Een brief van jou, wel duizend brieven

Dichters voor de komende eeuw

Samenstelling Daan Bronkhorst

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Gedichten © de afzonderlijke auteurs, vertalers en uitgevers

Samenstelling © Amnesty International/Daan Bronkhorst, Amsterdam 2003

Deze editie © De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Adil Badawi Ali

isbn 978 90 445 3464 1

nur 306

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Vooraf

een brief van jou, wel duizend brieven,

waarheid komt boven, ongehinderd,

overvloedig en weldadig,

ze windt witte lelies om mij heen.

Sara Berkeley, Ierland

Dit boek presenteert poëzie van dichters die iets te zeggen hebben over de mensenrechten – en die in de 21ste eeuw gelezen zullen worden. Het zijn bijna tweehonderd dichters uit zo’n zeventig verschillende landen.

Het merendeel van de geselecteerde poëzie is geschreven in de laatste decennia. Het eerste hoofdstuk laat echter enkele ‘dichters van alle tijden’ aan het woord, zoals Euripides, Dante, de Chinese dichter Du Fu en de Perzische dichter Saadi van Sjiraz.

Veel recente dichters zijn niet echt ‘jong’ meer. Elisabeth Eybers (1915) publiceerde een nieuwe bundel in 1999, Egito Gonçalves (1922-2001) in 2000. Ook Miroslav Holub (1923-1998), Yehuda Amichai (1924-2000), Zbigniew Herbert (1924-1998), Edwin Brock (1927-1997), Inna Lisnjanskaja (1928), Dorothee Sölle (1929-2003) en Izet Sarajlić (1930) publiceerden op hoge leeftijd nieuwe gedichten. Dichterschap verschijnt in zowel voorlijke als trage vormen. Veel auteurs begonnen op jonge leeftijd poëzie te schrijven, veelal eerder dan proza, maar meestal verstreken jaren of decennia voordat hun oeuvre groot genoeg was om belangrijk te zijn. Dat gold zeker voor hun faam in het buitenland, want vertalingen van hun poëzie kwamen vaak later dan de vertalingen van hun proza.

Een groot aantal gedichten is afkomstig van bedreigde dichters. Velen van hen zaten gevangen, zoals Primo Levi (Italië) in de nazi-concentratiekampen, en verder onder meer Nizametdin Achmetov (Sovjet-Unie), Faiz Ahmed Faiz (Pakistan), Hersi (Indonesië), María Elena Cruz Varela (Cuba), Mircea Dinescu (Roemenië), Kofi Awoonor (Ghana), Wole Soyinka (Nigeria), Kim Chi Ha (Zuid-Korea), Jack Mapanje (Malawi), Fadiil al-Azzawi (Irak), Nguyên Chí Thiên (Vietnam), Chris Abani (Nigeria) en Grigori Pasko (Rusland).

Anderen leven of leefden in ballingschap, zoals Erich Fried (geboren in Duitsland), Ariel Dorfman (Chili), Juan Gelman (Argentinië), Gu Cheng, Duoduo en Bei Dao (China), Goran Simić (Bosnië), Shakila Azizzada (Afghanistan), Salah Hassan (Irak) en Niyi Osundare (Nigeria).

De bundel bevat ook werk van internationaal befaamde schrijvers wier poëzie veelal nog niet of nauwelijks in het Nederlands was vertaald, onder wie Marguerite Yourcenar, Fleur Adcock, Alice Walker, Helen Dunmore, Aleksej Parsjtsjikov en Moniza Alvi. Er zijn acht Nobelprijswinnaars onder de dichters in deze bloemlezing: Jaroslav Seifert, Wole Soyinka, Octavio Paz, Derek Walcott, Seamus Heaney, Wisława Szymborska, José Saramago en Günter Grass.

De jongste dichters zijn vaak ‘ontdekt’ op poëziefestivals, zoals Poetry International in Rotterdam. Anderen worden in deze bundel voor het eerst aan het Nederlands publiek voorgesteld. Dichters die zijn geboren ná 1970 zijn bijvoorbeeld Jane Griffiths (Engeland) en Ivan Markovski (Rusland), Tjitske Jansen en Alfred Schaffer (Nederland), Shimon Adaf (Israël), Jo Govaerts (België), Kapka Kassabova (Bulgarije), Caitríona O’Reilly (Ierland) en Tamin al-Barghouti (Egypte). Twee hier opgenomen Nederlandse dichters zijn in de jaren negentig geboren.

De poëzie van vandaag de dag is werkelijk internationaal. Honderd jaar geleden, zelfs enkele decennia geleden, was bijna elke ‘internationale’ bloemlezing een bloemlezing van westerse poëzie. De culturele wereld van West-Europa en Noord-Amerika ontdekte vooral na de Tweede Wereldoorlog de poëzie van Midden- en Oost-Europa. In de jaren zestig wisten de eerste dichters van Latijns-Amerika, Afrika en Azië tot de belangrijke tijdschriften door te dringen – in eerste instantie kregen ze vooral belangstelling als ‘verzetspoëzie’. Maar pas naar gelang het exotische karakter van de ‘derde wereld’ langzaamaan plaats ging maken voor de alledaagse werkelijkheid van het leven daar (zoals dat onder meer werd waargenomen door een groeiende stroom toeristen), kreeg de dichtkunst uit niet-westerse landen geleidelijk de vanzelfsprekende plek die ze verdiende in de wereldliteratuur. Ook Nederlandstalige bloemlezingen werden almaar internationaler. Vanaf de jaren zeventig liet Poetry International in Rotterdam, in samenwerking met uitgeverij Meulenhoff, stelselmatig dichters uit tientallen landen verschijnen. Vanaf midden jaren negentig brachten de verzamelaars Koen Stassijns en Ivo van Strijtem poëzie uit alle windstreken bijeen in De mooiste van de wereld (Atlas/Lannoo) en daaropvolgende bundels.

De poëzie is aan het begin van het nieuwe millennium allerminst op de terugtocht, zelfs niet voor het geweld van televisie en computer. Deze bundel is dan ook geen ‘museum’, zoals Hans Magnus Enzensberger zijn beroemd geworden verzameling van poëzie uit het midden van de twintigste eeuw noemde. De Duitse bloemlezer Joachim Sartorius betitelde zijn collectie van poëzie uit de laatste periode van de afgelopen eeuw als een ‘atlas’. Die benaming past ook bij deze bundel. Het bestuderen van een landkaart is een bezigheid die mensen vanaf de oudste tijden heeft gefascineerd. Een atlas laat de diepten en hoogten, de weidsheid en details van het landschap zien binnen het bestek van een pagina. Met poëzie is het niet anders. Ze is het heel beknopte verslag van persoonlijke geschiedenis, waarneming van de wereld en maatschappelijke betrokkenheid.

Dit is de vijfde keer dat Amnesty International een dichtbundel uitgeeft. De eerdere bundels (Als ik vrijkom, De dag dat je brief kwam, Vrijheid hoe maak je het en Liefde kon maar beter naamloos zijn) verschenen tussen 1982 en 2000. In totaal zijn in deze vijf bundels uit ruim honderd landen meer dan vierhonderd verschillende dichters gepresenteerd – dichters die in hun werk op de een of andere manier hebben getuigd van mensenrechten, menselijke waardigheid en de inbreuken daarop. En die vaak schrijven over enige recht dat ten onrechte niet in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is opgenomen: dat op de liefde.

Amnesty International spreekt opnieuw haar bijzondere dank uit aan alle auteurs, vertalers en uitgevers die toestemming gaven om hun werk in deze bundel op te nemen. Meer dan de helft van de vertalingen werd speciaal voor deze bundel gemaakt. Door de inzet van Uitgeverij De Geus en door de belangeloze medewerking van velen dragen de opbrengsten ook financieel bij aan het werk voor de mensenrechten. Gedichten uit eerdere bundels bleken niet alleen veel stille lezers te vinden, ze worden ook voorgedragen op manifestaties en evenementen.

Enkele mensen willen we in het bijzonder danken voor hun bijdragen en steun: Jana Beranová, Martin Mooij, Ellen Nieuwenhuis, Gerard Rasch, Monique van Ravenstein, Eric Visser en Wim Zaal. De poëzieverzamelingen van Poetry International, de schrijversvereniging pen en de organisatie voor vervolgde kunstenaars aida zijn opnieuw van grote waarde gebleken. Helaas bestaat in Nederland nog geen centrum waar poëzie uit alle windstreken wordt verzameld, maar de collecties van de openbare bibliotheken in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht zijn ook voor deze bundel weer ten volle benut.

De samensteller

Dichters van alle tijden

#

GILGAMESJ is de naam van een legendarische vorst die rond 2600 v.Chr. heerste over de stad Oeroek (Zuid-Irak), en ook de titel van het eerste heldenverhaal dat in de geschiedenis is opgetekend. Het gaat niet alleen over avonturen van de koning zelf, maar ook over de aard van de menselijke gevoelens en betrekkingen.

‘Zag je hem die door de rolpaal werd verpletterd?’

‘Ja, ik zag hem. Hij huilt om zijn moeder …’

‘Zag je hem die een plotselinge dood stierf?’

‘Ja, ik zag hem. Hij ligt in een bed en drinkt helder water.’

‘Zag je hem die viel op het slagveld?’

‘Ja, ik zag hem. Zijn vader en moeder steunen zijn hoofd en zijn vrouw buigt zich over hem heen.’

‘Zag je hem wiens lijk in de steppe is achtergelaten?’

‘Ja, ik zag hem. Zijn geest vindt geen rust in de onderwereld.’

‘Zag je hem wiens geest niet wordt verzorgd?’

‘Ja, ik zag hem. Hij schraapt de resten uit de pan en eet broodkorsten uit de goot.’

#

EURIPIDES (480-406 v.Chr.) behoorde met Aischylos en Sofokles tot de grote tragedieschrijvers van Athene. Hij geldt als de meest ‘humanistische’ van de drie; er werd beweerd dat hij zelfs niet in goden geloofde. In zijn stuk Hekabe rouwt de Trojaanse koningin om haar dochter die door de Grieken ten offer is gebracht.

O dochter, ik weet niet op welke ramp ik me zal richten,

het zijn er vele; als ik er door een beroerd word,

laat deze mij niet los, en daarvandaan word ik weer geroepen

door een andere smart die de ene ramp met de andere ramp verbindt.

Ook nu zou ik jouw leed, om het beklagen te laten,

niet uit mijn hart kunnen wissen;

maar het ergste heb je weggenomen door wat mij bericht werd

over je fiere gedrag.

==Is het niet gek dat slechte grond

die de gunst kreeg van een god, goed vrucht draagt,

en dat goede die miste wat zij moest krijgen

een slechte oogst geeft?

==Maar mensen: altijd is

wie niet deugt, niet anders dan slecht,

maar de edele is edel en wat hem ook overkomt,

hij verliest zijn aard niet, maar goed is hij altijd.

==Maakt het aangeborene of de opvoeding het verschil?

Natuurlijk houdt fatsoenlijk te zijn opgevoed in:

bijgebracht krijgen wat goed is; en wie dat degelijk heeft geleerd,

weet wat onbehoorlijk is, met de bepaling van het fatsoenlijke leert men dat.

Ook deze gedachten heeft mijn geest weer afgeschoten zonder doel …

#

TACITUS (55-?117) schreef over de wreedheid en willekeur van de Romeinse keizers. In het jaar 66 moest senator Thrasea boeten omdat hij onvoldoende respect voor keizer Nero’s familie had getoond. Thrasea besloot, na de adviezen van vrienden, zichzelf de aderen te openen.

Na het ter dood brengen van zoveel vermaarde mannen

bekroop Nero de lust ten slotte de deugd zelf te verdelgen

door Thrasea Paetus van het leven te beroven.

Toen beraadslaagde Thrasea in de kring van zijn naaste vrienden,

of hij een poging tot zelfverdediging zou wagen dan wel ervan afzien.

De adviezen liepen uiteen.

Zij die vóór zijn verschijnen in de senaat waren betoogden

‘dat zij zich niet bezorgd maakten over zijn karaktervastheid;

dat hij niets zou zeggen dan datgene waardoor hij zijn roem zou vermeerderen.

Dat slappelingen en versaagden hun laatste uren in afzondering hulden;

en dat het daarom wel eens goed zou zijn als het volk een man aanschouwde

die zijn dood moedig tegemoettrad;

als de senaat eens uitlatingen hoorde die boven het menselijke uitgingen,

alsof zij uit de mond van een of andere godheid kwamen;

dat het wel eens zou kunnen geschieden dat juist door zo’n wonderlijk gebeuren

zelfs een Nero zou worden ontroerd.

Mocht deze echter verstokken in zijn wreedheid,

dan zou in ieder geval voor het nageslacht het aandenken van een eervol stervend man

gunstig afsteken bij de lafheid van diegenen die zwijgend de dood ingingen.’

#

ANONIEM is de klassieke poëzie van India zoals die verzameld werd in de eerste eeuw van onze jaartelling. Bijna altijd is het thema het genot van de liefde, een enkele keer wordt ook maatschappijkritiek geuit.

Twee verzen

♦

Gelukkig zijn zij

die in een dorp in de bergen wonen

waar men zich onbevreesd

aan de liefde kan wijden

achter hagen van dicht gebladerte

of in het dichte neerbuigende riet

dat vanzelf al schommelt

in de wind.

♦

Het meisje raapt de laatste mahua-bloemen bijeen

die er niet erg mooi meer uitzien

zo laat in het seizoen;

ze weent

alsof het de botten zijn

op de brandstapel

van een geliefd familielid.

#

DU FU (712-770) was een weinig succesvol ambtenaar ten tijde van de Tang-dynastie. Hij geldt als de grootste en meest ‘humanistische’ van de klassieke Chinese dichters.

Een simpel geklede man uit de provincie

Midden in de nacht begin ik mijn reis,

de vrieskou is zo fel dat mijn gordel knapt

en mijn vingers zijn te stijf om hem te maken.

Dan passeer ik de heuvels van Li, het keizerverblijf,

daar wijden zich ministers aan vermaak en vrouwen

met muziek die zich ontrolt naar alle verten,

daar nemen zij een bad, de hooggetooiden,

en aan het banket zitten geen lieden met korte jakjes.

Maar wat in de rode hal verdeeld wordt aan zijde

werd gesponnen door straatarme koude vrouwen

en de zwepen sloegen in op hun echtgenoten

die deze giften naar het hof escorteerden.

In de grote zaal schrijden schitterende godinnen,

een waas van parfum bedekt hun jaden vormen

en warme gasten in sabelbont gekleed

gaan in pas met droeve hobo’s en schrille snaren;

men brengt hun de delicaatste muziek,

zet hun bouillon van kamelenhoef voor

en berijpte sinaasappels bovenop op geurige mandarijnen.

Achter achteloze deuren verzuurt wijn, bederft vlees,

buiten de poort bevriezen de botten van de verhongerden.

Bloei en misère zijn maar door één pas gescheiden.

#

YŪRYAKU, een Japanse keizer uit de vijfde eeuw en een van de eerste dichters van zijn land, wordt in de kronieken beschreven als een man met een woest karakter.

O meisje

met je mand in de hand

met je mooie mand

met je schepje

op deze heuvel,

meisje dat het groen plukt

ik wil weten waar je woont

ik wil weten hoe je heet.

In het hemelwijde

land van Japan,

ben ik het

die over iedereen heerst,

ben ik het

die over alles heerst.

Dus als ik

wil weten

waar je woont en hoe je heet …

#

AL-HALLAADJ is rond 858 geboren in Perzië. Hij maakte als soefi-meester lange reizen en werd bekend als de ‘profeet van de liefde’. Vanwege zijn afwijkende leer zat hij de laatste elf jaar van zijn leven in Bagdad gevangen. Hij stierf in 922, gemarteld en gekruisigd.

Ik heb jouw ziel gekneed, net

als amber wordt gekneed met zachte muskus.

Als jou iets aanraakt, raakt het mij.

Nu ben jij mij; wij worden nooit gescheiden.

Ik heb jouw ziel gemengd met mijn ziel, net

als wijn vermengd wordt met puur water.

Als jou iets aanraakt, raakt het mij.

Nu ben jij mij, te allen tijde.

#

SAADI VAN SJIRAZ (gestorven 1292) was een meester van de ghazal, de klassieke Perzische dichtvorm. Tot op de dag van vandaag worden dichtregels van hem als een soort spreekwoorden gebruikt.

De ziel van Adam schenkt de eer een mens te zijn,

dit mooie lichaam is geen teken van je menszijn.

Als ogen, oren, neus of mond voldoende waren,

was ook een afbeelding genoeg om mens te zijn.

Eten en slapen, lage lust of duistere domheid,

iets anders kent het dier niet van het menszijn.

Wees waarlijk Adam waardig, want een vogel

kan praten soms en zo beweren mens te zijn.

Pas als in je natuur het roofdier is gestorven,

bestuurt de geest je leven, zul je mens zijn.

Een mens kan stijgen tot hij God alleen ziet;

zie hoe verheven het is om mens te zijn!

Leer van de vogels hoe je kunt ontvluchten,

door vleugels uit te slaan een mens kunt zijn.

Ik ga niet prat op deugd, maar geef slechts raad:

een mens kon mij eerst leren om een mens te zijn.

#

DANTE ALIGHIERI (1265-1321) werd geboren in Florence. In ballingschap schreef hij de Divina commedia, een gedicht in honderd hoofdstukken dat een reis beschrijft door hel, vagevuur en hemel. In de eerste strofen van het boek beschrijft hij hoe hij zijn zoektocht naar het Goed begint.

In het midden van de reis van ons leven

Hervond ik mijzelf in een duister woud,

Want de Rechte Weg was geheel verloren.

O, wat een hard ding is het te zeggen hoe het was,

dat woeste en ruwe en ondoordringbare woud,

dat in de gedachte mij de vrees hernieuwt!

Zo bitter is ’t, dat de dood dat nauwelijks méér is:

Maar om te verhalen van het Goed, dat ik er vond,

Zal ik spreken van de andere dingen, die ik er gewaar werd.

Ik kan niet goed herzeggen, hoe ik er binnen kwam;

Zó vol was ik van slaap op het ogenblik,

Dat ik den waarachtige weg verliet.

Maar toen ik aan den voet van een heuvel was gekomen,

Daar waar dat dal een einde nam,

Dat mij van vrees het hart had doen krimpen,

Zag ik omhoog, en ik zag zijn schouders

Reeds bekleed met de stralen van de planeet,

Die den mens terecht leidt langs alle wegen.

Toen werd de vrees een weinig gestild,

Die in het meer van mijn hart had voortgeduurd,

Den nacht, die ik in zo veel ellende doorbracht.

#

JAN HUS (ca. 1370-1415) was een Tsjechische geleerde en strijder voor de vrijheid van geloof en denken. Hij stierf in Konstanz op de brandstapel, beticht van ketterij.

Zoek de waarheid, luister naar de waarheid,

verkondig de waarheid, heb de waarheid lief,

spreek de waarheid en verdedig de waarheid tot

aan je dood, want de waarheid zal je verlossen!

#

FRANÇOIS VILLON (1431-?1463) was de populairste dichter van de Renaissance in Frankrijk.

uit

Ballade van de gehangenen

Gij mensenbroeders die ons overleeft,

gedenk ons zacht, gedenk ons niet vilein,

want juist als u erbarmen met ons heeft

zal God ook jegens u genadig zijn.

U ziet ons hier gehangen per dozijn:

ons vlees, door ons gespijsd tot aan de strot

is sedert lang verteerd, vergaan, verrot.

Wij beendren worden ook tot stof gewreven.

Dat niemand lacht om ons zo droevig lot;

Bidt slechts tot God dat Hij het ons vergeve!

#

LUIS DE LEÓN (1527-1591), een Spaanse geleerde, maakte diepgaand studie van de Romeinse klassieken en was in Salamanca hoogleraar in de Heilige Schrift.

Bij het verlaten van de gevangenis

Hier hielden leugen en nijd

mij gekerkerd. Gelukkig wie

het nederige leven kiest

van de afzijdige wijze,

van de boze wereld bevrijd,

blij met een arme tafel

en een kleine hut op het land,

met niets dan God en het kale

bestaan om mee klaar te komen,

zonder nijd of benijd te worden.

#

CARL SANDBURG (1878-1967) werd geboren in een straatarm gezin en ontwikkelde zich in de jaren twintig tot een van de belangrijkste dichters van de Verenigde Staten. Dit gedicht verwijst naar grote veldslagen ten tijde van Napoleon, de Amerikaanse burgeroorlog en de Eerste Wereldoorlog.

Gras

Stapel de lijken hoog op in Austerlitz en Waterloo.

Schoffel ze onder en laat mij mijn werk doen –

Ik ben het gras; ik bedek alles.

En stapel ze hoog op in Gettysburg

En stapel ze hoog op in Ieper en Verdun

Schoffel ze onder en laat mij mijn werk doen

Over twee jaar, over tien jaar

zullen treinreizigers aan de conducteur vragen:

Hoe heet het hier?

Waar zijn we nu?

Ik ben het gras.

Laat mij mijn werk doen.

#

JOHN MCCRAE (Canada, 1872-1918) was arts en diende als soldaat in Europa. In Flanders Fields, het enige gedicht dat van hem bekend is, verscheen oorspronkelijk anoniem en werd het bekendste gedicht van de Eerste Wereldoorlog.

Op Vlaandrens velden

Op Vlaandrens velden wuift de papaver

tussen de kruisen, kavel na kavel

aangevend waar wij zijn; en in de lucht

zingt nog de leeuwerik, onbeducht,

nauw hoorbaar door ’t kanonnengedaver.

Wij zijn de Doden, leefden nog niet zo lang

geleden, voelden dageraad, zagen zonsondergang,

beminden, werden bemind; nu liggen wij dan

==in Vlaandrens velden.

Vat onze twist weer op met de vijand;

wij werpen u met stervende hand

de fakkel toe; gij dient die hoog te houden.

Als wij vergeefs die aan u toevertrouwden,

dan slapen wij niet, al houdt ook de papaver stand

==op Vlaandrens velden.

#

OSIP MANDELSTAM (1891-1938) werd geboren in een joodse familie in St.-Petersburg en was een belangrijk lid van de literaire avant-gardebeweging. In 1934 werd hij vanwege een gedicht gearresteerd en verbannen. In 1937 keerde hij terug naar Moskou, het jaar daarop werd hij opnieuw gearresteerd. Hij stierf in een doorgangskamp.

Gewapend met de blik van slanke wespen

die drinken aan de aardas, de aardas

bespeur ik alles waarvan ik ooit getuige was,

roep het op, uit het hoofd, vergeefs.

Ik teken niet, ik zing niet,

ik hanteer de zwart-sprekende strijkstok niet:

ik verlies me maar in het leven, jaloers

op de kracht en list van de wespen.

O, mochten ooit op een dag mij ook

luchtangel en zomerhitte

dwingen voorbij droom en dood

om haar te horen: de aardas, de aardas.

(Voronezj, 8 februari 1937)

#

MORDECHAI GERBITIG (Polen, 1877-1942) werd bij de ontruiming van het joodse getto in Kraków door de nazi’s doodgeschoten.

In het getto

Als voetstappen op een zandige weg

van rijen vermoeide slaven,

gaan slapeloos onze nachten voorbij

in het getto, en onze dagen.

Minuten verstrijken vol angst en vrees,

als lood zo zwaar gaan de uren;

je bidt dat het vrede blijft vannacht,

dat de dag niet lang zal duren.

Je slaapt niet, slaapt niet echt, je luistert en waakt,

wat staat ons nu weer te wachten?

Op wie valt het lot in deze nacht,

welk offerdier zullen ze slachten?

Je ligt daar maar, in diepe vrees

als je een deur hoort kraken,

je hart beeft als een hongermuis

zich een oude krant laat smaken.

Je leden verstijven als in de hof

de wind met papiertjes gaat stoeien;

je neemt afscheid, als verstomd,

van vrouw en kind en moeder.

Zo liggen wij neer, in angst en vrees,

verjaagd, vernederd als slaven;

zo gaan zonder slaap onze nachten voorbij,

zo verstrijken onze dagen.

#

JAROSLAV SEIFERT (Tsjechië, 1901-1986) was aanvankelijk enthousiast over het communisme, maar brak in 1929 met de partij. Hij publiceerde meer dan dertig poëziebundels en is de meest geliefde dichter van zijn land. Na 1968 werd zijn werk lang officieel niet uitgegeven. In 1984 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur.

Ze gingen van deur naar deur

als straatverkopers

en boden de dood aan.

Ik schaam me dat ik het heb overleefd.

Vladislav Vančura

schreef zijn grootste gedicht

op de muren van de Pankrác-cel.

En het salvo op het schietterrein

was alleen een donderend applaus

voor zijn leven.

Maar doden waren overal.

Op ijzerdraad van fabrieksmuren,

op stoepranden,

op trappen, het hoofd naar beneden,

op voetsteunen van schoolbanken,

op altaartreden en boven riolen.

Ze lagen zoals onze koningen

op graftomben.

En de punten van hun schoenen

wezen naar de sterren.

#

BERTUS AAFJES (1914-1993) publiceerde tijdens de Tweede Wereldoorlog illegale gedichten. Daarna kwamen van hem tientallen dichtbundels, romans en reisverhalen uit. Hij kreeg veel prijzen, waaronder voor ‘het beste gedicht dat in de oorlog geschreven was’.

De laatste brief

De wereld scheen vol lichtere geluiden

en een soldaat sliep op zijn overjas.

Hij droomde lachend dat het vrede was

omdat er in zijn droom een klok ging luiden.

Er viel een vogel die geen vogel was

niet ver van hem tussen de warme kruiden.

En hij werd niet meer wakker want het gras

werd rood, een ieder weet wat dat beduidde.

Het regende en woei. Toen herbegon

achter de grijze lijn der horizon

het bulderen – goedmoedig – der kanonnen.

Maar uit zijn jas, terwijl hij liggen bleef,

bevrijdde zich het laatste wat hij schreef:

liefste de oorlog is nog niet begonnen.

#

E.E. CUMMINGS (1894-1962) werd geboren in Massachusetts en diende in de Eerste Wereldoorlog als hospik in Frankrijk, waar hij werd gedetineerd door de Franse autoriteiten. Bij zijn dood was hij een van de meeste gelezen Amerikaanse dichters.

ik dank U God voor deze verbazingwekkende

dag:voor de springende groenige geesten van bomen

en een blauwe ware droom van hemel;en voor alles

dat natuurlijk is dat oneindig is dat ja

(ik die ben gestorven ben vandaag weer levend,

en dit is de geboortedag van de zon;dit is de geboorte-

dag van leven en van liefde en van vleugels;en van de groot

gelukzalig gebeurende onbeperkt aarde)

hoe zou proevend voelend horend ziend

ademend enig – opgetild uit het nee

van alle niets – menselijk slechts wezen

twijfelen aan onvoorstelbaar U?

(nu de oren van mijn oren wakker en

nu zijn de ogen van mijn ogen geopend)

#

BERTOLT BRECHT (1898-1956) werd geboren in Augsburg en vluchtte in 1933 uit Duitsland naar de Verenigde Staten. Hij was antimilitarist en marxist. Zijn toneelstukken en gedichten tonen een sterke maatschappelijke betrokkenheid. Van 1948 tot zijn dood woonde hij in Oost-Duitsland.

De slaapplaatsen

Ik hoor dat in New York

Op de hoek van de 26ste Straat en Broadway

Er tijdens de wintermaanden elke avond een man staat

En de daklozen die daar bijeenkomen

Door dat aan voorbijgangers te vragen, aan een slaapplaats helpt.

De wereld wordt er niet anders door

De betrekkingen tussen de mensen worden er niet beter op

Het tijdperk van de uitbuiting wordt er niet door verkort.

Maar een paar mannen hebben een slaapplaats

Van de wind hebben ze één nacht geen last

De hun toegedachte sneeuw valt op straat.

Leg het boek dat je leest niet neer, man.

Een paar mensen hebben een slaapplaats

Van de wind hebben ze één nacht geen last

De hun toegedachte sneeuw valt op straat.

Maar de wereld wordt er niet anders door

De betrekkingen tussen de mensen worden er niet beter op

Het tijdperk van de uitbuiting wordt er niet door verkort.

#

VLADIMIR NABOKOV (1899-1977) werd geboren in St.-Petersburg en verhuisde op zijn zestiende met zijn ouders naar Berlijn. Daar werd zijn vader door een fascist vermoord – de dader werd later door Hitler vrijgelaten. Hij kreeg als Engelstalig schrijver grote faam met romans als Uitnodiging voor een onthoofding en Lolita. Vanaf 1959 woonde hij in een hotel in het Zwitserse Montreux.

De executie

Het bleke gezicht ongeschoren,

lachend, het jasje nog heel,

geen das om, alleen een ivoren

knoopje geklemd op de keel,

zo wacht hij, en al wat zijn open

blik onderscheidt is: een hek,

een prop in het gras en vier lopen,

recht op de man af gestrekt.

Zo wachtte hij vroeger wel vaker,

jarig, met vrienden bijeen,

totdat het magnesium blakend

’t blindwitte groepje bescheen.

Flits. IJzeren pijn, en hij wankelt.

Dan, onverbiddelijk, nacht.

En boven de afgrond vliegt jankend

een engel, tot waanzin gebracht.

#

NÂZIM HIKMET (1901-1963) studeerde economie in Moskou en werd na terugkeer in Turkije actief in de Communistische Partij. In 1939 werd hij gearresteerd, in 1951 vrijgelaten. Hij woonde daarna tot zijn dood in Oost-Europa. Lange tijd was zijn werk in Turkije verboden, nu geldt hij als ‘dichter des vaderlands’. In dit fragment uit Mensenlandschappen, een gedicht van boeklengte waaraan hij in de gevangenis begon, beschrijft hij de deportatie van gevangenen.

De lente komt in station Ankara

met een toenemend heimelijke drukte bij de spoorwegpolitie

met bouwarbeiders van het platteland in de wachtkamer derde klasse

en in de gedaante van kropsla uit Istanbul in het stationsbuffet

met heimwee naar die stad.

Station Ankara is schoon, comfortabel en bovenal nieuw.

Maar ondanks al zijn lichte marmer

hangt er iets wat moeilijk (of juist makkelijk) te verklaren is,

men roept niet, rent niet, lacht niet hardop in station Ankara.

Het gaat zelfs zover

dat wanneer vertrekkende treinen via de luidsprekers omgeroepen worden

en men is daar niet op verdacht

verbaasd wordt opgekeken, alsof er een buitenaardse stem spreekt.

De gevangenen stapten uit de trein

met hun koffers en gendarmes.

De handboeien waren weer omgedaan.

Ze liepen zonder de aandacht te trekken

(of die aandacht werd niet getoond).

Alleen zei een vrouw tegen een andere vrouw:

‘Daar heb je Duitse spionnen’

(Süleyman was blond).