze net bezig geweest haar korset dicht te haken en druk in de weer met de haken en ogen, maar ze was snel in haar ochtendjas geschoten, dezelfde wijnrode ochtendjas die ze vandaag aanhad, met Midzomer twee jaar later. Ze had niet meteen iets gezegd, ze had eerst de ceintuur rond haar middel aangetrokken en die heel zorgvuldig gestrikt. Daarna had ze haar rug gerecht en Miriam aangestaard. Ze had haar niet aangekeken met een glimlachje, zoals anders, maar letterlijk aangestaard. Die blauwe blik was ijskoud. Haar mond smal en verbeten. Ze had een rimpeltje tussen haar wenkbrauwen gekregen, een rimpeltje waardoor ze op iemand anders leek. Ze deed denken aan … Miriam stapte snel naar achteren, maar dat hielp niet. Hanna volgde haar weliswaar niet, ze bleef gewoon roerloos staan, maar haar zwijgen en ijzige blik spraken boekdelen. Het lukte Miriam bijna niet om op haar benen te blijven staan en ze deed nog een paar stappen naar achteren tot ze uiteindelijk tegen de muur stootte en wist dat ze zich niet verder kon verwijderen. Ze klemde het flesje tegen haar borst en sloot haar ogen.

‘Kijk me aan’, zei Hanna.

Miriam haalde diep adem en gehoorzaamde toen pas. Ze deed haar ogen open en keek Hanna een tel aan, maar vestigde daarna haar blik op de grijze bloemen van het behang achter Hanna.

‘Ik weet dat je het moeilijk hebt gehad’, zei Hanna en onder haar korzelige toon klonk er iets door van haar normale stem, maar dat duurde niet lang. ‘Maar dat doet er niet toe. Dat is geen excuus om je maar naar eigen believen te gedragen.’

Hanna stak haar wijsvinger op om haar woorden kracht bij te zetten.

‘Ik heb tegen je gezegd dat je jezelf niet moet zien als een dienstmeisje. Je bent geen dienstmeisje. Je bent een meisje van goede komaf dat het moeilijk heeft gehad. Nu blijf je een paar jaar bij mij om alles te leren wat je moeder je niet heeft kunnen leren. Gedrag. Beleefdheid. Algemene ontwikkeling.’

Hanna zette een stap naar voren. Miriam hield haar adem in bij die beweging, maar Hanna liep niet verder door. Ze bleef met geheven wijsvinger staan.

‘En het eerste wat jij leren moet, jongedame, is dat je nooit, en dan bedoel ik echt nóóit, iemands kamer mag binnenlopen zonder eerst te kloppen en een reactie af te wachten. En vooral mijn kamer niet. Ik zeg dat je mag binnenkomen, en anders ga je niet naar binnen. Is dat begrepen? Mijn slaapkamer is míjn slaapkamer. Dat is mijn privékamer waarvan ik zeker wil weten dat ik er altijd privé kan verkeren. Zoals jouw slaapkamer ook van jou is. Ik zal daar nooit naar binnen lopen zonder jouw toestemming af te wachten. Is dat begrepen?’

Miriam knikte en slikte.

‘In de tweede plaats wil ik niet dat je in mijn medicijnkastje zit te rommelen. Nooit. Als je een koortsthermometer of een aspirientje nodig hebt, dan zeg je dat tegen mij en dan zal ik je geven wat je nodig hebt, maar je maakt dat kastje niet open, net zomin als je mijn laatjes of mijn kleerkasten openmaakt. Die zijn van mij. Als ik niet thuis ben als je klaar bent met het strijken van mijn kleren leg je ze op mijn bed of je hangt ze aan de kastdeur; dat is voldoende. Is dat begrepen?’

Miriam knikte opnieuw. Hanna keek haar een ogenblik strak aan, maar daarna ontspande ze. Op haar gezicht verscheen weer haar gebruikelijke glimlach.

‘Mooi. Geef me dan nu dat flesje maar.’

Het had Miriam maanden gekost om erachter te komen waar Hanna haar kastanjewater voor gebruikte. Het duurde weken voordat ze het medicijnkastje weer durfde te openen en nog langer voordat ze Hanna’s slaapkamer durfde te betreden wanneer ze alleen thuis was. Maar na verloop van tijd deed ze dat toch. Op een ochtend ging ze naar binnen om een stapel met Hanna’s gestreken onderbroeken op het bed te leggen en haar witte bloes aan de kastdeur te hangen. Daarna stond ze een hele poos onbeweeglijk te wachten tot ze door de bliksem getroffen zou worden. Maar dat gebeurde niet. Voorzichtig zette een stap naar voren om rond te kijken. Deze slaapkamer was dus Hanna’s privédomein. Wat was er nou zo enorm privé aan? Het behang had grijze bloemen. Om het bed zat een bleekgebloemde rok in een soort groene tint en de toilettafel had drie spiegels. Er stond een klein flesje op, met een rubberen bolletje dat met een netje bekleed was, dat zich vermenigvuldigde. Eén echt flesje en drie spiegelflesjes. Miriam deed vier stapjes opzij en stak haar hand uit naar het flesje. Ze tilde het op en kneep voorzichtig in het bolletje. De wereld was opeens vervuld van Hanna’s geur, dezelfde geur die de witte zeep in de badkamer had, dezelfde geur die ze had geroken toen ze het medicijnkastje opende. Parfum dus. Hanna’s zware bloemenparfum. Miriam kreeg opeens hoofdpijn en ze zette het flesje meteen weer terug, met het bolletje op precies dezelfde plek als eerst. Ze deed vlug het raam open om de frisse winterlucht binnen te laten, maar daarna liep ze terug naar de toilettafel om haar onderzoek voort te zetten. Een slonzige borstel met grijswitte haren erin lag aan de andere kant van het blad. Er stak een kam in. Die maakte ze heel voorzichtig los om hem tegen het licht te houden en aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. Hij was gevlamd in allerlei tinten bruin en er ontbrak een tand. Helemaal bovenaan zat een randje donkerbruin stof. Zat er kastanjewater in dat stof? Miriam hield hem onder haar neus, maar rook niets en ze stak de kam weer in de borstel. Daarna deed ze snel het raam dicht. Ze keek om zich heen om te controleren of het er allemaal precies zo uitzag als toen ze vier minuten geleden was binnengestapt. Dat was het geval.

Hierna begon ze Hanna’s kapsel te bestuderen. Wanneer ze bij het ontbijt de koffie inschonk, keek ze op Hanna’s hoofdhuid neer en ze merkte op dat die soms vol grijze haren zat en soms even gelijkmatig bruin van kleur was als de bonbons in de doos waaruit Hanna haar had getrakteerd. Daar gebruikte Hanna haar kastanjewater dus voor. Om haar haren te verven. Om te verbergen dat ze tegen de vijftig liep en binnenkort helemaal grijs zou zijn.

Schaamte, dacht Miriam op zo’n ochtend. Hanna schaamt zich voor wie ze is.

Die gedachte riep bij haar een gevoel van leedvermaak en medelijden op. Leedvermaak, omdat dus niet alles aan Hanna perfect was, omdat ze zich ’s ochtends in een stijf korset moest wringen om haar vetkwabben te verbergen, omdat ze rimpels rond haar ogen had en een beginnende onderkin. Medelijden, omdat ze aanvoelde hoe zwaar het was om met die schaamte te leven en ook omdat Hanna zo eenzaam was, omdat het enige wezen in de wereld dat echt van haar hield haar pekinees was. Nippon. Miriam wist zeker dat Hanna ooit naar een man en kinderen had verlangd, maar een gezin had ze nog niet. Daarom was ze lerares Duits en Engels op de meisjesschool geworden en bestuurslid van de afdeling Jönköping van het Rode Kruis, en daarom had ze zichzelf van een eeuwige glimlach voorzien. Geen dappere glimlach maar een vriendelijke glimlach, al was hij een tikje neerbuigend, een glimlach die de wereld verzekerde dat dit een dame was die alles wist en alles kon en die zich er met klem tegen verzette dat mensen medelijden met haar hadden. Als er iemand was met wie je medelijden moest hebben, dan wist Hanna daar wel raad mee. Om die reden had ze zich bekommerd om een Joods weesmeisje uit een goede familie en had ze besloten haar een echt goede opvoeding te geven. En bij een echt goede opvoeding hoorde vanzelfsprekend dat je leerde te zwijgen over dingen waarvoor anderen zich schaamden, vooral als die anderen toevallig boven je stonden in hiërarchieën die al even vanzelfsprekend waren, maar die je net zomin mocht benoemen.

‘Weet je,’ zei Hanna terwijl ze met de kam door Miriams pony ging, ‘soms vraag ik me af of je je haar niet in een pagekapsel zou moeten knippen.’

‘Page?’

‘Ja, je weet wel. Recht en vierkant.’

‘Maar mijn haar krult toch van zichzelf …’

Hanna slaakte een lichte zucht.

‘Je hebt natuurlijk krullend haar. Zo heet dat. Maar inderdaad, daar heb je gelijk in. En een pagekapsel is misschien op dit moment niet echt modern. We moeten kijken of we iets anders kunnen verzinnen. Maar die zigeunerpony is nu in elk geval weg.’

Miriam ging met haar hand over haar vochtige pony. Ze voelde dat die stijf naar links zat.

‘Bedankt.’

Hanna klopte haar zachtjes op haar wang. Twee snelle en behoorlijk vinnige tikjes.

‘Graag gedaan, lieve kind.’

Vijfenzestig jaar later herhaalt Miriam dat gebaar. Terwijl ze zichzelf snel op haar wang tikt, glimlacht ze om haar eigen verwarring van destijds en het feit dat Hanna met al haar grilligheden uiteindelijk een echt goede vriendin werd. En bovendien een goede vriendin met een goede smaak. In het midden van de jaren zestig liet Miriam haar haren ontkrullen en in een rechte page knippen. Het effect bleef niet uit. Opeens zag ze er jong, modebewust en intellectueel uit en daarom werd ze met meer respect behandeld als ze naar Modehuis Gren ging om een nieuwe zomerjurk te kopen. Haar ontkrulde pagekapsel hield ze jarenlang. Pas toen Olof zijn diagnose kreeg, liet ze het voor wat het was, en toen hij een paar jaar later overleed, was haar haar al wit geworden en behoorlijk lang. Tegenwoordig krult het niet eens meer zo erg, er zitten alleen wat golven in. Dat komt natuurlijk door haar leeftijd. Door het feit dat ze oud is geworden. Echt oud. Hoewel dat onrechtvaardig is. Ze glimlacht snel naar haar spiegelbeeld als ze terugdenkt aan hoe het tien jaar geleden was, hoe ze inwendig kreunde en klaagde dat zij er nu ook mee geconfronteerd werd, dat zij die altijd de jongste was geweest opeens rondliep in een lichaam dat haar in de steek begon te laten, zoals Olof en Hanna door hun lichaam in de steek waren gelaten. Haar oprechte verontwaardiging over het feit dat de spieren in haar armen waren verslapt, haar ergernis over het feit dat ze ’s nachts wakker werd omdat de artrose aan haar gewrichten knaagde, en haar boosheid over het feit dat Thomas haar zelfs uit de auto moest helpen toen ze in de winter op een zondag naar Lövhult reden om daar te gaan lunchen. Dat was toch niet rechtvaardig! Heel haar leven had ze de last gedragen dat ze een vreemdeling was, een buitenstaander, iemand die er eigenlijk niet bij hoorde. Moest ze nu ook nog een oudje worden dat binnenkort wankelend achter een rollator rondliep? Nooit van haar leven. Ze had het recht om niet oud te hoeven worden. Dat was het leven haar verschuldigd!

Maar het leven heeft zich er niets van aangetrokken. Ze is gewoon alsmaar ouder geworden. Maar aan een rollator is ze nog niet begonnen. En ze let er heel goed op dat ze rechtop loopt. Dus maakt ze zich lang en loopt ze naar haar kleerkast om haar lichtblauwe zomerjurk tevoorschijn te halen. Ze houdt hem voor zich. Goedgekeurd. Met lange mouwen, maar toch koel. Natuurlijk met lange mouwen. Want nog steeds wil ze liever niet dat iemand het vlekkerige blauwe litteken op haar arm ziet en er een opmerking over maakt.