GEORGE SAND

De geschiedenis van mijn leven

Uit het Frans vertaald door Ank Maas en A.M. de Hondt

Tekstkeuze en inleiding door Ank Maas

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Histoire de ma vie, 1854, uitgegeven als onderdeel van Sands Oeuvres autobiographiques in de reeks Bibliothèque de la Pléiade, Gallimard, Parijs 1970

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ank Maas, A.M. de Hondt en De Geus bv, Breda 1993

Deze editie © De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © George Sand als Louis xvi, Nadar 1864

isbn 978 90 445 3470 2

nur 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

1

Dit was een ander boek geweest als ik het had beëindigd voor de revolutie van 1848, het boek van een eenzame, van een grootmoedig kind, durf ik te zeggen. Ik heb in de wereld van de feiten mijn ogen de kost gegeven en toen ik terugkeerde was ik niet meer dezelfde. Ik verloor mijn jeugdillusies die ik, in het voorrecht van een teruggetrokken, beschouwend leven, langer had bewaard dan redelijk was.

Het zal dus een droevig boek worden als de indrukken van de laatste tijd me bijblijven. Maar wie weet? De tijd gaat snel, en tenslotte verschilt de mensheid niet van mij, dat wil zeggen dat ze heel gemakkelijk de moed verliest en weer opleeft. God beware me ervoor als Jean-Jacques Rousseau te geloven dat ik meer waard ben dan mijn tijdgenoten en het recht heb verworven hen te vervloeken!

Op 5 juli 1804 kwam ik ter wereld, mijn vader speelde viool en mijn moeder had een aardige roze jurk aan. Het was in een ogenblik gebeurd. Het geluk dat mijn tante Lucie me voorspelde viel me tenminste in zoverre ten deel dat ik mijn moeder niet lang heb laten lijden. Ik kwam als een wettige dochter ter wereld, wat zeer wel anders had kunnen zijn als mijn vader niet resoluut over de vooroordelen van zijn familie was heengestapt en ook dat was een geluk, want anders had later mijn grootmoeder zich misschien niet zo liefderijk met mij bemoeid.

Ik had een sterke constitutie en gedurende mijn kinderjaren beloofde ik zeer mooi te worden, een belofte die ik niet heb gehouden. Als dochter van twee volmaakt mooie wezens had ik niet moeten ontaarden en mijn arme moeder, die schoonheid achtte boven alles, maakte me vaak naïeve verwijten.

Zichzelf werk ontzeggen ter wille van een heldere oogopslag, niet rennen in de zon wanneer Gods goede zon u onweerstaanbaar trekt, nooit op goede, stevige klompen lopen uit angst de wreef te misvormen, handschoenen dragen, dat wil zeggen afzien van de vaardigheid en kracht van de handen, zich veroordelen tot een eeuwigdurende onbeholpenheid en krachteloosheid, zich nooit vermoeien wanneer alles om onze volle inzet vraagt, kortom: onder een stolp leven om niet een getaande of gebarsten huid te krijgen of voortijdig te verwelken, daar heb ik onmogelijk acht op kunnen slaan. Mijn moeder gaf me standjes en mijn grootmoeder deed er nog een schepje bovenop en het hoofdstuk hoeden en handschoenen was de wanhoop van mijn kindertijd.

Alles tezamen, met mijn haar, mijn ogen en mijn tanden en zonder misvormdheid was ik in mijn jeugd mooi noch lelijk, wat ik voor mij als een groot voordeel beschouw, want lelijkheid leidt tot vooringenomenheid en schoonheid ook, zij het in een andere zin. Een stralend uiterlijk wekt te veel verwachting, een uiterlijk dat afstoot te veel wantrouwen. Je kunt beter een goed gezicht hebben dat niemand verblindt of afschrikt en ik heb me er met mijn vrienden van beiderlei kunne wel bij bevonden.

Ik heb van mijn gezicht gesproken om er verder niet meer van te hoeven spreken. Daar dit hoofdstuk in het levensverhaal van een vrouw onbeperkt verlengd dreigt te worden, zou het de lezers kunnen afschrikken; ik heb me gevoegd naar het gebruik een uiterlijke beschrijving te geven van het personage dat men ten tonele voert en wel bij het eerste woord over mezelf, om voor de verdere loop van mijn verhaal van deze kinderachtigheid verlost te zijn; misschien had ik het helemaal kunnen overslaan, ik ben eens nagegaan wat het gebruik is en heb gezien dat heel serieuze mannen wanneer ze hun leven vertelden niet meenden zich eraan te moeten onttrekken. Het had dus misschien aanmatigend geleken om niet deze kleine tol te betalen aan de vaak wat onnozele nieuwsgierigheid van de lezers.

Toch moet ik hier juist in dit verband een nogal eigenaardige omstandigheid noemen en wel dat ik pas sinds een paar jaar positief weet wie ik ben. Er bestond een lezing dat ik in 1802 of 1803 in Madrid zou zijn geboren en de geboorteakte met mijn naam erop zou in werkelijkheid van een ander kind zijn geweest, dat later werd geboren en na korte tijd stierf. Ten slotte heb ik uit een verzameling brieven, die verder voor de lezers van geen belang zijn, zekerheid gekregen omtrent mijn identiteit. Ik ben wel degelijk op 5 juli 1804 in Parijs geboren, ik ben wel degelijk mijzelf in één woord, wat me toch niet onaangenaam is, want het is altijd wat hinderlijk als je twijfelt aan je naam, leeftijd en geboorteland.

Mijn vader was in Boulogne-sur-Mer in ondertrouw gegaan en trad in Parijs, buiten medeweten van zijn moeder, in het huwelijk; wat nu geenszins mogelijk zou zijn, kon toen wel dankzij de wanorde en de onzekerheid der betrekkingen na de Revolutie. Het was een moment van overgang tussen de oude maatschappij en de nieuwe en het raderwerk van de burgerlijke wetten haperde.

Het zedelijkheidsgevoel van mijn moeder was een voorbeeld van die overgangstoestand. Alles wat ze van de burgerlijke huwelijksvoltrekking had begrepen was dat hierdoor de wettigheid van mijn geboorte was verzekerd. Ze had dus geen gewetenswroeging over de onregelmatigheden die haar burgerlijk huwelijk vergemakkelijkten, maar over het kerkelijke huwelijk des te meer, zodat mijn grootmoeder, ondanks haar tegenzin, verplicht werd het bij te wonen.

Men moet wel geloven dat het leven in zichzelf iets goeds is, omdat het zo zoet begint en de kinderjaren zo’n gelukkige tijd zijn. Er is onder ons niemand die niet aan deze gouden tijd terugdenkt als aan een vervlogen droom, waarmee in het vervolg niets kan worden vergeleken. Ik zeg een droom en denk daarbij aan die eerste jaren, waarin onze herinneringen onzeker zweven en uit een vaag geheel slechts enkele losse indrukken opduiken. Het is niet te zeggen waarom er voor ieder van ons zo’n machtige bekoring uitgaat van die voor anderen onbetekenende geheugenflitsen.

Het herinneringsvermogen is van individu tot individu verschillend en daar het bij niemand volledig is, kent het duizend en één inconsequenties. Zijn we misschien in dit opzicht allemaal ongeveer gelijk begaafd en hebben we misschien van de voorbije dingen een duidelijk of vaag besef naarmate zij ons meer of minder hebben beroerd? Door zekere innerlijke bekommernissen worden we bijna onverschillig voor feiten die de wereld om ons heen doen wankelen. Het gebeurt ook dat we slecht onthouden waar we weinig van hebben begrepen. Vergetelheid is misschien niet anders dan onverstand of onoplettendheid.

Hoe het ook zij, hier volgt de eerste herinnering uit mijn leven en die gaat ver terug. Ik was twee jaar, een kindermeid liet me uit haar armen vallen op de hoek van een schoorsteenmantel, ik was bang en had een wond aan mijn voorhoofd. Deze klap, waarvan mijn zenuwgestel wankelde, gaf me het gevoel te leven en ik zag duidelijk en zie nog het roodachtige marmer van de schoorsteenmantel, bloed en het verbijsterde gezicht van de meid.

Vanaf de val op de schoorsteenmantel tot mijn derde jaar kan ik me alleen te binnen brengen dat de uren zich onbestemd aaneenregen en ik zonder te slapen in mijn bedje lag en een plooi in het gordijn aanschouwde of een bloem op het behang; ik herinner me ook dat het rondzoemen van de vliegen me erg bezighield en dat ik vaak voorwerpen dubbel zag, een omstandigheid die ik onmogelijk kan verklaren en die verscheidene andere mensen naar ze me hebben gezegd ook kennen uit hun vroegste kindertijd. Vooral de vlam van de kaars leverde deze aanblik op en hoewel ik me rekenschap gaf van het gezichtsbedrog kon ik me er niet aan onttrekken. Het lijkt me zelfs dat dit gezichtsbedrog een van de kleurloze vermaken was van mijn gedwongen verblijf in de wieg en het wiegeleven komt me voor als een buitengewoon lange tijd van lome verveling.

Mijn moeder hield zich zeer vroegtijdig bezig met mijn ontwikkeling en mijn verstand was gewillig, maar liep op niets vooruit; ik had een laatbloeier kunnen zijn als men mij met rust had gelaten. Ik liep met tien maanden, was tamelijk laat met praten, maar toen ik eenmaal een paar woordjes begon te zeggen leerde ik alle woorden erg snel en op mijn vierde kon ik erg goed lezen, net als mijn nichtje Clotilde, we kregen om beurten van haar en mijn moeder les. We moesten ook gebeden leren en ik herinner me dat ik ze van begin tot eind zonder haperen opzei zonder er iets van te begrijpen.

We werden ook gedrild om de fabels van La Fontaine van buiten te leren en toen ik ze bijna allemaal kende waren ze nog een gesloten boek voor me. Er bestaat geen literatuur voor kleine kinderen. Behalve wiegeliedjes is er weinig dat werkelijk tot hun verbeelding spreekt. De eerste versjes die ik hoorde zong mijn moeder voor me met de helderste, zoetste stem die je maar kunt horen.

Ga je mee naar de kippenren,

daar legt voor lieve kinderen

de witte kip haar zilv’ren ei

en maakt het jonge volkje blij.

Het is geen rijk rijm, maar daar hing ik niet aan, die witte kip en haar zilveren ei maakten een levendige indruk op me.

Mijn moeder zong op kerstavond ook een dergelijk liedje voor me, maar omdat het maar eens per jaar terugkwam heb ik het niet onthouden. Wat ik niet vergeten ben, is hoe ik volstrekt geloofde dat het kerstmannetje, die goede oude baas met zijn witte baard, door de schoorsteen omlaag kwam en om middernacht een presentje in mijn schoen zou stoppen. Middernacht! Nooit kon ik zolang wakker blijven en de volgende dag keek ik het eerst van al naar mijn schoen bij de haard. Op blote voeten rende ik naar mijn schat. Het was nooit een prachtige gift want we waren niet rijk. Het was een koek, een sinaasappel of heel eenvoudig een mooie, rode appel. Maar het presentje leek me zo kostbaar dat ik er nauwelijks van durfde eten. De verbeelding speelde ook daar haar rol en zo is heel het kinderleven.

Ik keur het helemaal niet goed dat Rousseau het wondere wil afschaffen als was het een leugen. Redelijkheid en ongeloof komen vlug genoeg vanzelf. Ik herinner me het jaar zeer goed dat ik voor het eerst ging twijfelen of de kerstman echt bestond. Ik was vijf of zes en ondervond iets van spijt toen ik niet meer in het mannetje met zijn witte baard kon geloven. Ik heb mijn zoon er langer in zien geloven; jongens zijn simpeler dan meisjes, maar ook voor hem werd het eerste jaar dat hij twijfelde het laatste waarin het kerstmannetje op bezoek kwam. Men moet kinderen de gerechten voorzetten die bij hun leeftijd passen en men moet op niets vooruitlopen. Zolang zij behoefte hebben aan het wondere moet het hun gegeven worden. Wanneer ze weerzin beginnen te krijgen moet men zich hoeden ze langer op een dwaalspoor te houden en de natuurlijke vooruitgang van hun verstand te belemmeren.

Het wondere uit het kinderleven wegnemen, is te werk gaan tegen de wetten van de natuur zelve. Is de kinderstaat bij de mens niet geheimzinnig en vol onverklaarde wonderen? De snelle ontwikkeling van de menselijke ziel in onze eerste jaren, de vreemde overgang van een op chaos lijkende toestand naar inzicht en maatschappelijkheid, het eerste besef van de taal, dat onbegrijpelijke werk van de geest die leert benoemen, niet alleen voorwerpen buiten ons maar ook daden, gedachten en gevoelens, dat alles hangt samen met het levenswonder en ik zou niet weten wie dat heeft uitgelegd.

Is het leven van de enkeling niet een samenvatting van het collectieve leven? Wie de ontwikkeling van het kind gadeslaat, de gang naar jonkheid, naar de jaren van kracht en al onze ommezwaaien tot op rijpere leeftijd, is getuige van de geschiedenis in het kort van het mensengeslacht, dat ook zijn kindertijd, zijn jonkheid, zijn jeugd en volwassenheid heeft gekend. Denken we terug aan de primitieve tijden der mensheid, dan zien we daar alle menselijke begrippen de vorm aannemen van het wondere en de geschiedenis, de ontluikende wetenschap, de filosofie en de godsdienst neergeschreven in symbolen die door de moderne rede worden vertaald of geïnterpreteerd. De wilde leeft te midden van het wondere, hij is geen idioot, geen dwaas, geen bruut, hij is dichter en kind. Hij volgt de werkwijze van gedichten en liederen, zoals de Klassieken het vers natuurlijker vonden dan het proza en de ode vanzelfsprekender dan de verhandeling.

De kinderjaren zijn dus de tijd van liederen en men kan het kind er niet genoeg van geven. (…)

Ik kreeg eens een fraaie, in stralend rood en goud gestoken Jan Klaassen ten geschenke. Ik was er eerst bang van, vooral vanwege mijn pop, die ik teer beminde. Ik borg haar behoedzaam in de kast voor ik erin toestemde met de Jan Klaassen te gaan spelen; met zijn porseleinen ogen die in hun kassen draaiden door middel van een veer, nam hij voor mij een soort middenpositie in tussen bordpapier en leven. Toen het bedtijd was wilden ze hem in de kast bergen bij mijn pop, maar daar wilde ik niet in toestemmen en ze bezweken voor mijn bevlieging hem op de kachel te laten slapen; er stond namelijk in onze kamer een klein kacheltje. Behalve een antichambre, die als eetkamer diende en een keukentje, was er alleen nog deze slaapkamer, die overdag als salon dienst deed. Mijn bedje werd ’s avonds uit de alkoof gezet en wanneer mijn zuster, die in pension was, thuis sliep, werd er voor haar een canapé naast mijn bed gezet. Het staat me nog allemaal bij, hoewel me in die woning nooit iets opmerkelijks is overkomen.

Ik keer terug naar mijn Jan Klaassen die op de kachel lag. ’s Nachts had ik een ontzettende droom: Jan Klaassen was opgestaan, zijn voorste bult, waarover hij een vest van rode jute droeg, had vlam gevat op de kachel en hij rende nu eens achter mij, dan weer achter mijn pop aan. Mijn moeder werd wakker van mijn gegil. Mijn zuster, die naast me sliep, merkte meteen wat me kwelde en bracht de Jan Klaassen naar de keuken. Ik heb hem nooit meer teruggezien.

We gingen toen vaak op bezoek bij mijn tante Lucie in Chaillot, die daar een klein huis met een tuin had. Ik was lui wanneer ik moest lopen en wilde altijd door Pierret, onze huisvriend, gedragen worden. Om me zover te krijgen dat ik ’s avonds zelf terugliep, verzon mijn moeder om te zeggen dat ze me midden op straat zou achterlaten. Het was op de hoek van de Rue Chaillot en de Champs Elysées en een oud vrouwtje was net bezig de straatlantaarn op te steken. Overtuigd dat ze me niet in de steek zouden laten, bleef ik staan. Maar omdat het stil was op straat had de lantaarnopsteekster het gekibbel gehoord en nu draaide ze zich om en zei met een gebarsten stem: ‘Pas maar op, kleine stoute meisjes neem ik mee en sluit ik de hele nacht op in mijn lantaarn.’

Het leek alsof de duivel de goede vrouw dit allerschrikwekkendste idee had ingeblazen. Ik kan me niet herinneren ooit zo’n angst te hebben gevoeld als zij me inboezemde. De lantaarn, met zijn fonkelende reflector, nam in mijn ogen terstond fantastische afmetingen aan en ik zag me al opgesloten in die kristallen gevangenis, verteerd door de vlam die opsprong wanneer deze gerokte Jan Klaassen het wilde. Gillend liep ik naar mijn moeder.

Bang zijn is geloof ik voor kinderen het grootste geestelijke leed: ze dwingen iets dat hun schrik aanjaagt van dichtbij te bekijken of aan te raken is een geneeswijze die ik niet goedkeur. Liever moet men hen verwijderen en afleiden.

In de Rue Grange-Batelière kreeg ik een oud, verkort mythologieboek in handen dat ik nog steeds bezit en dat verlucht is met de komiekste gravures die je kunt bedenken. Wanneer ik me herinner met hoeveel belangstelling en bewondering ik die groteske afbeeldingen aanschouwde, lijkt het me of ik ze nog zie zoals ze me toen voorkwamen. Soms mocht ik mee naar het Chinese schimmenspel van de eeuwige Séraphin of naar de sprookjesachtige stukken op de boulevard. Ten slotte vertelden mijn moeder en mijn zuster me de sprookjes van Moeder de Gans en als de voorraad was uitgeput geneerden ze zich niet nieuwe te verzinnen, die me zeker niet de minst aardige toeschenen. Daarbij werd me van het Paradijs gesproken en werd ik onthaald op alles wat fris en aardig is in de katholieke allegorie; engelen en cupidootjes, de goede Maagd en de goede fee, Jan Klaassens en tovenaars, de duiveltjes van het toneel en de heiligen van de Kerk versmolten aldus in mijn bol tot het vreemdste, dichterlijkste allegaartje dat zich denken laat.

Of het nu mijn opvoeding is, inblazing of voorbeschiktheid, zeker is dat de liefde voor de roman me met hartstocht vervulde nog voor ik goed en wel kon lezen. Mijn moeder, die geen meid had en die ik altijd bezig zie met naaien of soep koken, kon als ze me even kwijt wilde, vaak niet anders doen dan me opsluiten in een gevangenis van eigen vinding, te weten vier stoelen met in het midden een stoof zonder kooltjes om op te gaan zitten als ik moe was, want de weelde van een poef kenden we niet. Het waren gematte stoelen en ik legde me erop toe ze met mijn nagels stuk te peuteren; klaarblijkelijk werden ze opgeofferd aan dit gebruik van mij. Ik weet nog dat ik zo klein was dat ik op de stoof moest klimmen om me aan dit vermaak over te geven, ik kon dan met mijn ellebogen op de zitting leunen en met een wonderbaarlijk geduld krabde ik erop los. Maar terwijl ik bezweek voor de behoefte iets met mijn handen te doen, een behoefte die me altijd is gebleven, dacht ik helemaal niet aan het stro van de stoelen; ik maakte hardop ellenlange verhalen, die mijn moeder mijn romans noemde. Ik heb geen enkele herinnering meer aan die grappige vertelsels, mijn moeder heeft me er duizend keer over gesproken, lang voor ik de gedachte had te gaan schrijven. Ze verklaarde dat ze hoogst vervelend waren vanwege hun lengte en de uitweidingen. Dat is, naar men zegt, nog steeds een gebrek van me want wat mij betreft, ik beken dat ik me weinig rekenschap geef van wat ik doe en dat ik vandaag de dag, net als toen ik vier was, bij zulk scheppend werk onoverkomelijk laks ben.

Het merkwaardige was dat mijn geschiedenissen zo lang duurden en een soort vervolg hadden, want ik nam de draad weer op waar die de vorige dag was afgebroken. Mijn moeder, die werktuigelijk en als het ware ondanks haarzelf naar mijn geraaskal luisterde, hielp me misschien zonder het zelf te weten weer op streek. Mijn tante herinnert zich mijn geschiedenissen ook nog en wordt vrolijk bij de herinnering. Ze weet nog hoe ze vaak zei: ‘En, Aurore, komt je prins nog niet uit het bos? Heeft je prinses nu al haar sleepjurk aan en haar gouden kroon op?’ ‘Laat haar toch,’ zei mijn moeder dan, ‘ik kan alleen rustig doorwerken wanneer ze aan haar romans tussen-vier-stoelen begint.’

Met mijn nichtje Clotilde of met andere kinderen van mijn leeftijd vond ik op slag spelletjes die mijn fantasie streelden. Een van ons was de moeder of de generaal, want de militaire indruk van buiten drong onvermijdelijk door tot in ons nestje en meer dan eens was ik de keizer en gaf ik op het slagveld mijn bevelen. We braken onze poppen, mannetjes en speelgoedserviesjes in stukken en het schijnt dat mijn vader een even jeugdige verbeelding had als wij, want hij kon niet tegen onze weergave in het klein van de gruwelijke tonelen die hij in de oorlog zag. Hij zei tegen mijn moeder: ‘Haal alsjeblieft een bezem door het slagveld van die kinderen; het is een manie, maar ik krijg het te kwaad als ik die armen en benen en al die rode lompen op de grond zie liggen.’

Het huis in Chaillot was heel bescheiden, dat begrijp ik nu de voorwerpen die in mijn geheugen gegrift staan me in hun werkelijke waarde verschijnen. Maar op die leeftijd was het een paradijs. Ik zou de plattegrond van de woning en de tuin kunnen tekenen, zo goed is alles me bijgebleven. Vooral de tuin was voor mij een heerlijk oord, want het was de enige tuin die ik kende. Mijn moeder die, wat men toen ook tegen mijn grootmoeder over haar zei, op de rand van de armoede leefde en met de zuinigheid en het gezwoeg een volksvrouw waardig rondkwam, nam me nooit mee naar de Tuilerieën om te pronken met toiletjes die we niet hadden. We verlieten ons trieste woninkje alleen om eens naar het toneel te gaan, waarin mijn moeder uitgesproken smaak had en ik ook al, en het vaakst voor een bezoek aan Chaillot, waar we altijd met luide vreugdekreten werden ontvangen.

Daar zag ik voor het eerst vlinders en grote zonnebloemen die me honderd voet hoog schenen. Op een dag onderbraken we ons spel omdat er op straat een luid rumoer was. Op enige afstand kwam de keizer voorbij en we hoorden hoefgetrappel en de beroering onder de menigte. We konden niet dwars door de muur zien, maar het was in mijn verbeelding heel mooi, herinner ik me nog, we gilden uit alle macht ‘Leve de Keizer!’ meegevoerd door het algemene enthousiasme. Wisten we wel wat dat was, een keizer? Ik herinner het me niet, maar waarschijnlijk hoorden we onophoudelijk over hem praten. Kort erop kreeg ik een duidelijk beeld van hem, ik zou niet precies kunnen zeggen wanneer, maar het moet eind 1807 zijn geweest.

Hij hield wapenschouw op de boulevard en was niet ver van de Madeleine toen Pierret, die er met mijn moeder in was geslaagd tot vlakbij de soldaten door te dringen, me boven de sjako’s uit optilde, zodat ik hem kon zien. ’s Keizers blik viel onwillekeurig op het voorwerp dat boven de rij hoofden uitstak en mijn moeder riep: ‘Hij heeft naar je gekeken, dat moet je onthouden, het zal je geluk brengen!’ Ik geloof dat de keizer deze naïeve woorden hoorde, want hij keek me vol aan en ik geloof dat ik nog een soort glimlach zie spelen over zijn bleke gelaat waarvan de koude gestrengheid me eerst had afgeschrikt. Ik zal dus nooit zijn gezicht vergeten en vooral niet die uitdrukking in zijn ogen, die geen enkel portret heeft kunnen weergeven.

Uit de eerste vier jaren van mijn leven dateert de herinnering aan mijn eerste muzikale ontroering. Mijn moeder was iemand gaan bezoeken in een dorp bij Parijs, welk weet ik niet. De woning was helemaal boven en vanuit het raam, dat te klein was om beneden in de straat te kunnen kijken, zag ik alleen de nok van de daken rondom en een groot stuk lucht. We bleven er een deel van de dag, maar ik lette nergens op, zozeer werd ik in beslag genomen door de klanken van een fluit, waarop de hele tijd een boel wijsjes werden gespeeld die me bewonderenswaard schenen. Het leek me of ik ze hoorde in een droom. De hemel was zuiver en tintelend blauw en de tere melodieën leken over de daken te zweven en zich in die hemel te verliezen. Ik zat echt in extase aan het raam en begreep voor het eerst vaag de harmonie der dingen, daar mijn ziel even verrukt over de muziek was als over de mooie hemel.

Ik herinner me erg weinig van mijn vader voor de Spaanse veldtocht. Hij was zo vaak afwezig dat ik hem bij pozen uit het oog moet zijn verloren. Hij heeft echter de winter van 1807 bij ons doorgebracht, want ik weet nog vaag van rustige maaltijden bij lamplicht. Ik weet ook nog dat hij van zijn servet, dat hij op verschillende manieren oprolde en knoopte, een monnik, een konijn of een trekpop maakte waarom ik erg moest lachen. Men heeft me verteld dat hij zo gelukkig was, de weinige tijd die hij met zijn gezin kon doorbrengen, dat hij hele dagen met me speelde en zich niet schaamde met mij op zijn arm in uniform op straat of de boulevards te lopen.

Stellig, ik was erg gelukkig, want ik was erg bemind. We waren arm en ik merkte er niets van. Toch beurde mijn vader toentertijd een traktement waarvan we ruim hadden kunnen leven als de uitgaven die de post van adjudant bij Murat meebracht zijn ontvangsten niet hadden overschreden. Mijn grootmoeder ontzegde zich veel opdat hij zou kunnen leven in de onzinnige weelde die van hem werd geëist en nog liet hij onbetaalde rekeningen voor paarden, kleding en uitrusting achter. Mijn moeder werd er vaak van beschuldigd dat zij door haar wanorde de familie nog verder in verlegenheid had gebracht. Ik heb zo’n duidelijke herinnering aan ons thuis uit die periode dat ik kan bevestigen dat deze verwijten in geen enkel opzicht verdiend waren. Ze maakte zelf haar bed op, veegde de kamers, verstelde haar goed en kookte het eten. Buiten de familie ontvingen we alleen onze voortreffelijke vriend Pierret, die als een tedere vader en een zorgzame moeder voor me was.

Dit is het ogenblik om de geschiedenis en het portret te geven van deze onvolprezen man die ik mijn hele leven zal betreuren. Pierret was de zoon van een kleine landeigenaar in de Champagne en vanaf zijn achttiende jaar ambtenaar op het ministerie van financiën, waar hij altijd een bescheiden betrekking heeft bekleed. Hij was de lelijkste onder de mannen, maar in zijn lelijkheid zo goed dat hij vertrouwen en vriendschap inboezemde. Hij had een stevige, platte neus, dikke lippen en kleine oogjes; zijn blonde haar krulde weerbarstig en hij had zo’n blanke, roze huid, dat hij altijd jong leek. Hij had zeer prozaïsche smaken. Hij hield van wijnen, bier, zijn pijp, biljarten en dominospelen. Alle tijd die hij niet met ons doorbracht, bracht hij door in een kroegje aan de Rue du Faubourg-Poissonnière, waar het ‘Witte Paard’ uithing. Daar vond hij als het ware zijn gezin, want hij kwam er al dertig jaar en tot zijn laatste dag met onuitputtelijke opgewektheid en onvergelijkelijke goedheid.

Jegens mij matigde hij zich de rechten van een vader aan en hij zou een tiran zijn geworden als hij zijn dreigementen had kunnen verwezenlijken. Hij had me geboren zien worden en had me gespeend. Dat is opmerkelijk genoeg om een denkbeeld van zijn karakter te geven. Mijn moeder, die was uitgeput door vermoeidheid, maar er niet toe kon besluiten mijn krijsen en jammeren te trotseren en die ook vreesde dat ik ’s nachts door een kindermeid slecht zou worden verzorgd, sliep op het laatst niet meer, juist op een ogenblik dat ze grote behoefte aan slaap had. Toen hij dat zag, tilde Pierret me een avond op eigen gezag uit mijn wieg en nam me mee naar zijn huis, waar hij me een week of drie bij zich hield, nauwelijks slapend, zo vreesde hij voor mij, en me melk en suikerwater te drinken gaf, even bezorgd, toegewijd en zindelijk als een baker. Hij bracht me elke morgen terug naar mijn moeder, ging naar kantoor en vervolgens naar ‘Het Witte Paard’ en iedere avond kwam hij me weer halen terwijl hij me voor het oog van heel de buurt in zijn armen droeg, hij een grote kerel van twee-, drieëntwintig die er zich weinig om bekreunde dat hij opviel. Het laat zich denken dat hij me altijd als een klein kind beschouwde en ik was al een jaar of veertig toen hij nog altijd tegen me praatte als tegen een kleuter.

Hij had al in de eerste dagen van mijn bestaan kennis gemaakt met mijn ouders en wel op een manier waardoor ze dadelijk waren gelieerd. Een familielid van hem woonde in de Rue Meslay, op dezelfde trap als mijn moeder. Deze vrouw had een kind van mijn leeftijd dat ze verwaarloosde en dat, verstoken van haar melk, de hele dag lag te krijsen. Mijn moeder stapte de kamer binnen waar de stakker doodging van gebrek, gaf hem de borst en bleef hem zonder een woord te zeggen helpen. Pierret kwam zijn verwante opzoeken en verraste mijn moeder bij haar bezigheid, hij was vertederd en wijdde zich voor altijd aan haar en de haren.

Toen er tot onze reis naar Spanje was besloten, trof Pierret alle voorbereidselen. Wat mijn moeder ondernam was niet zeer voorzichtig want ze was zeven of acht maanden zwanger. Ze wilde mij meenemen en had van mijn persoontje genoeg ongerief. Maar mijn vader liet weten dat hij enige tijd in Madrid zou blijven en moeder was, geloof ik, achterdochtig en jaloers. Wat ook haar beweegreden was, koppig stond ze erop zich bij hem te voegen en ze liet zich, geloof ik, door de gelegenheid verleiden. Ze kende een vrouw van een legerleverancier die met postpaarden vertrok en haar een plaats in haar kales aanbood om mee te reizen naar Madrid.

De dame had als enige beschermer voor deze gelegenheid een rijknechtje van twaalf jaar. Zo gingen we met elkaar op weg, twee vrouwen, van wie een zwanger, en twee kinderen, van wie ik niet de onredelijkste en ongezeggelijkste was.

Ik geloof niet dat ik verdriet had toen ik scheidde van mijn zuster, die in pension bleef, en mijn nichtje Clotilde; daar ik ze niet alle dagen zag, had ik er geen idee van hoe lang of kort de scheiding, die ik wekelijks meemaakte, zou duren. Ik treurde evenmin om de woning, hoewel die bijna mijn hele universum was en ik daarbuiten nog nauwelijks had bestaan, zelfs niet in gedachten. Wat mijn hart de eerste ogenblikken van de reis ineen deed krimpen, was de gedachte aan mijn pop die ik in die lege woning moest laten, waar ze zich erg zou vervelen.

Het gevoel dat kleine meisjes voor haar pop hebben is echt nogal bizar en was bij mij zo heftig en langdurig dat ik er, zonder het uit te leggen, gemakkelijk een omschrijving van kan geven. Gedurende haar kindertijd vergissen ze zich geen moment volledig in de bestaanswijze van dit inerte wezen, dat ze in handen gestopt krijgen en dat bij haar, om zo te zeggen gelijk met het leven, het moedergevoel tot ontwikkeling moet brengen. Van mezelf herinner ik me tenminste niet ooit te hebben geloofd dat mijn pop een bezield wezen was; toch bezat ik poppen waarvoor ik een echt moederlijke genegenheid had.

Toen het pakken voor de reis naar Spanje was gedaan, was er een lievelingspop die ik ongetwijfeld mee had mogen nemen. Maar dat was niet mijn idee. Het leek me dat ze zou breken of van me afgenomen worden als ik haar niet op mijn kamer liet, en nadat ik haar had uitgekleed en een zeer bewerkelijk nachttoilet had aangetrokken, legde ik haar te slapen in mijn bed en dekte haar met veel zorg toe. De gedachte aan mijn pop achtervolgde me enige tijd, verder heb ik tot de bergen van Asturië niets onthouden van de reis. De verbazing en angst bij het zien van deze hoge bergen voel ik nog. De scherpe bochten in de weg, midden in dit amfitheater van bergen waarvan de toppen de horizon afsloten, bezorgden me ieder ogenblik een benauwende verrassing.

De volgende gebeurtenis zal ik nooit vergeten. Het was een heldere nacht, maar zware bomen hulden van tijd tot tijd de weg in diepe duisternis. Ik zat naast het rijknechtje op de bok. De postiljon hield zijn paarden in, draaide zich om en schreeuwde tegen het knechtje: ‘Zeg tegen de dames dat ze niet bang moeten zijn, ik heb goede paarden.’ Het was niet nodig die woorden aan mijn moeder door te geven, ze had het al gehoord en uit het portier gebogen zag ze even goed als ik drie figuren, twee aan de ene kant van de weg, één daartegenover, ongeveer tien pas van ons af. Ze schenen klein en hielden zich onbeweeglijk. ‘Dieven,’ schreeuwde mijn moeder, ‘postiljon ga niet verder, keer om! Ik zie hun geweren.’

De postiljon, hij was een Fransman, begon te lachen, want dat ze geweren zag bewees wel dat mijn moeder niet wist met wat voor vijanden we van doen hadden. Hij oordeelde het voorzichtiger haar niet uit haar dwaling te helpen, legde de zweep over zijn paarden en reed vastbesloten in gestrekte draf langs de drie onverstoorbare figuren die geen stap opzij deden; ik zag hen duidelijk, zonder dat ik kon zeggen wat het waren. Mijn moeder, die hen zag met grote schrikogen, meende punthoeden te onderscheiden en hield hen voor een soort soldaten. Maar toen de paarden, aangevuurd en op hun beurt hevig geschrokken, een flink stuk hadden afgelegd, liet de postiljon ze stapvoets gaan en steeg af voor een praatje met zijn passagiers. ‘En dames,’ zei hij nog altijd lachend, ‘hebt u hun geweren gezien? Ze hadden vast iets slechts in de zin, want ze bleven zo lang ze ons zagen rechtop staan. Maar ik wist dat mijn paarden geen zotte dingen zouden doen. Als ze ons op die plek omver hadden getrokken, had het er niet best voor ons uitgezien.’ ‘Maar wat waren het dan toch?’ vroeg mijn moeder. ‘Drie grote beren, met uw welnemen, mevrouwtje.’

Een andere keer schrok mijn moeder met minder grond, we waren in een herberg die er toch heel goed uitzag. Mijn moeder riep: ‘Mooi zo, kijk eens wat een propere kamers, ik heb hoop dat we hier kunnen slapen.’ Maar toen ze enkele ogenblikken later de gang opliep slaakte ze een luide gil en kwam ijlings weer binnen. Ze had op de plankenvloer een grote bloedvlek gezien en dat was voor haar genoeg om te geloven dat ze in een moordenaarshol was beland. Ze was een van die vrouwen die, altijd bangelijk omdat ze de dood vrezen, nooit het hoofd verliezen omdat ze om zo te zeggen een geniaal instinct tot zelfbehoud hebben.

Daar ging ze dus, gewapend met een flambouw. Ze wees ons de bloedvlek op de grond, bij een deur waartegen ze haar oor te luisteren legde en ze meende in haar opgewonden verbeelding gekreun te horen. ‘Ik denk vast’, zei ze tegen het rijknechtje, ‘dat daar een Franse soldaat ligt en dat die gemene Spanjaarden de ongelukkige de keel hebben afgesneden.’ En hoewel haar hand beefde, deed ze resoluut de deur open en stond tegenover drie kadavers … het waren pas geslachte varkens.

Hoe verder we kwamen op onze route, hoe vreselijker de aanblik van de oorlog werd. We reden ’s nachts door een dorp dat overdag platgebrand was, van de herberg was alleen nog een kamer met een bank en een tafel over. Er was niets anders te eten dan rauwe uien, waarmee ik me tevreden stelde, maar mijn moeder en haar reisgezellin konden niet besluiten ze aan te roeren.

Ik kan onmogelijk zeggen in welke periode van de Spaanse oorlog wij precies verkeerden. Ik denk dat we in de loop van april 1808 uit Parijs waren vertrokken, want de vreselijke gebeurtenis van de tweede mei barstte los in Madrid toen wij door Spanje trokken op weg daarheen. Ik kan het tijdstip bijna vastleggen, want we hadden een ontmoeting in de buurt van Burgos of Vittoria, met een koningin die niemand anders kan zijn geweest dan de koningin van Etrurië. Welnu, het is bekend dat het vertrek van deze vorstin de eerste oorzaak was van de beweging van 2 mei in Madrid. Daar deze ontmoeting me hevig trof kan ik er enkele bijzonderheden van vertellen. De herberg was een wisselpost en aan de achterzijde van de binnenplaats lag een tamelijk grote tuin, waar de zonnebloemen me aan die van Chaillot deden denken. In een hoekje van het erf stond een kooi met een ekster en die ekster praatte, dat vond ik verbazingwekkend. Hij zei iets in het Spaans dat waarschijnlijk dood aan de Fransen betekende. Ik hoorde alleen het eerste woord duidelijk, dat hij gemaakt en met een waarlijk duivels accent herhaalde, muera, muera … Ik gaf me helemaal geen rekenschap van dit mechanische woordgebruik waarvan de arme vogel de betekenis niet begreep; aangezien hij praatte, moest hij denken en redeneren volgens mij en ik werd erg bang voor een kwade genius van dit slag, die met zijn snavel op de tralies van zijn kooi hakte en steeds herhaalde muera, muera!

Maar een nieuwe gebeurtenis leidde me af. Een groot rijtuig, gevolgd door twee of drie andere, was het erf opgedraaid en ijlings werden de paarden gewisseld. Een vrouw uit het huis droeg me naar het hoofdrijtuig, zeggend: ‘Zie, de koningin!’ Ik was nogal ontroerd want er waren altijd koningen en koninginnen in mijn romans en ik stelde me daarbij buitengewoon mooie, in glans en luxe levende wezens voor. Maar de arme koningin die ik daar zag was gekleed in een wit, naar de toenmalige mode heel strak japonnetje dat geel was van het stof. Haar dochter, die me een jaar of tien leek, was net zo gekleed en ik vond ze allebei erg bruin en nogal lelijk, die indruk heb ik tenminste overgehouden. Eerder vluchtten ze dan dat ze vertrokken en ik hoorde mijn moeder luchthartig zeggen: ‘Weer een koningin die het vege lijf redt.’ Inderdaad redden deze arme koninginnen het vege lijf, Spanje uitleverend aan de vreemdelingen.

In de loop van mei kwamen we in Madrid aan. Mijn moeder vergat haar leed en angsten toen ze mijn vader zag en wat mij betreft, mijn overstelpende vermoeidheid verdween ogenblikkelijk bij het zien van de prachtige vertrekken waar we ons installeerden. We waren in het paleis van de Vredevorst en ik stond volop in mijn tot werkelijkheid geworden sprookjeswereld. Murat bewoonde de benedenverdieping van hetzelfde paleis, het rijkste en gerieflijkste van Madrid. Onze vertrekken lagen geloof ik op de derde verdieping. Ze waren ontzaglijk groot en geheel bespannen met karmijnrode damastzijde. Kroonlijsten, bedden, armstoelen, divans, alles was verguld en scheen me van massief goud, net als in sprookjes.

Maar het was erg vies in dit mooie paleis en deze rijke vertrekken en het wemelde er van de huisdieren, onder andere konijnen die overal rondhuppelden en binnenkwamen zonder dat iemand erop lette. Werden deze rustige gasten, de enige die men niet onteigend had, gewoonlijk tot de vertrekken toegelaten of hadden ze gebruik makend van de algemene bekommering, de keuken verruild voor de salon? Er was een sneeuwwit konijn met robijnrode ogen dat dadelijk erg vertrouwelijk met me deed. Urenlang lag hij te slapen in mijn schoot of op de zoom van mijn jurk, terwijl ik hem mijn mooiste geschiedenissen vertelde.

Ik had al gauw de beschikking over het prachtigste speelgoed van de wereld, poppen, schaapjes, poppenserviezen, bedjes, paardjes, alles met fijn goud, franje, hoezen en lovertjes bedekt; het waren de speeltjes die de Spaanse infanten hadden achtergelaten en al half kapot hadden gemaakt. Fluks voltooide ik het karwei, want het scheen me grotesk en onplezierig speelgoed.

Ik had Murat al gezien in Parijs; ik had met zijn kinderen gespeeld, maar geen enkele herinnering aan hem bewaard. Waarschijnlijk had ik hem als ieder ander in rokjas gezien; in Madrid, bepluimd en met goud behangen, maakte hij grote indruk op me. Misschien had hij enig mishagen geuit toen een van zijn adjudanten in die vreselijke omstandigheden met vrouw en kinderen bij hem kwam en misschien wilden ze dat dat alles in zijn ogen een militair aspect kreeg. Zeker is dat men mij alle keren dat ik aan hem werd gepresenteerd in uniform stak. Dat uniform was een wonder. Toen hij me volstrekt als mijn vader zag uitgemonsterd – of hij me nu echt voor een jongen hield of de schijn wilde wekken zich te vergissen – presenteerde Murat, gevoelig voor deze onschuldige vleierij van mijn moeder, mij lachend aan zijn bezoekers als zijn adjudant en liet hij ons toe tot zijn intieme kring. (…)

Ons verblijf in Madrid duurde hooguit twee maanden en toch scheen het me uiterst lang. Er was geen enkel kind van mijn leeftijd om me mee te verstrooien en vaak was ik een groot deel van de dag alleen. Mijn vader had een bediende, Weber genaamd, die een bovenste beste kerel was, maar deze brave Duitser kende bijna geen woord Frans en sprak in een onverstaanbaar taaltje tegen me. Ik had maar één wens, dat hij in de antichambre bleef en mij alleen liet. Mijn eerste woorden waren dan ook: ‘Weber, ik vind je heus lief, ga weg.’ En Weber, gedwee als een Duitser is, ging inderdaad.

Zodra ik zag dat ik alleen was in die grote vertrekken waarin ik vrij kon rond lopen, ging ik voor de psyché staan en probeerde allerlei toneelhoudingen. Dan nam ik mijn witte konijn en wilde het dier dwingen hetzelfde te doen. Vervolgens richtten het konijn en ik ons tot de personages in de psyché, groetend, dreigend of smekend als in een pantomime. We dansten met hen de bolero, want na de toneeldansen hadden de Spaanse dansen me bekoord en ik aapte de houdingen en bevalligheden na met het gemak waarmee kinderen alles wat ze zien nadoen. Dan vergat ik volledig dat het dansende figuurtje in de spiegel het mijne was en ik was verbaasd dat ze bleef staan als ik bleef staan.

Wanneer ik lang genoeg die zelf ontworpen balletten had gedanst en uitgebeeld, ging ik op het terras zitten dromen. Dit terras, dat zeer breed en mooi was, strekte zich uit langs de gehele voorgevel van het paleis. De balustrade was van wit marmer, als ik me niet vergis, en werd zo heet in de zon dat ik hem niet aan kon raken. Ik was te klein om er overheen te kijken, maar tussen de balusters door kon ik alles wat er op het plein gebeurde onderscheiden. In mijn herinnering is het een prachtig plein. Rondom stonden andere paleizen of grote, mooie huizen, maar een Madrileen zag ik er nooit. Zelfs midden op de dag hing er een troosteloze stilte in en rond het paleis. Op een dag schrikte ik terug voor de stilte en ik riep Weber, die ik op het plein voorbij zag lopen. Weber hoorde me niet, maar een stem die op de mijne leek herhaalde aan het andere eind van het balkon Webers naam.

Die stem stelde me gerust, ik was niet meer alleen; maar omdat ik er nieuwsgierig naar was wie het vermakelijk vond mij na te bootsen, ging ik weer naar binnen met de gedachte daar iemand te vinden. Ik was als gewoonlijk volstrekt alleen. Ik kwam terug op het terras en riep mijn moeder; de stem herhaalde het woord heel zachtjes maar heel duidelijk en dat gaf me veel te denken. Het vreemdst vond ik het om mijn eigen naam herhaald te horen met mijn eigen stem. Er viel me een bizarre verklaring in. Ik was dubbel, er was een andere ik in de buurt die ik zelf niet zien kon, maar die me altijd zag, ik kreeg immers altijd antwoord. Ik vroeg mijn moeder waar degene was die al mijn woorden herhaalde en ze zei: ‘Het is de echo.’ Gelukkig voor mij legde ze niet uit wat de echo was. Ze zei me dat het een stem in de lucht was en de onbekende behield voor mij haar poëzie. Nog verscheidene dagen bleef ik mijn woorden in de wind roepen. Deze stem van de lucht verbaasde me niet meer, maar bekoorde me nog steeds. Ik was voldaan dat ik haar een naam kon geven en naar haar kon roepen: ‘Echo, ben je daar? Hoor je me? Dag, echo!’

Men had me de spoedige komst van een broertje of zusje aangekondigd en al enige dagen zag ik mijn moeder op een chaise-longue liggen. Op een dag stuurde men me naar het terras om te spelen en de glazen deuren van het vertrek gingen dicht. Na een poosje riep mijn vader me en liet me een kindje zien. Ik schonk er nauwelijks aandacht aan. Ik holde naar mijn moeder en in tranen omhelsde ik haar. Ik wilde dat ze tegen me sprak, mijn liefkozingen beantwoordde en toen men mij nogmaals verwijderde om haar rust te geven, was ik lang ontroostbaar, ik meende dat ze dood zou gaan en men het voor mij wilde verbergen. Ik ging weer naar het terras en huilde, het lukte niet mijn belangstelling te wekken voor de nieuwgeborene. Het arme jongetje had zeer bijzonder lichtblauwe ogen. Na veertien dagen was er geen twijfel meer mogelijk, het kind was blind. Men wilde mijn moeder niet positief iets zeggen en liet haar een soort twijfel. Ze voedde hem zelf en hij was amper twee weken toen we ons weer op weg naar Frankrijk moesten begeven, dwars door Spanje dat in brand stond. (…)

2

We vertrokken in de eerste helft van juli. Murat zou in Napels tot koning worden gekroond. Mijn vader had verlof. Ik weet niet of hij Murat tot de grens begeleidde en of wij met hem meereisden. Toch denk ik vanwege het volgende voorval dat hij alleen met tussenpozen bij ons was en zich van tijd tot tijd weer bij Murat voegde. Dit voorval trof me zo, dat het in mijn geheugen gegrift staat; maar omdat ik bijna voortdurend soezerig was van de koorts staat deze herinnering op zichzelf en kan ik de gebeurtenis waarvan ik getuige was niet nader preciseren. Toen ik op een avond bij zonsondergang met mijn moeder aan het raam stond, zagen we hoe de nog lichte hemel door vuurstralen werd doorsneden en mijn moeder zei tegen me: ‘Kijk toch eens, er woedt een veldslag en misschien is je vader daar wel.’

Ik had geen flauw idee wat een echte veldslag was. Wat ik zag kwam me voor als een ontzaglijk vuurwerk, iets lachends en triomfantelijks, een feest of een toernooi. Ik verheugde me over het kanongebulder en de grote vuurbogen. Terwijl ik een onrijp appeltje at was het voor mij of ik een voorstelling bijwoonde. Ik weet niet tegen wie mijn moeder toen zei: ‘Wat zijn kinderen toch gelukkig dat ze nergens weet van hebben!’

Of het nu het gevecht bij Rio Seco was of de inname van Torquemada, zeker is dat ons rijtuig werd gevorderd voor het vervoer van gewonden of van waardevollere personen dan wij en dat we een eind meereden op een kar met bagage, marketentsters en zieke soldaten. Zeker is ook dat we de volgende dag, of de dag daarop, langs een slagveld kwamen en dat ik een uitgestrekte vlakte zag bedekt met vormeloze resten die, in het groot, leken op de slachting die Clotilde en ik in Chaillot en in de Rue Grange-Batelière aanrichtten onder poppen, paarden en wagentjes. Mijn moeder verborg haar gezicht in haar handen en de lucht was bedorven. We kwamen niet zo dicht langs deze sinistere voorwerpen dat ik me rekenschap kon geven van wat er lag en waarom het daar bezaaid was met lorren. Ten slotte stootten we met een wiel op iets dat met een vreemd, krakend geluid brak. Mijn moeder hield me terug op de bodem van de kar om te beletten dat ik keek, het was een lijk. Ik zag er later nog verscheidene hier en daar langs de weg liggen, maar ik was zo ziek dat ik me niet herinner of dit gruwelijke schouwspel veel indruk op me maakte.

In enkele dagen was ons lot wel veranderd. Niet langer het Madrileense paleis, vergulde bedden, Oosterse tapijten en zijden bedgordijnen, maar vuile karren, uitgebrande dorpen, stukgeschoten steden, wegen bezaaid met doden, greppels waarin we een beetje water zochten om onze brandende dorst te lessen en opeens klonters bloed zagen bovendrijven. Bovenal een gruwelijke honger en een schaarste die steeds nijpender werd. Mijn moeder verdroeg het heel moedig, maar kon haar weerzin tegen rauwe uien, onrijpe citroenen en zonnebloempitten niet overwinnen, terwijl ik me daarmee zonder tegenzin tevreden stelde. Wat een voedsel trouwens voor een vrouw die haar kindje zoogt!

We kwamen door een Frans legerkamp, ik weet niet meer waar, en bij de ingang van een tent zagen we een groep soldaten die met veel trek hun soep zaten te eten; mijn moeder duwde me in de kring en bad hen me mee te laten eten uit hun ketel. De brave lui lieten me meteen aanschuiven en eten zoveel ik wilde terwijl ze vertederd glimlachten. De soep leek me voortreffelijk en toen ze voor de helft was opgesmuld zei een van de soldaten enigszins aarzelend tegen mijn moeder: ‘U zou ons zeer verplichten als u mee at, maar dat zou u misschien niet kunnen, de smaak is een beetje sterk.’ Mijn moeder kwam dichterbij en keek in de ketel. Er zat brood en vette bouillon in, maar bovenop dreven verkoolde pitten, de soep was met stompjes kaars bereid.

Aan de grens troffen we blijkbaar mensen die we kenden, ik herinner me een groot diner en beleefdheden die me zeer verveelden. Ik weet niet waarom mijn moeder het in haar hoofd haalde naar Bordeaux terug te willen keren over zee. Misschien was ze gebroken door het vermoeiende gereis met rijtuigen, misschien verbeeldde ze zich, omdat ze altijd haar medische instinct volgde, dat de zeelucht haar en haar kinderen van het gif van het arme Spanje zou verlossen.

Ik weet niet hoelang we de kust volgden; ik viel weer terug in mijn lethargische slaap en van deze overtocht heb ik alleen de herinnering aan vertrek en aankomst bewaard. Toen we eindelijk de Gironde opvoeren, stootten we op ik weet niet wat voor klip en het water begon het ruim binnen te stromen. Eindelijk kwamen we aan land. Het werd tijd, met het schip zonk ook de kales en kloek werd ons een ladder toegeworpen. Ik weet niet wat men deed om het schip te behouden, maar zoveel is zeker, men speelde het klaar. Het duurde verscheidene uren en al die tijd wilde mijn moeder de oever niet verlaten, want mijn vader was, nadat hij ons in veiligheid had gebracht, weer aan boord van het schip gegaan om eerst onze bezittingen te redden en daarna het rijtuig en ten slotte het scheepje. Toen werd ik getroffen door zijn moed, promptheid en kracht. Hoe ervaren de zeelui en de mensen ter plaatse ook waren, ze hadden bewondering voor de vaardige en vastberaden jonge officier, die, nadat hij zijn gezin had gered, zijn schipper niet in de steek wilde laten alvorens diens schuit te hebben gered en die heel deze kleine berging leidde met meer tegenwoordigheid van geest dan zij.

We kwamen in het laatst van augustus op Nohant aan. Het was niet de eerste keer dat ik mijn grootmoeder zag, maar van voor die dag herinner ik me haar niet. Ze scheen me heel groot toe, hoewel ze maar vijf voet was, en met haar blankroze gezicht en indrukwekkende houding, haar onveranderlijke toilet, een bruinzijden japon met verlaagde taille en gladde mouwen, dat ze niet naar de eisen van de empire-mode had willen wijzigen, haar blonde pruik met een toef boven het voorhoofd en haar ronde mutsje, dat van voren een kanten strik had, werd ze voor mij een wezen apart, in niets gelijkend op wat ik kende.

Het was voor het eerst dat we op Nohant werden ontvangen, mijn moeder en ik. Nadat mijn grootmoeder mijn vader had omhelsd wilde ze ook mijn moeder omhelzen maar die weerhield haar met de woorden: ‘Oh, lieve mama, raak ons niet aan, mij niet en die arme kinderen niet. U weet niet wat een ellende we moesten verduren, we zijn allemaal ziek.’

Mijn vader, die altijd optimistisch was, reikte me lachend aan mijn grootmoeder over: ‘Stel je voor,’ zei hij, ‘de kinderen hebben wat pukkels gekregen en Sophie, die een sterke verbeelding heeft, verbeeldt zich dat ze schurft hebben.’

‘Schurft of niet,’ zei mijn grootmoeder en drukte me aan haar hart, ‘ik zal me over dit kind ontfermen.’ Ze droeg me naar haar kamer en zonder enige weerzin tegen mijn gruwelijke toestand legde de uitstekende vrouw, toch zo verfijnd en geaffecteerd, me neer op haar bed. Dit bed en deze kamer waren een paradijs voor me. De muren waren bespannen met gebloemd Perzisch doek en de meubelen waren uit de tijd van Lodewijk de Vijftiende. Het bed, in de vorm van een lijkkoets, met op alle vier de hoeken een grote vederbos, had dubbele gordijnen en een hoeveelheid geschulpte draperieën, hoofdkussens en garneersels waarvan de luxe en fijnheid me verbaasd deden staan. De eerste die ik na mijn grootmoeder zag was een stevige jongen van negen jaar, die met een enorme bos bloemen binnenkwam en me deze vriendschappelijk en opgewekt toewierp. Mijn grootmoeder zei: ‘Dit is Hippolyte, omhels elkaar, kinderen.’ We omhelsden elkaar zonder vragen te stellen en ik heb heel wat jaren met hem doorgebracht zonder te weten dat hij mijn broer was.

Deschartres kreeg ik die dag ook voor het eerst te zien. Hij droeg een kniebroek met witte kousen en nanking slobkousen, een erg lange en breedgesneden hazelnootkleurige rokjas en een vouwpet. Gewichtig kwam hij me onderzoeken en daar hij een erg goede dokter was moesten we hem wel geloven toen hij verklaarde dat ik schurft had. (…)

Maar terwijl ik zienderogen opknapte kwijnde Louis, mijn arme broertje, weg. Mijn moeder rekende het zichzelf aan dat haar kindje wegkwijnde. Ze vreesde dat haar melk hem een gif was en spande zich in weer gezond te worden om hem gezond te kunnen maken. Deschartres gaf haar de raad de eetlust op te wekken en daartoe veel lichaamsbeweging te nemen. In een hoek van de grote tuin van Nohant begon ze terstond aan een tuintje, onder een grote pereboom die er nog staat.

De achtste september was een vrijdag, de arme kleine blinde had lange tijd bij mijn moeder op schoot liggen kreunen, toen werd hij koud en niets kon hem meer verwarmen. Hij bewoog niet meer. Deschartres kwam, nam hem uit mijn moeders armen, hij was dood. De volgende dag werd hij begraven. ’s Avonds, na middernacht, hadden mijn vader en moeder zich teruggetrokken op hun kamer en schreiden samen en toen speelde zich een vreemde scène af, die mijn moeder me twintig jaar later tot in bijzonderheden heeft verteld. Ik had het tafereel slapende bijgewoond.

Ze praatten lange tijd over hun ongeluk en in haar slapeloosheid en tranen raakte mijn moeder gaandeweg zeer geëxalteerd. ‘En nu’, zei ze snikkend, ‘ligt hij onder de grond, het arme kind, en als hij niet dood is? Wat als het niet zijn doodssnik is geweest, maar een stuip, als meneer Deschartres zich heeft vergist? Want hij heeft me tenslotte het kind afgenomen, hij heeft me belet hem nog te wrijven en te warmen.’ Mijn vader bestreed aanvankelijk deze gedachte, maar gaandeweg nam hij haar over en met een blik op zijn klokje zei hij: ‘Er is geen tijd te verliezen, ik moet het kind gaan halen, wees stil, we moeten niemand wakker maken, ik sta ervoor in dat je hem over een uur bij je hebt.’

Meteen staat hij op, kleedt zich aan, doet zachtjes de deuren open, neemt een schop en holt naar het kerkhof, dat naast ons huis ligt, door een muur van de tuin gescheiden; hij loopt naar de pas omgespitte aarde en begint te graven. Het was donker en mijn vader had geen lantaarn meegenomen. Hij kon niet genoeg zien om de kist die hij blootlegde te onderscheiden en pas toen hij hem helemaal had vrijgemaakt, verbaasd dat het zo lang duurde, begreep hij dat de kist te groot was voor een kind. Hij was van een man uit het dorp die een paar dagen eerder was gestorven. Mijn vader moest ernaast graven en vond inderdaad het kleine kistje terug. Een week later zou hij een plaats krijgen naast de boer, in dezelfde aarde die hij had omgewoeld om er het lichaam van zijn zoon aan te ontrukken.

Hij bracht de kleine kist naar mijn moeder en maakte hem gehaast open. De arme kleine was dood, maar mijn moeder wilde hem graag zelf voor het laatst kleertjes aandoen. Men had gebruik gemaakt van haar eerste verslagenheid om haar dit te beletten. De hele volgende dag hield ze hem verborgen op haar kamer, maar ’s nachts, toen alle ijdele hoop was vervlogen, schreef mijn vader met zorg de naam van het kind en de data van zijn geboorte en dood op een stuk papier en legde het tussen twee glasruiten die hij rondom met zegellak afsloot.

Vreemde voorzorgen die hij nam, uiterlijk koelbloedig, maar beheerst door een geëxalteerde smart. Nadat het opschrift in de kist was gelegd, overdekte mijn moeder het kindje met rozeblaadjes, de kist werd weer dichtgespijkerd en naar de tuin gedragen, naar de hoek die mijn moeder zelf onderhield, en aan de voet van de oude pereboom ter aarde besteld.

De volgende dag al sloeg mijn moeder vol vuur aan het tuinieren en mijn vader hielp haar erbij. Het wekte verbazing dat ze zich, ondanks hun droefenis, zo kinderlijk vermaakten. Zij alleen kenden het geheim van hun liefde voor dit stukje grond. Aan de voet van de pereboom hadden ze een grafheuvel opgeworpen waarlangs een paadje spiraalsgewijs omhoogliep, zodat ik naar boven kon klimmen en er gaan zitten. Hoe vaak ben ik inderdaad niet naar boven geklommen, hoe dikwijls heb ik er niet gespeeld en gewerkt zonder te vermoeden dat het een graftombe was! Rondom waren er aardige slingerpaadjes tussen gras en bloemperken en er stonden banken; het was een kindertuin, maar waaraan niets ontbrak, als bij toverslag geschapen in die vijf of zes dagen dat mijn vader, mijn moeder, Hippolyte en ik er met onverflauwde ijver aan werkten, de laatste levensdagen van mijn vader, de vredigste misschien die hij ooit heeft gesmaakt en in hun weemoed de tederste. Ik herinner me dat hij zonder ophouden kruiwagens vol aarde en graszoden aanreed en als hij een vracht ging halen, zette hij ons, Hippolyte en mij, in de kruiwagen terwijl hij met plezier naar ons keek en deed of hij ons om wilde gooien om ons te zien gillen en lachen, al naar we geluimd waren. De pereboom staat er nog altijd. Hij is zelfs zeer mooi en in de lente ontvouwt hij een parasol van bleekrode bloesem boven deze ongeweten grafstede.

Er resten me nog droeve dingen te vertellen en hoewel die me maar in zeer beperkte mate hebben aangedaan, niet meer dan een kind vermag smart te voelen, heb ik ze zo deel zien uitmaken van de herinneringen en gedachten van mijn familie, dat ik mijn hele leven de weerslag ervan heb ondervonden.

Op vrijdag 17 september besteeg mijn vader zijn vreselijke paard Leopardo om een bezoek te brengen aan onze vrienden in La Châtre. Hij bleef voor het diner en bracht er de avond door.

Tegen middernacht begon mijn grootmoeder ongerust te worden, zonder echter iets tegen Deschartres te zeggen met wie ze haar partijtje piket vervolgde, want ze wilde haar zoon omhelzen voor ze ging slapen. Ten slotte sloeg het twaalf uur, ze had zich teruggetrokken in haar kamer, toen ze dacht in huis iets ongewoons te horen. Toch deed men omzichtig en Deschartres, door Saint-Jean geroepen, was zo stil mogelijk naar buiten gegaan. Het was een sombere, regenachtige nacht. Mijn grootmoeder ging alleen op weg, op haar trijpen pantoffeltjes, zonder sjaal. Omdat er enige tijd was verstreken voor de beroering in huis tot haar was doorgedrongen, was Deschartres eerder ter plekke dan zij. Hij was al aan de zijde van mijn arme vader en had de dood al vastgesteld.

Hier volgt de toedracht van het rampzalige ongeluk. Als men het stadje uitrijdt maakt de weg, honderd passen over de brug, een haakse bocht. Op deze plaats, bij de dertiende populier, had men die dag een berg steen en puin laten liggen. Toen mijn vader de brug afreed was hij overgegaan in galop. Hij bereed de noodlottige Leopardo. Bij de kromming van de weg raakte zijn paard in het donker de steenhoop. Het dier viel niet maar, geschrokken en zonder twijfel aangezet door de sporen, richtte het zich met zo’n heftige beweging weer op, dat de ruiter werd afgeworpen en tien voet achterwaarts neerviel. Hij had geen enkele uitwendige verwonding, maar de val had zijn nek gebroken, hij was niet meer. Deschartres heeft me later het verhaal van deze wanhoopsnacht, waarover mijn grootmoeder nooit heeft kunnen praten, gedaan.

Ik weet niet wat zich heeft afgespeeld tot het ogenblik dat mijn moeder het schrikwekkende nieuws vernam. Het was zes uur in de morgen en ik was al op; mijn moeder was bezig zich aan te kleden, ze had een onderrok aan en een wit kamizool en kamde haar haar. Ik zie mijn moeder nog op het ogenblik dat Deschartres zonder kloppen binnenkwam, zo bleek en geschokt dat ze het onmiddellijk begreep. Ik zie nog de plaats in de kamer waar we stonden. In diezelfde kamer die nog steeds de mijne is, schrijf ik deze jammerlijke geschiedenis. Mijn moeder viel neer op een stoel achter het bed. Ik zie nog haar asgrauwe gezicht, haar lange zwarte haar, dat los over haar borst viel en haar blote armen, die ik met kusjes bedekte; ik hoor haar hartverscheurende kreten.

Ik weet niet wat zich verder afspeelde. Ongetwijfeld was ik door die kreten en tranen gebroken. Kinderen hebben niet de kracht om te lijden. Mijn herinneringen beginnen pas een paar dagen later, toen ik in de rouw werd gestoken. Ik had ongetwijfeld nooit zwarte kousen gehad, want deze kousen maakten me heel angstig. Ik beweerde dat men me dode benen aantrok en mijn moeder moest me laten zien dat zij ze ook droeg. Diezelfde dag zag ik mijn grootmoeder, Deschartres, Hippolyte en het hele huis in de rouw. Ze moesten me uitleggen dat het vanwege de dood van mijn vader was en mijn moeder kreeg het zeer te kwaad toen ik zei: ‘Is papa dan vandaag nog steeds dood?’

3

Het huis was in een troosteloze droefenis gedompeld en het dorp ook, want iedereen die mijn vader had gekend had van hem gehouden. In de streek heerste echt verslagenheid om zijn dood. Hippolyte was erg van streek door een schouwspel, dat men voor hem niet zo zorgvuldig verborgen had kunnen houden als voor mij. Hij was al negen en wist nog niet dat mijn vader ook de zijne was. Hij had veel verdriet, maar het beeld van de dood mengde zijn verdriet met een soort angst en ’s nachts deed hij niets dan huilen en schreeuwen. (…)

Wat mij betreft, mijn grootmoeder maakte zich er ongerust over dat ik in afzondering leefde en ze zocht naar een speelgenootje van mijn leeftijd. Juffrouw Julie, grootmoeders kamermeisje, stelde voor haar nichtje mee te brengen, dat maar een half jaar ouder was dan ik, en weldra werd de kleine Ursule in rouw gekleed en meegenomen naar Nohant. Ze heeft er verscheidene jaren samen met mij doorgebracht, later werd ze in de leer gedaan. Ze heeft na mijn huwelijk nog een tijdje mijn huishouding bestierd, daarna trad ze zelf in het huwelijk en ze is altijd in La Châtre blijven wonen. We hebben elkaar dus nooit uit het oog verloren en onze vriendschap, beproefd door de tijd, telt nu veertig jaar: dat is niet gering.

De lieve God had het goed met me voor, want het kind van arme ouders dat met me moest spelen was helemaal geen slaafse ziel. Het kind van de rijke – in verhouding tot Ursule was ik een prinsesje – maakt instinctief misbruik van de voordelen van zijn positie en de kleine dwingeland zou het graag zo draaien, wanneer zijn speelmakkertje met zich laat sollen, dat deze de zweep krijgt in plaats van hijzelf. Mijn moeder verwende me niet, ze had een scherpe tong en haar handen zaten los. Maar in deze dagen van rouw ging het noodzakelijkerwijs haar krachten te boven ieder uur van de dag tegen mijn kindernukken te strijden. Mijn grootmoeder en zij hadden behoefte van me te houden en me te verwennen om troost te vinden voor haar pijn; ik maakte daar natuurlijk misbruik van.

Na de eerste vreugde over Ursules komst, ze beviel me meteen, kwam mijn bazigheid terug en wilde ik haar naar mijn pijpen laten dansen. God zij dank liet Ursule zich niet onder het juk brengen. Ze was opgeruimd, bedrijvig en zo’n babbelkous dat ze voor lange tijd de bijnaam Snaterbekje kreeg.

We bleven twee of drie jaar op Nohant, mijn grootmoeder dacht er niet aan naar Parijs terug te keren en mijn moeder kon niet de beslissing nemen die men wenste. Mijn grootmoeder wilde dat mijn opvoeding helemaal aan haar werd toevertrouwd en ik haar niet meer verliet. Mijn moeder kon Caroline niet in de steek laten en niet besluiten definitief van een van haar dochters te scheiden. Mijn oom de Beaumont kwam een zomer op Nohant om mijn moeder te helpen bij het nemen van dit besluit, dat hij noodzakelijk achtte voor het geluk van mijn grootmoeder en van mij; want toen de balans was opgemaakt restte mijn moeder slechts vijfentwintighonderd frank per jaar, niet genoeg om haar twee kinderen een schitterende opvoeding te geven. Mijn grootmoeder hechtte met de dag meer aan me omdat ik sprekend op mijn vader leek. Dikwijls noemde ze me Maurice en zei mijn zoon wanneer ze over mij sprak.

Vaak heb ik mijn moeder in mijn aanwezigheid het probleem horen opwerpen: ‘Zal mijn kind hier op Nohant gelukkiger zijn dan samen met mij?’ Wanneer ze met oom de Beaumont, die er sterk bij haar op aandrong te zwichten, over mijn toekomst sprak, was ik, zonder het te laten merken, een en al oor.

Zodra ik met haar alleen was overlaadde ik haar met liefkozingen en smeekte me niet voor geld weg te geven aan mijn grootmoeder; toch hield ik van die zachte grootmama, die alleen tedere dingen tegen me zei; maar het was niet te vergelijken met de hartstochtelijke liefde die ik voor mijn moeder begon te voelen en die mijn leven heeft beheerst tot een periode waarin omstandigheden die sterker waren dan ik me deden aarzelen tussen deze twee moeders, jaloers op elkaar om mij zoals vroeger om mijn vader.

Wanneer Ursule zag dat ik huilde bij het idee zonder mijn moeder bij mijn grootmama te blijven zei ze: ‘Het is toch leuk een groot huis te hebben en zo’n grote tuin om in te wandelen en rijtuigen en jurken en alle dagen lekkere dingen om te eten. En waar komt dat allemaal vandaan? Van de rijkelijkheid. Je moet dus niet huilen, want bij je grootmama zul je altijd een gouden tijd hebben en altijd rijkelijkheid.’ Maar ik loop enigszins op de zaken vooruit: ik zal zeven of acht zijn geweest toen de kwestie van de rijkdom zo werd gesteld.

Allereerst moet ik zeggen hoe mijn moeder en mijn grootmoeder met elkaar leefden, deze twee vrouwen die evenzeer door haar gestel van elkaar verschilden als door haar opvoeding en haar gewoonten. Waarlijk, ze waren als type de twee uitersten van onze sekse: de een blond, deftig, kalm en waardig in haar manieren, een echte Saksische uit een adellijk geslacht; de ander donker, bleek en vurig, met de natuur van een Spaanse, jaloers, hartstochtelijk, opvliegend en zwak, gemeen en goed tegelijk. Niet dan met dodelijke tegenzin hadden deze twee wezens, wier aard en situatie zo tegengesteld waren, elkaar geaccepteerd en toen mijn vader nog leefde hadden ze te veel om zijn liefde getwist om elkaar niet een beetje te haten. Na zijn dood bracht de smart haar dichter tot elkaar. Mijn grootmoeder sloeg mijn moeder dikwijls met een soort nieuwsgierigheid gade, zich afvragend waarom mijn vader zoveel van haar had gehouden. Op Nohant ontdekte ze weldra wat de kracht was en de aantrekkelijkheid van deze onontwikkelde natuur. Mijn moeder was door gebrek aan opleiding een gemankeerd groot kunstenares. Ik weet niet wat haar het meest zou hebben gelegen, ze had voor alle kunsten en ambachten een wonderbaarlijke geschiktheid. Ze kon niet eens noten lezen maar bezat een verrukkelijke stem, onvergelijkelijk licht en helder en mijn grootmoeder, die een groot musicienne was, schiep behagen in haar zang. Toen mijn moeder niet wist hoe de lange dagen op Nohant te vullen, begon ze te tekenen, hoewel ze nog nooit een potlood had aangeraakt. Ze begon in inkt en gouache portretten te maken, die gelijkend waren en in hun naïviteit bevallig en charmant. Ze maakte al onze japonnen en hoeden zelf, geen wonder, ze was lange tijd hoedenmaakster geweest, maar het was uniek hoe prompt, smaakvol en fris ontwerp en uitvoering waren. Ze durfde alles en alles lukte haar. Ze had schoenen, meubelen en sloten gemaakt als het had gemoeten. Mijn grootmoeder zei vaak dat ze kon toveren en daar stak iets in. Ze had zoveel natuurlijk vernuft dat ze kon fonkelen wanneer haar verlegenheid, die tegenover bepaalde mensen ongemeen groot was, haar niet verlamde. Nooit heb ik iemand horen spotten en kritiseren zoals zij kon doen. Ze pronkte niet met haar intelligentie, van haar schoonheid was ze zeker, zonder er prat op te gaan en ze zei naïef dat ze nooit afgunstig was geweest op de schoonheid van anderen omdat ze vond in dat opzicht goed bedeeld te zijn.

Met dat alles, het dient gezegd, was er geen moeilijker mens om mee om te gaan dan zij. In haar laatste jaren speelde ik het klaar, maar niet zonder pijn en zonder leed. Ze was opvliegend en om haar te kalmeren moest je veinzen geprikkeld te zijn. Zachtheid en geduld tergden haar, stilte maakte haar gek en juist omdat ik haar te veel eerbiedigde heb ik haar lange tijd onrechtvaardig tegenover mij gezien.

Ze was een vat vol tegenstrijdigheden, om die reden is ze veel bemind en veel gehaat; om die reden heeft ze zelf veel bemind en gehaat. In zeker opzicht heb ik veel van haar, zij het minder goed en minder ruw, ik ben een zwakkere of vertekende afdruk, door de natuur of door de opvoeding. Ik ben niet in staat tot haar rancunes noch tot haar uitbarstingen.

Het laat zich denken dat ik tijd nodig heb gehad om een zo bijzondere, zo tegenstrijdige natuur te leren waarderen, te meer daar we na mijn kindertijd weinig tezamen hebben geleefd. Ik ben geen betere vrouw dan een ander, maar voor haar was ik echt goed en ik gehoorzaamde zonder vrees, hoe ruw ze ook was. Terwijl ik voor anderen een onuitstaanbaar kind was, was ik bij haar gedwee voor mijn plezier.

Hoe zijn we geschapen? Indien mijn grootmoeder maar met een honderdste van die ondoordachte ruwheid tegen me was opgetreden, zou ik volledig in opstand zijn gekomen. Toch vreesde ik haar veel meer en één woord deed me verbleken; maar de minste onrechtvaardigheid had ik haar niet vergeven, terwijl de onrechtvaardigheden van mijn moeder langs me heengingen en mijn liefde nog deden toenemen.

Op een dag als zovele speelde ik met Ursule en Hippolyte in haar kamer, terwijl zij zat te tekenen. Ze ging zo op in haar werk dat ze onze gebruikelijke herrie niet hoorde. We hadden een spel gevonden dat onze verbeelding op hol bracht. We moesten de rivier oversteken. Die rivier was met krijt op de tegelvloer getekend en slingerde met duizend bochten door de grote kamer. We kwamen bij onze rivier, Ursule en ik, op een plek met fijn gras en zacht zand. Ursule keek eerst hoe diep het was, toen riep ze tegen me: ‘Hier kunt u het wel wagen, het water zal niet hoger komen dan uw knieën.’ Kinderen zeggen u tegen elkaar bij dit soort toneelspel. Ze zouden niet in hun spel geloven als ze elkaar gewoon met je en jou aanspraken.

‘Onze schoenen mogen niet nat worden,’ zei ik. ‘We moeten er zuinig op zijn, want het is nog een heel eind.’ Nauwelijks had ik mijn schoenen uit of de koude tegelvloer voelde echt aan als water en daar ploeterden Ursule en ik al door de beek. Hippolyte verzon iets om de illusie te versterken, hij pakte de waterkruik, goot haar leeg en maakte zo een bergstroom en een waterval. Het leek ons een uitzinnig bedenksel. Eindelijk trok ons gelach en gegil mijn moeders aandacht. Ze werd echt kwaad, vooral op mij, die toch al verkouden was; ze pakte me bij de arm, bestrafte me met harde hand en nadat ze me stevig had beknord en mijn schoenen weer had aangetrokken, joeg ze Hippolyte naar zijn kamer en werden Ursule en ik voor straf in de hoek gezet. Dat was de onvoorziene en dramatische ontknoping van onze voorstelling en het doek viel over echte snikken en gillen. Toen mijn moeder zag dat ik net als de vorige keren wanhopig was onder haar toorn, troostte ze me met duizend liefkozingen.

Om terug te komen op de verhoudingen tussen mijn moeder en mijn grootmoeder na de dood van mijn vader, moet ik zeggen dat het soort natuurlijke antipathie die ze voor elkaar hadden nooit geheel werd overwonnen, of liever, bij tussenpozen wel, waarop dan weer vrij heftige reacties volgden. Van verre haatten ze elkaar en konden ze zich niet weerhouden kwaad van de ander te spreken. Van nabij konden ze zich niet weerhouden behagen in elkaar te scheppen, want elk had een machtige bekoorlijkheid, tegengesteld aan die van de ander. De vooroordelen van mijn grootmoeder waren niet die van haarzelf maar van haar entourage. Als mijn moeder afwezig was leverde ze haar over aan de banvloek van haar oude vriendinnen en leek ze zich te willen rechtvaardigen haar in de intieme kring opgenomen en als haar dochter behandeld te hebben. Die oude gravinnen waren voor mijn moeder de beesten uit de Apocalyps, ze zette ze met zoveel verve en venijn neer dat zelfs mijn grootmoeder in weerwil van zichzelf erom moest lachen.

Deschartres, het dient gezegd, was de voornaamste hinderpaal voor een volledige toenadering. Hij vergaf het mijn moeder niet dat zij de overhand had gekregen toen hij er aanspraak op maakte geest en hart van zijn dierbare Maurice te beïnvloeden. Te pas en te onpas sprak hij haar tegen en probeerde hij haar lastig te vallen; dan kreeg hij berouw en spande zich in zijn grofheden goed te maken met onhandige en belachelijke voorkomendheden. Het leek soms of hij verliefd op haar was. En wie weet was hij het.

’s Avonds speelden ze met hun drieën kaart en Deschartres, die beweerde in alle spelen uit te blinken maar een zeer slecht speler was, verloor altijd. Ik herinner me dat hij op een avond, getergd toen mijn moeder hem koppig overtroefde, zijn kaarten ziedend van woede op tafel smeet met de woorden: ‘Men zou u de kaarten in het gezicht moeten gooien, dat zou u leren zo slecht te spelen en toch te winnen!’ Kwaad stond mijn moeder op en zou wat terugzeggen toen mijn grootmama met haar voorname kalmte en zachte stem zei: ‘Deschartres, ik verzeker u dat ik in dat geval u een stevige oorvijg zou toedienen.’

Deze op vreedzame toon geuite bedreiging met een oorvijg en nog wel een stevige oorvijg, die moest komen van die mooie, half verlamde hand, zo zwak dat ze nauwelijks haar kaarten kon vasthouden, was het komiekste dat zich denken laat. Mijn moeder schoot dan ook onbedaarlijk in de lach en ging weer zitten, niet bij machte iets toe te voegen aan de ontsteltenis en gekrenktheid van de arme pedagoog.

Maar dit voorval vond plaats lang na mijn vaders dood. Jaren verstreken dat er in dit in rouw gedompelde huis slechts kindergelach werd gehoord.

Het was een tijd waarin men zo’n misbruik maakte van geneesmiddelen, dat ik me had aangewend nooit te klagen over mijn kleine ongesteldheden. Toen ik was overgedragen aan Deschartres en zijn wetenschap werd ik werkelijk het slachtoffer van zijn systeem dat inhield te pas en te onpas een braakmiddel te geven. Hij was een bekwaam chirurgijn, maar van de geneeskunst begreep hij niets. Zag ik witjes, had ik hoofdpijn, het was de gal en snel het braakmiddel. Mijn moeder daarentegen geloofde aan wormen, dat was nog iets waar de geneeskunst in die tijd zich om bekommerde. Alle kinderen hadden wormen en werden volgestopt met wormenverdrijvende middeltjes, afschuwelijke zwarte drankjes die hen misselijk maakten en de eetlust benamen. Dan werd er om de eetlust weer op te wekken rabarberwortel toegediend. En had ik vervolgens een muggebeet, dan geloofde mijn moeder dat de schurft terugkwam en opnieuw ging er zwavel door al mijn eten. Kortom, het was voortdurend slikken en de generatie waartoe ik behoor moet wel ijzersterk zijn geweest dat ze alle zorgen voor haar behoud overleefde.

Ik was bijna vijf toen ik leerde schrijven. Mijn moeder liet me bladzijden vol ophalen en neerhalen maken. Maar daar ze zelf met hanepoten schreef, zou ik voor ik mijn handtekening kon zetten heel wat papier hebben volgeklad als ik niet had verkozen zelf een middel te zoeken om mijn gedachten in wat voor tekens ook uit te drukken. Ik vond het zeer vervelend alle dagen een alfabet over te schrijven en grote letters te trekken in dikke en dunne halen. Ik was vol ongeduld om zinnen te schrijven en in mijn uren van verpozing, die zoals men kan geloven lang waren, oefende ik me in het schrijven van brieven aan Ursule, Hippolyte en mijn moeder. Maar ik liet ze niet zien uit vrees dat men me zou verbieden hiermee mijn hand te bederven. Ik speelde het weldra klaar een spelling voor eigen gebruik te maken. Deze was zeer vereenvoudigd en wemelde van de hiërogliefen. Grootmoeder kreeg een van deze brieven in handen en vond hem erg koddig. Ze beweerde dat het een wonder was te zien hoe het me gelukt was met deze barbaarse middelen mijn gedachtetjes uit te drukken en ze ried mijn moeder me op mijn eentje te laten krabbelen zoveel ik wilde.

Het behangselpapier in onze kamer hield me erg bezig. Boven elke deur was een medaillon met een vrouwenfiguurtje. Ze waren niet eender. ’s Morgens bij het wakker worden zag ik een dansende nimf of Flora. Ze beviel me enorm; het leek alsof ze me toelachte en uitnodigde op te staan en samen met haar te gaan rennen en dartelen. Het figuurtje ertegenover had een heel andere uitdrukking. Ze lachte niet en danste niet. Het was een ernstige bacchante. Misschien stelden deze twee figuren de Lente en de Herfst voor. In mijn brein vormden ze het scherpe contrast tussen vrolijkheid en treurnis, welwillendheid en gestrengheid.

Mijn bedje stond zo tegen de muur dat ik het figuurtje dat me kwelde niet zag. Daar echter niemand iets van mijn vooringenomenheid wist, verplaatste mijn moeder toen het winter werd mijn bed dichter naar de schoorsteen en daar lag ik met mijn rug naar mijn geliefde nimf en zag alleen de geduchte priesteres van Bacchus. Ik stopte mijn hoofd onder de dekens om haar niet te zien bij het inslapen. Het was nutteloos, midden in de nacht maakte ze zich los uit het medaillon, liet zich langs de deur omlaag glijden, werd even groot als in het echt zoals kinderen zeggen, liep naar de deur ertegenover en probeerde de aardige nimf uit haar medaillon te rukken.

’s Morgens bij het wakker worden zag ik de bacchante en niet de nimf tegenover me en daar ik me er geen rekenschap van gaf dat mijn bed een andere plaats had gekregen, meende ik een ogenblik dat die twee persoontjes zich hadden vergist bij terugkeer naar haar medaillon en van deur hadden gewisseld; maar deze zinsbegoocheling loste op bij de eerste zonnestralen en overdag dacht ik er niet meer aan.

’s Avonds kwam mijn bekommering terug en zo ging het geruime tijd. Zolang het dag was kon ik deze twee gekleurde figuurtjes op het behang niet voor vol aanzien, maar de eerste schaduwen van de nacht brachten mijn brein in verwarring en ik durfde niet meer alleen in de kamer te blijven. Ik zei niets, want mijn grootmoeder dreef de spot met bloodaards en ik vreesde dat mijn zotheid haar ter ore zou komen; maar ik was al bijna acht toen ik nog altijd niet rustig naar de bacchante kon kijken voor ik insliep. Het is onvoorstelbaar wat een bizarrerieën en ontroeringen er in een kinderbolletje verborgen zijn.

Het verblijf op Nohant van mijn oud-oom, de eerwaarde de Beaumont, was voor mijn twee moeders een grote troost, een soort terugkeer tot het leven. Hij was een opgeruimd man, een beetje luchthartig, zoals vrijgezellen zijn, en de knapste oude man die ik van mijn leven heb gezien. In die tijd droeg hij nog steeds een zwaar bepoederde pruik met een staart naar Pruisische mode. Hij had altijd een zwartsatijnen kuitbroek aan en schoenen met gespen en als hij over zijn rokjas zijn grote, geborduurde en gewatteerde pelerinemantel van paarse zij aantrok, had hij het plechtig voorkomen van een familieportret.

Hij hield van een goed leventje en zijn thuis had een oude comfortabele luxe; zijn dis was even geraffineerd als zijn eetlust. Ik heb vaak aan hem gedacht toen ik in Consuelo het portret van een kanunnik schetste dat in de smaak is gevallen. Hier moet gezegd dat op deze wijze getekende portretten geen portretten meer zijn; daarom, wanneer ze kwetsend schijnen voor hen die zich erin menen te herkennen, is men onrechtvaardig tegenover de auteur en zichzelf. Een romanportret, wil het enige waarde hebben, is altijd een fantasiefiguur. De mens is zo weinig logisch, in werkelijkheid zo’n vat vol tegenstrijdigheden, dat het onmogelijk en geheel en al onverdedigbaar zou zijn een werkelijk mens te schilderen in een kunstwerk. Ik maak deze opmerking om er later niet meer op terug te komen; ze is zelfs niet nodig voor het verband dat men zou kunnen leggen tussen mijn oom de Beaumont en mijn kanunnik uit Consuelo, want ik heb een kuise kanunnik geschilderd en mijn oud-oom beroemde zich juist op het tegendeel. Hij had ten opzichte van vrouwen geen enkel vooroordeel. Mits ze mooi en lief waren vroeg hij haar geen rekenschap van afkomst of verleden. Hij had mijn moeder dan ook helemaal aanvaard en toonde haar zijn hele leven een vaderlijke genegenheid.

De lichtzinnigheid van deze beminnelijke oude man deed dus in ons huiselijke bestaan vol bitterheid weldadig aan en ik heb vaak opgemerkt dat in goede mensen alles goed is, zelfs hun schijnbare gebreken. Al gauw leefden we dankzij hem wat op. Hij was zo geestig, zat zo boordevol ideeën en kon zo wellevend vertellen, spotten en anderen vermaken terwijl hij zichzelf vermaakte, dat hij onweerstaanbaar was. Hij verzon het plan om ons voor de naamdag van mijn grootmoeder een komediestukje te laten opvoeren en deze verrassing werd haar lang van te voren bereid. Het grote vertrek dat als antichambre dienst deed van mijn moeders slaapkamer en waar mijn grootmoeder, die bijna nooit meer boven kwam, ons niet gauw bij onze toebereidselen zou verrassen, werd omgebouwd tot een toneelzaal. Oom sneed, lijmde en schilderde zelf de decors. Hij maakte het stuk en leerde ons onze rollen, versjes en gebaren. Hij belaste zich met de taak van souffleur en Deschartres met zijn fluit fungeerde als orkest. Er werd vastgesteld dat ik de Spaanse bolero niet was vergeten, hoewel ik hem bijna drie jaar niet had hoeven dansen. Ik werd dus in mijn eentje belast met de balletpartij en het geheel slaagde wonderwel. Ik eindigde mijn ballet met enkele geïmproviseerde luchtsprongen en pirouettes, die mijn grootmoeder deden schateren. Dat was alles wat we wilden, want de arme vrouw had in geen drie jaar ook maar geglimlacht.

In dezelfde periode begon mijn grootmoeder me muziekonderwijs te geven. Ik ging op de grond zitten onder het oude clavecimbel, waar ik van Brillant, haar lievelingshond, een hoekje van het tapijt met hem mocht delen en daar zou ik mijn leven hebben doorgebracht, zo bekoorden mij haar beverige stem en de schelle klank van het spinet. Later, toen ik leermeesters kreeg, begreep ik niets meer van muziek en ging deze studie me tegenstaan, ik dacht dat ik er niet geschikt voor was. Maar sindsdien heb ik wel gevoeld dat de fout meer bij de meesters lag dan bij mij. En als alleen mijn grootmoeder zich in mijn studie had gemengd was ik musicienne geweest, want ik had er aanleg voor, en ik begrijp het schone dat in die kunst me meer dan in alle andere aangrijpt en vervoert.

Soms las mijn moeder ons hardop fragmenten voor uit de romans van mevrouw de Genlis, deze goede, al te zeer vergeten dame die werkelijk talent had. Er bestaat van haar een roman, uitgekomen tijdens de Restauratie, één van haar laatste geloof ik, waarvan ik nadien nooit meer heb horen spreken. De titel luidt De Battuéca’s, en het boek is uitgesproken socialistisch. De Battuéca’s zijn een kleine stam die, in werkelijkheid of in de verbeelding, heeft geleefd in een door ontoegankelijke bergen omringde vallei in Spanje. Het is een kleine, landelijke republiek, waar de wetten van een naïef ideaal heersen.

De naïeve redeneringen van de Battuéca’s bekoorden me en, eigenaardig genoeg, heb ik misschien aan mevrouw de Genlis, de gouvernante en vriendin van Louis-Philippe, mijn eerste socialistische en democratische instincten te danken.

Maar ik vergis me, die heb ik aan mijn uitzonderlijke positie te danken, aan mijn geboorte om zo te zeggen door twee klassen geschraagd, aan mijn liefde voor mijn moeder, die werd tegengewerkt en gebroken door vooroordelen die me deden lijden voor ik ze kon begrijpen. Ik dank ze ook aan mijn opvoeding die afwisselend filosofisch en godsdienstig was, aan alle contrasten die mijn leven me vanaf mijn prilste jaren heeft geboden. Ik ben dus democrate geweest niet alleen omdat het bloed van mijn moeder in mijn aderen vloeit, maar ook door de strijd die deze afkomst uit het volk heeft losgemaakt in mijn hart en mijn bestaan, en als boeken uitwerking op me hebben gehad, komt dat alleen doordat hun strekking mijn streven bevestigde en heiligde.

Ik weet niet of mijn moeder voedsel wilde geven aan mijn verbeelding toen ze zelf een kinderlijke maar voor mij heerlijke schepping verzon die me lange tijd in verrukking bracht. Hier volgt ze.

Er was op ons terrein een klein bos aangeplant van hagen, essen, linden, esdoorns en seringen. Mijn moeder koos een plek waar een bochtig laantje als het ware doodliep. Daar werd onder de seringen en meidoorns een bank neergezet. Mijn moeder ging er zitten handwerken en wij namen onze spelen mee, vooral keitjes en stenen om huizen te bouwen en Ursule en ik gaven deze bouwwerken pompeuze namen, het kasteel van de fee, het paleis van Doornroosje, enz. Toen mijn moeder zag dat we het niet klaarspeelden in die grove bouwsels onze dromen te verwerkelijken, liet ze op een dag haar handwerk liggen en was van de partij. ‘Halen jullie die lelijke kalkstenen en puinbrokken weg. Ga eerst stenen voor me zoeken die dik onder het mos zitten en roze en groene kiezels en schelpen en het moet er allemaal aardig uitzien of ik meng me er niet in.’

Nu hadden we thuis een ezel, de braafste ezel die ik ooit heb gekend; ik weet niet of hij in zijn jeugd zoals zijn soortgenoten ondeugend is geweest, maar hij was oud, erg oud, hij had geen wrok en kuren meer. Hij stapte voort met deftige, afgemeten pas; uit eerbied voor zijn hoge leeftijd en goede diensten kreeg hij nooit slaag of verwijten en hij mocht dan de onberispelijkste aller ezels zijn, hij was ook de gelukkigste en meest geachte, kan men zeggen. Ursule en ik werden ieder in een van zijn tenen korven gezet en zo reisden we op zijn flanken zonder dat hij er ooit aan dacht zich van ons te ontdoen.

Maar ik dwaal af. De ezel werd door ons gevorderd en bracht ons iedere dag in zijn manden een voorraad stenen voor ons bouwwerk. Mijn moeder zocht de mooiste en eigenaardigste uit en toen het materiaal was verzameld, begon ze voor onze ogen met haar kleine, sterke en vlijtige handen te bouwen, geen huis, geen kasteel, maar een grotwerk.

Een grot! Daar hadden we geen idee van. De onze werd nauwelijks vijf voet hoog en ongeveer drie voet diep, maar afmetingen betekenen niets voor kinderen, ze hebben het vermogen in het groot te zien.

Het was allemaal erg aardig, men zal me nooit van het tegendeel overtuigen. Niets dan uitgezochte kiezels in heldere, harmoniërende kleuren, stenen bedekt met fijn, zijdeachtig mos, fraaie schelpen, van boven slingers van klimop en graszoden rondom. Maar het was niet voldoende, er moesten nog een bron en een waterval komen, want een grot zonder levend water is een lichaam zonder ziel. Nu liep er door het bos niet het minste stroompje. Maar mijn moeder ging voor zo’n kleinigheid niet opzij. Een grote aarden pot met groengeglazuurde bodem, die voor de wasjes diende, werd in de grot tot de rand ingegraven, aan het oog onttrokken door planten en bloemen, en gevuld met klaar water dat we iedere dag met veel zorg verversten. ‘Maar de waterval!’ vroegen we vol vuur. ‘Morgen zullen jullie je waterval hebben,’ zei mijn moeder, ‘maar jullie mogen niet naar de grot voor ik jullie laat roepen.’

Op het afgesproken uur kwam mijn moeder ons halen. Ze klapte driemaal in haar handen, waarop de waterval vanaf een hoogte van twee voet in het bassin stroomde, dat gevormd werd door de aarden pot, enkele minuten een kristallen watervlak bood en ophield … toen al het water uit de vaas die mijn kindermeid, verborgen achter de grot, door een holle vliertak leegschonk, opgebruikt was. De illusie duurde dus kort, maar was volledig, heerlijk geweest, en ik geloof niet dat mijn verrassing en bewondering groter waren toen ik later de watervallen in de Alpen en de Pyreneeën zag.

Toen onze grot de hoogste staat van volmaaktheid had bereikt, gingen we naar mijn grootmoeder, daar ze het werk nog niet had gezien, met de plechtige bede ons in het bos met een bezoek te vereren en we schikten alles om haar de verrassing van de waterval te bereiden. We verbeeldden ons dat ze verrukt zou zijn, maar of ze het nu kinderachtig vond of die dag ten aanzien van mijn moeder slecht gedisponeerd was, ze stak de draak met ons in plaats van ons meesterwerk te bewonderen en we oogstten met onze pot als bassin – toch hadden we er voor haar feestelijke ontvangst visjes ingedaan – meer spot dan loftuitingen. Maar ik was onthutst want niets ter wereld scheen me mooier dan onze betoverde grot en ik leed werkelijk wanneer men zich inspande mij een illusie te ontnemen.

Ten slotte waren de familiezaken geregeld en tekende mijn moeder de verbintenis waarbij ze mij aan mijn grootmoeder liet, die zich volstrekt met mijn opvoeding wilde belasten. Ik had zo’n heftige tegenzin getoond tegen dit convenant dat men er toen het eenmaal was aangenomen niet meer met me over sprak. Men kwam overeen me geleidelijk van mijn moeder los te weken, zonder dat ik het zou merken, en om te beginnen vertrok ze alleen naar Parijs, vol ongeduld om Caroline terug te zien.

Aangezien ik twee weken later met mijn grootmoeder naar Parijs zou gaan en zelf zag dat het rijtuig en de bagage al in orde werden gebracht, was ik niet al te geschrokken of verdrietig. Men zei me dat ik in Parijs vlak bij mijn moedertje zou wonen en haar alle dagen zou zien. Toch werd ik door een soort angst overvallen toen ik zonder haar achterbleef in dat huis, dat me weer groot toescheen als in de eerste dagen die ik er had doorgebracht.

Toen mijn grootmoeder merkte dat het me zwaar te moede was, spande ze zich in me met werk af te leiden. Ze gaf me les en toonde zich veel toegeeflijker dan mijn moeder wanneer ik moest schrijven en mijn fabels opzeggen. Welnu, het hart van een kind is een al even eigenaardig en inconsequent wereldje als dat van de mens zelf. Ik vond mijn grootmoeder in haar zachtheid strenger en schrikwekkender dan mijn moeder in haar ongebreidelde hartstocht. Tot dan toe had ik van haar gehouden en me vertrouwelijk en aanhalig met haar betoond. Vanaf dat ogenblik werd ik in haar aanwezigheid koud en terughoudend en dat heeft lang geduurd.

Ze behandelde me niet genoeg als een kind, zo graag wenste ze me houding bij te brengen en me de onoverkomelijke laksheid van mijn natuur, die mijn moeder nooit volhardend had onderdrukt, af te leren. Verboden was over de grond te rollen, luidruchtig te lachen en Berrichons praten. Geboden was mijn rug rechten, handschoenen dragen, stil zijn of zachtjes met Ursulette in een hoekje fluisteren. Verboden was een voet in de keuken zetten en de bedienden tutoyeren, opdat ze zouden afleren mij te tutoyeren. Verboden was eveneens grootmama tutoyeren. Verboden was zelfs ú tegen haar zeggen. Geboden was haar in de derde persoon aanspreken: ‘Veroorlooft grootmama mij naar de tuin te gaan?’

Ze hield er niet genoeg rekening mee dat een generatie ons scheidde en er een enorme afstand in leeftijd was. De natuur vergist zich niet en ondanks mijn grootmoeders oneindige goedheid en grenzeloze weldaden toen ze me opvoedde, zeg ik zonder aarzelen: een oude en gebrekkige voorouder kan geen moeder zijn en wanneer een oude vrouw de volstrekte leiding heeft over een jong kind gaat dat elk ogenblik dwars tegen de natuur in. In haar sombere, geparfumeerde kamer kreeg ik hoofdpijn en geeuwkrampen. Ze vreesde hitte, kou, tocht, een zonnestraaltje. Het leek me of ze me samen met haar in een grote doos wegsloot wanneer ze zei: ‘Zoek een rustig vermaak.’ En wanneer ik met haar in de tuin was, week ik niet van haar zijde omdat ze me al het gevoel had weten in te boezemen consideratie met haar te hebben. Ze liep moeizaam, ik bleef dichtbij haar om haar snuifdoos of haar handschoen op te rapen, die ze vaak liet vallen en niet kon oprapen omdat ze niet kon bukken, want ik heb nooit een kwijnender en krachtelozer lichaam gezien. Deze onmacht te bewegen maakte me kregelig. Ik was verschrikkelijk bang dat ik net als zij zou worden en wanneer ze verordonneerde dat ik aan haar zijde rusteloos noch lawaaiig mocht zijn, leek het me of ze me beval dood te zijn. Kortom, met al mijn instincten verafschuwde ik dit verschil in gestel en ik heb pas echt van mijn grootmoeder gehouden toen ik kon redeneren.