Chigozie Obioma

De verboden rivier

Uit het Engels vertaald door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Dit boek is fictie. Verwijzingen naar historische gebeurtenissen, bestaande personen of bestaande plaatsen zijn fictief. Andere namen, personages, plaatsen en gebeurtenissen zijn ontsproten aan de verbeelding van de auteur en elke overeenkomst met bestaande gebeurtenissen, plaatsen of personen, overleden of nog in leven, berust geheel op toeval.

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Fishermen, verschenen bij one, an imprint of Pushkin Press

Oorspronkelijke tekst © Chigozie Obioma, 2015

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Getty Images/Andy Bridge

isbn 978 90 445 3478 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1
==

Vissers

Wij waren vissers:

Mijn broers en ik werden vissers in januari 1996 nadat onze vader vertrokken was uit Akure, een stad in het westen van Nigeria, waar we heel ons leven met elkaar hadden gewoond. Zijn werkgever, de Centrale Bank van Nigeria, had hem in de eerste week van november van het jaar ervoor overgeplaatst naar een filiaal in Yola – een stad in het noorden meer dan duizend kilometer verder weg. Ik weet nog goed dat vader ’s avonds thuiskwam met de brief die zijn overplaatsing aankondigde; het was een vrijdag. Die avond en de hele zaterdag daarop beraadslaagden vader en moeder, fluisterend als tempelpriesters. Op zondagmorgen was moeder een ander mens geworden. Ineens liep ze in huis rond als een verzopen muis en wendde ze steevast haar blik af. Ze ging die dag niet naar de kerk, maar bleef thuis en waste en streek een stapel kleren van vader, haar gezicht een masker van ondoordringbare mistroostigheid. Geen van beiden zei een woord tegen mijn broers en mij, en wij stelden geen vragen. Mijn broers – Ikenna, Boja, Obembe – en ik wisten maar al te goed dat wanneer de twee hartkamers van ons huis – onze vader en onze moeder – stilte bewaarden zoals de hartkamers bloed vasthouden, het huis overspoeld kon raken als we ze opporden. En dus vermeden we de televisie in de kast met de acht zuiltjes in onze woonkamer. We zaten in onze kamers te leren, of deden alsof, ongerust maar zonder iets te vragen. Van daar staken we onze voelhorens uit om zo veel mogelijk te weten te komen over wat er aan de hand was.

Zondag tegen de avond vielen er steeds meer brokjes informatie uit moeders monoloog, als plukken veren van een fraai getooide vogel: ‘Wat voor baan haalt een man nou weg van zijn zoons die hij moet opvoeden? Al was ik geboren met zeven handen, dan kon ik nog niet alleen voor deze kinderen zorgen!’

Deze rusteloze vragen werden aan niemand in het bijzonder gesteld, maar ze waren beslist bedoeld voor vaders oren. Hij zat in zijn eentje in een fauteuil in de woonkamer, zijn gezicht verscholen achter zijn favoriete krant, de Guardian, half lezend en half naar moeder luisterend. En hoewel hij alles hoorde wat ze zei, hield vader zich altijd doof voor woorden die niet rechtstreeks tot hem gericht waren, uitingen die hij bestempelde als ‘laffe woorden’. Dan las hij gewoon door, nu en dan onderbroken door luide afkeuring of bijval over iets wat hij in de krant las – ‘Als er ook maar enige gerechtigheid in deze wereld is, moet Abacha zo snel mogelijk betreurd worden door die heks van een vrouw van hem.’ ‘Wow, Fela is fantastisch! God nog aan toe!’ ‘Reuben Abati moeten ze ontslaan!’ – alleen maar om de indruk te wekken dat moeders geweeklaag zinloos was, gejammer waar niemand acht op sloeg.

Voor we die avond gingen slapen had Ikenna, die bijna vijftien was en op wiens uitleg we meestal vertrouwden, het idee geopperd dat vader was overgeplaatst. Boja, die een jaar jonger was dan hij en die zich dom gevoeld zou hebben als hij niet ook met een idee kwam, had gezegd dat vader vast naar het buitenland ging, naar een ‘westerse wereld’, iets waar we altijd al bang voor waren geweest. Obembe, die elf was en twee jaar ouder dan ik, had geen mening. Ik ook niet. Maar we hoefden niet lang meer te wachten.

Het antwoord kwam de volgende ochtend toen vader onverwacht de kamer binnenkwam die ik met Obembe deelde. Hij droeg een bruin T-shirt. Hij legde zijn bril op de tafel, een gebaar waarmee hij onze aandacht vroeg. ‘Vanaf vandaag ga ik in Yola wonen, en ik wil niet dat jullie je moeder narigheid bezorgen.’ Zijn gezicht vertrok toen hij dit zei, zoals altijd wanneer hij ons angst wilde aanjagen. Hij sprak langzaam, met lagere en luidere stem, en nagelde elk woord diep in de staketsels van onze geest. Zodat, als we toch ongehoorzaam waren, hij ons tot in detail kon herinneren aan het moment waarop hij zijn instructie had gegeven met de simpele uitspraak: ‘Ik had jullie gewaarschuwd.’

‘Ik zal haar regelmatig bellen, en als ik slecht nieuws krijg’ – hij stak zijn wijsvinger op om zijn woorden kracht bij te zetten – ‘over wat voor rare streken dan ook, dan krijgen jullie daar een gepaste beloning voor.’

Hij sprak het woord ‘beloning’ – een woord waarmee hij een waarschuwing onderstreepte of de straf voor een wandaad benadrukte – met zo veel kracht uit dat er aan weerskanten van zijn gezicht aderen opzwollen. Zodra dit woord gevallen was, betekende het meestal ook het einde van de boodschap. Hij haalde twee biljetten van twintig naira uit het borstzakje van zijn jas en legde ze op onze werktafel.

‘Voor jullie samen’, zei hij, waarna hij de kamer uit ging.

Obembe en ik zaten nog steeds op ons bed te bedenken wat hij precies bedoelde, toen we moeder buiten zo hard tegen hem hoorden praten dat het leek of hij al een heel eind weg was.

‘Eme, vergeet niet dat je hier opgroeiende jongens hebt’, zei ze. ‘Hoor je me, o.’

Ze sprak nog steeds toen vader zijn Peugeot 504 startte. Zodra we dat hoorden, renden Obembe en ik onze kamer uit, maar vader reed de poort al door. Hij was weg.

Wanneer ik bedenk wat er met ons is gebeurd, dat we die ochtend voor het laatst allemaal samen waren als het gezin dat we altijd hadden gevormd, had ik – zelfs nu, twintig jaar later – graag gewild dat hij niet was weggegaan, dat hij die overplaatsingsbrief nooit had ontvangen. Voor die brief kwam, was alles zoals het moest zijn: vader ging elke ochtend naar zijn werk en moeder, die een winkel met verse waren op de markt had, zorgde voor mijn vier broers en zusje en voor mij die, net als de kinderen van de meeste gezinnen in Akure, naar school gingen. Alles had zijn gewone beloop. We dachten nauwelijks terug aan dingen die gebeurd waren. Tijd had toen nog geen betekenis. In het droge seizoen kwamen de dagen met wolken die zwanger van stof in de lucht hingen, en zonlicht dat tot in de avond duurde. Tijdens het regenseizoen leek het of een hand wazige beelden tekende in de lucht, wanneer de regen zes maanden achtereen neerkwam in stortbuien die zinderden van onweer. Omdat alles verliep volgens dit bekende, vaste patroon was er geen enkele gedenkwaardige dag. Het enige wat ertoe deed was het heden en de nabije toekomst. Glimpen daarvan kwamen meestal als een locomotief over een spoor van hoop, met binnenin zwarte steenkool en het luide getoeter van een olifant. Soms kwam zo’n glimp in dromen of in ongebreidelde fantasieën die fluisterden in onze gedachten – ik word piloot, of de president van Nigeria, rijk, met eigen helikopters – want de toekomst was wat wij ervan maakten. Het was een leeg doek, dat je in gedachten kon inkleuren zoals je wilde. Maar vaders vertrek naar Yola bracht alles aan het wankelen: tijd en seizoenen en het verleden werden belangrijk, en daar smachtten en hunkerden we langzamerhand nog meer naar dan naar het heden en de toekomst.

Vanaf die ochtend woonde hij in Yola. De groene telefoon op tafel, die voornamelijk was gebruikt voor telefoontjes van Mr. Bayo, de jeugdvriend van vader die in Canada woonde, werd nu de enige manier om hem te bereiken. Moeder wachtte rusteloos tot hij weer belde en omcirkelde op de kalender in haar slaapkamer de dagen dat hij contact opnam. Wanneer vader een dag in het schema oversloeg en moeders geduld om nog langer te wachten op was, meestal ver na middernacht, maakte ze de knoop in de zoom van haar wrappa los, haalde ze het gekreukelde papiertje tevoorschijn waarop ze zijn telefoonnummer had geschreven en belde ze net zo lang tot hij opnam. Als we nog wakker waren, verdrongen we ons om haar heen om vaders stem te horen en spoorden we haar aan hem over te halen ons mee te nemen naar de nieuwe stad. Maar vader weigerde pertinent. Yola, herhaalde hij telkens weer, was een onstabiele stad waar in het verleden regelmatig op grote schaal geweld had plaatsgevonden, vooral tegen mensen van onze stam, de Igbo. We bleven hem op de nek zitten tot er in maart 1996 bloedige religieuze rellen uitbraken. Toen vader eindelijk aan de telefoon kwam, vertelde hij – terwijl op de achtergrond nu en dan schoten klonken – dat hij maar ternauwernood aan de dood was ontsnapt toen oproerkraaiers zijn wijk aanvielen, en dat bij hem aan de overkant een heel gezin in hun huis was uitgemoord. ‘Kleine kinderen gedood alsof het kippen waren!’ had hij gezegd, waarbij hij zo veel nadruk legde op ‘kleine kinderen’ dat geen weldenkend mens hem ooit nog zou durven vragen om daarheen te mogen verhuizen, en dat was dat.

Vader maakte er een gewoonte van om de twee weken naar huis te komen in zijn Peugeot 504 sedan, bestoft en uitgeput van de vijftien uur durende rit. We verheugden ons op die zaterdagen dat zijn auto toeterde bij de poort, waar we dan naartoe renden om die open te doen, allemaal benieuwd wat voor versnaperingen of cadeautjes hij dit keer meebracht. Maar toen we er langzamerhand aan gewend raakten hem slechts om de paar weken te zien, veranderde er iets. Zijn reuzengestalte, waarmee hij zich decorum en kalmte aanmat, verschrompelde langzamerhand tot de grootte van een erwt. Zijn aan ons opgelegde routine van zelfbeheersing, gehoorzaamheid, ijverig leren en een verplichte siësta – lange tijd het stramien van ons dagelijks leven – had ons langzamerhand steeds minder in haar greep. Er trok een floers over zijn alziende ogen, waarvan wij dachten dat ze zelfs het kleinste, in het geheim begane vergrijp opmerkten. Aan het begin van de derde maand knapte zijn lange arm, die er vaak de zweep over legde om ons in het gareel te houden, af als een oude boomtak. Toen braken we los.

We zetten onze boeken in de kast en begonnen de ontzagwekkende wereld buiten te onderzoeken, waaraan we niet gewend waren. We waagden ons tot op het gemeentelijke voetbalveld, waar de meeste jongens uit de straat elke middag voetbalden. Maar die jongens waren een meute wolven; ze verwelkomden ons bepaald niet. Hoewel wij ze niet kenden behalve één, Kayode, die een paar huizen bij ons vandaan woonde, wisten deze jongens wel wie wij waren en zelfs hoe onze ouders heetten, en elke dag beschimpten ze ons en geselden ze ons met woorden. Ondanks Ikenna’s magnifieke dribbeltechniek en Obembe’s formidabele keeperskwaliteiten brandmerkten ze ons als ‘amateurs’. Ook plaagden ze ons er vaak mee dat onze vader, ‘Mr. Agwu’, een rijke man was die voor de Centrale Bank van Nigeria werkte, en dat we bevoorrechte kinderen waren. Ze gebruikten een vreemde bijnaam voor vader: Baba Onile, naar de hoofdfiguur uit een populaire Yoruba-soapserie die zes vrouwen en eenentwintig kinderen had. De naam was duidelijk bedoeld om vader te bespotten, omdat zijn wens om veel kinderen te hebben inmiddels legendarisch was in onze wijk. Het was ook de naam voor de bidsprinkhaan in het Yoruba, een lelijk, groen skeletachtig insect. Wij konden die beledigingen niet over onze kant laten gaan. Ikenna, die zag dat we in de minderheid waren en een gevecht met deze jongens zouden verliezen, vroeg ze herhaaldelijk, zoals het christelijke kinderen betaamde, op te houden met het beledigen van onze ouders omdat die hun niets hadden gedaan. Ze bleven echter doorgaan, tot Ikenna op een avond, woedend omdat ze die bijnaam weer gebruikten, een van de jongens een kopstoot gaf. In een flits trapte de jongen Ikenna in zijn buik en greep hem vast. Heel even trokken hun voeten een slordige cirkel in het stoffige veld terwijl ze samen rondtolden. Maar uiteindelijk wierp de jongen Ikenna op de grond en smeet hij een handvol zand in zijn gezicht. De andere kinderen juichten en tilden de jongen op, en hun stemmen mengden zich tot een triomfantelijk koor met veel gejouw en boegeroep. Die avond kwamen we verslagen thuis, en we gingen nooit meer terug.

Na dat gevecht hadden we geen zin meer om naar buiten te gaan. Op mijn voorstel smeekten we moeder om vader zover te krijgen dat hij ons het computerspel Mortal Kombat zou teruggeven, dat hij het jaar daarvoor had afgenomen en ergens had verstopt nadat Boja – die altijd de beste van zijn klas was geweest – thuiskwam met op zijn rapport in rode inkt 24ste en de waarschuwing Volgende rapport waarschijnlijk ook slecht. Met Ikenna ging het al niet veel beter: hij was zestiende van de veertig en dat ging vergezeld van een brief voor vader van zijn lerares, Mrs. Bukky. Vader las de brief in zo’n vlaag van woede voor dat ik alleen de woorden ‘Lieve hemel! Lieve hemel!’ hoorde, die hij als een refrein herhaalde. Hij pakte de spelletjes af en maakte voorgoed een einde aan de momenten dat we dansten van opwinding en schreeuwden en gilden wanneer de onzichtbare commentator in het spel beval: ‘Maak hem af’, en de zegevierende krijger rake klappen uitdeelde aan de overwonnen krijger door hem de lucht in te trappen of in stukken te hakken in een groteske explosie van botten en bloed. Vervolgens vulde het hele scherm zich met het woord ‘dodelijk’ in flitsende, vurige letters. Op een keer rende Obembe – toen hij net zijn behoefte deed – de wc uit om samen met ons met een Amerikaans accent ‘Dat is dodelijk!’ te kunnen schreeuwen in navolging van de commentaarstem van het spel. Moeder strafte hem later toen ze ontdekte dat hij zonder er erg in te hebben ontlasting op het tapijt had laten vallen.

Teleurgesteld probeerden we toch weer een fysieke activiteit te vinden om onze uren na school te vullen nu we verlost waren van vaders strikte regels. En dus verzamelden we vriendjes uit de buurt om op de open plek achter ons omheinde erf te voetballen. We namen Kayode mee, de enige jongen die we kenden in de wolvenmeute waarmee we op het gemeentelijke voetbalveld hadden gespeeld. Hij had een androgyn gezicht met altijd een vriendelijke glimlach. Igbafe, onze buurjongen, voegde zich ook bij ons, evenals zijn neef Tobi, een bijna dove jongen voor wie je je stembanden flink inspande en dan nog de vraag kreeg Jo, kini o nso? – Sorry, wat zei je? Tobi had grote oren, die geen deel leken uit te maken van zijn lichaam. Hij werd bijna nooit boos wanneer we hem ‘Eleti Ehoro’ – Iemand met Hazenoren – noemden, misschien omdat hij het niet altijd hoorde, want we fluisterden het vaak. We renden van hot naar her over dit veldje, gekleed in goedkope voetbalshirts en T-shirts waarop we onze spelersnaam hadden geschreven. We speelden als gekken en schoten de ballen regelmatig op het erf van buurhuizen, waarna we klungelige pogingen deden ze terug te halen. Bij sommige huizen waren we vaak nog net op tijd om te zien hoe de buren, zonder acht te slaan op onze smeekbeden hem terug te geven, de bal lek prikten omdat die iemand had geraakt of iets had kapotgemaakt. Eén keer vloog de bal over de muur van een buurhuis en raakte hij het hoofd van een kreupele man waardoor die van zijn stoel viel. Een andere keer verbrijzelde de bal een ruit.

Telkens wanneer ze een bal vernielden, legden we geld in en kochten we een nieuwe, behalve Kayode, die hoorde tot de steeds groter wordende groep echt arme inwoners en die nog geen kobo te spenderen had. Hij droeg meestal een afgedragen, gescheurde korte broek en woonde met zijn bejaarde ouders, de geestelijke leiders van de kleine Christ Apostolic Church, in een huis waarvan de eerste verdieping niet was voltooid, in de bocht van de straat die naar onze school leidde. Omdat hij niet kon meebetalen, bad hij voor elke bal en vroeg hij God ons te helpen de bal langer te houden door ervoor te zorgen dat hij niet van het veldje af vloog.

Op een dag kochten we een mooie, nieuwe witte bal met het logo van de Olympische Spelen in Atlanta 1996. Nadat Kayode had gebeden, begonnen we een wedstrijdje, maar we hadden nog geen uur gespeeld of Boja gaf de bal een keiharde trap, waardoor die op het omheinde erf van een arts terechtkwam. De bal vernielde een van de ramen van het chique huis met zo veel kabaal dat twee duiven die op het dak zaten te slapen panisch wegvlogen. We wachtten op enige afstand zodat we genoeg voorsprong hadden om te vluchten mocht er iemand naar buiten komen om de achtervolging in te zetten. Na een hele tijd gingen Boja en Ikenna naar het huis terwijl Kayode knielde en om Gods tussenkomst bad. Toen de afgezanten het terrein op liepen, joeg de dokter hen onmiddellijk na alsof hij ze had opgewacht, zodat wij halsoverkop allemaal wegvluchtten. Toen we die avond hijgend en zwetend thuiskwamen, wisten we dat we voorgoed genoeg hadden van voetbal.

*==*==*

We werden vissers toen Ikenna de week daarop uit school thuiskwam met een geweldig nieuw idee. Het was eind januari, want ik weet nog dat Boja’s veertiende verjaardag op 18 januari 1996 dat weekend was gevierd met de zelfgemaakte taart en de frisdrank die ons avondeten vervingen. Zijn verjaardag was altijd het begin van de ‘even-oud-maand’, de korte periode dat hij dezelfde leeftijd had als Ikenna, die op 10 februari een jaar voor hem was geboren. Ikenna’s klasgenoot Solomon had hem verteld over de geneugten van het vissen. Ikenna vertelde dat het volgens Solomon een spannend avontuur was, en ook nog de moeite waard omdat hij sommige vissen kon verkopen en zo wat kon verdienen. Ikenna was er des te nieuwsgieriger naar omdat het de mogelijkheid bood de vis Yoyodon te laten herleven. Het aquarium, dat vroeger naast de televisie stond, had onderdak geboden aan een buitengewoon mooie Symphysodon die in zijn eentje een hele kolonie van kleuren was – bruin, paars, donkerrood en zelfs lichtgroen. Vader noemde de vis Yoyodon nadat Obembe op de proppen kwam met een woord dat zo klonk toen hij de soortnaam ‘Symphysodon’ probeerde uit te spreken. Vader deed het aquarium weg nadat Ikenna en Boja, in een barmhartige poging de vis van zijn ‘vieze water’ te verlossen, dit eruit hadden gehaald en hadden vervangen door schoon drinkwater. Toen ze later terugkwamen, zagen ze dat de vis niet meer van de glanzende steentjes en koralen omhoog kon komen.

Toen Solomon Ikenna eenmaal over het vissen had verteld, verklaarde onze broer plechtig dat hij een nieuwe Yoyodon zou vangen. De volgende dag ging hij met Boja naar Solomons huis en praatte hij na terugkeer verrukt over allerlei soorten vissen. Ze kochten twee hengels op een plek die Solomon had aangewezen. Ikenna legde ze op de tafel in hun kamer en maakte duidelijk hoe ze gebruikt werden. Het waren lange houten staken met aan het uiteinde een vislijn. Aan het eind van de lijn zat een ijzeren haakje, en aan die haakjes, zei Ikenna, werd aas bevestigd om de vis te lokken en te vangen – regenwormen, kakkerlakken, etensrestjes, wat dan ook. De dag daarop holden ze een week lang elke dag na schooltijd weg en namen ze via een open plek achter ons erf, die in het regenseizoen stonk en waar een groep varkens huisde, het lange kronkelpad naar de rivier de Omi-Ala aan het eind van onze wijk om te gaan vissen. Ze gingen samen met Solomon en andere jongens uit de straat en kwamen terug met blikjes vol vis. In het begin wilden ze niet dat Obembe en ik meegingen hoewel onze nieuwsgierigheid geprikkeld werd toen we de kleine, kleurige visjes zagen die ze hadden gevangen. Tot Ikenna op een dag tegen Obembe en mij zei: ‘Kom mee, jullie worden ook vissers!’ – en we meegingen.

Vanaf dat moment gingen we samen met andere kinderen uit de straat elke dag na school naar de rivier, in een stoet die werd aangevoerd door Solomon, Ikenna en Boja. Deze drie verborgen de hengels meestal in vodden of oude wrappa’s. De rest van ons – Kayode, Igbafe, Tobi, Obembe en ik – droegen allerlei dingen, van rugzakken met visserskleren erin tot plastic zakjes met regenwormen en dode kakkerlakken die we als aas gebruikten, en lege frisdrankblikjes waarin we de visjes en dikkopjes deden die we vingen. Samen liepen we naar de rivier, ons een weg banend over paden met veel struikgewas dat vol stekelige, dode brandnetels zat, die onze blote benen geselden en witte striemen op onze huid achterlieten. De geseling van die brandnetels paste bij de eigenaardige botanische naam voor de meest voorkomende grassoort in de streek, esan, het Yoruba-woord voor vergelding of wraak. We namen dit pad altijd in ganzenmars en zodra we het gras achter ons hadden gelaten, renden we als gekken naar de rivier. De oudere jongens, Solomon, Ikenna en Boja, deden dan hun vuile visserskleren aan. Vervolgens gingen ze dicht bij de rivier staan en hielden ze hun hengels boven het water zodat de haken met aas erin verdwenen. Maar hoewel ze visten als mannen van weleer die de rivier al van jongs af kenden, oogstten ze meestal niet meer dan een paar handgrote spieringen, of een paar bruine baarzen, die veel lastiger te vangen waren, en heel soms een paar tilapia’s. De anderen schepten alleen maar kikkervisjes met hun blikjes. Ik hield van de dikkopjes, met hun gladde lijfjes en overdreven grote kopjes, en het feit dat ze bijna vormeloos leken, alsof het miniatuurwalvissen waren. Dus ik keek met ontzag toe hoe ze net onder het wateroppervlak hingen en mijn vingers werden zwart wanneer ik de grijze smurrie afveegde die hun huid zijn glans gaf. Soms raapten we schelpen op of lege schalen van allang dode geleedpotigen. We vingen huisjesslakken met hun oeroude spiraalvorm en de tanden van een of ander dier – waarvan we op een gegeven moment geloofden dat ze uit een lang vervlogen tijd stamden omdat Boja hartstochtelijk beweerde dat ze van een dinosaurus waren en hij ze mee naar huis nam – en stukken slangenhuid van een cobra die op de oever was verveld, en verder alles wat we maar aan interessants konden vinden.

Maar één keer vingen we een vis die groot genoeg was om te verkopen, en ik denk nog vaak terug aan die dag. Solomon had een kolossale vis gevangen die groter was dan alles wat we ooit in de Omi-Ala hadden gezien. Daarop gingen Ikenna en Solomon naar de dichtbij gelegen markt, en na iets meer dan een half uur kwamen ze terug bij de rivier met vijftien naira. Mijn broers en ik gingen naar huis met de zes naira die ons toekwam, en onze vreugde was grenzeloos. Vanaf dat moment begonnen we serieuzer te vissen en bleven we tot ’s avonds laat wakker om erover te praten.

We beoefenden het vissen heel ijverig, alsof een trouwe schare toeschouwers zich dagelijks op de oever van de rivier verzamelde om getuige te zijn en ons aan te moedigen. We trokken ons niets aan van de stank van het met varens begroeide water, de vliegende insecten die elke avond in grote zwermen op de oever samenkwamen en de ziekmakende aanblik van algen en bladeren die verderop aan de oever, waar knoestige bomen hun takken in het water lieten hangen, een soort landkaart vormden van ontheemde volken. Elke dag gingen we meestal gehuld in vodden en oude kleren eropuit met roestige blikjes, dode insecten en wegsmeltende wormen. Want we beleefden veel plezier aan het vissen, ondanks de moeilijkheden en de magere opbrengst.

Wanneer ik er nu op terugkijk – wat ik steeds vaker doe nu ik zelf zoons heb – besef ik dat ons leven en onze wereld definitief veranderden tijdens een van die bezoeken aan de rivier. Want daar kreeg de tijd toen betekenis, bij die rivier waar wij vissers werden.

2
==

De rivier

De Omi-Ala was een naargeestige rivier:

Hij was al lang geleden in de steek gelaten door de inwoners van Akure, als een door haar kinderen verlaten moeder. Maar ooit was het een reine rivier die de eerste bewoners van vis en schoon drinkwater voorzag. Hij omsloot Akure en kronkelde er in de lengte en breedte doorheen. Als bij zo veel van dit soort rivieren in Afrika geloofde men vroeger dat Omi-Ala een godheid was; de mensen aanbaden hem. Ze richtten heiligdommen voor hem op en zochten de bemiddeling en hulp van Iyemoja, van Osha, van meerminnen en van andere geesten en goden die in grote wateren leefden. Dat veranderde toen de kolonialisten uit Europa kwamen en de Bijbel introduceerden, die de aanhangers van Omi-Ala bij de rivier weghaalden, en de mensen, die nu hoofdzakelijk christenen waren, hem begonnen te zien als een kwade plek. Als een besmeurde bakermat.

Hij werd een bron van duistere geruchten. Eén van die geruchten was dat mensen allerlei afgodische rituelen op de oevers uitvoerden. Dat werd geschraagd door verhalen over lijken, kadavers en andere dingen die in de rivier dreven of op de oevers lagen. Begin 1995 werd het verminkte lichaam van een vrouw in de rivier gevonden van wie de edele delen waren weggesneden. Toen haar stoffelijk overschot werd ontdekt, stelde de gemeenteraad van zes uur ’s avonds tot zes uur ’s ochtends een avondklok in en werd de rivier aan zijn lot overgelaten. In de loop der jaren stapelden de incidenten zich op, die de geschiedenis van de rivier zo besmetten en hem zo’n slechte naam bezorgden dat na verloop van tijd alleen al het noemen van zijn naam afkeer opriep. Het feit dat een religieuze sekte met een slechte reputatie in het land er vlakbij gevestigd was, deed er ook niet veel goed aan. Deze stond bekend als de Hemelse Kerk of de wittegewadenkerk, en de gelovigen aanbaden watergeesten en liepen blootsvoets. Wij wisten dat onze ouders ons streng zouden straffen als ze erachter kwamen dat we naar de rivier gingen. Maar daar dachten we niet aan, totdat een van onze buren – een kleine verkoopster die op straat geroosterde pinda’s aan de man bracht uit een schaal die ze op haar hoofd droeg – ons betrapte op het pad naar de rivier en het doorvertelde aan moeder. Dat was eind februari en we hadden al bijna zes weken gevist. Die dag had Solomon een grote vis gevangen. We sprongen op zodra we hem aan de druipende haak zagen kronkelen en barstten uit in het visserslied, dat Solomon had verzonnen. We zongen het altijd bij hoogtepunten, zoals de kringelende doodsstrijd van de vis.

Het lied was een variatie op het bekende liedje gezongen door de overspelige vrouw van dominee Ishawuru, de hoofdpersoon van The Ultimate Power, indertijd de populairste soapserie in Akure, toen ze weer in de gemeente werd opgenomen nadat ze wegens haar zonde uit de kerk was verbannen. Hoewel het Solomons idee was, kwamen de meeste suggesties voor de uiteindelijke tekst van bijna ieder van ons. Boja stelde bijvoorbeeld voor om ‘we hebben je te pakken’ te vervangen door ‘de vissers hebben je te pakken’. We vervingen de getuigenis van de vrouw dat God haar de kracht had gegeven om Satans verleidingen te weerstaan door onze kracht om de gevangen vis stevig vast te houden en die niet meer los te laten. We vonden het zo’n geweldig lied dat we het soms thuis of op school neurieden.

Bi otiwu o ki o Jo,

Spring zo veel je wilt,

ki o ja,

vecht zo veel je wilt,

Ati mu o,

We hebben je gevangen,

o male lo mo.

je kunt niet ontsnappen.

She bi ati mu o?

We hebben je toch gevangen?

O male le lo mo o.

Je kunt echt niet meer ontsnappen.

Awa, Apeja, ti mu o.

Wij, de vissers, hebben je gevangen.

Awa, Apeja,

Wij, de vissers,

ti mu o, o ma le lo mo o

hebben je gevangen, je kunt niet ontsnappen!

We zongen het lied die avond na Solomons vangst zo luid dat een oudere man, een dominee van de Hemelse Kerk, blootsvoets naar de rivier kwam, zijn voetstappen zo geluidloos als die van een geest. Toen we in het begin naar de rivier gingen en deze kerk in ons domein ontdekten, maakten we die onmiddellijk deel van onze avonturen. We gluurden naar de kerkgangers door de open mahonie ramen van de kleine ruimte met de bladderende blauwe verf, en deden hun bezeten gebaren en dansen na. Alleen Ikenna vond het kwetsend ten opzichte van de religieuze gebruiken van een kerkgenootschap. Ik stond het dichtste bij het pad waarover de oude man kwam aanlopen, en ik zag hem als eerste. Boja stond verderop in de rivier, en toen hij de man zag liet hij zijn hengel vallen en klom hij snel op de kant. Het gedeelte van de rivier waar wij visten was door het dichte struikgewas aan weerskanten niet te zien vanaf de straat, en je zag het water pas wanneer je het uitgesleten pad dwars door de bosjes vanaf de straat ernaast nam. Toen de oude man het pad was ingeslagen en dichterbij kwam, bleef hij staan omdat hij twee van onze blikjes zag in de ondiepe gaten die we met onze handen hadden uitgegraven. Hij bestudeerde de inhoud van de blikjes, waar vliegen omheen zwermden, en wendde zich toen hoofdschuddend af.

‘Wat is dit?’ vroeg hij in het Yoruba, met een accent dat ik niet kende. ‘Waarom schreeuwen jullie als een stelletje zatlappen? Weten jullie niet dat het huis van God hier vlak achter staat?’ Hij wees in de richting van de kerk en draaide zich om naar het pad. ‘Hebben jullie dan helemaal geen eerbied voor God, eh?’

We hadden allemaal geleerd dat het onbeleefd was om de vraag van een ouder iemand die ons terechtwees te beantwoorden, ook al hadden we een antwoord klaar. Dus in plaats daarvan verontschuldigde Solomon zich.

‘Het spijt ons, baba’, zei hij handenwrijvend. ‘We zullen niet meer schreeuwen.’

‘Wat vangen jullie in dit water?’ vroeg de oude man, die Solomon negeerde, en hij wees naar de rivier, waarvan het water een steeds donkerder grijze bedding werd. ‘Kikkervisjes, spiering, of wat? Waarom gaan jullie niet naar huis?’ Hij knipperde met zijn ogen en zijn strakke blik ging van de een naar de ander. Igbafe onderdrukte een lach, maar Ikenna fluisterde vermanend ‘stommeling’ tegen hem. Te laat.

‘Denk je soms dat het grappig is?’ zei de man, starend naar Igbafe. ‘Ik beklaag jullie ouders. Die weten vast niet dat jullie hier zijn en ze zullen het heel erg vinden als ze het horen. Weten jullie niet dat de regering mensen verboden heeft om hier te komen? O, die jeugd van tegenwoordig.’ Hij keek nog eens verbaasd om zich heen en zei toen: ‘Of jullie nou weggaan of niet, er wordt niet meer geschreeuwd. Begrepen?’

Met een langgerekte zucht schudde de dominee zijn hoofd, waarna hij zich omdraaide en wegliep. We barstten in lachen uit en maakten ons vrolijk om het witte gewaad dat rond zijn magere gestalte flapperde, waardoor hij eruitzag als een kind in een veel te grote jas. We lachten om de bange man, die niet tegen de aanblik van visjes en dikkopjes kon (omdat hij met panische blik naar de vis had gekeken), en om zijn veronderstelde slechte adem (ook al was geen van ons dichtbij genoeg geweest om zijn adem te kunnen ruiken).

‘Die man is net Iya Olode, die gekke vrouw die nog erger schijnt te zijn’, zei Kayode. Hij had een blikje met visjes en dikkopjes bij zich dat nu bijna omkiepte, en dus hield hij zijn hand op de opening om te voorkomen dat het water eruit liep. Hij had een loopneus maar had daar blijkbaar geen erg in, zodat de melkwitte afscheiding vlak onder zijn neusvleugels hing. ‘Ze danst altijd door de stad – meestal Makosa. Laatst is ze nog weggejaagd van de Oja-Obamarkt omdat ze zeiden dat ze midden op de markt naast de kraam van een vleesverkoper op haar hurken ging zitten poepen.’

Daar moesten we om lachen. Boja beefde van het lachen, en plotseling sloeg hij hijgend met zijn handen op zijn knieën, alsof het lachen al zijn energie had opgeslokt. We bleven lachen, tot we zagen dat Ikenna, die nog geen woord had gezegd sinds de dominee ons bij het vissen had gestoord, verderop bij de oever uit het water kwam waar verdord esangras geknakt in de rivier hing. Hij maakte juist zijn natte broek los, toen onze aandacht naar hem ging. We keken toe hoe hij ook zijn druipende visserskleren uitdeed en zich begon af te drogen.

‘Ike, wat doe je?’ vroeg Solomon.

‘Ik ga naar huis’, antwoordde Ikenna kortaf alsof hij ongeduldig had gewacht op die vraag. ‘Ik ga huiswerk maken. Ik ben een leerling en geen visser.’

‘Nu al?’ zei Solomon. ‘Het is nog veel te vroeg en we hebben …’

Solomon maakte zijn zin niet af, hij had het begrepen. Want de kiem van het gedrag dat Ikenna begon te vertonen – onverschilligheid voor het vissen – was de week daarvoor al gelegd. Die dag moesten we hem overhalen om met ons mee te gaan naar de rivier. Dus toen hij zei: ‘Ik ga huiswerk maken. Ik ben een leerling en geen visser’, stelde niemand verder nog vragen. Boja, Obembe en ik begonnen ons ook om te kleden, want we moesten wel mee omdat we nooit iets deden waar Ikenna het niet mee eens was. Obembe deed de hengels in de afgedragen wrappa’s die we uit een van moeders oude dozen hadden gepikt. Ik pakte de blikjes en het plastic zakje waarin de rest van de niet-gebruikte wormen kronkelde, worstelde en langzaam doodging.

‘Gaan jullie echt allemaal weg?’ vroeg Kayode toen wij achter Ikenna aan liepen, die blijkbaar geen zin had om op ons, op zijn broers, te wachten.

‘Waarom gaan jullie nu weg?’ zei Solomon. ‘Is dat door die dominee of door die keer dat jullie Abulu tegenkwamen? Ik had toch gezegd dat jullie door moesten lopen? Ik had toch gezegd dat je niet naar hem moest luisteren? En dat hij een gevaarlijke, idiote gek is?’

Maar geen van ons antwoordde, en we draaiden ons ook niet om. We liepen gewoon door, met Ikenna voorop, die alleen de zwarte plastic tas droeg waarin hij zijn korte vissersbroek bewaarde. Hij had zijn hengel op de oever laten liggen, maar Boja had hem opgepakt en droeg die nu in zijn eigen wrappa.

‘Laat ze maar gaan’, hoorde ik achter ons Igbafe zeggen. ‘We hebben ze niet nodig, we kunnen best zelf vissen.’

Ze begonnen ons te bespotten, maar de afstand maakte hen onverstaanbaar en we liepen al snel zwijgend over het pad. Onder het lopen vroeg ik me af wat Ikenna bezielde. Soms begreep ik niets van wat hij deed, of van zijn beslissingen. Ik vertrouwde meestal op Obembe om dingen duidelijk te maken. Na die ontmoeting met Abulu vorige week, waar Solomon het net over had, had Obembe me een verhaal verteld dat volgens hem de reden was van Ikenna’s plotselinge verandering. Ik liep aan dat verhaal te denken toen Boja uitriep: ‘Jezus, Ikenna, daar is Mama Iyabo!’ Hij had een van onze buren, die op straat met pinda’s ventte, voor de kerk zien zitten met de dominee die eerder naar ons toe was gekomen bij de rivier. Toen Boja alarm sloeg was het al te laat, de vrouw had ons gezien.

‘Ah, ah, Ike!’ riep ze toen we, gedwee als gevangenen, langsliepen. ‘Wat doen jullie hier?’

‘Niets!’ antwoordde Ikenna, die zijn pas versnelde.

Ze was opgestaan, de geduchte vrouw, met haar armen geheven alsof ze ons wilde bespringen.

‘En wat is dat daar in je hand? Ikenna, Ikenna! Ik praat tegen je.’

Zonder zich er iets van aan te trekken snelde Ikenna het pad af, en wij volgden hem. We namen een kortere weg achter een erf om waar de tijdens een storm afgebroken tak van een bananenboom overboog als de stompe snuit van een dolfijn. Toen we daar eenmaal waren draaide Ikenna zich naar ons om en zei: ‘Hebben jullie het nou gezien? Heb je gezien wat er door jullie stommiteit is gebeurd? Ik zei toch dat we niet meer naar die stomme rivier moesten gaan, maar jullie wilden niet luisteren!’ Hij legde allebei zijn handen op zijn hoofd: ‘Ze gaat ons vast verklikken bij mama. Wédden?’ Hij sloeg tegen zijn voorhoofd. ‘Willen jullie dat?’

Niemand antwoordde. ‘Zie je nou wel?’ zei hij. ‘Nou begrijpen jullie het, hè? Je zult het nog wel merken.’

Zijn woorden bonsden in mijn oren terwijl we verder liepen, en ze hamerden de angst erin dat ze het gegarandeerd zou doorvertellen aan moeder. De vrouw was een vriendin van moeder, een weduwe van wie de man was gestorven in Sierra Leone toen hij daar vocht in het leger van de Afrikaanse Unie. Hij liet haar achter met niet meer dan een fooi, waarvan de helft ook nog naar de familie van haar man ging, met twee ondervoede zoons van Ikenna’s leeftijd, en een eindeloze reeks noden die moeder ertoe bracht zo nu en dan bij te springen. Mama Iyabo zou ongetwijfeld alarm slaan bij moeder als vergelding voor het feit dat ze ons had zien spelen bij de gevaarlijke rivier. We waren doodsbenauwd.

*==*==*

De volgende dag gingen we na school niet naar de rivier. We bleven in onze kamers wachten tot moeder terugkwam. Solomon en de anderen waren er wel heen gegaan in de hoop dat we ook zouden komen, maar nadat ze een tijd gewacht hadden en begrepen dat we niet kwamen, gingen ze naar ons huis. Ikenna zei, met name tegen Solomon, dat zij ook maar beter konden ophouden met vissen. Maar toen Solomon zijn advies in de wind sloeg, bood Ikenna hem zijn hengel aan. Solomon lachte hem uit en ging weg met de houding van iemand die immuun is voor alle gevaren die Ikenna had opgesomd, en die als spoken rond de Omi-Ala op de loer lagen. Toen ze weggingen keek Ikenna ze na en schudde medelijdend zijn hoofd om deze jongens, die vastbesloten schenen verder te gaan op dit gedoemde pad.

Toen moeder die middag veel eerder naar huis kwam dan haar normale sluitingstijd, zagen we meteen dat de buurvrouw ons had verklikt. Moeder was diep geschokt dat ze er helemaal niets van had geweten, terwijl we toch samen onder één dak woonden. We hadden onze activiteiten dan ook al die tijd verborgen gehouden door de visjes en dikkopjes onder het stapelbed te verstoppen in de kamer die Ikenna en Boja deelden, omdat we wisten dat de Omi-Ala met mysteries omgeven was. We hadden de stank van het vervuilde water verdoezeld, zelfs de walgelijke geur van de dode vis, want de visjes die we vingen waren meestal heel klein en zwak en ze overleefden het vaak niet eens tot de volgende dag. Hoewel we ze in het water hielden dat we uit de rivier schepten, gingen ze al snel dood in de blikjes. Elke dag wanneer we na school thuiskwamen, was de kamer van Ikenna en Boja vergeven van de stank van dode vis en dikkopjes. Die gooiden we dan met blikje en al op de hoop afval achter de muur van ons erf, bedroefd omdat lege blikjes lastig te vinden waren.

We hielden de vele kwetsuren en verwondingen die we tijdens die tochten opliepen ook geheim. Ikenna en Boja hadden ons ervan verzekerd dat moeder het niet doorhad. Ze sprak Ikenna een keer aan omdat hij Obembe sloeg nadat hij hem het visserslied had horen zingen in de badkamer, waarop Obembe hem meteen in bescherming nam door te zeggen dat Ikenna hem had geslagen omdat hij Ikenna een eigenwijze stomkop had genoemd en Ikenna dus terecht boos was. Maar Ikenna had hem geslagen omdat hij het dom vond van Obembe om dat lied thuis te zingen terwijl moeder in huis was, waardoor de waarheid aan het licht kon komen. Vervolgens waarschuwde Ikenna hem dat als hij het ooit nog eens deed, Obembe de rivier nooit meer zou zien. Dit dreigement, en niet de onbeduidende klap, maakte Obembe aan het huilen. Zelfs toen Boja, in de tweede week van ons avontuur, bij de oever met zijn teen in een krabbenschaar terechtkwam en zijn sandaal onder het bloed zat, logen we tegen moeder dat hij gewond was geraakt bij een voetbalwedstrijd. Maar in werkelijkheid moest Solomon de krabbenschaar uit zijn vlees trekken terwijl wij allemaal, behalve Ikenna, weg moesten kijken. En Ikenna, woedend omdat Boja zo hevig bloedde en bevreesd dat hij zou doodbloeden ondanks Solomons stellige verzekering van het tegendeel, had de krab kapotgeslagen en hem duizendmaal vervloekt omdat hij Boja zo zwaar had toegetakeld. Moeder was pijnlijk getroffen dat we het zo lang geheim hadden weten te houden – langer dan zes weken, hoewel we logen dat het er maar drie waren – en zij niet eens vermoed had dat wij vissers waren.

Moeder liep die avond diep gekrenkt met zware passen heen en weer. Ze gaf ons geen eten.

‘Jullie verdienen geen hap eten in dit huis’, zei ze, van de keuken naar haar slaapkamer gaand, haar handen onvast en haar geest gebroken. ‘Eet die vis maar die jullie in die gevaarlijke rivier hebben gevangen, jullie kunnen me wat.’

Ze deed de keukendeur met een hangslot dicht zodat we er niet in konden op zoek naar eten nadat zij naar bed was gegaan, maar ze was zo van streek dat de monoloog die ze altijd afstak wanneer ze gegriefd was, tot diep in de nacht doorging. En elk woord dat die avond uit haar mond kwam, elk geluid dat ze maakte, drong in onze geest door als gif tot op het bot.

‘Ik vertel Eme wat jullie hebben gedaan. Als hij dit hoort, weet ik zeker dat hij alles achterlaat en meteen terugkomt. Ik ken hem, ik ken Eme. Wacht. Maar. Af.’ Ze knipte met haar vingers, en later hoorden we hoe ze haar neus snoot in de zoom van haar wrappa. ‘Denken jullie soms dat ik zou ophouden met leven als er iets ergs met jullie was gebeurd of als een van jullie in die rivier was verdronken? Ik hou niet op met leven omdat jullie ervoor gekozen hebben om jezelf schade te berokkenen. Nee. Anya nke na’ akwa nna ya emo, nke neleda ina nne ya nti, ugulu-oma nke ndagwurugwu ga’ghuputa ya, umu-ugo ga’eri kwa ya – Het oog dat de vader bespot en de gehoorzaamheid aan de moeder veracht, dat zullen de raven der beek uitpikken en de jonge arenden opeten.’

Moeder besloot de avond met dit gedeelte uit de Spreuken – het meest beangstigende gedeelte dat ik kende uit de hele Bijbel. Achteraf besef ik dat het zo vernietigend klonk door de manier waarop ze het zei, in het Igbo, waarbij ze de woorden doordrenkte met venijn. Afgezien van die ene zin sprak moeder verder Engels in plaats van Igbo, de taal waarmee onze ouders met ons communiceerden, terwijl wij onder elkaar Yoruba spraken, de taal van Akure. Hoewel Engels de officiële taal van Nigeria is, was het een formele taal waarmee vreemden en niet-verwanten je aanspraken. Het kon een kloof hakken tussen jou en je vrienden of familieleden als iemand plotseling op die taal overging. En dus spraken onze ouders bijna nooit Engels, behalve op momenten als deze, wanneer de woorden bedoeld waren om de grond onder je voeten te laten wegzinken. Onze ouders waren daar bedreven in, en dus had moeder succes. Want de woorden ‘verdronken’, ‘alles’, ‘leven’ en ‘gevaarlijk’ werden doordringend, weloverwogen, emotioneel en als een aanklacht uitgesproken, en ze bleven tot diep in de nacht als een kwelling naklinken.

3
==

De arend

Vader was een arend:

De machtige vogel die zijn nest hoog boven de rest van de vogels maakte en boven zijn jongen zweefde en over hen waakte, zoals een koning zijn troon bewaakt. Ons huis – het vrijstaande huis met drie slaapkamers dat hij kocht in het jaar dat Ikenna werd geboren – een komvormig arendsnest, een plek waar hij met ijzeren vuist regeerde. Daarom is iedereen er nu van overtuigd dat als hij niet was weggegaan uit Akure, ons huis niet zo kwetsbaar zou zijn geworden, en dat het ongeluk dat ons zou treffen dan niet zou zijn gebeurd.

Vader was een uitzonderlijke man. Toen iedereen geboortebeperking als een evangelie omarmde, droomde hij – een enig kind dat opgroeide met een moeder die verlangde naar meer kroost – van een huis vol kinderen, een hele stam uit zijn lichaam. Die droom leverde hem flink wat hoon op in de kwijnende economie van de jaren negentig in Nigeria, maar hij mepte de beschimpingen weg alsof het niet meer dan muggen waren. Hij stippelde een plan uit voor onze toekomst – een landkaart van dromen. Ikenna zou arts worden, hoewel vader dit later veranderde in piloot toen Ikenna al op jonge leeftijd gefascineerd bleek door vliegtuigen, en gesteund door het feit dat er luchtvaartscholen waren in Enugu, Makurdi en Onitsha, waar Ikenna kon leren vliegen. Boja zou advocaat worden, en Obembe de dokter van het gezin. Hoewel ik het liefst dierenarts wilde worden, in een bos wilde werken of dieren in een dierentuin wilde verzorgen, besloot vader dat ik professor zou worden. Onze jongste broer David, die nog maar net drie was toen vader naar Yola verhuisde, moest ingenieur worden. Voor Nkem, ons zusje van één, werd niet meteen een carrière gekozen. Volgens vader hoefde je zoiets niet te beslissen voor een meisje.

Hoewel we vanaf het begin wisten dat vissen niet in vaders plannen voorkwam, dachten we daar indertijd niet aan. We maakten ons pas ongerust toen moeder die avond dreigde vader over het vissen te vertellen, wat bij ons de angst voor vaders woede deed ontvlammen. Ze was ervan overtuigd dat wij ertoe aangezet waren door kwade geesten, die met zweepslagen moesten worden uitgedreven. Ze wist dat we nog liever de zon uit de lucht zagen vallen om ons samen met de aarde te verbranden dan vaders verwoestende ‘beloning’ op het vlees van onze billen te krijgen. Ze zei dat we vergeten waren dat vader niet het soort man was dat een andere schoen aantrekt omdat die van hem nat is; hij zou nog liever op blote voeten door de wereld gaan.

Toen ze de volgende dag, een zaterdag, met David en Nkem naar de winkel ging, probeerden we alle bewijzen van wat we gedaan hadden te vernietigen. Boja verstopte zijn hengels en het extra exemplaar dat we hadden haastig onder de roestende dekplaten – resten van toen het huis was gebouwd in 1974 – die achter in de tuin op een stapel tegen de afrastering van moeders tomatenkweek lagen. Ikenna brak zijn hengels in stukken en gooide ze op de berg afval achter onze muur.

Vader kwam die zaterdag naar huis, precies vijf dagen nadat we waren betrapt bij het vissen in de rivier. Obembe en ik baden indringend de avond ervoor, nadat ik had geopperd dat God vaders hart kon verzachten zodat hij ons niet zou slaan. Samen knielden we op de grond en baden: ‘Here Jezus, als u van ons houdt – van Ikenna, Boja, Ben en mij’, begon hij. ‘Laat vader dan niet meer terugkomen. Laat hem alstublieft in Yola blijven, Jezus. Luister alstublieft naar me: weet u wel hoe hard hij ons gaat slaan? Weet u dat niet? Moet u horen, hij heeft leren zwepen, kobokos, gekocht van de mallam die vlees roostert – en die doen verschrikkelijk pijn! Hoor eens, Jezus, als u hem laat terugkomen en hij slaat ons, dan gaan we niet meer naar zondagsschool, en dan zingen en klappen we nooit meer in de kerk! Amen.’

‘Amen’, zei ik hem na.

Toen vader die middag aankwam zoals hij zo vaak had gedaan, door bij de poort te toeteren en te midden van gejuich het erf op te rijden, gingen mijn broers en ik niet naar buiten om hem te begroeten. Ikenna had voorgesteld dat we in onze kamer zouden blijven en zouden doen alsof we sliepen omdat we vader misschien nog wel nijdiger zouden maken als we hem gingen begroeten ‘gewoon, alsof we niets verkeerds hadden gedaan’. Dus zaten we samen in Ikenna’s kamer gespannen naar vaders bewegingen te luisteren, wachtend op het moment dat moeder aan haar verslag zou beginnen, want moeder was een geduldig verteller. Telkens wanneer vader terugkwam, ging ze op de grote bank in de woonkamer bij hem zitten en vertelde ze omstandig hoe het in zijn afwezigheid met het gezin was gegaan – apparaten in huis die kapot waren gegaan en wat ze eraan gedaan had, van wie ze geld had geleend; over onze schoolrapporten; over de kerk. Ze vestigde zijn aandacht vooral op ongehoorzaam gedrag van ons dat ze onduldbaar vond of dat ze door hem bestraft wilde zien.

Ik weet nog dat ze hem twee avonden lang uitgebreid vertelde over iemand van onze kerk die een kind had gebaard dat zus en zoveel woog. Ze vertelde over de diaken, die per ongeluk een scheet liet toen hij de zondag daarvoor op het spreekgestoelte stond, en beschreef hoe de microfoons het beschamende geluid hadden versterkt. Ik genoot vooral van haar verhaal over een dief die in onze buurt werd gelyncht, dat de menigte de vluchtende dief had neergeslagen met een regen van stenen en daarna een autoband om zijn nek had gedaan. Ze benadrukte dat het een raadsel was waar de menigte in die korte tijd benzine vandaan had gehaald en dat de dief, na enig gekuch en gehoest, in lichterlaaie was gezet. Zowel ik als vader had aandachtig geluisterd toen ze beschreef hoe het vuur de dief had verzwolgen, dat de vlammen het felst waren bij de behaarde delen van zijn lichaam – vooral zijn schaamstreek – terwijl ze hem langzaam verteerden. Moeder beschreef de caleidoscoop van het vuur die de dief in een aureool van vlammen hulde en zijn hortende kreet met zo veel levendige details dat het beeld van de brandende man mij voorgoed is bijgebleven. Ikenna zei altijd dat als moeder een opleiding had kunnen doen, ze een geweldige historica zou zijn geworden. Hij had gelijk, want moeder ontging nauwelijks iets van wat er tijdens vaders afwezigheid gebeurde. Ze vertelde hem alles.

Eerst bespraken ze oppervlakkige dingen: vaders werk, wat hij vond van de waardevermindering van de naira onder het ‘waardeloze bestuur van de huidige regering’. Hoewel mijn broers en ik graag de woordenschat van vader hadden gehad, stoorden we ons er soms ook aan en voelde het andere keren gewoon als iets noodzakelijks, zoals wanneer hij het over politiek had, omdat er niet over gesproken kon worden in het Igbo, dat de woorden er niet voor had. ‘Regewing’, zoals ik indertijd dacht dat het heette, was een van die woorden. De Centrale Bank ging zijn ondergang tegemoet, en het onderwerp waar hij die dag het langst over doorging was het mogelijke overlijden van Nnamdi Azikiwe, de eerste president van Nigeria, op wie vader zeer gesteld was en die hij beschouwde als zijn mentor. Zik, zoals hij genoemd werd, lag in een ziekenhuis in Enugu. Vader was verbitterd. Hij jammerde over de slechte gezondheidszorg in het land. Hij vervloekte Abacha, de dictator, en fulmineerde tegen de achterstelling van de Igbo’s in Nigeria. Vervolgens klaagde hij tot zijn eten klaar was over het gedrocht dat de Engelsen hadden gecreëerd door Nigeria tot een geheel te maken. Toen hij begon te eten, nam moeder het over. Wist hij al dat alle leidsters van de kleuterschool waar Nkem op zat dol op haar waren? Toen hij zei: ‘Ezi okwu – Is het echt?’ beschreef ze het hele leven van de kleine Nkem tot dan toe. Hoe is het met de Oba, de koning van Akure? wilde vader weten, en dus vertelde ze hem over de strijd van de Oba met de militaire bevelhebber van de deelstaat waarvan Akure de hoofdstad was. Moeder ging maar door tot ze plotseling, toen we het al niet meer verwachtten, zei: ‘Dim, ik moet je iets vertellen.’

‘Ik ben een en al oor’, antwoordde vader.

‘Dim, je zoons Ikenna, Boja, Obembe en Benjamin hebben iets verschrikkelijks gedaan, iets onvoorstelbaar ergs.’

‘Wat hebben ze gedaan?’ vroeg vader terwijl het geluid van het bestek op zijn bord ineens luider werd.

‘Heh, oké, Dim. Je kent mama Iyabo toch wel, de vrouw van Yusuf, die pinda’s verkoopt …’

‘Ja, ja, die ken ik, vertel me wat ze hebben gedaan, mijn vriend!’ riep hij. Vader noemde iemand vaak ‘mijn vriend’ als die persoon hem ergerde.

‘Ehen, zij verkocht pinda’s aan die oude dominee van de Hemelse Kerk vlak bij de Omi-Ala toen de jongens het pad naar de rivier af kwamen. Ze herkende ze meteen. Ze riep naar hen, maar ze deden of ze niets hoorden. Toen ze de dominee vertelde dat ze ze kende, vertelde hij haar dat de jongens al een hele tijd aan het vissen waren in de rivier, en dat hij ze al een paar keer had gewaarschuwd, maar dat ze niet wilden luisteren. En weet je wat nog treuriger is?’ – moeder klapte in haar handen om zijn geest voor te bereiden op het akelige antwoord op de vraag – ‘Mama Iyabo had gezien dat het jouw zoons waren: Ikenna, Boja, Obembe en Benjamin.’

Er volgde een moment van stilte waarin vader zijn blik op een vast punt richtte – de grond, het plafond, een gordijn, wat dan ook, alsof hij deze dingen vroeg getuige te zijn van het ellendige nieuws dat hij zojuist had vernomen. Terwijl de stilte voortduurde, liet ik mijn blik door de slaapkamer gaan. Ik keek naar Boja’s voetbalshirt, dat naast de deur hing, toen naar de kast en vervolgens naar de kalender die als enige aan de wand hing. We noemden hem de M.K.O.-kalender omdat wij vieren er samen op stonden met M.K.O. Abiola, de vroegere presidentskandidaat van Nigeria. Ik ontdekte een dode kakkerlak – waarschijnlijk gedood in een aanval van woede – waarvan de kaken nu tegen het versleten gele tapijt geplet lagen. Daardoor moest ik denken aan de moeite die we hadden gedaan om het computerspel te vinden dat vader voor ons had verstopt, iets wat ons had kunnen afhouden van het vissen. Op een dag waren we naar het spel op zoek gegaan in de slaapkamer van onze ouders toen moeder met de kleintjes weg was, maar het was nergens te vinden – niet in vaders eigen kast en ook niet in een van de vele ladekasten in de kamer. Toen haalden we vaders oude metalen kist tevoorschijn, waarvan hij vertelde dat onze grootmoeder die voor hem had gekocht toen hij in 1966 voor het eerst het dorp verliet om naar Lagos te gaan. Ikenna wist zeker dat het daarin zat. We droegen de ijzeren kist, die zo zwaar was als een doodskist, de slaapkamer uit naar de kamer van Ikenna en Boja. Daar probeerde Boja ijverig alle sleutels tot het deksel krakend opensprong. Terwijl ze de kist droegen was er een kakkerlak uit de kist gekropen en die rende over het roestige metalen deksel en vloog weg. Toen Ikenna het deksel opendeed, stroomden de donkerrode insecten de kamer in. In een mum van tijd zat er een kakkerlak op de jaloezieën, een kroop er met zijn kop naar beneden over de deur van de klerenkast en een andere kroop in Obembe’s sneaker. Met een kreet openden mijn broers en ik de aanval op de honderden kakkerlakken en bijna een half uur lang probeerden we jacht op ze te maken terwijl ze rondrenden. Daarna brachten we de kist weer terug. Nadat we de kakkerlakken uit de kamer hadden geveegd en Obembe op zijn bed was gaan liggen, zag ik aan zijn voetzolen stukjes vertrapte kakkerlak: een losse achterkant, een geplette kop met halfopen ogen, en delen van losse vleugels, sommige zelfs tussen zijn tenen, en een gele brij die uit de borstkas van de insecten afkomstig moest zijn. Eentje lag nog intact onder zijn linkervoet, zo plat als een dubbeltje, zijn vleugels dubbelgevouwen en wijduit.

Mijn gedachten kwamen, als een tollende munt, tot rust toen vader met ongewoon kalme stem zei: ‘Dus, Adaku, jij vertelt me hier naar waarheid dat mijn jongens – Ikenna, Bojanonimeokpu, Obembe en Benjamin – degenen waren die zij bij de rivier zag; die gevaarlijke rivier waar het verboden is te komen, waar zelfs volwassenen verdwenen zijn?’

‘Ja, Dim, het waren jouw zoons die ze zag’, antwoordde ze in het Engels omdat vader plotseling Engels sprak en de laatste lettergrepen van het woord ‘verdwenen’ op hoge toon had benadrukt.

‘Goeie genade!’ riep vader verscheidene keren snel achter elkaar zodat de lettergrepen zich afsplitsten en klonken als Goe-je-ge-na-de, als het geluid dat je hoort wanneer je op iets van metaal slaat.

‘Wat doet hij?’ vroeg Obembe, bijna in tranen.

‘Hou je mond’, tierde Ikenna zacht. ‘Ik heb toch gezegd dat jullie niet meer moesten gaan vissen? Maar jullie deden wat Solomon zei. En dat heb je er nou van.’

Vader had gezegd: ‘Dus je weet zeker dat hij mijn jongens heeft gezien?’ terwijl Ikenna sprak, en nu hoorden we moeder zeggen: ‘Ja.’

‘Goeie genade!’ riep vader nog luider.

‘Ze zijn allemaal thuis,’ zei moeder, ‘vraag het ze maar, dan hoor je het van henzelf. Het idee dat ze visgerei hebben gekocht, hengels, haakjes en loodjes, van het zakgeld dat jij ze hebt gegeven, dat maakt het nog erger.’

Moeders krachtige nadruk op de zinsnede ‘van het zakgeld dat jij ze hebt gegeven’ kerfde zich diep in vaders vlees. Hij kronkelde vast en zeker als een worm aan de haak.

‘Hoelang is dit al aan de gang?’ vroeg hij. Moeder probeerde onder haar verantwoordelijkheid uit te komen en aarzelde eerst nog, tot vader bulderde: ‘Praat ik soms tegen een doofstomme?’

‘Drie weken’, gaf ze zich op verslagen toon gewonnen.

‘Goeie genade! Aduku. Drie weken. Terwijl jij hier gewoon in huis was?’

Maar dat was niet waar. Wij hadden moeder alleen maar verteld dat het drie weken was in de hoop dat dat ons vergrijp minder ernstig zou maken. Maar zelfs die onjuiste informatie was voldoende om vaders gramschap op te wekken.

‘Ikenna!’ brulde hij, ‘Ike-nna!’

Ikenna sprong op van de plek waar hij had gezeten vanaf het moment dat moeder aan vader verslag uitbracht. Eerst liep hij naar de deur, toen bleef hij staan, deed een stap terug en voelde aan zijn billen. Hij had twee korte broeken over elkaar aangetrokken om het effect van wat komen ging te verminderen, ook al wist hij, net als wij allemaal, dat vader ons de klappen waarschijnlijk op onze blote huid zou toedienen. Nu richtte hij zijn hoofd op en riep: ‘Ja, papa!’

‘Kom onmiddellijk hier!’

Met gezwollen vlekken in zijn gezicht alsof hij builenpest had, deed Ikenna weer een stap voorwaarts, maar hij stopte alsof hij plotseling voor een onzichtbare barrière stond, en snelde toen de kamer uit.

‘Ik tel tot drie,’ schreeuwde vader, ‘jullie komen allemaal onmiddellijk hierheen! Nu!’

We renden meteen de kamer uit en vormden een waaier achter Ikenna.

‘Jullie hebben natuurlijk allemaal gehoord wat jullie moeder me heeft verteld’, zei vader, terwijl een paar lange aderen op zijn voorhoofd opzwollen. ‘Is het waar?’

‘Ja, het is waar’, antwoordde Ikenna.

‘Dus … het is waar?’ zei vader, zijn doorborende blik kortstondig op Ikenna’s hangende hoofd gericht.

Hij wachtte niet op antwoord en ging woedend naar zijn kamer. Toen zag ik David, die op een van de banken naar ons zat te kijken met een pak koekjes in zijn hand en die zich schrap zette om te aanschouwen hoe wij geslagen zouden worden, terwijl vader terugkwam met twee zwepen, de ene over zijn schouder en de andere stevig in zijn vuist. Hij trok het tafeltje, waaraan hij zijn maaltijd had gebruikt, naar het midden van de kamer. Moeder had het even daarvoor met een lap afgewreven en nu bond ze haar wrappa vaster om haar boezem, wachtend op het moment dat vader in haar ogen over de schreef ging met zijn straf.

‘Jullie gaan om beurten als een kleed op deze tafel liggen’, zei vader. ‘Je krijgt je beloning op je naakte vel, zoals je in deze verdorven wereld gekomen bent. Ik werk me in het zweet om jullie naar school te kunnen sturen en jullie als beschaafde mensen een westerse opleiding te geven, maar in plaats daarvan werden jullie vissers. Vis-sers!’ Hij schreeuwde het woord verscheidene keren alsof het een gruwel was, en toen hij het voor de zoveelste keer had gezegd, beval hij Ikenna op de tafel te gaan liggen.

Het was een zware afstraffing. Vader liet ons de slagen tellen terwijl ze neerkwamen. Ikenna en Boja, wijduit op de tafel liggend met hun broek naar beneden, telden er respectievelijk twintig en vijftien, terwijl Obembe en ik er elk acht telden. Moeder probeerde tussenbeide te komen, maar werd daarin belet door vaders grimmige waarschuwing dat als zij zich erin mengde, ze ook een pak slaag zou krijgen. En gezien de hevigheid van zijn woede meende hij het misschien ook nog wel. Vader was doorgegaan, doof voor ons geschreeuw en geroep en gehuil en moeders smeekbeden, terwijl hij tekeerging dat hij hard werkte om geld te verdienen en woedend het woord ‘vissers’ uitspuwde tot hij zich terugtrok in zijn kamer met de zwepen over zijn schouder, en wij jammerend het zitvlak van onze broek vasthielden.

*==*==*

Die avond van de ‘beloning’ was een wrede avond. Net als mijn broers had ik geweigerd te eten, ook al was ik hongerig en werd ik verlokt door de geur van gebakken kalkoen met bakbanaan – een zeldzaam gerecht dat moeder had gemaakt in de wetenschap dat onze trots ons van eten zou weerhouden en in de hoop ons zo nog meer te straffen. Dodo (gebakken banaan) was al een hele tijd niet meer klaargemaakt in ons huis. Moeder had het ongeveer een jaar eerder in de ban gedaan nadat Obembe en ik stukken ervan uit moeders koelkast hadden gepikt en hadden gelogen dat we ratten de dodo’s hadden zien opeten. Ik hunkerde er wanhopig naar om stiekem de kamer uit te gaan en een van de vier borden in de keuken te pakken waarop moeder onze porties had klaargezet, maar ik deed het niet uit angst dat ik verraad zou plegen aan wat mijn broers zagen als een hongerstaking. Deze onbevredigde honger had de pijn zo verergerd dat ik tot diep in de nacht huilde, tot ik uiteindelijk in slaap viel.

Moeder maakte me de volgende ochtend met een tikje wakker en zei: ‘Ben, wakker worden; je vader wil dat je komt, Ben.’

Elk uitsteeksel van mijn lichaam leek in brand te staan van de pijn. Het leek wel of mijn billen extra vlees hadden gekregen. Maar ik was opgelucht dat onze hongerstaking, waarvan ik vreesde dat die weleens tot de dag daarop zou kunnen duren, nu voorbij was. Want we koesterden altijd wrok tegen onze ouders na zo’n strenge bestraffing en gingen een tijdlang zowel hun als hun eten uit de weg om het ze betaald te zetten en ze – op zijn best – zover te krijgen dat ze zich verontschuldigden en zich weer met ons verzoenden. Maar dat konden we dit keer niet doen, omdat vader ons zelf bij zich riep.

Om uit bed te gaan kroop ik eerst naar het voeteneind en stapte er toen langzaam af, mijn billen vol pijnspijkers. Toen ik de woonkamer in kwam, was het daar nog steeds schemerig. De avond ervoor was de elektriciteit uitgevallen en de kamer werd verlicht door een kerosinelamp die midden op tafel stond. Boja kwam licht hinkend als laatste binnen en kromp bij elke beweging ineen. Toen we allemaal op onze plek zaten, staarde vader ons een hele tijd aan, met zijn handen onder zijn kin. Moeder, die niet ver van mij tegenover ons zat, maakte de zijkant los van de wrappa die haar omwikkelde en onder haar oksel met een knoop vastzat, en trok haar bustehouder omhoog. Haar ronde, met melk gevulde borst verdween meteen in Nkems kleine handjes. De baby sloot gretig haar mond om de ronde, donkere, stijve tepel, als een dier dat zijn prooi opslokt. Vader had geïnteresseerd naar de tepel gekeken, en toen die uit het zicht verdwenen was, zette hij zijn bril af en legde hem op tafel. Altijd wanneer hij zijn bril afdeed werd nog duidelijker hoeveel Boja en ik op hem leken, met zijn donkere huid en ronde hoofd. Ikenna en Obembe waren gehuld in moeders huid, die de kleur van een mierenhoop had.

‘Nu moeten jullie eens heel goed naar me luisteren’, zei vader in het Engels. ‘Ik was om meerdere redenen geschokt door wat jullie hebben gedaan. Ten eerste had ik jullie duidelijk gezégd voor ik wegging dat jullie je moeder geen last mochten bezorgen. Maar wat deden jullie? Jullie bezorgden haar – en mij – de grootste ellende die je je maar kunt voorstellen.’ Hij keek van het ene gezicht naar het andere.

‘Luister goed, wat jullie gedaan hebben was slecht. Echt slecht. Hoe bestaat het dat kinderen die een westerse opvoeding krijgen zich aan zo’n barbaarse onderneming wagen?’ Ik wist indertijd niet wat het woord ‘onderneming’ betekende, maar omdat vader het schreeuwde, besefte ik dat het een akelig woord was. ‘En ten tweede zijn jullie moeder en ik ontsteld dat jullie zulke gevaarlijke dingen hebben gedaan. Dit was niet de school waar ik jullie naartoe heb gestuurd. In de buurt van die dodelijke rivier vind je nergens boeken om te lezen. Ik heb altijd tegen jullie gezégd dat je boeken moet lezen, en nu kijken jullie geen boek meer in.’ En toen zei hij, met een heel strenge frons en zijn hand opgeheven in een gebaar dat ontzag inboezemde: ‘Ik waarschuw jullie, mijn vrienden, ik stuur iedereen die thuiskomt met een slecht rapport naar het dorp om daar als boer te werken of palmwijn te tappen – Ogbu-akwu.’

‘God verhoede!’ antwoordde moeder vinnig, terwijl ze boven haar hoofd met haar vingers knipte om vaders woorden die de geest konden vergiftigen weg te slaan. ‘Geen van mijn kinderen zal zo zijn.’

Vader keek haar kwaad aan. ‘Ja, Gód verhoede’, zei hij, moeders liefdevolle toon imiterend. ‘Hoe kan God dat verhoeden, Adaku, terwijl ze onder jouw neus zes weken lang naar die rivier gingen. Zes. Hele. Weken.’ Hij schudde zijn hoofd terwijl hij de weken op zijn vingers aftelde. ‘Luister goed, mijn vriend, van nu af aan zorg je dat ze hun boeken lezen. Hoor je me? En van nu af aan doe je de winkel om vijf uur dicht en niet meer om zeven uur; en je werkt niet meer op zaterdag. Ik wil niet dat deze kinderen onder jouw neus naar de verdommenis gaan.’

‘Ik hoor je’, antwoordde moeder in het Igbo, met haar tong klakkend.

‘Kortom,’ ging vader verder, ons een voor een in een halve cirkel aankijkend, ‘het is afgelopen met dit soort nukken. Probeer voortaan gehoorzaam te zijn. Geen mens vindt het leuk om zijn kinderen te slaan – geen mens.’

Nukken, zo hadden we begrepen door vaders frequente gebruik van het woord, waren nutteloze uitspattingen. Hij wilde verdergaan, maar werd onderbroken doordat de ventilator aan het plafond ineens weer draaide, als teken dat de grillige elektriciteitsvoorziening plotseling weer hersteld was. Moeder deed de gloeilamp aan en draaide het kousje van de kerosinelamp lager. In de korte stilte die hierop volgde en doordat het licht van de gloeilamp erop viel, viel mijn oog op de kalender van dat jaar: hoewel het al maart was, hing de kalender nog steeds op februari, met de plaat van een arend in de vlucht, zijn vleugels gespreid, zijn poten gestrekt, zijn klauwen gekromd, en zijn opvallende saffierblauwe ogen strak in de camera. Zijn grootsheid spreidde zich uit over het vergezicht op de achtergrond alsof de wereld van hem was en hij de schepper was van alles – een god met vleugels en veren. Toen bedacht ik, een beetje verlamd van angst, dat iets zomaar ineens kon veranderen en deze oneindige onbeweeglijkheid kon verstoren. Ik was bang dat zijn vleugels plotseling los zouden komen en zouden beginnen te klapwieken. Ik was bang dat zijn uitpuilende ogen zouden knipperen en zijn poten zouden bewegen. Ik was bang dat wanneer dat gebeurde – wanneer de arend die ruimte verliet, dat deel van de lucht waarin hij sinds 2 februari vastzat, toen Ikenna de bladzijden van de kalender naar deze omsloeg – deze wereld en alles erin onherkenbaar zou veranderen.

‘Wat jullie deden was verkeerd, maar aan de andere kant laat het toch ook weer zien dat jullie de moed hebben om je in iets avontuurlijks te storten. Zo’n avontuurlijke geest hoort bij echte mannen. Dus ik wil graag dat jullie die moed anders aanwenden. Ik wil dat jullie een ander soort vissers worden.’

We keken elkaar verbaasd aan, behalve Ikenna, die zijn ogen neergeslagen hield. Hij was het ergst bezeerd door de afstraffing, vooral omdat vader de schuld voornamelijk bij hem had gelegd en hem het hardst had geslagen zonder te weten dat Ikenna had geprobeerd ons tegen te houden. ‘Ik wil dat jullie een groep vissers worden die op jacht gaan naar idealen, en die pas ophouden als ze hun grootste vangst hebben verschalkt. Ik wil dat jullie stoomwalsen worden, intimiderende en onstuitbare vissers.’

Dit verbaasde me hevig. Ik dacht dat hij dat woord verachtte. In een poging het te begrijpen keek ik naar Obembe. Hij knikte bij alles wat vader zei, het begin van een glimlach op zijn gezicht.

‘Brave jongens’, mompelde vader, en een brede glimlach verzachtte de scherpe plooien die woede en razernij als een net over zijn gezicht hadden gespreid. ‘Luister, in overeenstemming met wat ik jullie altijd geleerd heb, dat je in iets slechts altijd wel iets goeds kunt vinden, vertel ik jullie nu dat jullie een ander soort vissers kunnen worden. Niet het soort dat in een stinkend moeras als de Omi-Ala vist, maar vissers van de geest. Doorzetters. Kinderen die hun hand in rivieren, zeeën, oceanen durven te steken en succesvol worden, als dokter, piloot, professor of advocaat. Eh?’

Hij keek opnieuw de tafel rond. ‘Dat soort vissers wil ik als kinderen. Zijn jullie bereid dat samen luid en duidelijk tot jullie slogan te maken?’

Obembe en ik knikten onmiddellijk. Hij wierp een snelle blik op de twee die hun ogen neergeslagen hielden.

‘Jij, Boja?’

‘Ja’, mompelde Boja onwillig.

‘Ike?’

‘Ja’, zei Ikenna na een lange stilte.

‘Heel goed. Oké, zeg allemaal “stoom-wal-sen”.’

‘Stoom-wal-sen’, herhaalden we allemaal.

‘In-ti-mi-de-rend. I-n-t-i-m-i-d-e-r-e-n-d. In-ti-mi-de-rend.’

‘On-stuit-baar.’

‘Vissers op jacht naar het goede.’

Vader liet een diepe, hese lach horen, deed zijn stropdas recht en keek ons strak aan. Met stemverheffing zette hij een nieuw crescendo in, hij hief met een ruk zijn vuist en brulde: ‘Wij zijn vissers!’

‘Wij zijn vissers!’ riepen we in koor en uit volle borst, elk van ons verbaasd dat we zo onverwacht – en bijna moeiteloos – enthousiast losbarstten.

‘We treden in het spoor van onze haken, snoeren en loodjes.’

Wij herhaalden het, maar hij hoorde een van ons ‘reden’ in plaats van ‘treden’ zeggen, en dus liet hij ons dat woord nog eens apart zeggen voor hij verderging. Maar daarvoor beklaagde hij zich dat we het woord niet kenden omdat we de hele tijd Yoruba spraken in plaats van Engels – de taal van een ‘westerse opvoeding’.

‘Wij zijn onstuitbaar’, vervolgde hij, en wij herhaalden het.

‘Wij zijn intimiderend.’

‘Wij zijn stoomwalsen.’

‘Wij zullen nooit falen.’

‘Zo mag ik het horen, jongens’, zei hij, terwijl onze stemmen bezonken als sediment. ‘Kan ik een omhelzing krijgen van de nieuwe vissers?’

Beroofd als we ons voelden omdat vader onze afkeer had omgetoverd in dankbaarheid, stonden we de een na de ander op en legden ons hoofd tussen de panden van zijn losgeknoopte jas. We omhelsden hem secondenlang terwijl hij ons streelde en ons hoofd kuste, waarna de volgende het ritueel herhaalde. Vervolgens pakte hij zijn aktentas en haalde hij gloednieuwe biljetten van twintig naira tevoorschijn, bijeengehouden door een papieren bandje met het waarmerk van de Centrale Bank van Nigeria erop. Hij gaf Ikenna en Boja elk vier biljetten en Obembe en mij elk twee. Hij gaf een biljet voor David, die in de kamer lag te slapen, en voor Nkem.

‘Onthoud alles wat ik tegen jullie heb gezegd.’

We knikten allemaal en hij wilde weggaan, maar alsof iets hem weerhield draaide hij zich om en ging naar Ikenna. Hij legde zijn handen op Ikenna’s schouders en zei: ‘Ike, weet je waarom ik jou de meeste slagen heb gegeven?’

Ikenna, wiens blik op de grond gericht was alsof daar een beeldscherm in zat, mompelde: ‘Ja.’

‘Waarom dan?’ vroeg vader.

‘Omdat ik de oudste ben, en hun leider.’

‘Heel goed, vergeet dat nooit. Voor je iets doet, kijk je van nu af aan eerst naar hen; zij doen alles wat jij doet en ze gaan waar jij gaat. Het siert jullie dat jullie elkaar volgen. Dus, Ikenna, breng je broers niet op het slechte pad.’

‘Ja, papa’, antwoordde Ikenna.

‘Wijs ze de juiste weg.’

Ikenna aarzelde even en mompelde toen: ‘Ja, papa.’

‘Onthoud goed dat een kokosnoot die in een regenbak valt grondig gewassen moet worden voor hij kan worden gegeten. Ik bedoel, als je je misdraagt, moet je bestraft worden.’

Onze ouders vonden het vaak nodig om dit soort uitdrukkingen met een verborgen betekenis uit te leggen omdat we ze soms letterlijk namen, maar zo hadden ze leren praten; zo zat onze taal – het Igbo – in elkaar. Want ook al waren er wel degelijk woorden om een waarschuwing als ‘wees voorzichtig’ uit te spreken, zeiden ze: ‘Jiri eze gi ghuo onu gi onu – Tel je tanden met je tong.’ Waarop vader in lachen uitbarstte toen hij Obembe eens een standje gaf voor iets wat hij had gedaan en hij zag dat Obembe met zijn tong langs zijn lippen ging, terwijl zijn wangen vertrokken en er speeksel uit zijn mond liep in een poging zijn tanden te tellen. Vandaar dat onze ouders meestal terugvielen op Engels wanneer ze boos waren, want als ze boos waren wilden ze niet alles moeten uitleggen wat ze zeiden. Maar zelfs in het Engels zondigde vader vaak door moeilijke woorden en typisch Engelse uitdrukkingen te gebruiken. Want Ikenna vertelde ons eens dat vader hem als klein kind, nog voor ik geboren was, heel serieus had gevraagd om ‘de tijd te nemen’, en dat hij toen gehoorzaam op de eettafel was geklommen en de wandklok van zijn haakje had getild.

‘Ik begrijp het, papa’, zei Ikenna.

‘En je bent gestraft’, zei vader.

Ikenna knikte en vader vroeg hem het te beloven – iets wat ik nooit eerder had meegemaakt. Ik zag dat zelfs Ikenna verrast was. Want vader eiste gehoorzaamheid van zijn kinderen; hij vroeg niet om wederzijdse instemming of beloften. Toen Ikenna zei: ‘Ik beloof het’, draaide vader zich om en ging naar buiten, en wij volgden en zagen zijn auto de stoffige weg afrijden, bedroefd omdat hij toch weer wegging.