Jean Echenoz

14

Uit het Frans vertaald door Martin de Haan

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de bnp Paribas

De vertaler heeft voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds ontvangen en bedankt Jan Moekotte en Arthur van Bommel voor hun nuttige opmerkingen

Oorspronkelijke titel 14, verschenen bij Les Éditions de Minuit

Oorspronkelijke tekst © Les Éditions de Minuit, 2012

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Martin de Haan en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Plainpicture/hh

isbn 978 90 445 3480 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1

Omdat het weer zich er prima voor leende en het zaterdag was, een dag die hij uit hoofde van zijn functie vrij mocht nemen, ging Anthime na de lunch een stukje fietsen. Zijn plannen: genieten van de volle augustuszon, wat aan beweging doen, de gezonde landlucht opsnuiven en waarschijnlijk languit in het gras liggen lezen, want op zijn draadijzeren bagagedrager had hij met een riempje een te zwaar boek vastgebonden. Nadat hij freewheelend de stad had verlaten en moeiteloos trappend een tiental vlakke kilometers had afgelegd, moest hij uit het zadel komen toen er zich een heuvel aandiende, hij bewoog staand van links naar rechts en begon te zweten op zijn fiets. Het was echt geen grote heuvel, iedereen weet hoe hoog die dingen zijn in de Vendée, niet meer dan een kleine bobbel maar toch ver genoeg boven de omgeving uitstekend om qua uitzicht de moeite van het beklimmen waard te zijn.

Toen Anthime de top had bereikt, kwam er plotseling een lawaaierige rukwind opzetten, het scheelde niet veel of zijn pet werd weggeblazen en zijn fiets – een stevig model Euntes, ontworpen door en voor geestelijken, overgekocht van een jichtig geworden kapelaan – uit evenwicht gebracht. Dat soort heftige, luide en abrupt om zich heen grijpende luchtbewegingen zijn hartje zomer in die streek vrij zeldzaam, vooral bij zo’n stralend blauwe lucht, en Anthime moest één voet op de grond zetten, waarbij hij de andere voet op het pedaal liet rusten en de fiets een beetje schuin onder zich hield terwijl hij de pet in de oorverdovende wind stevig terugdrukte op zijn voorhoofd. Vervolgens bekeek hij het landschap om zich heen: dorpjes her en der, volop velden en weiden. Onzichtbaar maar aanwezig ademde twintig kilometer naar het westen ook de oceaan, waarop Anthime weleens was gaan varen, een keer of vijf misschien, hoewel hij nauwelijks iets van vissen wist en zich die dagen dus niet erg nuttig had weten te maken voor zijn vrienden – zij het dan dat zijn beroep van boekhouder hem het recht gaf om bij terugkeer in de haven de altijd welkome rol van makrelen-, wijtingen-, schollen-, grieten- en pladijzenturver op zich te nemen.

Het was de eerste dag van augustus en Anthime liet zijn blik over het panorama gaan: vanaf die heuvel waar hij zich in zijn eentje bevond zag hij vijf, zes grote dorpen voorbijglijden, samenklonteringen van lage huizen aan de voet van een klokkentoren, onderling verbonden door een ragfijn net van wegen waarover niet zozeer automobielen reden, want die waren heel zeldzaam, als wel ossenkarren en paard-en-wagens die de graanoogst vervoerden. Het was beslist een aangenaam landschap, al werd het dan tijdelijk verstoord door die luidruchtige, voor het seizoen echt ongewone windinvasie, die de akoestische ruimte volledig vulde en Anthime dwong om de klep van zijn pet vast te houden. Er viel niets anders te horen dan die lucht in beweging, het was vier uur ’s middags.

Terwijl zijn blik verstrooid van het ene dorp naar het andere ging, werd Anthime ineens een verschijnsel gewaar dat hij niet kende. Boven in al die klokkentorens was plotseling, precies op hetzelfde moment, een piepkleine maar regelmatige beweging op gang gekomen: met een regelmaat van enkele seconden wisselden een zwart en een wit vierkant elkaar af alsof er een knipperlicht in werking was gezet, een binair aan- en uitgaan dat deed denken aan de automatische klep van sommige apparaten in de fabriek. Anthime keek zonder er iets van te begrijpen naar die mechanische pulsen, die eruitzagen als klikjes of als knipogen die hem uit de verte werden toegeworpen door mensen die hij niet kende.

Toen, even snel bedarend als het was opgekomen, maakte het omhullende gebulder van de wind ineens plaats voor het geluid dat het tot dan toe had overstemd: dat van de kerkklokken, om precies te zijn, die boven in de torens op gang waren gekomen en in plechtige, dreigende, zware wanorde hun eenstemmige gelui lieten horen, waar Anthime, die te jong was om veel begrafenissen te hebben meegemaakt, instinctief niettemin het timbre van de stormklok in herkende – die maar zelden wordt geluid, en waarvan hij eerst alleen het beeld had opgevangen voordat ook de klank hem bereikte.

De stormklok kon gezien de huidige toestand van de wereld maar één ding betekenen: mobilisatie. Zoals iedereen was Anthime daar wel een beetje op voorbereid, zonder het echt serieus te nemen, maar hij had nooit gedacht dat het op een zaterdag zou gebeuren. Hij reageerde niet meteen maar bleef een korte minuut staan luisteren hoe de klokslagen statig op elkaar volgden, trok toen zijn fiets overeind, zette zijn voet op het pedaal en reed zonder te trappen de helling af, om beneden weer koers te zetten naar zijn woonplaats. Een onverwachte hobbel en zonder dat Anthime het merkte viel het dikke boek van de fiets, waaide tijdens de val open en belandde voorgoed alleen in de berm, waar het plat op zijn buik bleef liggen bij een hoofdstuk met de titel Aures habet, et non audiet.

Zodra hij in de stad was zag Anthime mensen uit hun huizen komen en zich in groepjes verzamelen, die vervolgens allemaal op weg gingen naar de place Royale. De mannen leken zenuwachtig, koortsig in de hitte, draaiden zich om en riepen elkaar aan, maakten onbeholpen, al dan niet zelfverzekerde gebaren. Anthime bracht eerst zijn fiets naar huis en sloot zich toen aan bij de mensenstroom die nu uit alle verkeersaders samenvloeide naar het plein, waar een montere menigte zich verdrong, druk gebarend en opgewonden met vlaggen en flessen zwaaiend, nauwelijks ruimte latend voor de paard-en-wagens waarmee al groepjes werden vervoerd. Iedereen leek bijzonder opgetogen over de mobilisatie: verhitte discussies, tomeloze lachsalvo’s, oden en fanfares, patriottische kreten vermengd met gehinnik.

Aan de andere kant van het plein, bij een winkel met zijden stoffen op de hoek van de rue Crébillon, ontwaarde Anthime over die geanimeerde, vuur- en zweetrode toeloop heen de gedaante van Charles, en uit de verte probeerde hij zijn blik te vangen. Toen dat niet lukte begon hij zich door de menigte heen een weg naar hem te banen. Zich afzijdig houdend van het gebeuren, net als in zijn kantoor op de fabriek gekleed in een kostuum met bijpassende smalle, lichte stropdas, liet Charles zijn onaangedane blik over het gedrang gaan, met zijn Rêve Idéal-fototoestel van Girard & Boitte zoals gewoonlijk om zijn nek. Terwijl hij zich in zijn richting bewoog moest Anthime zich tegelijkertijd schrap zetten en ontspannen, een tegenstrijdige opgave, die echter nodig was om het ongemakkelijke, geïntimideerde gevoel te overwinnen dat Charles’ aanwezigheid in alle omstandigheden bij hem opriep. De ander keek hem amper aan en liet zijn blik afdwalen naar de zegelring die Anthime aan zijn pink droeg.

Hé, zei Charles, dat is nieuw. En je hebt hem dus aan je rechterhand. Normaal gesproken draag je zoiets eerder links. Dat weet ik, erkende Anthime, maar het is niet voor de mooi, mijn pols doet pijn. Ach zo, zei Charles uit de hoogte, en vind je dat niet lastig als je iemand een hand moet geven. Die geef ik niet vaak, gaf Anthime aan, en zoals ik al zei is het vanwege de pijn die ik rechts in mijn pols heb, dit helpt daartegen. Het is wat zwaar maar het werkt goed. Het is iets magnetisch, als je het echt wilt weten. Magnetisch, herhaalde Charles in een atoom van een glimlach, terwijl hij door zijn neus een ander atoom lucht uitademde en ondertussen zijn hoofd schudde, een schouder ophaalde en zijn blik afwendde – die vijf bewegingen in een seconde, opnieuw voelde Anthime zich vernederd.

En, probeerde hij het gesprek voort te zetten, terwijl hij met zijn duim naar een groepje wees dat met leuzen liep te zwaaien, wat denk jij ervan. Het was onvermijdelijk, antwoordde Charles, terwijl hij een van zijn twee kille ogen dichtkneep om het andere tegen zijn zoeker te drukken, maar het is een kwestie van hooguit veertien dagen. Hm, waagde Anthime tegen te werpen, daar ben ik nog niet zo zeker van. Nou, zei Charles, we zien morgen wel.

2

En de volgende ochtend zagen ze elkaar allemaal weer in de kazerne. Anthime ging er heel vroeg naartoe, onderweg voegde hij zich bij zijn vis- en drinkvrienden, Padioleau, Bossis en Arcenel – die als enige halfluid klaagde dat hij de vorige avond te lang was blijven feesten: aambeien en houten kop. Padioleau, een ietwat verlegen figuur met een mager, wasbleek gezicht, zag er met zijn tengere postuur uit als het volstrekte tegendeel van een slagersjongen, terwijl dat nu juist zijn beroep was. Bossis van zijn kant, die het niet genoeg vond om het uiterlijk van een vilder te hebben, was dat ook echt, terwijl Arcenel het beroep van zadelmaker uitoefende, dat geen bijzondere habitus veronderstelt. Hoe dan ook, die drie interesseerden zich elk op zijn eigen manier veel voor dieren, hadden er veel gezien en zouden er nog veel meer tegenkomen.

Zoals alle vroegkomers kregen zij een uniform in hun maat, terwijl Charles, die pas aan het eind van de ochtend verscheen, nog altijd even hautain en onverschillig, door zijn late komst genoegen moest nemen met een slecht passend tenue. Maar omdat hij minachtend protesteerde en arrogant een hele ophef van zijn fabrieksonderdirecteurschap maakte, werd er van anderen – Bossis in dit geval, alsook Padioleau – een kapotjas en een rode broek gevorderd, die de notabele ondanks zijn uitdrukking van afstandelijke weerzin wel leken te bevallen. Padioleau kwam hierdoor als een idioot te zwemmen in zijn kapotjas, terwijl Bossis in de tijd die hij nog te leven had nooit meer de juiste lichaamsmaat voor die broek zou weten te bereiken.

Anthime, van gemiddelde lengte en met een alledaags gezicht waar zelden een glimlach op verscheen en dwars een snor overheen stond zoals bij vrijwel alle mannen van zijn generatie, drieëntwintig jaar oud, niet zelfverzekerder in zijn nieuwe uniform dan in zijn dagelijkse kleren, overwoog even te gaan praten met Charles – zelf zevenentwintig jaar oud, niet minder uitdrukkingsloos of gesnord maar wel zwieriger, groter, rijziger, de wereld opnemend met een kalme, ijskoude blik, ogenschijnlijk elk contact meer dan ooit angstvallig vermijdend en niemand aankijkend met een lagere rang, ongetwijfeld vooral Anthime niet. Die besloot zijn plan dus maar te laten varen en zich bij zijn maten te voegen, al was het maar om Bossis te kalmeren, die foeterde op zijn broek. Toen hij zich toch een keer naar Charles omdraaide, zag Anthime hoe deze een sigaar uit zijn koker haalde, hem weer in zijn zak wilde steken maar zich vervolgens bedacht en er nog een uit haalde om die discreet aan de dichtstbijzijnde officier aan te bieden. Daarna zag hij hem die officier fotograferen zoals hij al maandenlang alles fotografeerde wat hem onder ogen kwam, een exercitie waarin hij zich inmiddels zodanig in had bekwaamd dat sommige van zijn beelden sinds kort werden geaccepteerd door tijdschriften die openstonden voor amateurfoto’s, zoals Le Miroir en L’Illustration.

De volgende dagen ging alles in de kazerne vrij snel. Na aankomst van de laatste reservisten was het de beurt aan de landweermannen, oude kerels van vierendertig tot negenenveertig jaar, die meteen werden gesommeerd om hun rondje te geven, en eerlijk gezegd volgden die rondjes elkaar van maandag tot donderdag in een stevig tempo op: aan het eind van de avond was niemand meer erg fris. Daarna nam het allemaal een serieuzere wending toen de escouaden werden gevormd: Anthime werd ingedeeld in de 11de escouade van de 10de compagnie, in opklimmende volgorde behorend tot het 93ste infanterieregiment, 42ste brigade, 21ste infanteriedivisie en 11de legerkorps van het 5de leger. Registratienummer 4221. De munitie werd uitgedeeld samen met het noodrantsoen en iedereen zakte die dag ’s avonds nog eens flink door. De volgende dag begonnen ze zich soldaat te voelen: ’s ochtends maakte het regiment een eerste mars, waarna het op het exercitieveld werd geïnspecteerd door de kolonel en ’s middags door de stad moest defileren in afwachting van het vertrek per trein.

Dat defilé was niet onvrolijk, iedereen deed strak in zijn uniform zijn uiterste best om strak voor zich uit te kijken. Het 93ste liep door de avenue en toen door de grote straten van de stad, waarlangs de massaal toegestroomde bevolking niet krenterig was met toejuichingen, toegeworpen bloemen en aanmoedigingen. Charles had het natuurlijk zo aangelegd dat hij in het eerste gelid van de eenheid kwam, Anthime volgde halverwege het regiment omringd door Bossis, nog altijd slecht op zijn gemak in zijn kledingstuk, Arcenel, die maar bleef klagen over zijn achterwerk, en Padioleau, wiens moeder genoeg tijd had gehad om de schouders van de kapotjas in te nemen en de mouwen in te korten. Terwijl hij halfluid grappenmakend voortliep met de anderen en toch ook probeerde trots zijn pas af te meten, meende Anthime op het linkertrottoir van de avenue Blanche te onderscheiden. Hij dacht eerst dat het een gelijkenis was maar nee, zij was het, Blanche, gekleed als voor een feestdag, luchtige roze rok en seizoenskleurig zachtpaars lijfje. Om zich te wapenen tegen de zon had ze boven haar lichaam een grote zwarte paraplu uitgevouwen terwijl zij in de maat liepen te zweten onder hun nieuwe, hard om de slapen klemmende kepies en hun volgens de instructies vastgesnoerde ransels, die die eerste dag nog niet al te zwaar op de sleutelbeenderen drukten.

Zoals Anthime al verwachtte zag hij Blanche eerst Charles een glimlach van trots over diens krijgshaftige voorkomen toewerpen, waarna hijzelf, toen hij op zijn beurt langs haar kwam, nu wel met enige verbazing een andere variëteit glimlach van haar ontving, ernstiger, iets ontroerder zelfs, zo scheen het hem toe, krachtiger, geprononceerder, lastig te benoemen. Hij had niet gezien en ook geen poging gedaan om te zien, sowieso op de rug, hoe Charles de glimlach beantwoordde, maar hijzelf, Anthime, reageerde enkel met een blik, zo kort en zo lang als hij kon, zich forcerend om er zo min mogelijk expressie in te leggen en er intussen zo veel mogelijk van te suggereren – een nieuwe exercitie, dubbel tegenstrijdig dit keer, en geen peulenschil als je je tegelijk moest dwingen om in de pas te blijven. Toen ze Blanche eenmaal voorbij waren besloot Anthime maar niet meer naar de andere mensen te kijken.

Bij het station was Blanche er de volgende ochtend vroeg ook weer, op het perron tussen de met vlaggetjes zwaaiende menigte, kleine jongens schreven met krijt naar berlijn op de flanken van de motorwagen, een stuk of vijf koperblazers werkten zich naar beste vermogen door het volkslied. Het was één groot wuiven van hoeden, sjaals, boeketten en zakdoeken terwijl provisiemanden door de ramen van de wagons gingen, kinderen en bejaarden in de armen werden geklemd, stelletjes elkaar omhelsden en tranen te pletter vielen op de treeplanken – zoals tegenwoordig in Parijs te zien valt op het weidse fresco van Albert Herter in de Elzas-hal van het Gare de l’Est. Maar over het geheel genomen glimlachte iedereen vol vertrouwen want het zou allemaal overduidelijk zo voorbij zijn, ze zouden snel terugkomen – en van veraf, over de schouder van Charles die haar in zijn armen drukte, zag Anthime Blanche opnieuw met diezelfde blik naar hem kijken. Daarna moesten ze in de trein stappen en maar net een week na zijn fietstochtje kwam Anthime, zaterdagochtend om zes uur uit Nantes vertrokken, maandag aan het eind van de middag in de Ardennen aan.

3

Op zondagochtend is Blanche wakker geworden in haar kamer op de bovenverdieping van een indrukwekkende woning zoals notarissen of gedeputeerden, hoge ambtenaren of fabrieksdirecteuren die bezitten: de familie Borne staat aan het hoofd van de Borne-Sèze-fabriek en Blanche is de enige dochter.

Er heerst een vreemd gebrek aan harmonie in die kamer, die toch zo rustig en keurig is. Op het net niet recht aangebrachte bloemetjesbehang prijken lijsten met genrestukken – schuiten op de Loire, vissersleven op Noirmoutier – en de meubels getuigen van een poging tot biodiversiteit als in een arboretum: noten linnenkast met spiegel, eiken bureau, mahonie ladenkast met vruchtenhouten fineer, het bed is van kersenhout en de klerenkast van pitchpine. Vreemde sfeer dus, waarvan niet te zeggen valt of die wordt veroorzaakt door de kieren – die verbazing wekken in een herenhuis, waar de wandbekleding doorgaans piekfijn in orde is – tussen de banen van dat verschoten behang, waarvan de boeketten in de maat verwelken, of door die opmerkelijke meubelhoutvariatie: je vraagt je aanvankelijk af hoe zulke uiteenlopende soorten het met elkaar kunnen vinden. En dan voel je het heel snel, ze kunnen het helemaal niet goed met elkaar vinden, ze kunnen elkaar zelfs niet luchten of zien – vandaar ongetwijfeld die sfeer, dat moet daarvan komen.

Zolang Blanche nog niet is opgestaan, wachten die meubels tot ze hun rol mogen vervullen. Het nachtkastje – van beukenhout – draagt onder een lamp een paar boeken, waaronder Het volk van de zee van Marc Elder, dat Blanche soms doorbladert – niet zozeer om de onverschrokkenheid waarmee het een jaar eerder de Prix Goncourt heeft verkregen ten koste van Marcel Proust, als wel omdat de auteur onder zijn echte naam, Marcel Tendron, een huisvriend is en het werk haar herinnert aan de zondagse uitstapjes in de streek, als ze gaan kijken naar de vissers van Noirmoutier of de voor Trentemoult geankerde schuiten die de estuariumvangst bedrijven – elver, paling, lamprei.

Nadat Blanche met moeite uit bed is gekomen, maakt ze alvorens haar toilet te maken eerst haar kledingkeus, haalt uit de linnenkast een batisten bloesje met korte mouwen, uit de klerenkast een mantelpakje van grijze cheviot – ondergoed en kousen uit de ladenkast, waarop twee verdwaalde parfumflesjes staan. Schoenmatige aarzeling tussen twee hakhoogten, zekerheid over haar hoed van rijststro met zwartfluwelen galon. Na een klein uur in de badkamer, gewassen en gekleed, kijkt ze in de spiegel van de linnenkast om het effect te beoordelen, strijkt hier een lok glad, geeft daar een plooi meer nadruk. Ze verlaat de kamer en komt daarbij langs het bureau, dat deze ochtend geen enkele rol heeft gespeeld; het is niet anders gewend, dient nooit ergens toe behalve om de brieven te bewaren die Anthime en Charles elk afzonderlijk regelmatig aan Blanche sturen, waarvan de stapels bijeengebonden met contrasterend gekleurde linten in aparte laden liggen.

Na deze toebereidselen gaat Blanche zachtjes de trap af en loopt beneden door de hal naar de voordeur, met een omweg om de eetkamer te vermijden. Daar – rauw gekras van het broodmes over de korst, gerinkel van lepeltjes in de cichoreidampen – zijn haar ouders bijna klaar met ontbijten. Weinig hoorbare uitwisselingen tussen Eugène en Maryvonne Borne: mopperig ingeslikte lettergrepen van de fabrieksdirecteur, melancholische uitademingen van de fabrieksdirecteursvrouw. Bij de voordeur pakt Blanche uit de tenen parapluhouder met waterdichte linnen voering een parasol van geruit cretonne.

Eenmaal buiten begeeft ze zich naar de uitgang van de tuin, waarvan het hoofdpad, zorgvuldig gekamd wit grind, zich in kleinere paadjes vertakt langs perkjes, vijver, prieeltjes en sierbomen – inclusief een vermoeide palmboom die al te lang standhoudt in dit klimaat. Ze vermijdt ook, maar minder behoedzaam, de gestalte van de manke tuinman met zijn kromme rug, even doof als de palmboom, die een border besproeit: tot bij de smeedijzeren poort zorgt ze alleen dat het grind niet te hard knerpt.

Buiten heerst een zondags geluidsdecor: alles is stiller dan door de week zoals elke willekeurige zondag, maar dat niet alleen, niet dezelfde stilte als gewoonlijk, alsof er een echo is blijven hangen van het geschreeuw van de laatste dagen, van de fanfares en de ovaties. Vroeg in de ochtend hebben de oudste, in de stad gebleven gemeentebeambten de allerlaatste verlepte boeketten, gekreukte insignes, spandoekresten en doorweekte en weer opgedroogde zakdoeken afgevoerd en de straten schoongespoten. Bij Gevonden Voorwerpen zijn een stuk of wat verdwaalde accessoires afgegeven, een wandelstok, twee gescheurde sjaals en drie gedeukte hoeden, die in het patriottische vuur de lucht in zijn gegooid en waarvan de rechtmatige dragers niet zijn teruggevonden: het wachten is tot ze zich aandienen.

Het is ook rustiger want er zijn minder mensen, met name geen jonge mannen op straat – of het moeten piepjonge mannen zijn, die veelal zeker weten dat dit conflict van heel korte duur zal zijn, er niet bij stilstaan en zich niet ongerust willen maken. De paar jongens van haar leeftijd die Blanche tegenkomt, in min- of meerdere mate ziek ogend, zijn ongeschikt verklaard, in elk geval voorlopig – het zou kunnen veranderen maar daar staan zij ook niet bij stil. De bijzienden bijvoorbeeld, die in eerste instantie zijn vrijgesteld en door hun bril worden beschermd, beseffen geen moment dat ze binnenkort misschien wel met bril en al per trein op weg zullen zijn naar het oosten, zo mogelijk voorzien van een reserve-exemplaar. Idem dito voor de doven, nerveuzen en platvoetigen. Wat betreft degenen die veinzen ziek te zijn of die niet eens hoeven te veinzen omdat ze een beschermer hebben en dus voor ongeschikt doorgaan, die laten zich voorlopig maar liever niet te veel zien. De brasseries zijn verlaten, de obers verdwenen, de bazen moeten zelf hun stoepjes en terrassen schoonvegen. De dimensies van de pneumatisch van haar mannen ontdane stad lijken zo te zijn uitgedijd: behalve vrouwen ziet Blanche er alleen maar grijsaards en jongetjes, het geluid van hun voetstappen klinkt hol in een te ruim zittend pak.