Michiel van Kempen

Vluchtwegen

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Dit boek kon geschreven worden mede dankzij een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Michiel van Kempen, 2006

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Joost van den Broek

isbn 978 90 445 3472 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

1
==
==

Waar rook is

‘Sommige verhalen zijn bijna te gruwelijk om te vertellen. Ik heb een cellist gekend die Terence Weil heette. Hij speelde de eerste cello in het Londens symfonieorkest. Onder alle grote dirigenten van zijn tijd had hij gespeeld: Toscanini, Furtwängler, Solti, Von Karajan, noem maar op. Hij had altijd gerookt als een schoorsteen. Toen ik hem leerde kennen, speelde hij geen cello meer, maar hij rookte nog altijd vijf pakjes per dag. Hij had zich teruggetrokken in een klein Spaans dorp. In zijn appartement stonden schalen met sigarettenpeuken. Om de twee weken kwam een poetsvrouw die de hele troep opruimde. Maar hij heeft de prijs voor het roken betaald. Langzaam slibde zijn lichaam dicht.’

Aaron Lobel vertelt. Het café is vroeger dan normaal opengegaan, maar vreemd genoeg heeft niemand de moeite genomen enkele tafels en stoelen buiten te zetten, terwijl het toch mooi weer is. Alsof ze hebben geroken dat ze al terechtkonden op hun vaste adres, zijn de trouwe bezoekers tegen het einde van de middag binnengedruppeld, Hein, Pinocchio, Menno de Scheepshoorn en zijn lieve Marja, Willy en Aaron.

Hein, kalend, rood gelaat met borstelsnor, blauw-zwart geruit houthakkershemd boven jeans, zit aan een formica tafeltje en draait een joint. Voor zover zijn trillende vingers het toelaten, spreidt hij de tabak uit over een vloeitje, hij snippert er wat Maroc uit een plastic zakje overheen, draait het vloeitje in een trechtervormige punt en likt het dicht. Langzaam vult de ruimte zich met een zoete geur en blauwe rook.

‘Denk je een beetje aan de andere bezoekers?’ vraagt Karin hem. Hein trekt zijn wenkbrauwen op: ‘Zolang er rook is, is er leven.’

Aaron Lobel, kunstenaar, Oostenrijker van geboorte, heeft zijn jeugd in Israël doorgebracht, maar zich later in Amsterdam neergelaten. Meestal spreekt hij met gedempte stem en doet hij nauwelijks moeite om tussen al het Hollands keelgeweld verstaanbaar te zijn, maar soms is hij uitbundig en het middelpunt van alle aandacht. Vandaag is hij stil en in zichzelf gekeerd binnengekomen. Hij scharrelt wat rond, reageert met een knik op begroetingen en oefent een merkwaardig kalmerende invloed uit op de aanwezigen, die vaak voor aardig wat kabaal kunnen zorgen. Hij spreekt vooral tegen de flessen achter de bar als hij doorgaat: ‘Zonder sigaretten kon Terence Weil niet leven. Hij probeerde zijn spoken te bezweren met zijn instrument. Tot zijn ene voet gevoelloos werd en langzaam vanaf de uiteinden van de tenen zwart begon te kleuren. Die voet werd afgezet. Hij speelde door, verplaatste zich met een kruk door het leven. Hij was nog niet uit het ziekenhuis ontslagen, of hij rookte alweer of zijn leven ervan afhing. Toen ook zijn andere voet moest worden afgezet, was het afgelopen met zijn orkestleven. Zijn frustratie maakte hem gek. Hij had maar één verweer: hij bleef cello spelen, hij wilde van geen ophouden weten. De afgrijselijkste pijnen doorstond hij, fantoompijnen maar ook pijnen van de verrotting van zijn benen. Eerst werd zijn ene been tot aan de knie afgezet, na een tijd ook het andere onderbeen. Hij kwam in een rolstoel met motor en huurde een appartement vlak boven een restaurant in Cadaqués ten noorden van Barcelona. Langs de trap die opzij van het restaurant direct aan de straatweg uitkwam, was voor hem een lift gemaakt. Daar kon hij zijn rolstoel op rijden en vastzetten met twee opstaande plaatjes. Een tijd zocht hij zijn toevlucht in religie. Een goeroe hield hem voor dat hij afstand moest doen van het lichamelijke om zich geestelijk helemaal vrij te maken. Lang duurde dat niet. De pijn werd zo ondraaglijk, dat hij op een dag zijn rolstoel met een enorme vaart tegen een muur van zijn appartement liet koersen. Zijn leven kon alleen maar gered worden als zijn benen tot de lies werden geamputeerd.

Zo heb ik hem gezien. ‘Ik heb wat problemen om de cello nog tussen mijn benen te klemmen’, zei hij. Hij zat te wachten tot hij zichzelf het graf in had gerookt. Elke dag bleven de hopen sigarettenpeuken groeien in de schalen, die zo waren neergezet dat hij er gemakkelijk bij kon.

Op een kast stond een foto van een fabelachtig mooie vrouw. Ik weet niet wie het was, want hij wilde er met geen woord over praten. Wat hield hem nog vast aan dit leven? Niet zijn creatieve krachten, niet de godsdienst. Het enige wat hij nooit had opgegeven was zijn roken. Enkele weken nadat ik hem voor het laatst zag, is hij met zijn lift afgedaald. Hij was vergeten de plaatjes van het liftplateau op te klappen. Beneden is hij naar voren geschoten, de weg op en onder een auto terechtgekomen. Hij was niet dood, maar veel viel er niet meer te opereren. Zijn leven bezat nog evenveel substantie als zijn sigarettenrook. Je kunt heel lang leven zonder dood te gaan, maar je kunt ook heel lang doodgaan zonder te leven.’

De stamgasten verschuiven ongemakkelijk hun stoelen.

‘Wat een afgrijselijk verhaal’, zegt de lieve Marja zacht.

‘Het leven heeft voor sommigen een vreselijk lot in petto’, brult Menno de Scheepshoorn, een jongen met een stem van gietijzer en altijd in voor een provocatie. ‘Wil jij ons duidelijk maken dat wij hier te veel roken, mijnheer Lobel?’ Marja, die een broze verhouding met Menno heeft, kijkt hem geërgerd aan. Hij ziet het wel, trekt een grimas en schuift zijn stoel naar achteren om bij de bar een pilsje te gaan halen.

Rémy komt binnen.

‘Hyvää,’ zegt hij, ‘kaikki hyvä?’

‘Wat zegt-ie nou?’ vraagt Willy in de richting van Hein. Willy heeft de groeven in zijn wangen te danken aan een haringpaleis dat zakelijk nooit goed gedraaid heeft. Hein doet alsof hij het niet gehoord heeft.

‘Ik zei: goedemiddag, hoe gaat het met je. Dat is Fins.’ Rémy trekt er een gezicht bij alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Hij kan in eenentwintig talen ‘Hallo’, ‘Waar is het toilet?’ en ‘Tot ziens’ zeggen en dwingt daarmee respect af. Alleen Menno lijkt er niet van onder de indruk. Met een sigaret bungelend in een mondhoek is hij bezig cd’s te ordenen. Half over zijn schouder roept hij: ‘Wat wil je ons nou zeggen? Dat het hier zo warm is als in een sauna?’

‘Ik wil er niks mee zeggen. Ik groet gewoon beleefd.’

‘Maar als niemand je verstaat heb je er toch geen bal aan?’

‘Talenkennis geeft je gemakkelijker toegang tot de mensen.’

‘Ach, schei toch uit. Als ik naar Finland wil, koop ik wel een toeristengidsje. Daar staan altijd van die woordenlijstjes in: een brood alstublieft, een fles pils, wat kost de sauna?’ Hij schuift een cd in de speler. Leonard Cohen begrijst de ruimte: There is a crack in everything, that’s how the light gets in.

De echte talenkenner is Hein. Hij werkt in de Universiteitsbibliotheek, waar hij belast is met de titelbeschrijving van Slavische talen. Hij heeft een eigen systeem ontwikkeld voor de romanisering van het cyrillisch alfabet en iedereen die met een vraag zit over de uitspraak van letters met diakritische tekens in het Pools, Tsjechisch, Slowaaks, Sorbisch, Kasjoebisch of Polabisch komt bij hem terecht. Sinds de val van de Muur drie jaar geleden heeft hij het aanzienlijk minder druk met het beschrijven van brochures die door de vakgroep Internationale Sociale Geschiedenis werden aangeschaft. Wel roepen theologen nog met enige regelmaat zijn hulp in als ze worstelen met de exegese van een term uit het Kerkslavisch. In café De Nachtegaal heeft hij dankzij Menno de bijnaam ‘de communist’ gekregen, iemand die het Russisch beheerst moet immers wel een communist zijn. Hein vindt dat bullshit, maar laat zich zijn bijnaam welgevallen. Hij voelt ook wel aan dat er enige spot meespeelt over het feit dat hij samenwoont met een ziekenverzorger. Die vriend, Étienne, laat zich overigens zelden of nooit zien in De Nachtegaal. Hij drinkt liever thuis. ‘Mama kookt’, heeft Menno wel eens gespot.

‘Geen honden in de gemeenschappelijke ruimte!’ roept hij tegen een man die binnenkomt met een peper-en-zoutkleurige hond die er verwaarloosd uitziet. De man kijkt even geschrokken, maar beseft, als hij Menno ziet lachen, dat die het niet meent. Hij groet links en rechts, en heeft zijn jas nog niet eens opgehangen aan een van de vele muurhaakjes die het lokaal op de gang van een school doen lijken, als er een enorme dreun klinkt, alle glazen rinkelen en de muziek slaat over. De slag is zo hard, dat een bierviltje van de bar schiet en meters over de vloer blijft stuiteren tot het stilvalt voor de voeten van de Aaron Lobel, die er met ingetrokken nek naar blijft staren. Menno rent naar de nooddeur, maar die is al langer afgesloten dan zelfs de oudste stamgasten zich kunnen heugen.

‘Zet die muziek uit’, roept Menno naar de barman. Die geeft een slinger aan de knop. Iedereen blijft enkele seconden doodstil staan luisteren. Er is een onduidelijk geluid te horen, als van wind die in een open haard loeit, gekraak en een dof ploffen, vallend puin. Daarop begint iedereen naar de ingang te rennen. Als Menno de deur opensmijt staat daar Hella met grote ogen van ontzetting en boven elk oog een spits toelopend dakje als van een Chinese tempel. Boven die tempel is het alleen maar rood, schrikbarend rood.

2
==
==

Waar stoom is

Bram weet wat de gevolgen zullen zijn van wat hij doet. Nu zijn pijptang in de buis snijdt, de verflaag doorboort en het metaal langzaam blootlegt, voelt het aan alsof hij een dikke eeltlaag openrijt waardoorheen het pus zo meteen naar buiten zal stromen. Het is het eind van zijn loopbaan als verwarmingsmonteur, hij zet er zelf een punt achter. Wordt hij daarmee opgenomen in het universum van zijn vader? Wiens achting hoopt hij ermee te winnen? Die van God? Het enige wat hij aanvoelt is dat hij moet doorgaan met het bewegen van zijn tang, die nu soepel om de buis heen draait. Hij snuift de geur van koperdraad op, zijn schoenen ruiken nog altijd naar vis.

‘Pijpfitter’, heeft zijn vader eens gezegd met al de smadelijkheid die hij in zijn stem kon leggen. Het woord deed hem niets, maar dat zijn vader hem niet recht aankeek kraste over zijn ziel. Van jongs af aan heeft de ouwe hem in de richting van de boekenkast willen leiden, maar hij had er niets mee. Zoals hij ook niets te maken had met de verhalen over al de familieleden die verdwenen waren en aan wie ze een schuld hadden in te lossen. Schuld? Hij was in het leven gezet omdat zijn vader wilde bouwen aan Gods uitverkoren volk. Maar wat had hij daarmee te maken? Het Hebreeuws was opgeborgen in een spelonk van zijn hersens. Zijn vrienden waren niet joods, ze waren allemaal christen of niks, zoals hijzelf.

‘Je zult nooit “niks” zijn als je als jood geboren bent’, heeft zijn vader eens gezegd, maar dat is bullshit van de oude generatie. Hij leek niet op een jood, zijn vader leek zelf niet eens op een jood. Ze heetten Swart zoals honderden anderen en daarvan waren er minstens zoveel niet jood als wel. Dat zijn vader na de oorlog stamgast van de synagoge was geworden en koosjer was gaan eten, was voor Bram niets anders dan een vorm van hysterische identiteitsbevestiging. Uit zíjn mond zouden ze de kaddisj nooit horen. De hele wereld van zijn vader bestond uit een sentimenteel vasthouden aan tradities, waarvan de belangrijkste kwaliteit was dat ze zo oud waren als de baard van Mozes.

‘We zijn met zo weinigen overgebleven, dat Jahweh je niet zomaar laat lopen’, dreigde zijn vader hem op een keer. Bram was toen al volop in zijn tienerjaren en liet zich niet alles meer zeggen.

‘Kijk om je heen, we leven in een overbevolkt land, dat is ons volk. Mijn Jahweh is de jouwe niet.’

‘Dus je geeft toe dat er ook voor jou een Jahweh bestaat?’

‘Och god, waarom moet je toch altijd met van die slimme redeneringen komen aanzetten? Het is niet omdat je een besneden lul hebt, dat je een uitverkorene van God bent.’ De opgeheven hand van de vader werd in de bankschroef van de bijna volgroeide zoon opgevangen.

Hij deed het al slecht op het gymnasium, enkele maanden later hield hij het er helemaal voor gezien. Zijn vader kon gloeiende kolen op zijn hoofd stapelen, Bram maakte een buiging van honderdtachtig graden en koos voor de middelbare technische school. Maar ook daar hield hij het maar een jaar uit. Een van zijn cafémaats die een bedrijf voor installatietechniek had, nodigde hem uit bij hem te komen werken. En zo was het gegaan. Bram leerde er een vak. Binnen een paar jaar tijd was hij gediplomeerd installatie- en onderhoudsmonteur en de dag dat hij zijn middenstandsdiploma behaalde, zei hij tabee tegen zijn maat en startte hij zijn eigen bedrijfje met tweedehands gereedschap en een oude Ford Transit. Zijn vriend mokte dat zijn plotselinge vertrek van weinig dankbaarheid getuigde, maar daar haalde hij de schouders voor op. Hij moest op eigen benen staan, zijn eigen kost verdienen, van niemand afhankelijk zijn. Zijn vader mocht neerkijken op de pijpfitter, het geld stroomde wel binnen. Het maakte hem vrij.

Vriendinnen had hij bij de vleet, maar een vrouw om een familie mee te stichten vond hij niet, zocht hij trouwens ook niet. ‘Een geslacht stichten’, dat was de taal van zijn vader. Een geslacht opzetten, dat lukte hem aardig, grinnikte hij bij zichzelf. Maar zoiets zei hij niet tegen de ouwe. Hij zei niets dat zijn vader tegen de haren in kon strijken. Die begon wel af en toe over het joodse volk, maar dan zweeg Bram. Hij keek verbeten door het raam naar buiten en was binnen een paar minuten verdwenen in de dieselwalm van zijn oude Transit-busje.

Zo liep hij al tegen de dertig. Hij reed een fonkelnieuwe Renault-bestelbus. Met groot gemak had hij een klein fortuin uitgegeven aan superstrakke designmeubelen en in een kast zoefde zacht een B&O-stereo-installatie open en dicht; de prijs ervan stond gegraveerd in de brillenglazen van zijn vader, waarachter blauwe ogen zich kritisch vernauwden. Zijn klantenkring had zich zo uitgebreid dat Bram wel een leerling-monteur in dienst had kunnen nemen. Maar hij deed het niet. Hij wilde hooguit de slaaf zijn van zijn eigen volgeprogrammeerde week, want dat was een bestaan dat hij uit eigen vrije wil had gekozen. Zijn grootste klanten waren nu enkele woningbouwverenigingen in de Bijlmermeer.

Toch was het leven niet meer vol van de verwachting die hij koesterde toen hij zijn bedrijf nog aan het opbouwen was. Het vuil op zijn handen was er met vet wel af te krijgen, maar zelfs aan het einde van een vakantieweek had hij nog het idee dat de geur van stookolie, roet en metaal niet onder zijn nagels was verdwenen. Of een vermoeidheid in zijn lijf sloop en hem bij tijden neerslachtig maakte, of dat vlagen van neerslachtigheid zijn spieren aantastten: hij wist het niet. Maar als hij zijn leven voor zich uitgestrekt zag, dan kon hij zich niet goed voorstellen dat hij veertig jaar lang zou moeten doorbrengen in koude en vochtige kelders, in tochtige bijgebouwtjes, tussen waterpijpen onder een lage zoldering die hem verhinderde rechtop te staan, of tussen de betonnen serviceruimtes van de tochtige Bijlmerhoogbouw. Steeds vaker maakte de concentratie op zijn arbeid ruimte voor ver afdwalende gedachten. Als hij een stookinstallatie had gereinigd en weer in elkaar had gezet en hij drukte op de startknop, dan loeide het vuur soms angstaanjagend in zijn oren. Dan kneep hij even zijn ogen dicht en zag de branders loeien. Dan streek er een gloed langs zijn gezicht en leek het hem of hij zijn kop in een helse ketel had gestoken waar van buiten met grote hamers op werd geslagen. Het was een knuistige hand met zwarte haren die hem uit die ketel rukte. De hand van zijn vader die hem bij zijn nekvel naar zich toe trok en schreeuwde: ‘Je hele familie is daar omgekomen! Je komt er niet van los! Je komt er niet van los!’

Met elke slinger die zijn wijsvinger aan de tang geeft, boort het lemmet zich dieper en dieper in het metaal, tot plots de buis losschiet en een stroom heet water over de vloer gutst, het laatste water.

3
==
==

Aquariumvolk

Wie voederde al dit aquariumvolk toch? Het was een prachtig bont gezelschap met de kleuren van de steppegazelle, de witte vinvis, de orang-oetang, de roodkuifkardinaal. De mooiste entree maakte je met de metro, als je van de kant van de stad kwam. Dan steeg je langzaam over opgespoten land en steeds hogere dijken tot het zoevende treinstel je over een machtig romeins viaduct door het aquarium voerde. Keek je naar beneden, dan zag je in de diepte een groen biljartlaken waarover zich in allerlei richtingen figuurtjes bewogen over slingerende paden en over bruggen die waterplassen overspanden. Keek je op je eigen hoogte naar links of naar rechts, dan zwiepten de honingraten van de flats nu eens dichterbij en dan weer verder weg en in de woningen kon je zien wat de mensen in de pannen op hun fornuis klaarmaakten. Blikte je omhoog, dan zag je hoe de hoogbouw naar de hemel wees, en door de voortjagende wolken bewogen straalvliegtuigen zich in gelijkmatige glijvlucht naar de verkeerstoren aan de einder. Als je in die zilveren en oranje metrostellen zat, dan voelde je hoe eerst de machtige dijk onder je weggleed; het geluid veranderde, het gedender werd zingen, en daar zoefde je van de mond van het ene metrostation duizend meter verder naar de mond van het volgende station dat zweefde op een betonnen constructie hoog boven de grond. Van Ganzenhoef naar Kraaiennest, de namen waren goed gekozen, van de aarde werd je weggekatapulteerd op een zweefvlucht naar het nest dat je veilig zou opvangen.

Wie deze Bijlmer betrad, kon maar het beste zijn burgerlogica achter zich laten. Hier golden andere wetten. Een ambtenaar met dertig jaar hondstrouwe dienst werd hier in dertig uren horendol gedraaid. Telde één gebouw 480 woningen, dan kon je rekenen: 480 maal (pa + ma + twee kinderen) = 1920 mensen. Zo telde de ambtenaar. Die wist van veiligheidsmarges: deze of gene bracht zijn omaatje mee, of een neefje, een kamertje werd aan een student andragologie verhuurd, maar dat werd dan weer gecompenseerd door de kunstenaars die meestal alleen in een woning zaten, de homo’s en de lesbiennes die alleen of met z’n tweeën woonden, de sjacheraars die stiekem van een wooneenheid een bedrijfspand hadden gemaakt. Dus: 10 procent marge erbij opgeteld. Tiktik op de rekenmachine: 1920 plus 192, een gebouw van 480 voordeuren telt 2112 personen. Neem nu uw rekenmachientje, en tik het volgende, ambtenaar met uw dertig jaren diensttijd. Hoeveel ingangen telt een woning? Eén, zegt u, en alle zwoegers van uw Dienst Woninghuisvesting geven u in koor gelijk. Maar u vergeet de achterdeur. Er zijn geen achterdeuren bij een flat van tienhoog, zegt u. Wacht! Er zijn balkondeuren en schuifpuien, er zijn ontluchtingsgaten in de balkondeur en tochtraampjes, er is een gat voor de afzuigkap en er is een ventilatiegat in de badkamer, naast de buizen van de verwarming zitten kieren, en ze kruipen overal naar binnen, uw bewoners die u niet registreert met uw Dienst Woninghuisvesting! Ze kruipen desnoods door de gaten die luchtbellen in het snel gestorte beton hebben gelaten, ze glippen langs uw broekspijp watervlug naar binnen en schieten door de gaatjes van uw leren broeksriem, ze trekken aan uw oor en kriebelen aan uw wenkbrauwen en ze roepen tegen uw oormembraan: hier ben ik, ambtenaartje, hier zijn wij, en krijg ons nu maar weer eens eruit! Wees blij, ze vragen geen huursubsidie voor de luchtbel in deze betonwand. Ze komen ’s nachts aan uw oorlellen knabbelen en houden u uit de slaap: die duizenden registratieformulieren, gooi ze weg, ze zijn een schande voor het stadsdeel, een schamel spiegeltje van een duizendvoudig glinsterende samenleving. U gaat het nog benauwd krijgen en wees maar tevreden dat uw ziekenfonds u gemakkelijk zal uitbetalen, ambtenaartje, want ze maken u stapelgek vanuit hun spleten en kieren en hoeken en gaten. Een flat van tienhoog geen achterdeur, zegt u? Ga terug naar uw eengezinshoekwoninkje met uw tuintje, blaas uit en luister naar dit verhaal.

Er zijn van die lome zondagmiddagen dat de wereld uit niet meer lijkt te bestaan dan de zacht uit elkaar spattende belletjes van een glas cola op de rug van een hand. De postbode zal niet aanbellen voor een pakketje. In de verte trekt nu en dan een bus op bij een bushalte; er zoeven weinig metrostellen over het viaduct. Je komt niet uit je stoel voor de ijscoman met zijn belletje. Er zijn geen schilders of glazenwassers aan het werk. Nu en dan is er een voetstap op de galerij. Een stem wordt gedempt in de watten van een ledige dag. Het enige wat beweegt zijn de kookslierten die uit de keukenraampjes langzaam naar buiten drijven.

Het was op zo’n lome zondagmiddag in de nazomer van 1992 dat Bram Swart opeens iets zag wat je normaal gesproken alleen maar ziet vanuit een bioscoopstoel. De televisie vertoonde beelden van een wegwedstrijd voor wielrenners. Hij keek er nu en dan naar, de loomheid van de dag was in de televisie getrokken en verlamde het peloton. Zijn ogen dwaalden over de dreef en het Bijlmerpark en nog verder weg over het winkelcentrum en de antroposofische vormen van het bankgebouw. Als hij door de spleet onder de balkonplaat keek, zag hij in de diepte een deel van de volkstuintjes. Er scharrelde een vrouw in het donkerblauw rond. Opeens voelde hij dat er in zijn rechterooghoek iets abnormaals gebeurde. Het kwam zelden of nooit voor dat zijn buurman zijn hoofd om de hoek stak; hij was discreet en respecteerde het schot dat de balkons scheidde als afbakening van hun privacy. Er verscheen een hand die zich om de rand van het balkon klauwde, een bruine hand, lichter van kleur naar de gespannen knokkels toe. En in de spleet onder de balkonplaat verscheen een voet, een bovenlichaam slingerde zich om het schot heen. Het was niet de buurman, het was een vreemde, een insluiper, iemand die niets goeds in de zin had. Uit de speakers van het televisietoestel klonk het zoeven van wielen, geratel van derailleurs, de schreeuw van een renner die de cameraman op zijn motorfiets maar ternauwernood kon ontwijken. Bram bewoog zich niet. Het lichaam van de man begon al grotendeels naar zijn balkon over te hellen, het hoofd wilde maar niet verschijnen, alsof het nog vastzat achter het schot. Toen schoof het in beeld, traag alsof elk deeltje van dat hoofd om de afscheiding heen moest worden gevouwen. Stroopachtig drong het besef tot hem door dat de indringer die daar aan de buitenkant van zijn balkon hing, hem bekend voorkwam. In de volle laag van het licht achter de rug van de man moest Bram zijn ogen dichtknijpen om beter te zien. Het was mijnheer Strijdhaftig. De Surinamer, mijnheer Strijdhaftig? Maar die woonde drie flats verderop! Dat betekende dat hij dus al minstens vijftien meter aan de buitenkant van de balkons aan het klimmen was op de bovenste woonlaag van een elf lagen hoog flatgebouw! Mijnheer Strijdhaftig keek naar binnen, zag Bram zitten en zwaaide naar hem. Hij zwaaide! Hij stond dus alleen nog maar met de punten van zijn schoenen op de rand van het balkon en hield zich met één hand vast, veertig meter boven de grond. Bram keek toe, genageld aan zijn stoel. Strijdhaftig grijnsde even en riep: ‘Ik ben geen inbreker, ik ben het, Strijdhaftig, ik leg zo alles uit, ik leg zo alles uit, alstublieft, laat me binnen!’ Hij sloeg nu een been over de balkonrand en liet zich op het balkon zakken. Hij was lenig voor de bijna zestig jaren die Bram hem schatte. Hij hijgde licht, hield zijn hand op zijn hart en smeekte weer om binnengelaten te worden. De verwarmingsmonteur zag de paniek in zijn ogen en opende de balkondeur.

‘Neemt u mij niet kwalijk, die mannen staan voor mijn deur,’ hijgde hij, ‘ze zitten achter me aan, alstublieft, laat me even bij u schuilen tot ze weg zijn.’ Bram was nog niet helemaal overtuigd, maar hoorde nu van elders, niet erg ver weg, lawaai komen, gebonk op een deur. Mijnheer Strijdhaftig keek angstig naar de kant waar de herrie vandaan kwam.

‘Ziet u wel,’ zei hij, ‘ze zitten achter de verkeerde aan, ik heb niets verkeerds gedaan. Kan ik alstublieft even blijven tot ze weg zijn? Ik ga u niet lang lastigvallen, dank u, dank u.’ De doodsbange man kreeg een stoel aangeboden. Tot Brams verbazing begon hij naar de televisie te staren alsof hij daar al de hele middag gezeten had.

Bram liep naar de keuken en keek uit het raam over de galerij, maar kon niets zien. Strijdhaftig hield niet op zijn dankbaarheid te betuigen, toen Bram weer de woonkamer binnenkwam. Een kopgroep had zich afgescheiden van het peloton, zag hij, er zaten geen landgenoten bij, meldde de commentator.

Opeens deed Strijdhaftig een greep in de binnenzak van zijn colbert. Hij haalde er een zilveren sigarenkoker uit tevoorschijn, zo te zien een antiek etui. Hij klapte het open, trok er drie sigaren in cellofaan uit en bood ze aan. Bram aarzelde even, hij was tenslotte geen roker, maar begreep wel dat een afwijzing van het aanbod in de ogen van de ander een bevestiging moest zijn van zijn superioriteit. Bram koos een van de sigaren en bedankte hem. Strijdhaftig keek een seconde naar wat hij nog tussen zijn vingers hield, beteuterd bijna. Toen stak hij hem ook de andere twee sigaren toe, en hoe Bram ook afweerde, hij kwam er niet onderuit ze aan te nemen. Bram complimenteerde hem met zijn mooie sigarenkoker.

‘Een betekenisvol familiestuk,’ zei hij, ‘honderdtien jaar oud.’ Bram wist niet waarover hij nu verbaasder moest zijn: dat de Surinamer met een antiek stuk familiezilver over zijn balkon was gesprongen, dat hij het plechtstatige woord ‘betekenisvol’ gebruikte, of dat hij zo exact op het jaar wist hoe oud zijn sigarenkoker was.

4
==
==

Gluren is niet van de toekomst

We moesten het vooral groots zien, vond Siegfried Nassuth, de ontwerper, op die verbeeldingsvolle middag van 1964. Holland was het land van water en wolken, van vergezichten en rechte lijnen, van vlakken en ruimtes. Holland, dat was Mondriaan!

‘Ja, en Rembrandt,’ zei Étienne, de jonge blonde man op de achterste van de drie rijen stoelen, ‘dus we maken overal kaarsverlichting.’

‘En het is het land van Van Gogh,’ voegde Hein, de man met de borstelsnor naast hem, eraan toe, ‘alleen mensen met één oor krijgen een woning.’

Nassuth keek even verplicht-geamuseerd in de richting van de twee mannen en vervolgde zijn betoog. De mensen die hier kwamen wonen, waren mensen van de toekomst. Het waren mensen die wat te spenderen hadden, de hardwerkende en goed verdienende upper class die zijn leven anders zou gaan inrichten dan de altijd zuinige opbouwgeneratie van na de oorlog. Het waren geen mensen van een tuintje met een schuurtje of van de muffe bovenwoningen in Amsterdam-West, maar mensen die in een groene oase wilden zitten zonder zelf hun kostbare tijd aan het onderhoud van dat groen te hoeven besteden. Het zouden geen mensen zijn van een kattengat in de deur, ze hadden geen tijd voor huisdieren en hadden het niet nodig om bonnetjes te knippen om korting te krijgen op hun thermoskan. Efficiënt openbaar vervoer en vrijliggende fietspaden stonden hoog op hun prioriteitenlijst. Ze wilden geen uitklapbaar wasrek voor de deur, maar een ruim balkon. Elke woning moest voorzien worden van een goede energieaansturing, want zware stroomtrekkers als wasmachine, afwasmachine, droogautomaat, diepvries en god weet wat nog meer hoorden standaard tot elk huishouden. Het waren geen mensen die bang waren voor technologie en voor liften; ze zoefden in hun kantoren met elke halve seconde van etage naar etage. Hoogbouw trok je in de sfeer van de metropolen, van Tokyo en New York, van de toekomstarchitectuur van Le Corbusier, en je beloning was een wolkenpartij van Hollandse makelij. Er hoefden geen kooiconstructies rond de balkons te komen, want dit waren mensen met durf, die de toekomst omhelsden.

‘En als ze tabak hebben van die toekomst, kunnen ze ook direct van het balkon af springen’, grinnikte Hein.

‘En we moeten ook koeien toelaten op de balkons,’ vulde Étienne aan, ‘wolkenpartijen en koeien, heel Hollands.’

Nassuth zuchtte nauwelijks hoorbaar. ‘En nu de belijning. Dit is een project van een omvang die geen enkele Hollandse stad eerder heeft gekend. We praten over zestigduizend inwoners in één klap en op termijn zelfs honderdduizend mensen en méér. Alles wat wij op de tekentafel zetten heeft dus een multiplicatiefactor ten opzichte van wat we bij normale stedenbouw gewend zijn. We praten over hoogte: in het algemeen tien woonlagen plus een benedenlaag voor bergingen en serviceruimtes, volgens een vast patroon afgewisseld met woontorens van twintig woonlagen. We praten over lengte: strokenbouw, de flats zullen zich gecontroleerd door de polder gaan slingeren. Gecontroleerd want volgens vaste posities ten opzichte van elkaar. Slingerend om bij alle massiviteit toch een speels element te bewaren.’

Hij stond op en begon grote vellen papier te bevestigen op twee tekenborden. Hella, een vrouw van in de twintig, zelfverzekerd, kek, pas door de gemeente aangewezen als toekomstig opbouwwerkster, hielp hem bij het vasthouden van de tekenplannen. Een koffiejuffrouw kwam binnen en begon mokken uit te delen. Hein boog zich naar haar over: ‘Wilt u voor mij het puntenbonnetje uit het doosje knippen, alstublieft?’ Ze keek hem vuil aan. Zijn vriend proestte het bijna uit.

‘Wat hebben we altijd gezien in de steden?’ klonk de stem van Nassuth. ‘Kleinburgerlijke, bedompte wijken, neergezet zonder visie, zonder ademruimte. In de Bijlmermeer gaan we uit van goed leven door meer ruimte, geluk zit niet in een houten wandje, geluk zit in beton. De mensen uit de oude wijken komen hiernaartoe en op termijn gaan die oude wijken tegen de vlakte.’

‘En wat gaat er gebeur’n met de boer’n in de polder?’ klonk een stem van een jonge man in corduroy die wat later was binnengestapt.

‘De boerderijen zullen moeten verdwijnen. Jammer, maar die horen gewoon niet thuis in een stedelijke ruimte. Een moderne stad kan zijn kostbare grond niet vrijhouden omdat iemand zijn koeien moet weiden.’

Nassuth schoof een antenne als een aanwijsstokje uit elkaar. ‘De grote principes zijn de principes van de mens van morgen. Grote woonruimtes met veel licht. Glazen schuifpuien in plaats van ramen die je op de knip zet. Ruime groengebieden en waterpartijen tussen de gebouwen. Je stapt beneden uit de lift en ademt direct de natuur in. Het groen staat overal in verbinding met elkaar door de onderdoorgangen van de flats. Als bewoner zweef je in de Hollandse ruimte. Het water glinstert in de verte en stroomt onder je woning door. Daar ligt ook de band met het verleden: vergeet niet dat dit in de zeventiende eeuw nog een watervlakte was. Dat water blijft aanwezig, maar op een beheerste manier, zoals de nieuwe mens zijn toekomst zelf zal kunnen plannen.’

Hij volgde met zijn aanwijsstokje de honingraatvorm van de flatgebouwen en wees naar de grote lijnen die als een lijst de woonpartijen omvatte. ‘De verkeersaders staan helemaal los van de woonplaatsen en groenruimtes en liggen op een verhoogde dijk. Je stapt uit de bus en gaat via een loopbrug naar de binnenstraat, zodat je het hectische leven symbolisch achter je laat en in de rust van je woonomgeving wordt ontvangen. Wie met de auto komt, laat zijn auto achter in de parkeergarages die tegen de wegen aanliggen. Geen auto wassen op zaterdagochtend, daarvoor zijn er autowasserettes aan de rand van de wijk. De afstand tot de parkeergarages is even groot als tot de bushalte of het metrostation; de keuze voor het openbaar vervoer dringt zich dus vanzelf aan de bewoners op. Kleine winkelcentra verspreid over de wijk voor de bakker, de slager, een kleine supermarkt, kleine eetgelegenheden met een gedifferentieerd culinair aanbod. Nieuwe burgers nemen niet langer genoegen met de friettent en de Chinees, ze stappen op de fiets en vinden in een straal van enkele kilometers de keukens van de halve wereld. Een groot winkelcentrum waar je werkelijk alles kunt vinden wat je zoekt, komt centraal in de wijk.’

‘Costa en Niemeyer, als de mensen die namen horen, stromen ze toe’, zei een magere man met een licht Duits accent die zich had voorgesteld als Aaron Lobel.

‘Voorbíj Costa en Niemeyer’, reageerde de ontwerper. ‘Wat Lucio Costa en Oscar Niemeyer in Brasilia tot stand brachten was absoluut vernieuwend en briljant. Maar wij hebben ook gekeken naar wat daar stedebouwkundig fout ging. De wet van de remmende voorsprong. Je moet de mensen niet laten verdrinken in de ruimte, maar de ruimte omvat de mens en opent zijn blik op de wereld.’

‘Maar je zit met al die glazen schuifpuien wel bij de overbuurman naar binnen te gluren’, zei Étienne.

‘Nee, daarvoor zijn de afstanden tussen de wooneenheden te groot.’

‘Je zult zien dat de verkoop van verrekijkers enorm zal aantrekken.’

‘De mensen die hier komen wonen, zijn mensen die de vrijheid koesteren. Ze zien het grote geheel en zijn blij met hun privacy. Het kleinschalige buurtleven is passé. De groenpartijen en de grote galerijen zijn de ontmoetingsplekken. Hun woning is hun privé-domein, zij willen daar gerespecteerd worden en respecteren de anderen. Gluren is niet van de toekomst, gluren is van het verleden.’

‘Maar het blijft lekker’, fluisterde Hein Étienne in het oor.

Er werd gepauzeerd, koffie- en theekannen gingen rond. Van de woorden van de architect leek toch een soort begeestering uit te zijn gegaan. Er heerste een licht opgewonden stemming. Maar het pleit was nog niet helemaal gewonnen.

‘Het klinkt allemaal mooi en wel,’ zei een grijzende man met een zware bril en gekleed in zwarte coltrui en broek, ‘maar het is toch eerst en vooral de problematiek van een stad die uit zijn voegen barst en zijn burgers ervan moet overtuigen dat het in de polder zo slecht nog niet is. Ís het ook helemaal niet, maar al die mooie theorieën: dat is toch vooral een rookgordijn.’ Maar Aaron, die in zijn buurt stond, was het niet met hem eens: ‘Moderne, luxueuze woningen in een omgeving met veel groen, die zijn zeer gewild’, zei hij. De architect wilde weer snel doorgaan, hij voelde dat het ijs aan het breken was.

‘Tijd en ruimte komen hier samen op een manier die je bijna nergens vindt. De mensen leven ieder hun eigen tijd en creëren hun eigen ruimte, en dat wordt allemaal samengebracht in enkele grootse architectonische gebaren. De mensen weten zich deel van die macht, niet erdoor overheerst.’

De wethouder van ruimtelijke ordening, die naast de spreker zat, legde heel kort zijn hand op de papieren van de architect, die het signaal direct oppikte.

‘Het is allemaal wat veel en misschien is dit het moment om gelegenheid te geven voor vragen. Mijnheer, gaat uw gang.’ Een kleine man in een koffiebruine sweater en broek met scherpe vouw stond op. Hij klemde in zijn linkerhand een notitieblokje met een pen. Enkele seconden keek hij op zijn blocnote, als wilde hij nog iets verifiëren om zijn vraag scherper te kunnen stellen. Toen zei hij: ‘’t Gefaar is dat ’n nuibouwwiek wie de Bijlmermeer zoe door woort, tot allein de riekste dao woene koonte.’

‘Een Friese marxist’, mompelde Hein. De Fries stelde daarop bijna zonder accent de vraag: ‘Is er al iets bekend over de hoogte van de huren?’

‘Vind ik wel een goede vraag’, zei Étienne.

5
==
==

Een woning voor de heer Strijdhaftig

Strijdhaftig, J.L., had graag een grote woning, liefst op de bovenste woonlaag, met uitzicht tot aan de rand van Paramaribo.

‘Hoeveel kinderen hebt u dan?’

‘Ongeveer zes.’

‘Hoezo ongeveer, weet u het niet precies dan?’ Nee, niet precies, maar als ze op bezoek kwamen moest hij ze allemaal kunnen herbergen, hij was en bleef hun vader.

‘Wonen ze dan niet hier, mijnheer Strijdhaftig?’

‘Nee, ze wonen allemaal in Suriname.’ De lokettist legde zijn pen even neer en bestudeerde de slanke, kroesharige man met zijn onberispelijk gestreken overhemd, zijn stropdas met speld en een colbertjasje waar nog gemakkelijk een tweede manspersoon in had kunnen schuilen.

‘Maar dan komt u niet in aanmerking voor de grote flats. Uw kinderen moeten bij u staan ingeschreven, of bij minderjarigheid in uw paspoort staan. Bovendien moet u voldoen aan een norminkomen.’

‘Hare Majesteit betaalt mij’, zei hij. Hij keek de lokettist niet recht aan, maar staarde in de kraag van diens witte overhemd, die niet kraakhelder was, maar waarin zich een patroon van bruine verticale streepjes aftekende.

‘U bedoelt dat u een uitkering hebt?’

‘Nee. Hare Majesteit heeft het goed voor met ons Surinamers. Zij weet dat Nederland groot is geworden dankzij de koloniën. Als wij ons hier komen vestigen, zorgt zij voor ons.’ De lokettist haalde zijn schouders op: ‘Hebt u daar ook documenten van?’

Waarom hij naar Nederland was gekomen, was voor hem even moeilijk te zeggen als voor de ambtenaar die hem erom vroeg. Als Surinamer had je het recht om je in een ander deel van het Koninkrijk der Nederlanden te vestigen, niet op de Antillen maar wel in Nederland, punt uit. Zo was dat vóór het onafhankelijkheidsjaar 1975 geweest en zo was het nu, een jaar na de onafhankelijkheid nog altijd.

Mabel: dat was zijn vrouw! Hij had bij haar aan de Pingostraat op Latour in Paramaribo-Zuid twee kinderen verwekt en de meeste tijd bij haar doorgebracht. Ook bij Alma aan de Tapoeripastraat op Flora had hij twee kinderen, maar bij haar voelde hij zich aanzienlijk minder op zijn gemak. Altijd als hij enkele bankjes op de tafel had neergelegd, had hij het idee dat de pret over was en dat zij hem het huis uit keek. Hij kwam dan wel weer bij haar terug, want ze had een achterwerk als de fanfare Sint Boniface, maar er was geen zitje na het concert.

Andere vrouwen waren er ook nog geweest, al bezocht hij hen met veel grotere tussenpozen. Hij moest voorzichtig zijn en Mabel en Alma ontzien, nou ja, toch enigszins. Met één vrouw voelde hij zich een koning, met twee vrouwen een keizer, maar met drie vrouwen een buschauffeur. Het alleen houden bij Mabel en Alma, dat kon hij toch ook moeilijk. Hij kon snel zijn, want hij verdroeg geen jockey, wind en zuurstof moest er zijn, bang als hij was dat zijn klokkenspel snel zou verkankeren als het in een strakke slip werd opgeborgen. Andere vrouwen dan Mabel en Alma: hij moest eerst smoezen met ze. Als er íémand niet op zijn mondje gevallen was, dan was hij het wel. Op hun erven liepen zoveel kinderen dat je niet wist wie de moeders waren – de vaders daar kon je al helemaal niet aan beginnen. Als het om zijn eigen aandeel ging, dan twijfelde hij over twee van die kindertjes. Een jongetje had trekken van zijn eigen familie. En als je de doordringende blikken van de erfvrouwen kon geloven, moest ook een meisje van hem zijn. Maar waarom had de moeder er dan nooit iets van gezegd? Moest hij er zelf over beginnen? Hij twijfelde. Het was mooi om vader te zijn, maar met deze vrouw, Henna, zag hij toch geen toekomst in het verschiet. Zijn middelen waren eigenlijk al niet toereikend om te voorkomen dat Mabel en Alma bullebak voor hem maakten.

Hij wilde zijn leven zo onderhand eens goed op poten zetten. In Suriname waren de kansen daartoe gering. Vrienden die naar Holland waren getrokken daarentegen maakten het allemaal even goed, lieten ze weten via hun familie. Eind 1974 hoorde hij premier Arron, juist teruggekeerd van zware onderhandelingen in Den Haag, over de radio zeggen dat Suriname ‘ultimo eind 1975’ de onafhankelijkheid zou bereiken. Dat imponeerde hem minder dan de mededeling dat a moni kon: een geldstroom van miljarden was losgekomen. Hij had dus nog even afgewacht.

Een paar dagen voordat op 25 november 1975 de Nederlandse vlag gestreken en de Surinaamse gehesen zou worden, vloog de Nederlandse premier Joop den Uyl naar Suriname. In de buik van zijn klm-toestel stond de kist met het levenloze lichaam van Lieve Hugo. Twee dagen voor die historische 25ste november werd het stoffelijk overschot van de meest charismatische zanger die Suriname ooit gekend had, ter aarde besteld. Het was alsof Suriname zijn laatste tranen verhuild moest hebben voor het vrijelijk mocht lachen.

Even voer er een zoete wind van optimisme door het land, maar de maanden regen zich aaneen, verandering kwam er niet. Het politieke gekrakeel aan de Gravenstraat hield maar aan. Dat de gewone man er nu op vooruit was gegaan: nee, niets, niemendal. Bij zijn vriend Tjallie aan de Van Idsingastraat had Strijdhaftig een blauw boek zien liggen, over de toescheidingsovereenkomst tussen Suriname en Nederland. Hij liet zich uitleggen dat Surinamers zich nog tot vijf jaar na de onafhankelijkheidsdatum gemakkelijk in Holland konden vestigen. En zo was hij terechtgekomen in de rij bij het Nederlandse consulaat, en in de rij voor de Boeing op het vliegveld Zanderij en uiteindelijk in de rij voor het loket Volkshuisvesting Immigranten Voormalige Rijksdelen te Amsterdam. Had hij, Strijdhaftig, J.L., zich willen onttrekken aan de claims die Mabel, Alma en de anderen hem oplegden? Dat was het niet. Hij wilde ontkomen aan de stroperigheid van een tropenkolonie die altijd een tropenkolonie zou blijven, al vierden ze nog driehonderd jaar hun onafhankelijkheidsdag. Hij had zich ontworsteld aan de samasama, aan de tokotoko, aan de modder die altijd modder bleef. Nu wilde hij een woning vol comfort en licht, waarin hij kon neerzien op het Hollandse landschap en van waaruit hij als eerste zijn kinderen kon begroeten die met donderend geraas in reuzenvliegtuigen uit het verre geboorteland kwamen aanvliegen.

‘Wat noteert u nu?’

‘Dat u kinderloos bent. Het spijt me. U kunt voorlopig een kleine flatwoning krijgen, mijnheer Strijdhaftig. Op basis van de hoogte van uw inkomen kunt u daarvoor huursubsidie aanvragen; het formulier geef ik u zo dadelijk mee. Als uw kinderen gezinshereniging wensen, kunt u op termijn voor een grotere woning in aanmerking komen. Maar vergeet u niet: de grotere hoekwoningen zijn zeer schaars en zeker bij de flats met een mooi uitzicht op negen- en tienhoog.’

‘En telefoon? Gaat u een telefoon voor me in die woning zetten?’

‘Nee mijnheer Strijdhaftig, telefoon moet elke bewoner zelf aanvragen. Of zitten er in Suriname in alle huizen vaste telefoons?’ Hij voelde zich op zijn tenen getrapt, een beetje als een schooljongen die door een Herrnhutter broeder in een hoek wordt gezet.

In Nederland had hij direct een polstasje aangeschaft, want dat had je nodig om al je papieren in op te bergen. Toen hij naar buiten ging, stopte hij er het formulier in dat de ambtenaar hem had gegeven. Een kleine woning, tienhoog, had de man gezegd, daar zou hij komen wonen. Hij vroeg zich nog altijd af hoe dat nou kon: een flatwoning op de tiende verdieping. In Suriname waren flatwoningen altijd op de begane grond, flat, toch?