Kaat Schaubroeck

Een verpletterend gevoel van verantwoordelijkheid

Waarom ouders zich altijd schuldig voelen

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Kaat Schaubroeck, 2010

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Michael Schmitt/First Light

isbn 978 90 445 3471 9

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Hoofdstuk 1
==

Een grote rode knop

Waarom schuldgevoelens ons op het rechte pad houden en ons toch de verkeerde kant uit sturen.

‘Schuldgevoel is een bron van veel schrijversgeluk, omdat het bijna altijd onterecht is.’ (Renate Dorrestein)

Een luchtig stukje

Het begint met een woord. Schuldgevoel. Het valt één keer, twintig keer, voortdurend eigenlijk. Het kronkelt als een rode draad door alle gesprekken: ‘Ik voel me zo schuldig’, ‘Ik kan het mezelf nooit vergeven’, ‘Ik ben een slechte moeder’. Soms lijkt het of het uit alle bedrijven en huizen opborrelt, als een fontein van ouderlijke zorgen. Het is de motor van veel van onze offers, van onze jacht en onze bezorgdheid, en ja, ook van redelijk wat aankopen in de speelgoedwinkel. Het maakt ons kwetsbaar, en weerloos. Daphne Deckers heeft dat mooi beschreven: ‘Ergens op mijn buik, diep verscholen onder mijn kleding, zit een grote rode knop met daarop de “S” van Schuldgevoel. Hoewel ik hem goed probeer te verbergen, weten mijn kinderen hem feilloos te vinden. En als het mijn kinderen niet zijn, dan is het wel de maatschappij.’[1]

Ik dacht dat ik van dat schuldgevoel wel een kleinigheid af wist. Ik, de koningin van de vergeten gymtassen, de verloren tekeningen, de half gevulde broodtrommels. Ik, de eigenaar van die groene gezinswagen die meestal stilstaat op de e17, en waarin ik altijd maar zit te bellen dat het wat later zal zijn. Ik, die domweg een reportage in het buitenland plande in de week dat mijn dochter haar eerste optreden met de turnclub had. Voor straf is ze daarna uit de turnclub gestapt, zodat ik dus nooit te weten zal komen hoe elegant zij over een Zweedse bank kan schrijden.

Ik besloot er een kort, humoristisch artikel aan te wijden en trok naar de stadsbibliotheek, de boekwinkel en vervolgens naar het wereldwijde informatiecentrum dat het internet is. Ik belde wat rond. Ik vloekte uit de grond van mijn hart. Na een week had ik nog altijd niets. Niet één boek over ouderlijk schuldgevoel, eigenlijk ook amper iets over schuldgevoel in het algemeen. Zelfs nauwelijks iets over ouders, als ik het miljoen opvoedboeken even niet meereken. Intussen werd mijn mailbox na een eenvoudig oproepje overspoeld met verhalen die niet geschikt bleken voor een luchtig stukje. Ouders vertelden hoe verscheurd ze zich voelden door hun werk, maar ook door hun echtscheiding of de dood van hun zoon. Ze vertelden over hun dochter die niet gelukkig was, over een leven in armoede, over de verantwoordelijkheid die ze voelden voor al het kwade dat hun kinderen overkwam. Het schuldgevoel dat ze beschreven, was groter en woog zwaarder dan ik had gedacht. Blijkbaar waren er dus schuldgevoelens in soorten en maten. Lichte en loodzware. Schadelijke en minder schadelijke. Mannelijke en vrouwelijke, ook. Ik bleef zoeken. Het artikel begon een beetje uit de hand te lopen en voor ik het wist, was ik een boek aan het schrijven. Ik zal in het vervolg twee keer nadenken vooraleer ik een ideetje roep op een redactievergadering.

Voor het grote verhaal begint, wil ik eerst het schuldgevoel zelf afbakenen, al bij al een complexe emotie, die door ouders op de meest uiteenlopende manieren werd beschreven. Nathalie had het over een duiveltje in haar hoofd. Zeineb, die zich schuldig voelde omdat ze haar zoon noodgedwongen bij haar ouders had achtergelaten, noemde het een voortdurende rusteloosheid. Robin, vader van drie dochters, vertelde over een soort verdriet. En Katrien, gescheiden mama van de 4-jarige Mats, zei dat het een domper op alles zet:

‘Mats was met mijn ex op reis vertrokken en mijn beste vriendin belde: “Kom, jij gaat niet thuis zitten treuren, we rijden naar Parijs.” Het was lachen en fun, maar tegelijk voelde ik me schuldig. Ik was er kapot van geweest toen Mats vertrok, en ’s avonds zat ik bij wijze van spreken met een glas wijn op de Champs-Elysées. Ik dacht: zie mij hier gelukkig zijn en mijn kind is niet bij mij. Wat voor een moeder ben ik eigenlijk? Schuldgevoel zit als een blok op mijn schouders: het is het voortdurende gevoel dat ik iets goed te maken heb.’

Duivel, verdriet, domper, blok. Typeert dat het ouderlijk schuldgevoel? Het antwoord blijkt niet zo makkelijk te vinden. Ziet u, we kennen elkaar nog maar pas en ik moet u al meenemen naar een braakliggend terrein.

Over Bono en Paris Hilton

De eenvoudigste definitie van schuldgevoel is dat het de stem van ons geweten is, die ons waarschuwt als we fouten maken en ons op het rechte pad houdt als we dreigen af te dwalen. Schuldgevoel wordt, net als schaamte, weleens een ‘morele emotie’ genoemd, omdat het maakt dat wij aangenamer in de omgang zijn. Het zorgt ervoor dat we niet automatisch voor ons eigenbelang kiezen, maar dat we het alternatief – rekening houden met anderen – aantrekkelijker vinden, al was het maar om van het gezeur af te zijn. Want gezeur heb je: als het schuldgevoel zich eenmaal heeft genesteld, dan blijft het zich opdringen tot de fout is hersteld. Het is de Bono onder de emoties (altijd bereid ons te helpen om de wereld te verbeteren), al kan het ook Paris Hilton zijn (schreeuwend om aandacht, niet altijd even betrouwbaar en met een sliert lookalikes achter zich aan).

Veel schuldgevoel is vervlochten met spijt, verdriet, machteloosheid, angst, woede, maar vooral met schaamte zijn er grote raakvlakken. Het verschil zit in het accent dat we leggen. Gaat het vooral om de schade die we bij anderen hebben aangericht? Dan is het schuldgevoel. Gaat het om de mate waarin ons zelfbeeld is aangetast? Dan is er sprake van schaamte. Het spreekt voor zich dat die twee in de praktijk, zeker bij ouders, makkelijk in elkaar overvloeien: in de interviews voor dit boek zeiden ze vaak in één moeite door dat ze het niet goed hadden aangepakt met hun kinderen en dat ze dus zelf niet deugden. Dat de grens tussen schaamte en schuldgevoel niet zo scherp is, betekent ook dat de typische kenmerken niet altijd strikt te scheiden zijn. Bij schaamte zijn dat vooral gevoelens van waardeloosheid, een grotere bezorgdheid om wat anderen zullen denken en het verlangen om weg te kruipen, of terug te slaan, anderen te beschuldigen en aan te vallen, in een poging het geblutste zelfbeeld te herstellen. Er zit dus ook een agressief kantje aan: woede en pijn gaan dan hand in hand. Schuldgevoel is veel meer gericht op verzoening, de wens om iets op te biechten en vergiffenis te vragen, om het op alle mogelijke manieren goed te maken.[2]

Uit Nederlands onderzoek blijkt dat mensen die uit zichzelf niet erg coöperatief zijn, wél makkelijker samenwerken als ze zich schuldig voelen.[3] Hun behoefte om hun fouten te compenseren is blijkbaar zo groot dat ze als het ware overstroomt, zodat ook anderen die er niks mee te maken hebben daarvan kunnen profiteren. Schuldgevoel is in die zin ook de wilde weldoener onder de emoties. Het is een ultiem bewijs van empathie en het werkt zelfs preventief: doordat we de consequenties inschatten van onze daden, kunnen we ons schuldig voelen voor iets wat nog niet eens heeft plaatsgevonden. Dat was ook zo voor Raf, die twee tienerkinderen heeft en een vrouw van wie hij nog altijd houdt, al loopt zijn relatie de laatste jaren stroef.

‘Eigenlijk waren mijn vrouw en ik eerst goeie vrienden, pas veel later zijn we een relatie begonnen. We waren soulmates, we herkenden elkaars verleden, elkaars pijnpunten. We steunden elkaar in een soort bondgenootschap, maar nu zijn we twintig jaar verder en komen de verschillen naar boven. De basis is er nog altijd, maar we hebben andere behoeften. Vrijen doen we al maanden niet meer. Zij wil het niet, ik nog wel – wat ook weer spanningen geeft. Sinds we apart slapen, denk ik steeds vaker: dit kan niet meer, dit is geen gezonde relatie meer. Ook vrienden zeggen: “Jij cijfert jezelf weg, dat klopt toch niet.” Ze vinden dat ik voor mezelf moet kiezen, alsof ik de knoop maar heb door te hakken en dan verder kan. Dat vind ik nu eens echt mannenpraat: je drinkt je pint leeg en bestelt een andere. Ik voel me al schuldig als ik er nog maar aan denk. Hoe kan ik als vader en als vriend een relatie van tweeëntwintig jaar opblazen? Ik heb een dochter van 17 en een zoon van 16, en vooral de jongste heeft ondersteuning nodig. We zijn er nog niet helemaal uit wat er aan de hand is: hij wordt nu onderzocht bij een psychiater, maar hij heeft wellicht een ontwikkelingsstoornis. Hij is vrij traag, hij kent een aantal taalbegrippen niet die hij wel zou moeten kennen. Stel dat ik nu wegga en het loopt niet goed met hem af; dat vergeef ik mezelf nooit.

Toen ik inzag hoe vast mijn huwelijk zat, ben ik als een echte man naar oplossingen begonnen te zoeken, maar soms zijn die er gewoon niet. Als ik kies voor mezelf, doe ik mijn gezin tekort – en omgekeerd. Dat te beseffen was ontzettend hard. Ik voelde me slecht, vond geen rust en ben in een depressie gesukkeld. Da’s ergens logisch, hè: je ziet geen uitweg, je wordt compleet overdonderd door de situatie en dan komen er ook dingen uit het verleden naar boven, waardoor je zelfbeeld nog verder wordt aangetast. Dat schuldgevoel is iets als hartzeer. Het zit in mijn hoofd, maar ik voel het ook fysiek: het beklemt mij, en ik heb weleens gedacht dat ik een hartaanval zou krijgen. Ik zeg soms tegen mezelf: accepteer dan de beslissing dat je bij je gezin blijft en seksueel niet aan je trekken komt. Maar het blijft wringen. Eigenlijk voel ik me constant in tweeën gescheurd. Alsof engel Raf en duivel Raf aan me zitten te trekken. Ik moet dus watertrappelen en dit proces uitzitten, tot er duidelijkheid komt. Dat is wat mijn vrouw ook zegt, dat ze me doodgraag ziet en het liefst zou willen dat ik haar tijd geef. Ik denk weleens: ik heb al zo hard moeten werken aan mezelf, en dit is de kers op de taart, de ultieme uitdaging. Misschien is het mijn lot. Als ik hierdoorheen kom, dan sta ik pas echt sterk in mijn schoenen.’

Hartelijk gefeliciteerd met de geboorte van uw schuldgevoel

In het paradijs van de onschuld waarin baby’s vertoeven, bestaan nog geen schaamte en schuldgevoelens. Kinderen verwerven die pas vanaf het moment dat ze in staat zijn zich een beeld van zichzelf te vormen. Schaamte begint zich, op een pril niveau nog, te ontwikkelen wanneer peuters zichzelf in de spiegel herkennen, tussen vijftien en vierentwintig maanden. Over het vermogen om onderscheid te maken tussen wat ze doen en wie ze zijn, of schuldgevoel in de meest pure zin van het woord te ervaren, beschikken kinderen meestal pas vanaf 8 jaar. Hoe makkelijk ze zich schuldig voelen, hangt af van hun karakter, maar ook van hun omgeving, hun opvoeding en de normen die ze hebben meegekregen. Hun ouders zullen hun een waardekader meegeven, hen wijzen op het effect van hun daden en ervoor zorgen dat ze spijt krijgen van hun misstappen. June Tangney noemt het de paradox van het ouderschap: dat ouders weliswaar van hun kinderen houden en hen in de eerste plaats tegen alle pijn en verdriet willen beschermen, maar dat ze hun toch een slecht gevoel moeten geven als ze van oordeel zijn dat ze in de fout gaan. Ouders die hun kinderen straffen, kunnen zich dan ook alleen al daarom schuldig voelen: dat ze het geluk van hun kind tijdelijk verstoren.[4]

Voordat schuldgevoel ontstaat, moeten eerst een paar stappen samenvallen. De eerste stap is een verwachtingspatroon, een sterk omlijnd beeld van wat we horen te doen en waar we verantwoordelijk voor zijn. ‘Een moeder is lief en altijd beschikbaar, en ze staat nooit te brullen aan de trap.’ ‘Je moet hoe dan ook samenblijven voor de kinderen.’ ‘Een vader moet zijn gezin beschermen.’ ‘Kinderen zijn het belangrijkste in je leven.’ Vaak zijn mensen zich niet eens van die denkbeelden bewust en toch kunnen ze bijzonder dwingend zijn. Ten tweede is er de ervaring dat het niet gelukt is om aan die norm te beantwoorden. Je bent toch gescheiden. Je bent uitgevallen tegen de kinderen. Je hebt ze niet kunnen beschermen tegen pijn. De derde stap is het gevoel dat je een keuze hebt gehad: je denkt dat je het beter had kunnen aanpakken, maar dat heb je niet gedaan. De gerenommeerde emotie-onderzoeker Nico Frijda beschreef schuldgevoel daarom als ‘het besef dat men er geen aanspraak op kan maken te zijn wat men zou willen zijn, en het bijgevolg pogen om minder hooghartig, meer bescheiden te zijn, en het leven meer van twee kanten te zien’.[5]

Schuldgevoelens gedijen in de vallei tussen droom en realiteit. In die zin worden ze niet alleen bepaald door wat ouders van zichzelf verwachten, maar ook door de vraag hoe het met de kinderen gaat. Het gevoel dat je als ouder niet goed genoeg bent en dat je meer inspanningen zou moeten leveren, kan desnoods jarenlang zachtjes zeuren, maar zolang de kinderen het goed maken, blijft het meestal onder controle. Loopt er iets mis, dan zien ouders dat al snel als een bewijs dat ze hebben gefaald en barst het schuldgevoel los, zelfs als ze rationeel gezien geen schuld hebben. Dat komt ook doordat ouders geneigd zijn zichzelf meer controle toe te schrijven dan ze eigenlijk hebben. Vanuit hun verlangen een rol te spelen in het leven van hun kinderen, nemen ze vaak veel meer op zich dan datgene waar ze echt verantwoordelijk voor zijn. Alles is draaglijker dan het gevoel dat hun kind zonder enige reden doodziek, ongelukkig of gehandicapt is, alles is beter dan hun totale machteloosheid tegenover het noodlot. Het is stof voor een ander verhaal, maar om dezelfde reden voelen ook veel kinderen die kampen met verlies, bijvoorbeeld na een breuk tussen hun ouders, zich schuldig: zij willen eveneens een rol spelen in het leven van hun vader en moeder. Soms kunnen schuldgevoelens zelfs een manier worden om het verdriet om wat er mis is gelopen een tijdje uit de weg te gaan. Piekeren over hoe het onheil voorkomen had kunnen worden lijkt de gebeurtenissen minder definitief te maken, geeft mensen het gevoel dat ze – tenminste in gedachten – nog altijd actie kunnen ondernemen om het leed ongedaan te maken.[6]

Ouders in de overtreffende trap

Tot op zekere hoogte is er voor ouders geen ontsnappen aan. Omdat we voor onze kinderen een leven dromen dat minstens even goed, maar liefst beter is dan het onze, proberen we ouders in de overtreffende trap te zijn. Het wordt zoals we het thuis hebben gezien, maar met een correctie hier en daar, of desnoods over de hele lijn. Dat is het vooruitgangsoptimisme waarmee wij luiers verschonen, vaccins verzamelen, kinderen naar ballet brengen en gebroken harten repareren: het onwrikbare geloof dat wij een nieuwe generatie, met meer geluk, meer liefde en kansen zullen voortbrengen. De lat ligt dus eigenlijk van meet af aan hoog, en het kan niet anders of we knallen daar vroeg of laat tegenaan. Schuldgevoelens horen bij het ouderschap als de wolf bij Roodkapje. ‘Je hebt het gevoel dat perfectie mogelijk is, maar dat je er niet geraakt’, zegt Geert, vader van twee zoons en een dochter. ‘En dan haal je in je leven nog wat stommiteiten uit die de perfectie extra in de weg staan. Ik heb het er onlangs nog met mijn moeder over gehad. Ook zij vroeg zich af: heb ik jullie nu wel het goede meegegeven?’

Wat wél verandert, zijn de normen over een goede opvoeding die ons van jongs af aan worden meegegeven. Zeker als die ideeën over wat hoort zeer strak omlijnd zijn, of als de eisen nog amper haalbaar zijn, kunnen ouders niet anders dan daar af en toe van afwijken. Ze lijken dan wel gedoemd om te falen. Denk aan de verwachting dat moeders fulltime thuisblijven en dat vaders hun gezin van alle financiële middelen voorzien, of aan het doembeeld dat scheiden het ergste is wat je je kinderen kunt aandoen: dat zijn normen die we meedragen van vroeger, vaak uit het gezin waarin we zijn opgegroeid, maar die haaks staan op de maatschappelijke realiteit, waarin rolpatronen veel minder scherp afgetekend zijn en een groot aantal ouders wél uit elkaar gaat. In een snel veranderende maatschappij zijn we bijna per definitie gewapend voor de opvoeding van een vorige generatie: we hebben van onze ouders immers de normen van gisteren meegekregen, terwijl we vandaag onze eigen kinderen opvoeden, die het op hun beurt morgen moeten waarmaken. Op die manier hebben we altijd wel een paar ideaalbeelden in ons hoofd die van geen kanten meer passen in het fotoalbum van ons leven.

U bent zeker katholiek?

Normen en waarden krijgen we niet alleen mee van onze ouders, maar ook van de maatschappij waarin we opgroeien. Er is een fascinerende theorie die zegt dat het vermogen van mensen om over zichzelf na te denken – en zich dus schuldig te voelen – hen ook bewust maakt van hun sterfelijkheid. Om zich te wapenen tegen die dreiging zoeken ze aansluiting bij een groter geheel, iets wat hen overstijgt en waarvan ze denken dat het langer meegaat dan zijzelf. Eerst bezweren kinderen hun angsten door zich te identificeren met hun ouders of met andere mensen uit hun nabije omgeving: door zich aan te sluiten bij hun normen zoeken ze een gevoel van veiligheid. Later, als ze beseffen dat hun ouders hen niet tegen de dood kunnen beschermen, zoeken ze een grotere veiligheidsdeken op. Dat is dan de cultuur waarin ze leven, met haar heersende ideeën over hoe je een waardevol persoon kunt zijn. Hoe kwetsbaarder mensen zich voelen, hoe meer ze geneigd zijn zich bij die culturele waarden aan te sluiten en daar ook hun gevoel van eigenwaarde aan af te meten.[7]

Het is verleidelijk te denken dat godsdiensten zo’n veiligheidsdeken vormen. Ze zetten de bakens uit van goed en kwaad, ze zadelen ons op met strakke normen en met een slecht gevoel als we daar niet aan beantwoorden, dus zijn ze de voor de hand liggende bron van veel schuldgevoel. Dat is ook wat je altijd weer hoort zodra je een gesprek over schuldgevoelens begint: ‘Maar dat wordt ons natuurlijk allemaal aangepraat door de kerk.’ In Het geheime leven van een ploetermoeder zegt Fiona Neill dat niemand zich schuldiger voelt dan moeders. Behalve dan bejaarde katholieke moeders.[8] Het diepe besef een zondaar te zijn, de plicht om te biechten, het herhalen van zinnen als ‘door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld’ – dat kan toch niet anders dan diepe sporen nalaten? Verrassing: June Tangney, een van de pioniers van het onderzoek naar schuldgevoel en schaamte, stelde vast dat er weinig of geen verschillen te vinden waren tussen de grote groepen gelovigen (protestanten, katholieken, joden) en niet-gelovigen. Ze sluit niet uit dat er zeer orthodoxe varianten van de verschillende godsdiensten zijn waarin je van jongs af aan zo wordt ondergedompeld dat je met schuldgevoelens wordt overladen, maar over het algemeen is het verband veel minder sterk dan wordt aangenomen. Ze schrijft: ‘We hebben deze vraag onderzocht in vele verschillende studies – bij kinderen, studenten, en ouders en grootouders die deelnamen aan ons longitudinaal familieonderzoek. Of we nu keken naar een recente religieuze connectie of een religieuze connectie in de kindertijd, de resultaten zijn duidelijk: geloof lijkt geen impact te hebben op schuldgevoel.’[9]

Misschien moeten we de veiligheidsdeken gewoon groter maken. Niet zozeer religieuze overtuigingen bepalen in welke mate mensen zich schuldig voelen, maar de denkbeelden die in een maatschappij leven: over wat mensen horen te doen, over de dingen waarvoor ze een grote verantwoordelijkheid dragen, maar ook over de mate waarin ze invloed kunnen uitoefenen op hun geluk. Uitgaand van de idee dat ouders zich pas schuldig voelen als ze denken dat ze een ándere keuze hadden kunnen maken, kan een maatschappij waarin je je lot in handen van een god of van het lot legt, zelfs bevrijdend werken. Judith Harris, psychologe en auteur van Het misverstand opvoeding, heeft beschreven hoe twee Amerikaanse onderzoekers halverwege de jaren vijftig de opvoedingsmethodes bestudeerden in Khalapur, ten noorden van India. De toekomst van de kinderen in het dorp werd er destijds vrijwel volledig bepaald door hun gezondheid en de vraag of ze jongens of meisjes waren. Op een dag vroegen ze een moeder wat ze droomde dat haar zoon zou worden. ‘Dat is voorbeschikt’, zei ze. ‘Het maakt niet uit wat ik hoop.’[10] Moderne, westerse ouders, die zo veel beelden meekrijgen over wat goed ouderschap is en voortdurend worden aangespoord om hun kinderen vanaf het prilste stadium te beschermen en te stimuleren, worden getraind in controle, niet in aanvaarding. Ze leren dat er voor alles wat misgaat een reden is, en dus een schuldige. Hun gevoel van verantwoordelijkheid is enorm, de kansen om te falen zijn groot, vergiffenis voor hun fouten vinden ze nergens. Daardoor voelen ze zich vaak onzeker en kwetsbaar, verlangen ze nog sterker om aan de norm te voldoen en hebben ze nog meer schuldgevoelens als dat niet lukt.

Vreemd genoeg is het woord ‘schuldgevoel’ in een aantal culturen onvertaalbaar. Tijdens een onderzoek in Bengkulu, een provincie op het Indonesische Sumatra, bleken mensen het begrip ‘schaamte’ (‘malu’) ontzettend belangrijk te vinden: toen ze tweeënvijftig emotionele termen moesten rangschikken in de volgorde waarin ze in alledaagse gesprekken voorkwamen, kreeg ‘malu’ de tweede plaats. Ter vergelijking: in Zuid-Californië kwam schaamte bij een dergelijk onderzoek pas op de negenenveertigste plaats. Voor ‘schuldgevoel’ was er in het Bengkulu-dialect geen synoniem te vinden.[11] De Nederlander Seger Breugelmans kwam tot een soortgelijke ontdekking. Hij promoveerde op een onderzoek naar schuld en schaamte in andere culturen en stelde vast dat de Rarámuri-indianen in Mexico geen woord hadden voor ‘schuld’.[12] Het ligt dan ook voor de hand de wereld in te delen in schuldculturen (zoals de westerse, met een grote nadruk op de persoonlijke verantwoordelijkheid) en schaamteculturen (met een grote nadruk op afwijzing door de gemeenschap). Dat is de voorbije decennia vaak gebeurd, in navolging van de antropologe Ruth Benedict. Zij had in De chrysant en het zwaard gewezen op het verschil tussen Japanse en Amerikaanse moeders bij de opvoeding van hun kinderen. De Japanse gebruikten vooral boodschappen van schaamte (‘wat zullen de anderen wel niet denken’), terwijl de Amerikaanse vaker schuldgevoelens aanwakkerden (‘je doet mama veel verdriet’). Toch kun je niet zomaar stellen dat het Westen een pure schuldcultuur heeft, vindt Seger Breugelmans: hij heeft het liever over een accentverschuiving. ‘Ik denk dat je hooguit kunt zeggen dat schaamte in de westerse cultuur minder onder de aandacht komt. Ze is er nog wel, maar we praten er niet gauw over, omdat we ons er niet zo comfortabel bij voelen. Juist door de grote nadruk die ligt op de individuele verantwoordelijkheid, is schuldgevoel een vlotter gespreksonderwerp.’

Breugelmans stelde overigens vast dat de Rarámuri-indianen het schuldgevoel wel degelijk kenden, al beoordeelden ze situaties en gevoelens met een andere intensiteit. Schaamte en schuld hadden ook niet altijd en overal exact dezelfde betekenis; andere culturen associeerden schaamte bijvoorbeeld niet noodzakelijk met blozen, zoals bij ons het geval is. Maar de basiskenmerken van de emotie waren wel aanwezig. ‘We zijn in de psychologie vaak verblind door de woorden die we hebben, maar ik denk dat je kunt zeggen dat schuldgevoel in de kern overal voorkomt’, zegt hij. ‘Het is heel menselijk, dat gevoel dat je verantwoordelijk bent voor de schade die iemand anders is toegebracht, dat je iets gedaan hebt wat niet door de beugel kan, en dat je het weer goed wilt maken. Mensen voelden zich ook in grote mate over dezelfde dingen schuldig als in andere culturen, al legden ze wel eigen accenten. In je eentje zitten drinken bleek een gigantisch taboe. Mensen niet groeten op een feest ook: zelfs als er honderd mensen waren, moest je die een voor een goeiedag gaan zeggen. Wie er een oversloeg, voelde zich daar verschrikkelijk schuldig over. In de relatie tussen ouders en kinderen was het schuldgevoel net wat minder. Ouders waren er net zo verdrietig als wij als er een kind stierf, maar bewaarden psychologisch misschien wat meer afstand tegenover de allerkleinsten, omdat ze gewoon wisten dat ze niet alles onder controle hadden.’

De emotie is universeel, maar de dingen waaraan een maatschappij belang hecht en de mate waarin mensen zich individueel verantwoordelijk voelen, kunnen verschillen. ‘Als je constant te horen krijgt dat kinderen ontzettend belangrijk zijn en dat het essentieel is dat je daar genoeg tijd aan besteedt, dan word je ook vatbaarder voor schuldgevoelens’, zegt Seger Breugelmans. ‘In de westerse maatschappij ligt heel sterk de nadruk op de maakbaarheid van je geluk en dat van je kind, op de kennis die je daarbij kan helpen, op de consequenties die jouw gedrag kan hebben voor anderen. Zodra je dat soort informatie hebt, kun je er niet meer omheen. Hoe meer je kunt of denkt te kunnen, hoe meer schuldgevoelens.’

Toxic guilt

Schuldgevoelens houden ons op het rechte pad, ze zetten ons aan om fouten te herstellen, om verantwoordelijkheid te nemen en ze houden ons bescheiden, juist doordat we voortdurend herinnerd worden aan de dromen die we niet hebben waargemaakt. Je zou bijna zeggen: niets dan goed nieuws en geef ons meer schuldgevoel. Maar er zit een addertje onder het gras. Als ons iets slechts overkomt, dan zijn we geneigd daar een reden voor te zoeken. Het ligt aan onze partner, aan God, aan de baas, aan de omstandigheden, aan ons. Als het onheil onze kinderen treft en er niet meteen een rationele verklaring te vinden is, zijn we geneigd de schuld bij onszelf te zoeken, juist omdat het verlangen naar betekenis zo fundamenteel is voor ouders: we voelen ons schuldig, zelfs al zijn we het niet. Schuldgevoelens reageren immers op onze interpretatie van een gebeurtenis. Is die interpretatie onjuist, dan blijven ze ons toch aan het hoofd zeuren, desnoods jarenlang. Voor schuldgevoel dat op hol slaat, wordt weleens het begrip ‘toxic guilt’ (‘schadelijk schuldgevoel’) gebruikt: het is het knagende gevoel dat je niet genoeg hebt gedaan, iets ergs had kunnen voorkomen, verkeerde beslissingen hebt genomen, terwijl daar eigenlijk geen reden toe is. Talloze malen vielen in de gesprekken met ouders zinnetjes als: ‘Ik weet wel dat ik me niet schuldig hoef te voelen, maar …’

‘Emoties zijn belangenbehartigers’, zegt Seger Breugelmans. ‘Ze doen ons heel direct reageren op dingen die voor ons belangrijk zijn. We zien een beer, we weten dat er gevaar is en ons systeem reageert met angst. Die angst focust onze aandacht en bereidt ons voor om actie te ondernemen. Wat goed is aan emoties, is dat ze er heel snel voor zorgen dat je je gedrag aanpast. Daardoor reageren we beter dan wanneer we eerst alles zouden moeten analyseren: daar komt een beer, misschien is hij wel gevaarlijk, wat kan ik nu het beste doen …? Emoties bieden verkorte routes, maar ze zijn wel bijzonder dwingend, en ze zijn ook dom. Ze reageren puur op wat je denkt, dus als je een denkfout maakt, dan is je reactie ook fout. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld survivor guilt. Ze zaten in een vliegtuig dat is neergestort, horen bij de weinigen die het overleefden en hebben het gevoel dat het niet eerlijk is dat anderen zijn gestorven en zij niet. Dat schuldgevoel is niet rationeel, want zij hebben dat ongeval niet veroorzaakt, maar toch zullen ze proberen te compenseren.’

Toegespitst op ouderlijk schuldgevoel: als mensen denken dat ze tekortschieten tegenover hun kind, dan zullen ze het signaal krijgen dat ze het moeten goedmaken, en dat zullen ze ook blijven proberen, zelfs al is dat gevoel niet terecht. ‘Wat je dan vaak krijgt, is dat vervelende afkoopgedrag. Ouders proberen het goed te maken bij de kinderen met cadeautjes, maar daarmee houden ze alleen zichzelf voor de gek. Ze kunnen het schuldgevoel nooit afkopen, omdat er geen reële schuld is. Ze blijven dus dat gevoel houden dat de relatie met de kinderen niet in evenwicht is en dat ze die balans moeten herstellen. Als dat aanhoudt, wordt schuld chronisch en raken mensen er ook helemaal in verstrikt. Schuldgevoelens kunnen dan echt verlammend werken. Je kunt niet vooruit, want je wordt constant gehinderd door een emotie die je een bepaalde richting uit wil sturen.’

Mensen met chronische schuldgevoelens lopen vaak vast in eindeloos gepieker over wat er had kunnen gebeuren als ze anders hadden gehandeld. ‘Was ik maar vaker thuis geweest.’ ‘Had ik maar eerder de dokter gebeld.’ ‘Had ik hem maar niet naar dat feestje laten gaan.’ ‘Dat is het typische had-ik-maar-denken dat bij schuldgevoelens hoort’,[13] zegt Marian Lijnse, een psychosociaal therapeute die workshops geeft over schuldgevoelens en daar ook haar afstudeerscriptie over schreef.[14] ‘Mensen hebben het bijzonder moeilijk met de idee dat slechte dingen zomaar gebeuren, dus raken ze makkelijk verstrikt in gedachten als “ik had het kunnen voorkomen”, zelfs als ze geen invloed op de gebeurtenissen hadden. Dat is irreëel, en dat weten ze vaak wel, maar die ideeën zijn zo krachtig dat ze daar niet zomaar aan ontsnappen.’

In de praktijk van Marian Lijnse zijn ze dik gezaaid, de patiënten met chronische, toxische schuldgevoelens. Ze voelen zich schuldig tegenover hun ouders, hun partner, tegenover vrienden, collega’s, maar het meest uitgesproken zijn de schuldgevoelens tegenover de kinderen: ‘Als je de gescheiden vaders en de werkende moeders bij elkaar optelt, heb je een heel grote club’, zegt ze. ‘En de oordelen die je over jezelf hebt worden nog gevoed door de angst dat iedereen dat wel zal vinden. Dus je wordt meteen een slecht mens voor de hele wereld. We hebben ook dat beeld van de superouder die alles kan weten, alles kan voorkomen, alles moet aankunnen. Mensen met een gehandicapt kind kunnen zich bijvoorbeeld enorm schuldig voelen omdat ze momenten hebben dat ze dat kind het liefst het raam uit zouden gooien. Ze zitten met de handen in het haar en weten het soms niet meer, maar dat houden ze voor zichzelf. Naar buiten toe lijken het soms heel lieve, geduldige ouders, maar van binnen kookt het net zo goed. En dat mag dan toch niet, vinden ze, waardoor dat gevoel onderdrukt blijft en nog heviger wordt.’

Lijnse vatte de twee polen van schuldgevoelens, de positieve en de schadelijke kant, samen in een spiraal, die meteen duidelijk maakt hoe ze mensen stimuleren of juist naar beneden halen. ‘Aan de ene kant van de spiraal zit het positieve schuldgevoel, waar je concreet iets mee kunt. Je bent ten onrechte uitgevallen tegen je kind, je biedt je excuses aan, zegt iets als “Kom eens hier, ik had niet zo moeten roepen” en je voelt je beter. De spiraal duwt je als het ware omhoog. Aan de andere kant zit het negatieve schuldgevoel, waarin mensen vastlopen. Ze zijn bang dat ze de liefde zullen verliezen van degene tegenover wie ze zich schuldig voelen; hun gevoel van eigenwaarde daalt en de spiraal zuigt hen naar beneden. Schuldgevoel vormt dan een constante aanslag op hun zelfbeeld en haalt hen mee onderuit: het kan in die zin een symptoom zijn van een depressie, maar er ook mee de basis voor leggen. Uiteindelijk krijg je door chronische schuldgevoelens een bepaalde houding in het leven. Je voelt je al schuldig vóór je iets gedaan hebt. Een vrouw vertelde me hoe ze nooit het laatste chocolaatje zou nemen, al had ze er nog zo veel zin in en was er niemand anders thuis. Ze zou zich schuldig voelen als iemand na haar datzelfde chocolaatje wilde. Je herkent die mensen ook aan het feit dat ze voortdurend sorry zeggen. Hun hele persoonlijkheid is gevormd door schuld en schaamte.’

Veel ouders beschreven hoe kwetsbaar hun schuldgevoelens hen hadden gemaakt. Het was alsof er iets in hun emotionele systeem was verschoven, alsof ze hun afweersysteem waren kwijtgeraakt en alles hen dieper raakte. Ze voelden zich triest en vaak alleen, durfden niet te zeggen wat ze echt doormaakten. Ze dachten dat ze een straf verdienden die maar niet kwam, of dat ze geen recht meer hadden op geluk. Ze begonnen zich ook over heel andere dingen schuldig te voelen. Zo zei Anne, moeder van vier kinderen:

‘Je kunt aan je schuldgevoelens werken, maar je raakt ze nooit echt kwijt. Het lijkt wel of ik geconditioneerd ben. Bepaalde situaties wekken ze zo weer op. Het enige wat ik merk, is dat ik er mettertijd kalmer naar ben gaan kijken, ik kan mezelf sneller terugfluiten: nee, Anne, nu heb je geen reden om jezelf naar beneden te halen.’

Katrien, mama van Mats, zei:

‘Toen ik van Mats bevallen was, ben ik na drie maanden gaan werken, en het klinkt nu heel cru, maar ik was zo blij: yes, eindelijk! Zelfs toen Mats naar school ging, heb ik geen traan gelaten toen ik hem aan de schoolpoort achterliet. Maar nu is heel mijn perceptie door elkaar geschud. Ik ben veel gevoeliger geworden, op alle mogelijke terreinen. Ik ga straks op reis en mijn kat blijft achter. Mijn ouders zullen voor haar zorgen, maar toch: ik voel me nu ook al schuldig omdat ik haar in de steek laat.’

Ann, mama van de 5-jarige Jessy, beschreef het zo:

‘Op den duur voel ik me eigenlijk altijd schuldig. Als Jessy me vraagt een spelletje te spelen en ik zeg dat ik eerst de was op moet hangen, dan begin ik al zelf in te vullen wat zij denkt: mijn mama heeft nooit tijd voor mij. Of dan komt ze thuis van school en zegt: “Mama, alle kindjes hadden vandaag een cadeautje mee voor de juf en ik niet.” Dan voel ik me de hele avond slecht omdat ik daar als enige niet aan gedacht heb. Vorige week moest ze naar de buitenschoolse opvang, ze had geen zin, huilde toen ik vertrok. ’s Avonds vertelde ze me hoe fijn het was geweest, maar ik had de hele dag aan niets anders kunnen denken.’

Een vaas met scherven

In de interviews in dit boek gaat het in bijna alle gevallen over schuldgevoel dat niets met directe schuld te maken heeft – al is die lijn lang niet altijd zo scherp te trekken. Is alcoholisme een ziekte of is het een keuze? Afhankelijk van uw antwoord zult u oordelen of de schuldgevoelens van Eddy terecht of onterecht zijn. Misschien is het ook niet zo belangrijk. Het feit alleen dat het schuldgevoel voor talloze ouders nooit ingelost raakt, zegt veel over de manier waarop we het ouderschap tegenwoordig beleven: als een taak waarbij het alles of niets is, waarbij elke misstap onvergeeflijk is en alles wat de kinderen overkomt rechtstreeks te herleiden is tot wat wij ze hebben aangedaan. Voor Eddy maakt het overigens niets uit wat wij denken. Hij gaat al jaren door de hel van niet-aflatende schuldgevoelens. Hij heeft na de geboorte van zijn kinderen acht jaar zwaar gedronken, tot hij bij de aa ging en het hem eindelijk lukte om te stoppen. Intussen staat hij al zestien jaar droog, maar de schuldgevoelens blijven knagen: Eddy vreest dat zijn twee zoons, Tom (27) en Maarten (25), het door zijn toedoen moeilijk hebben.

‘De eerste keer dat ik verschrikkelijk veel heb gedronken, was toen mijn moeder stierf. Ik was nog jong, ik was kapot van verdriet en ik heb op dat moment voor het eerst gemerkt hoe alcohol me een beter gevoel kon geven. Later, toen ik ging werken, bleef ik al eens hangen op café. Eerst voor een paar pinten, op den duur voor veel meer. Het waren drukke jaren, ik werkte hard, aan ons huis, aan mijn carrière. Zo had ik het thuis geleerd: een vader moet zwoegen, goed voor zijn gezin zorgen, verantwoordelijkheid nemen. Maar op een of andere manier slaagde ik er niet in om dat allemaal tegelijk waar te maken. Ik dronk om de spanning te verdrijven, maar door het drinken kon ik ook steeds slechter met die spanning omgaan. Het is stelselmatig geëscaleerd, tot ik de hele dag moest drinken om te kunnen functioneren. Thuis waren er dikwijls ruzies. Mijn vrouw waarschuwde me: “Je gaat ziek worden.” Dat is ook echt gebeurd. Ik heb een paar keer in het ziekenhuis gelegen, ben toen ook opgenomen voor mijn drankprobleem. Zelf besefte ik wel dat er iets moest gebeuren, maar ik zat al in die spiraal van alcoholisme. Na elke opname stopte ik met drinken, maar nooit uit volle overtuiging en iedere keer begon ik opnieuw.

In de periode dat ik dronk, kon ik het ene moment onhebbelijk streng zijn tegen de kinderen, terwijl ik een uur later probeerde hun liefde te winnen door hun alles te geven, alles toe te laten, ze van alle karweien te ontslaan. Ik kon ook verschrikkelijk beginnen te schreeuwen, over de kleinste dingen. Het begon met iets stoms, maar ik wist van geen ophouden, ik begon te dreigen met onredelijke straffen of soms gaf ik hun dan een klets, waar ik achteraf verschrikkelijk veel spijt van had. Op den duur zag ik mijn kinderen in elkaar krimpen zodra ik mij een beetje begon op te winden. Ze waren echt bang voor mij en dat beeld laat mij niet los. Zelfs nu, als ik mijn stem wat verhef, zie ik nog altijd diezelfde reactie. Mijn kinderen wisten nooit wat ze aan mij hadden: zou papa lief of kwaad zijn vanavond?

Mijn schuldgevoel is daar begonnen. Dat besef dat ik niet kon stoppen met drinken en dat ik mijn kinderen daardoor zou beschadigen, maakte mij kapot. Ik zat soms te wenen aan hun bed, en terwijl ze sliepen, fluisterde ik: “Jullie vader is een dronkaard en hij kan maar niet stoppen.” Ik heb een paar keer geprobeerd zelfmoord te plegen, omdat ik dacht dat de kinderen beter af zouden zijn zonder mij. Mijn pogingen mislukten, waardoor ik me nog meer die stomme ezel voelde die er zelfs niet in slaagde zich van kant te maken. De laatste keer lag ik op de intensive care en wou mijn vrouw mij zelfs niet meer bezoeken, zo kwaad was ze. Het deed pijn, maar ik begreep haar wel. De kinderen hebben toen ook een tijd niet willen komen en vooral de oudste had het verschrikkelijk moeilijk bij zijn eerste bezoek. Ik zag dat er iets gebroken was tussen hem en mij. Uiteindelijk ben ik bij de aa terechtgekomen. Eerst ging ik met tegenzin. Ik weet nog dat ik in die eerste vergadering verschrikkelijk geweend heb, mijn onmacht ook heb toegegeven. En die mannen hebben mij het gevoel gegeven dat ik toch zou kunnen leven, zonder drank. Het feit dat zij erin geloofden, dat heeft bij mij iets van hoop teweeggebracht.

Toen ik nuchter werd, was mijn oudste zoon 11 jaar, de jongste was 9. Sommige mensen zeiden me dat het goed was dat ze nog zo klein waren, dat ik tenminste de tijd had om het goed te maken als vader, maar ik heb altijd gedacht dat het niet waar was: ik heb mijn kinderen getroffen in de meest kwetsbare periode van hun leven. En nu blijkt inderdaad dat mijn kinderen het alle twee moeilijk hebben. Mijn jongste zoon is al een jaar opgenomen met anorexia nervosa. Hij is aan het einde van z’n middelbare school plots dichtgeklapt, werd schoolmoe, hij kreeg paniekaanvallen. Toen we hulp voor hem zochten, heeft het probleem zich naar zijn voeding verlegd. Hij begon steeds harder te trainen, wilde geen grammetje vet meer aan z’n lijf. Hij heeft heel lang de boot afgehouden, maar uiteindelijk is hij toch in therapie gegaan en intussen gaat het weer beter met hem. Hij zegt wel dat mijn alcoholisme niet aan de basis ligt van zijn problemen, maar zelf heb ik mijn twijfels: hoe kan hij dat nu zo zeker weten? Mijn oudste is begonnen te experimenteren met drugs: eerst softdrugs, daarna speed. Hij is enorm gesloten, er zijn dagen dat hij amper een woord zegt. Hij worstelt zodanig met de gewone dagelijkse dingen, dat hij nog amper buiten durft te komen. Op aanraden van onze huisarts gaat hij sinds anderhalf jaar naar een psycholoog en daar is naar boven gekomen waar hij mee zat. Hij had destijds sterk het gevoel dat hij verantwoordelijk was om mij op het rechte pad te krijgen, hij begon mij op een bepaald moment ook te bewaken. Hij ging mee boodschappen doen, en als ik hem toch eventjes achterliet, of de koffer opendeed en snel een slok nam, dan had hij toch altijd alles gezien. Hij had ook flessen van mij gevonden en daar een papiertje op geplakt: “Papa, wil je alsjeblieft stoppen?” Op bepaalde momenten moet hij zo verdrietig en machteloos zijn geweest dat hij dacht: ik zou liever hebben dat papa dood is. En dan voelde hij zich meteen daarna slecht omdat hij dat durfde te denken.

Ik heb mijn kinderen al verschillende keren gevraagd of ze het me konden vergeven. Ze zeggen dat ze mij niets kwalijk nemen. Ze zien mij graag, dat wel. Maar zolang het niet goed met ze gaat, is er voor mij geen vergiffenis mogelijk. Ze hebben niet de vader gekregen waar ze recht op hadden. Mijn vrouw heeft ook niet de man gekregen waar ze recht op had. Wat de mooiste jaren van hun leven hadden moeten zijn, die heb ik gewoonweg verpest.

Mensen zeggen zo snel: je moet dat van je afzetten, de kinderen hebben toch ook gezien dat je de kracht kunt opbrengen om uit de put omhoog te krabbelen. Dat zegt mijn verstand allemaal, maar mijn gevoel niet. Elke keer als ik naar mijn kinderen kijk, woedt het schuldgevoel in alle hevigheid. Soms drukt me dat zo terneer dat ik me in elkaar voel krimpen. Ons gezin had een prachtige ronde vaas moeten zijn en al wat er van ons overblijft, zijn scherven die aan elkaar gelijmd zijn. Je ziet overal nog de scheuren en de brokstukken die ontbreken, en er is geen manier waarop ik dat nog goed kan maken. Het enige wat me kan redden, is de hoop dat het met mijn kinderen ooit beter gaat. Ik zie ze graag, pak ze geregeld eens goed vast, maak tijd voor een goeie babbel. Ik wil ze zo veel mogelijk helpen in het leven, maar nu nog vraag ik me soms af of ik hun mogelijkheid tot geluk niet in de weg sta.’

Ik heb nu geen tijd voor je, ik moet nog met de kinderen spelen

Schuldgevoelens zorgen er niet alleen voor dat we voortdurend in het krijt lijken te staan bij onze kinderen, ze vreten ook aan onze relaties. De Nederlandse Ilona de Hooge onderzocht voor haar proefschrift wat er gebeurde als ze bij een groep proefpersonen eerst een schuldgevoel opriep en hun vervolgens vroeg een hoeveelheid geld of punten te verdelen tussen zichzelf en de persoon die ze in hun ogen benadeeld hadden. Zoals te verwachten viel, waren mensen geneigd meer te geven aan degene tegenover wie ze zich schuldig voelden dan de controlegroep die geen schuldgevoel had, en dat deden ze ook duidelijk ten koste van zichzelf: ze kenden zichzelf een kleiner bedrag of minder punten toe. Maar toen de punten (of het geld) ook nog met een derde partij gedeeld moesten worden, nam de situatie een verrassende wending. De groep met schuldgevoelens gaf nog altijd meer aan de benadeelde persoon, maar deed dat niet langer ten koste van zichzelf: ze bespaarden op de uitgaven aan de derde partij, die veel minder kreeg.[15]

Dat stemt tot nadenken, omdat mensen in het dagelijks leven regelmatig terechtkomen in situaties waarin ze beperkte middelen, zoals geld, maar ook tijd, energie en aandacht, moeten verdelen. Als ze zich schuldig voelen, zullen ze dus geneigd zijn de beschadigde persoon te bevoordelen, ten koste van zichzelf, maar als het enigszins kan ook ten koste van iemand anders. Stel nu dat ouders zich schuldig voelen tegenover hun kinderen, bijvoorbeeld omdat ze door de week gaan werken, en dat ze dat in hun vrije tijd willen goedmaken door hun zo veel mogelijk aandacht te schenken: zijn ze dan geneigd te besparen op de energie die ze in elkaar, in familie en vrienden investeren? Diverse studies wijzen in die richting.

Sociologe Suzanne Bianchi heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar het tijdsgebruik van ouders en in tegenstelling tot wat weleens wordt gedacht, stelde ze vast dat moderne ouders niet minder maar méér tijd met hun kinderen doorbrengen dan vroeger – ik kom daar in het volgende hoofdstuk nog op terug. Belangrijk is hier vooral de vraag: ten koste van wie of van wat spelen ze dat klaar, aangezien de groeiende groep tweeverdieners toch beduidend minder thuis is? Antwoord: ze beknibbelen op het huishouden en op de tijd die ze met anderen doorbrengen. Liefst 58 procent van de vaders en 60 procent van de moeders zeiden dat ze niet genoeg tijd met elkaar hadden, en ze brachten ook veel minder tijd door met familie en vrienden dan ze zouden willen.[16] Als kinderen een steeds groter stuk van een steeds kleiner koekje krijgen, dan ligt het voor de hand dat partners het met wat schamele kruimels moeten doen. Uit een studie van Paul Amato, een Amerikaans socioloog en demograaf, bleek ook al dat koppels in twintig jaar tijd drastisch hadden gesnoeid in hun tijd samen: ze hadden minder gemeenschappelijke vrienden, ze deelden minder hobby’s, ze aten zelfs minder vaak samen.[17] Een uitgebreid onderzoek van het Britse Office for National Statistics (ons) liet zien hoe dramatisch weinig vrije tijd moderne koppels met elkaar doorbrachten: als je de uren in bed of voor de tv niet meerekende, strandden ze op een kwartier per dag. De koppels met kinderen hadden half zo veel tijd met elkaar als die zonder en het werd er helaas niet beter op naarmate de kinderen opgroeiden. ‘De aanwezigheid van een kind van welke leeftijd ook vermindert de hoeveelheid tijd die koppels samen doorbrengen’, zo concludeerde het rapport. ‘Het is ook niet zo dat ouders in staat zijn meer tijd samen door te brengen naarmate de kinderen ouder worden.’[18]

Mag ik nog wel van hem houden?

Soms tast het schuldgevoel relaties ook op een andere manier aan: omdat ouders daar elk op hun eigen manier mee omgaan of omdat ze, zoals alleen ouders dat kunnen, complexe gedachteconstructies opzetten, waarbij ze in hun eentje invullen wat hun kinderen misschien over hen denken en van hen verwachten. Zo vroeg Leen, moeder van twee volwassen dochters, zich af of ze nog wel van haar partner mocht houden. Ze was van haar eerste man gescheiden toen de kinderen nog klein waren. Vervolgens leerde ze Lode kennen, haar tweede man en zelf vader van twee zoons. Vorig jaar vertelde Leens oudste dochter, Karen, inmiddels 30, dat ze als 9-jarig meisje was misbruikt door een zoon van Lode.

‘Ik weet niet hoe vaak het gebeurd is en hoelang het precies geduurd heeft. Misschien heeft dat uiteindelijk ook geen belang. Wat mij achtervolgt, is het beeld van mijn dochter die ligt te wenen in haar bed terwijl wij rustig beneden in de woonkamer zitten. Het vervult me met woede, verdriet, maar vooral met machteloosheid. Er is iets kapotgegaan en ik heb niet de kans gekregen om het te repareren. Soms vraag ik me af: wat zou er gebeurd zijn als ze me destijds in vertrouwen had genomen? Maar dat heeft ze niet gedaan en dat blijf ik mezelf verwijten: dat ze nooit iets heeft gezegd, nooit een signaal heeft durven uitzenden. Of dat ze dat juist wel heeft gedaan en ik het misschien niet heb gezien.

Karen heeft het vanaf haar veertiende moeilijk gehad. Ze was een heel goeie studente, maar plots werd ze opstandig, kreeg ze problemen op school, met vriendjes. Ik was bezorgd, en we hadden vaak ruzie. Nu denk ik: had ik toen maar meer tijd in haar geïnvesteerd, beter met haar gepraat in plaats van me kwaad te maken … Maar het leek of ik niet tot haar door kon dringen. Op haar 18de bleek ze zwanger te zijn. Ze ging van school af, trouwde en anderhalf jaar later kwam er een tweede kindje. Ze is uiteindelijk op haar pootjes terechtgekomen en ik ben echt trots op haar. Maar er is toen veel gebeurd wat ik niet begreep en ik neem het mezelf kwalijk dat ik niet harder naar antwoorden heb gezocht. Pas toen ze me alles had verteld, vielen de puzzelstukjes op hun plaats.

Toen ik eenmaal wist dat Karen was misbruikt, vroeg ik me af of ik het Lode moest vertellen of niet. Ik ben niet zo’n prater, ik krop veel op, wil niemand kwetsen, maar dan maak je het jezelf natuurlijk moeilijk. Lode merkte ook wel dat ik niet gelukkig was. De psychologe met wie ik ging praten, heeft me kunnen overtuigen om hem in te lichten. “Wat verwacht je nu van mij?” vroeg hij. Dat wist ik eigenlijk niet. Hij is uit eigen beweging met zijn zoon gaan praten en die is daarna zijn verontschuldigingen komen aanbieden, zowel bij mijn dochter als bij mij. Op dat moment dacht ik: ik moet me daar bij neerleggen, het is nu afgerond. Maar dat lukt dus niet. Ik wil die periode wel uit mijn leven bannen, maar ik kan het niet van me afzetten, het gaat geen seconde uit mijn hoofd. En als ik Karens dochter zie, dan zie ik Karen in haar en denk ik weer: wat heeft dat kind allemaal meegemaakt?

Als moeder zeg je: “De eerste die een vinger naar mijn kinderen uitsteekt, die vermoord ik …” Maar Lodes zoon komt nog bij ons thuis, met zijn vrouw en twee kinderen. Ze hebben een huis gekocht dat ze aan het verbouwen zijn en Lode gaat elk weekend helpen. Als hij met z’n verhalen thuiskomt, dan reageer ik daar bijna niet op. Ik kan het gewoon niet, maar dan voel ik me weer schuldig tegenover mijn man, omdat hij er ook niets aan kan doen. Wellicht weet hij niet eens hoe diep het me heeft geraakt. Voor hem is het een afgesloten hoofdstuk. Dat is ook mijn probleem: ik heb Lode nog altijd niet duidelijk kunnen maken hoe moeilijk ik het ermee heb en dat mijn schuldgevoel blijft groeien. Eigenlijk voel ik nu vooral een ingehouden woede: ik kan niks doen, want dan kwets ik ook mijn man. Ik vraag me soms zelfs af of ik nog wel van mijn man mag houden. Ik vind niet dat ik hem de schuld kan geven, maar ergens heb ik het gevoel dat mijn dochter verwacht dat ik wat afstand neem van Lode.

Die schuldgevoelens zetten gewoon op alles een domper. Ik kan nergens meer echt blij om worden. Het is alsof ik dat geluk niet meer verdien. Genieten lukt niet meer. Wij hebben een appartementje aan zee waar ik vroeger regelmatig naartoe ging en daar had ik altijd zo’n deugd van. Een lange wandeling maken, een boek lezen … Dat kan ik nu niet meer, omdat ik weet: die film waar ik eigenlijk weinig van weet, komt altijd weer boven. Ik heb niet één zorgeloze dag meer. Alleen met mijn twee dochters samen kan ik nog genieten.’

Samenvatting & conclusie

Schuldgevoelens ontstaan wanneer we het gevoel hebben dat we anderen schade hebben toegebracht, terwijl we een andere keuze hadden kunnen maken. Als het goed zit, halen ze dan ook het beste in ons naar boven: ze helpen ons rekening te houden met anderen en zetten ons op het juiste pad. Bij chronisch, toxisch schuldgevoel maken we onszelf ten onrechte verwijten en proberen we te compenseren voor fouten die we niet hebben gemaakt. Ouders zijn daar extra gevoelig voor. Ze leggen niet alleen de lat hoog, willen het graag beter doen dan vorige generaties, maar zijn ook geneigd zichzelf meer invloed toe te schrijven dan ze werkelijk hebben. Gaat er iets mis met de kinderen, dan móét het wel hun schuld zijn. Bovendien speelt ook het maatschappelijk kader een rol: als de beelden over wat goed ouderschap is zeer dwingend worden en ouders bovendien het gevoel krijgen dat ze overal controle over hebben, lijken ze wel gedoemd om te falen. Zo wordt niet alleen hun zelfvertrouwen aangetast, maar komen ook hun relaties onder druk te staan. In een poging om alle ballen in de lucht te houden, kunnen ze immers niet anders dan beknibbelen op de energie die ze in anderen investeren.

In dit boek wil ik vooral dat maatschappelijke luik onder de aandacht brengen: ik wil laten zien hoe ouders overspoeld worden met normen van wat ze horen te doen en wat ze kunnen doen om hun kinderen te beschermen, waardoor ze tot steeds grotere inspanningen worden gedreven en toch het gevoel blijven houden dat hun schuld niet ingelost raakt. Het is nog wachten op een stevig wetenschappelijk onderzoek naar ouderlijk schuldgevoel, maar polls en enquêtes schetsen nu al de omvang van de epidemie: in één enquête gaf liefst 95 procent van de moeders aan dat ze zich soms schuldig voelden over hoe ze de opvoeding aanpakten. Andere enquêtes kwamen uit op een ruime helft tot driekwart van de ouders.[19] Een van de verzuchtingen die het vaakst terugkomt, is het schuldgevoel omdat we niet genoeg tijd met onze kinderen doorbrengen. Of beter gezegd: zouden doorbrengen, want de naakte cijfers bewijzen het tegendeel. Op de vraag waarom die overtuiging ons dan toch zo hardnekkig achtervolgt, zoek ik een antwoord in hoofdstuk 2.

[1] Daphne Deckers, De geboorte van een gezin, Tirion, 2002.

[2] June Tangney en Ronda L. Dearing, Shame and Guilt, Guilford Publications, 2002, pp. 10-25 en pp. 90-111.

[3] Ilona E. de Hooge, Moral Emotions in Decision Making: Towards a Better Understanding of Shame and Guilt, proefschrift Universiteit van Tilburg, 2008.

[4] Tangney e.a., Shame and Guilt, pp. 139-156 en pp. 181-182.

[5] Nico H. Frijda, De emoties. Een overzicht van onderzoek en theorie, Bert Bakker, 2005, p. 113

[6] Ibidem, pp. 449-450.

[7] Het gaat om de Terror Management Theory, gebaseerd op de ideeën van Ernest Becker. Zie hiervoor ‘Wrestling with Nature’ door Tomi-Ann Roberts en Jamie L. Goldenberg in Jessica L. Tracy, Richard W. Robins en June Price Tangney, The Self-Conscious Emotions. Theory and Research, The Guilford Press, 2007, pp. 389-406.

[8] Fiona Neill, Het geheime leven van een ploetermoeder, A.W. Bruna, 2007.

[9] Tangney e.a., Shame and Guilt, pp. 152-153.

[10] Judith Rich Harris, Het misverstand opvoeding. Over de invloed van ouders op kinderen, Contact, 2000, p. 93.

[11] Daniel M.T. Fessler, ‘From Appeasement to Conformity. Evolutionary and Cultural Perspectives on Shame, Competition and Cooperation’, in Tracy e.a., The Self-Conscious Emotions, pp. 174-193.

[12] Seger Breugelmans, Cross-Cultural (Non)Equivalence in Emotions. Studies of Shame and Guilt, proefschrift Universiteit van Tilburg, 2004.

[13] Het had-ik-maar-denken is beschreven door Arthur Freeman en Rose DeWolf in Woulda, Coulda, Shoulda. Overcoming Regrets, Mistakes, and Missed Opportunities, Harper Paperbacks, 1992.

[14] Marian Lijnse, afstudeerscriptie Psychosociaal werkende/therapeut, Academie Gradatim, 2002.

[15] De Hooge, Moral Emotions in Decision Making.

[16] Zie Constance Shapiro, ‘Moms and Dads Share, Multitask in “Intensive Parenting” Culture’, Aces News, www.aces.uiuc.edu, 12/05/08, en Melissa A. Milkie, Marybeth J. Mattingly, Kei M. Nomaguchi, Suzanne M. Bianchi en John P. Robinson, ‘The Time Squeeze: Parental Statuses and Feelings About Time With Children’, Journal of Marriage and Family, jaargang 66, 2004.
De sociologen Suzanne Bianchi, John Robinson en Melissa Milkie berekenden dat moeders in 2000 20 procent meer tijd doorbrachten met hun kinderen dan in 1965, vaders spendeerden meer dan dubbel zo veel tijd. Volgens onderzoek van de Universiteit van Michigan kregen kinderen in een klassiek kerngezin zes uur meer tijd van mama en vier uur meer tijd van papa dan in 1981. (‘Till Children Do Us Part’, The New York Times, www.nytimes.com, 04/02/09).

[17] Paul Amato baseerde zijn boek op twee onderzoeken, uit 1980 en 2000, waarbij telkens de huwelijken van tweeduizend mensen werden bevraagd, zie Paul R. Amato, Alan Booth, David R. Johnson, Stacy J. Rogers, Alone Together: How Marriage in America is Changing, Harvard University Press, 2007.

[18] Volgens het Office for National Statistics (ons) brachten Britse koppels dagelijks gemiddeld 15 minuten samen door. De cijfers waren gebaseerd op 21.000 dagboeken en 11.700 interviews, in een poging om de dag van een gemiddelde Brit in fasen van tien minuten op te delen. Tv-kijken, samen slapen en eten telden niet mee. Het ging puur om tijd die werd doorgebracht voor sociale activiteiten en ontspanning. (Bron: ‘Couples Starved of Social Time, Study Finds’, The Independent, 16/07/04).

[19] Julie Bort, Aviva Pflock en Devra Renner noteerden de cijfers na een poll bij 1306 Britse ouders voor hun boek Mommy Guilt: Learn to Worry Less, Focus on What Matters Most and Raise Happier Kids, amacom, 2005.
Een paar andere cijfers: in een internetenquête van Psychologie Magazine gaf 18 procent van de vrouwen aan zich dagelijks schuldig te voelen, voor 30 procent ging het om een paar keer per week, en voor nog eens 30 procent om een paar keer per maand. Bij mannen ging het om respectievelijk 10, 24 en 32 procent. De drie categorieën die het vaakst terugkwamen waren de werkende moeder, de gescheiden vader en de mensen met zorgbehoevende ouders. Zie ‘Verteerd door schuldgevoel’, Psychologie Magazine, februari 2007. In België voelden 65 procent van de werkende ouders zich schuldig omdat hun kinderen te vaak zichzelf moesten zien te redden (cijfers vrijgegeven door de socialistische vakbond abvv, na een telefonische enquête bij 1000 werkende Belgen. Bron: ‘7 op 10 werkende ouders zien hun kind te weinig’, Het Laatste Nieuws, 15/02/08). In Nederland bleek uit een enquête in opdracht van Teleac dat vooral werkende ouders die kritiek kregen van hun omgeving met schuldgevoelens kampten. Van de moeders die hun kind naar de kinderopvang brachten, voelde zowat de helft zich daar soms slecht over. Bij 12 procent was dat zelfs vaak het geval (onderzoek van tns nipo, in opdracht van Teleac/not, naar aanleiding van de documentaire Het beste voor je kind?, uitgezonden op 4 februari 2008. Bron: www.tns-nipo.com, 29/01/08).