Henning Mankell

Drijfzand

Uit het Zweeds vertaald door Ceciel Verheij

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Kvicksand, verschenen bij Leopard förlag

Published by agreement with Leopard förlag, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2014

Nederlandse vertaling © Ceciel Verheij en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp coup

Omslagillustratie © Victor Meijer

isbn 978 90 445 3484 9

nur 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1
==

Het auto-ongeluk

In de vroege ochtend van 16 december reed Eva mij naar het Statoil-benzinestation in Kungsbacka, waar ik een huurauto had gereserveerd. Ik moest die dag op en neer rijden naar Vallåkra. Ik zou de auto diezelfde avond weer moeten inleveren. De dag daarop zou ik, ter gelegenheid van de Kerst, in een aantal boekwinkels in Göteborg en Kungsbacka mijn laatste roman signeren.

Het was best koud die ochtend. Maar het sneeuwde niet. Het was drie uur rijden, inclusief een korte pauze in Varberg, waar ik altijd stopte voor een ontbijt.

Manuela Soeiro, het hoofd van het theater in Maputo met wie ik al dertig jaar samenwerk, was op bezoek in Zweden. We zouden onze eerste bespreking hebben over de productie die we in de herfst van het volgende jaar wilden uitbrengen. Manuela logeerde bij Eyvind, onze regisseur. Hij zou mijn Hamlet-versie regisseren, waaraan ik al die jaren dat ik voor Teatro Avenida werkte, gesleuteld had.

Al vroeg was de gedachte bij me opgekomen dat juist Hamlet een vanzelfsprekende Afrikaanse koningssage was. Dit stuk van Shakespeare had iets ‘zwarts’ wat je tot uitdrukking zou kunnen brengen. Feit is dat zich in de negentiende eeuw in het zuidelijk deel van Afrika een bijna identieke geschiedenis heeft afgespeeld. Ik had bedacht dat als aan het slot iedereen dood is en Fortinbras ten tonele verschijnt, hij in feite de blanke man is die Afrika gaat koloniseren. Daarom was het voor mij ook logisch om Fortinbras het stuk te laten afsluiten met de ‘To be or not to be’-monoloog.

Om Hamlet te kunnen opvoeren moet je een acteur hebben die de rol precies zo uitvoert als jij dat graag wilt. En die hadden we nu. Jorginho zou dat kunnen. Zijn acteerprestaties waren de afgelopen jaren sterk verbeterd. Bovendien beschikte hij, vergeleken bij de andere acteurs van ons theater, over een uitstekende taalbeheersing. Het was een gevoel van nu of nooit.

Ik was, al rijdende door Halland, in goede stemming. Ik keek erg uit naar onze bespreking.

Het was zwaarbewolkt weer, maar de wegen naar het zuiden waren droog. Ik reed niet al te hard, in ieder geval minder hard dan ik normaal gesproken doe. Ik had namelijk afgesproken er op een bepaald tijdstip te zijn en wilde niet te vroeg aankomen.

En toen, opeens, gebeurde het. Iets ten noorden van Laholm ging ik op de linkerbaan rijden om een langzame vrachtwagen in te halen. Ergens op het wegdek lag een vlek, olie of zoiets. Ik raakte plotseling in een slip, en het lukte me niet meer om bij te sturen. Mijn auto vloog frontaal tegen de vangrail, de airbag vulde zich. Het werd mij zwart voor de ogen en ik raakte even buiten bewustzijn.

Daarna zat ik een tijdje verdwaasd achter mijn stuur. Wat was er gebeurd? Ik checkte alles na. Ik was niet gewond, ik bloedde niet. Toen stapte ik uit. De auto’s achter me waren gestopt en er kwamen mensen naar me toe gerend. Ik zei hun dat ik niet gewond was.

Ik ging in de berm staan en belde Eva. Toen ik haar aan de lijn kreeg, deed ik mijn best zo kalm mogelijk te klinken.

‘Je hoort dat ik het ben’, zei ik. ‘En je hoort toch ook dat alles oké is?’

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg ze onmiddellijk.

Ik vertelde haar over het ongeluk. Ik heb maar niets gezegd over die frontale botsing tegen de vangrail. ‘Het valt allemaal wel mee. Ik heb geen idee wat er verder gaat gebeuren. Maar met mij is alles goed.’ Of ze me geloofde, wist ik niet.

Daarna belde ik Vallåkra.

‘Ik kom vandaag niet’, zei ik. ‘Ik ben in de buurt van Laholm tegen de vangrail gereden. Ik ben niet gewond, maar ik ga weer naar huis. Mijn auto is total loss.’

De politie arriveerde ondertussen. Ik moest blazen, de test wees uit dat ik nuchter was. Ik vertelde wat er was gebeurd. Ondertussen sleepte een brandweerauto mijn auto weg, die rijp was voor de sloop. De ambulancechauffeur zei me dat het verstandig was om even voor controle langs het ziekenhuis te gaan. Ik zei dat dat niet nodig was. Ik had nergens pijn.

De politieauto bracht me naar het station van Laholm. Een half uur later zat ik in de trein terug naar Göteborg. Mijn reis naar Vallåkra ging niet door.

En het is er nog steeds niet van gekomen. Net zomin als van de signeersessies de dag erna.

Zonder precies te weten waarom, beschouw ik die dag, 16 december 2013, als de dag waarop ik kanker kreeg. Natuurlijk is dat volstrekt onlogisch. Mijn tumoren en metastasen moeten er al veel langer hebben gezeten. Ook waren er die dag helemaal geen symptomen of andere indicaties die in die richting wezen.

Het was meer een soort voorbode, er stond iets te gebeuren.

Een week later, vlak voor Kerst, vlogen Eva en ik naar Antibes, waar we een appartementje hebben. Op de ochtend voor Kerst werd ik wakker met pijn in mijn nek en een stijf gevoel. Ik dacht dat ik domweg in een verkeerde houding had geslapen en dat ik daardoor een stijve nek had.

Maar de pijn verdween niet. Die breidde zich zelfs snel uit naar mijn rechterarm. Even later had ik niet eens meer gevoel in mijn rechterduim en de pijn werd heviger. Ik besloot een arts te bellen; het was weliswaar tussen Kerst en Nieuwjaar, maar het lukte me toch om een orthopeed in Stockholm te pakken te krijgen. Ik vloog terug naar Zweden en op 28 december onderzocht hij me. Hij dacht aan een beginnende hernia in mijn nek, maar voor een betere diagnose moesten er eerst röntgenfoto’s worden gemaakt. We maakten een afspraak voor na de feestdagen.

En toen was het 8 januari. Het was een koude ochtend en het sneeuwde een beetje. Ik was er helemaal op ingesteld dat ik te horen zou krijgen dat het een nekhernia was. Mijn nek deed nog steeds pijn. Sterke pijnstillers boden slechts tijdelijk verlichting. Nu zouden mijn nekklachten worden verholpen.

Die ochtend vroeg werden er twee series röntgenfoto’s gemaakt. Twee uur later waren mijn stijve nek en de veronderstelde nekhernia veranderd in een diagnose van een ernstige vorm van kanker. Op een computerscherm zag ik een foto van mijn linkerlong, waarop een drie centimeter grote tumor te zien was. In mijn nek zat een metastase, en die veroorzaakte de pijn.

De boodschap was overduidelijk. Het was een zeer ernstige vorm van kanker, mogelijk zelfs ongeneeslijk. Ik vroeg ontdaan of dat betekende dat mij niets anders restte dan thuis mijn dood af te wachten.

‘Vroeger wel’, zei de arts. ‘Maar tegenwoordig behandelen we een ziekte als deze.’

Eva was erbij toen ik de uitslag kreeg. Terwijl we na het gesprek buiten in de kou voor het Sophia-ziekenhuis op een taxi stonden te wachten, zeiden we niet veel tegen elkaar. Eigenlijk zeiden we helemaal niets.

Ik zag een meisje dat uitgelaten in een berg sneeuw op en neer sprong.

Ik zag mezelf, als kind, springend in de sneeuw. Nu was ik een man van vijfenzestig en ik had kanker. Springen deed ik niet.

Het was alsof Eva mijn gedachten raadde. Ze pakte mijn arm stevig vast.

Toen we met de taxi wegreden, sprong het meisje nog steeds in de sneeuwberg.

Vandaag, als ik dit schrijf, is het 18 juni. Het voelt alsof de afgelopen periode een hele tijd heeft geduurd en tegelijk ook heel kort.

Er valt nog geen punt achter te zetten. Er is geen dodelijke afloop, maar ik ben ook niet genezen verklaard. Ik zit ermiddenin. Een definitieve uitkomst is er niet.

Maar dit is wat ik heb doorgemaakt en heb ervaren. Het verhaal mist een einde. Het gaat verder.

Dat is waar dit boek over gaat. Over mijn leven. Hoe het geweest is en hoe het nu is.

2
==

Met tegenzin de schaduwwereld in

Twee dagen na het auto-ongeluk bracht ik een bezoek aan de kerk van Släp, een dorp aan zee ten noorden van Kungsbacka, niet ver van waar ik woon. Ik had opeens behoefte een bepaald schilderij te zien waar ik vroeger al vele malen naar had staan kijken. Een schilderij dat met geen enkel ander te vergelijken is.

Het is een familieportret. Honderd jaar voor de uitvinding van de fotografie kwam het vaak voor dat rijke mensen bij een kunstschilder een olieverfportret bestelden. Op dit schilderij staan dominee Gustaf Fredrik Hjortberg, zijn vrouw Anna Helena en hun vijftien kinderen. Het schilderij dateert van omstreeks 1770, toen Gustaf Hjortberg een jaar of vijftig was. Een paar jaar later, in 1776, is hij overleden.

Hij is degene die waarschijnlijk de aardappel in Zweden heeft geïntroduceerd.

Het aangrijpende en vreemde, en misschien ook wel angstaanjagende aan het schilderij is dat er niet alleen de gezinsleden op staan afgebeeld die nog leefden toen de schilder Jonas Durchs aan zijn werk begon. Hij heeft ook de kinderen geschilderd die op dat moment al dood waren. Hun kortstondige verblijf in de wereld is voorbij. Maar in een familieportret horen ze er wel bij.

Het schilderij heeft een voor die tijd gebruikelijke compositie. De jongens, zowel de dode als de levende, groeperen zich rond hun vader aan de linkerkant van het schilderij, terwijl de meisjes aan de rechterkant staan, om hun moeder heen.

De nog levende kinderen kijken de toeschouwer aan. De meesten hebben een aarzelende, wat verlegen glimlach. De dode kinderen zijn echter afgebeeld met hun blik half afgewend, of met hun gezicht gedeeltelijk verborgen achter de ruggen van de levenden. Van een van de dode jongetjes is alleen zijn voorhoofd en zijn ene oog te zien. Het is net alsof hij krampachtig zijn best doet er toch bij te zijn.

In een wieg naast de moeder ligt half verborgen een klein kindje. Op de achtergrond zijn vaag een paar meisjes te zien. Alles bij elkaar tel je zes dode kinderen.

Het is alsof de tijd heeft stilgestaan in het schilderij. Net als op een foto.

Gustaf Hjortberg was een leerling van Linnaeus, al was hij niet een van de invloedrijkste. Hij is als scheepspredikant zeker drie keer met de Oost-Indische Compagnie naar China meegereisd. Op het schilderij is een wereldbol en een maki te zien. Hjortberg houdt een beschreven vel papier vast. We kijken naar een erudiete familie. Gustaf Hjortberg leefde en stierf voor de idealen van de Verlichting. Hij was bij zijn tijdgenoten ook bekend vanwege zijn kennis van de geneeskunde. Mensen gingen op bedevaart naar Släp, om goede raad en geneesmiddelen te ontvangen.

Deze mensen leefden zo’n tweehonderdvijftig jaar geleden. Acht of negen generaties terug in de tijd, meer niet. In bepaald opzicht zijn ze onze tijdgenoten. Zij behoren tot dezelfde beschaving als wij die naar het portret kijken.

Alle personen op het schilderij glimlachen dus. Sommigen een beetje stijfjes, anderen verlegen, en weer anderen open en recht in het gezicht van de toeschouwer.

Maar wat je het meest bijblijft van dit schilderij zijn natuurlijk die kinderen met hun afgewende of halfverborgen gezichten. De dode kinderen. Het is alsof ze zich bewegen, weg van de toeschouwer, de schaduwwereld in.

Wat zo aangrijpend is, is de tegenzin waarmee deze kinderen van het toneel verdwijnen.

Eigenlijk ken ik geen treffender beeld van de onbedwingbare hang naar het leven dan dit.

Ik hoop dat dit portret als een groet van onze beschaving voor de toekomst bewaard blijft: een toekomst die zo ver weg is dat ik me er geen enkele voorstelling van kan maken. Dit schilderij toont zowel het geloof in de rede als het tragische lot van de mens.

Hier zit alles in.

3
==

De grote ontdekking

Te midden van de chaos aan gevoelens die zich van mij meester maakte toen mijn klacht van een stijve nek plotseling kanker bleek te zijn, viel het me op dat ik steeds vaker aan mijn jeugd moest terugdenken.

Het duurde echter een poosje voordat ik besefte dat mijn geheugen me van dienst wilde zijn, het mij een aanknopingspunt bood om de ramp die mij was overkomen te kunnen hanteren.

Ik moest domweg ergens beginnen, en de keuze was aan mij. Ik raakte er steeds meer van overtuigd dat ik dat aanknopingspunt in mijn vroege leven kon vinden.

Ik kies een koude winterdag in 1957 uit. Wanneer ik die ochtend wakker word, heb ik er nog geen weet van dat er die dag een groot geheim zal worden onthuld.

In de vroege morgen, terwijl het nog donker is, loop ik naar school. Ik ben negen jaar. Die ochtend blijkt mijn beste vriend, Bosse, ziek te zijn. Anders haal ik hem ’s ochtends altijd op, hij woont op slechts een paar minuten loopafstand van het gerechtsgebouw, waar ik woon. Zijn broer Göran doet de deur open en zegt dat Bosse keelpijn heeft en thuisblijft. Die ochtend moet ik de weg naar school dus alleen afleggen.

Sveg is een klein dorp, lange straten zijn er niet. Hoewel deze winterdag zevenenvijftig jaar achter me ligt, kan ik me alles nog tot in het kleinste detail herinneren. De schaarse straatlampen die traag heen en weer slingeren in de veranderlijke, maar zwakke wind. Bij één lamp, die voor de verfwinkel, is de glazen kap gebarsten. Gisteren was die nog heel. Dus dat is de afgelopen nacht pas gebeurd.

Het moet gesneeuwd hebben terwijl ik sliep. Op de stoep voor de meubelzaak heeft iemand al sneeuw geruimd. Waarschijnlijk Inga-Britts vader, de eigenaar van de winkel. Inga-Britt zit ook bij mij in de klas. Maar zij is een meisje, dus lopen we nooit samen naar school. Ook al kan ze nog zo hard rennen. Niemand kan haar bijhouden.

Ik weet zelfs nog wat ik die nacht had gedroomd: ik sta op een ijsschots in de Ljusnan-rivier, die vlak langs ons huis stroomt. De ijsschots drijft naar het zuiden, het dooit hard. Het is lente. In je eentje op een ijsschots staan, hoort een angstaanjagend gevoel te geven, omdat het zo gevaarlijk is. Nog maar een paar maanden geleden was er een jongen, een paar jaar ouder dan ik, verdronken toen er op een nabijgelegen meer plotseling een verraderlijk wak in het ijs was ontstaan. Hij kwam onder het ijs terecht en is nooit meer teruggevonden, ook niet door de brandweer die kwam dreggen. Op school heeft de juf een kruis op zijn bank getekend. Dat staat er nog steeds. Iedereen bij mij in de klas is doodsbang voor wakken en ongelukken en spoken. Iedereen is bang voor het onbegrijpelijke dat de Dood wordt genoemd.

In mijn droom voelde ik me echter veilig op die ijsschots. Ik wist dat ik niet in het water zou vallen.

Bij de meubelzaak steek ik schuin de straat over, naar het gemeenschapscentrum. Naast de deur hangen twee vitrines. En evenzovele keren per week verandert het filmaanbod in de bioscoop. De films komen in bruine kartonnen dozen aan in de goederenloods op het station. De dozen worden per trein vanuit het zuiden aangevoerd, vanuit Orsa. Of met de railbus uit Östersund. Al het transport vanaf het station gebeurt nog steeds met paard en wagen. Engman, de conciërge van het gemeenschapscentrum, tilt de dozen van de wagen. Ik heb het ook een keer geprobeerd, maar mij lukte het niet. Ze waren te zwaar voor een kind van negen. In de kartonnen dozen zit een goedkope westernfilm, naar later blijkt. Een van die B- of C-films waarin mensen alleen maar praten, met aan het slot nog wat actie. Dat is het dan wel. En met die rare kleuren. Mensen met van die roze gezichten en de lucht is vaak meer groen dan blauw.

Nu zie ik dat Engman The Hard Man gaat vertonen, wat me niet erg aanlokkelijk lijkt, en een Zweedse film met Nils Poppe. Het enige voordeel van die films is dat die ook voor kinderen geschikt zijn. Ik hoef niet door het kelderraam naar binnen te sluipen, waar Bosse en ik een geheim slot op hebben gezet. Door dat raam kunnen we het gebouw in klimmen als er films voor boven de twaalf jaar worden vertoond.

Op die koude ochtend, zevenenvijftig jaar geleden, heb ik een bijzondere ervaring die mijn leven voor altijd zal beïnvloeden. Ik herinner me de gebeurtenis nog heel goed. De herinnering staat in mijn geheugen gegrift. Plotseling krijg ik een ingeving. Het is alsof er een schok door mijn lichaam gaat. Als vanzelf ontstaan de woorden in mijn hoofd.

Ik ben ik, en niet iemand anders. Ik ben ik.

Op dat moment word ik me bewust van mezelf. Daarvoor was ik een kind met kinderlijke gedachten. Maar nu begint er een heel nieuwe fase. Voor identiteit is bewustzijn noodzakelijk.

Ik ben ik en niemand anders. Ik ben niet inwisselbaar met iemand anders. Het leven wordt plotseling een serieuze kwestie.

Hoelang ik daar in de kou en het donker ben blijven staan met dit nieuwe, verbluffende inzicht, weet ik niet. Ik herinner me alleen dat ik te laat kwam. Toen ik de schooldeur opendeed, was onze juf, Rut Prestjan, al op haar harmonium aan het spelen. Ik hing mijn jas aan de kapstok en bleef op de gang staan wachten. Het was ten strengste verboden om als laatkomer de klas binnen te klossen tijdens de psalmgezangen en het ochtendgebed.

Toen ze eindelijk klaar waren en ik gestommel in de schoolbanken hoorde, klopte ik op de deur en liep naar binnen. Ik kwam eigenlijk nooit te laat, dus juf Prestjan keek me alleen maar vragend aan en knikte vervolgens. Als ze vermoedde dat er sprake was van verzuim dan had ze me er zeker op aangesproken.

‘Bosse is ziek’, zei ik. ‘Hij heeft keelpijn en koorts. Hij komt vandaag niet.’

Ik ging op mijn plaats zitten. Ik keek om me heen. Niemand had iets in de gaten van dat grote geheim dat ik sinds die koude winterochtend in 1957 bij me droeg.

4
==

Drijfzand

Plotseling was het alsof mijn leven zich vernauwde. Op een vroege ochtend in 2014, net na Nieuwjaar, kreeg ik te horen dat ik kanker had. Het was alsof mijn leven ineenkromp. Mijn gedachten stokten, ik werd helemaal leeg in mijn hoofd.

Misschien durfde ik domweg niet aan de toekomst te denken. Die was ongewis, een mijnenveld. Wat wel gebeurde, was dat ik alsmaar weer aan mijn kindertijd terugdacht.

Als kind van acht, negen jaar was ik een tijdje intensief met de dood bezig, met de vraag welke dood me het angstaanjagendst leek. Op zich niets bijzonders, dat soort gedachten heb je op die leeftijd. Vragen over leven en dood houden je dan bezig. Kinderen zijn uiterst serieus. Zeker als ze de leeftijd hebben waarop ze zich bewust worden van hun eigen ik. Bewust van het feit dat ze een eigen identiteit hebben die niet inwisselbaar is met die van een ander. Hoe je er in de spiegel uitziet, zal in de loop van je leven steeds veranderen. Maar degene die je werkelijk bent, zit daar goed achter verborgen.

Onze identiteit vormt zich wanneer we ons met wezenlijke problemen bezighouden. Dat weet iedereen die zich nog enigszins zijn kindertijd kan herinneren.

Waar ik het meeste vrees voor had was op een bevroren meer of rivier door het ijs te zakken. Onder het ijs te schieten en niet meer uit het wak omhoog te kunnen klimmen. Te verdrinken onder een ijsplaat waar de zon doorheen scheen. Te stikken in het koude water. Een paniek waar niemand me van kon bevrijden. Mijn geschreeuw dat niemand hoorde. Mijn geschreeuw dat tot ijs en dood bevroor.

Het was niet zo vreemd dat ik daar bang voor was. Ik groeide op in Härjedalen, waar de winters lang en streng zijn.

In dezelfde tijd, toen ik dus een jaar of acht, negen was, was er een meisje van mijn leeftijd door het dunne ijs van Santjärn gezakt. Ik was erbij toen ze werd opgedregd. Het nieuws had zich als een lopend vuurtje door Sveg verspreid. Iedereen was komen aanrennen. Het was op een zondag. Haar ouders stonden aan de oever van het meer, waar een wak zich zwart aftekende tegen al het wit. Toen de brandweermannen het meisje met hun haken hadden opgevist, reageerden de ouders niet zoals je dat wel ziet in films of leest in boeken. Ze schreeuwden het niet uit, ze bleven doodstil. Degenen die huilden waren anderen. De juf, herinner ik me. De dominee en de beste vriendinnen van het meisje.

Iemand moest overgeven. Verder was het doodstil. Uit alle monden kwamen witte rookpluimen, als vreemde rooksignalen.

De verdronkene had niet eens zo heel lang onder het ijs gezeten, maar ze was helemaal stijf. Haar wollen kleren kraakten toen ze haar in de sneeuw legden. Haar gezicht was spierwit, alsof ze geschminkt was. Van onder haar rode muts piekten haar blonde haren als gele ijspegels alle kanten op.

Er was ook nog een andere dood die me angst inboezemde. Ik had er een keer over gelezen. Ik heb naderhand geprobeerd te achterhalen waar. Misschien in het Rekordmagasinet, een tijdschrift met spannende artikelen over sport en avontuur. Wellicht was het een reisverhaal uit Afrika of een Arabisch land. Ik heb het verhaal nooit meer kunnen terugvinden.

Het ging over drijfzand. Een man, gekleed in een kakiuniform en met een geschouderd geweer – helemaal uitgerust voor een expeditie – liep een verraderlijke zandvlakte op en kwam vast te zitten. Hij zakte steeds dieper weg en kon er niet meer uit komen. Op een zeker moment reikte het zand tot aan zijn mond en neus. Toen was het gedaan. De man stikte en uiteindelijk verdween ook zijn behaarde schedel onder het zand.

Het drijfzand was iets levends. De zandkorrels veranderden in gruwelijke tentakels die een mens opslokten. Een vleesetend zandgat.

Verraderlijke ijsvlaktes kon ik vermijden. En langs de meren en de Ljusnan-rivier had je niet van die zandstranden. Maar jaren later, toen ik de zandduinen bij Skagen afstruinde, of, nog later, de Afrikaanse stranden, dook de herinnering aan dat verraderlijke drijfzand af en toe op.

Toen ik te horen kreeg dat ik kanker had, kwam die angst weer terug. En ik was er totaal door overrompeld, realiseer ik me nu.

Ik werd door dezelfde angst overvallen als bij het drijfzand. Ik spartelde om niet naar beneden gezogen en opgeslokt te worden. Het besef dat ik aan een ernstige, ongeneeslijke ziekte leed, verlamde me. Er volgde een periode van paniek en slapeloze nachten, hetgeen niet bepaald bevorderlijk was voor mijn weerstand. Pas na tien dagen kwam ik de paniek een beetje te boven.

Ik kan me niet herinneren dat ik moest huilen, of het wanhopig uitschreeuwde. Ik voerde een stille strijd om het drijfzand te overleven.

En ik werd niet naar beneden gezogen. Ik wist uiteindelijk weer uit de zandpartij omhoog te krabbelen en vat te krijgen op mijn situatie. De gedachte dat ik me er maar bij neer moest leggen en moest accepteren dat ik doodging, verdween. Ik zou alle behandelingen die er maar waren met beide handen aangrijpen. Zelfs al zou ik niet volledig genezen, er bestond in ieder geval een kans mijn leven nog iets te verlengen.

Het is enorm ingrijpend als je te horen krijgt dat je kanker hebt. Het valt van tevoren niet te zeggen hoe je erop zult reageren en of je in staat bent ertegen te vechten. Wat er allemaal door mij heen is gegaan in die tien dagen na de rampzalige diagnose, weet ik niet goed meer. En misschien zal ik dat ook nooit meer kunnen achterhalen. Die tien dagen in het begin van januari 2014, net na Driekoningen, zijn tamelijk schimmig, even duister als de Zweedse winter, met zijn korte dagen. Af en toe had ik last van koude rillingen, die ik ook altijd kreeg als ik malaria had. Ik lag bijna de hele tijd in bed, diep weggedoken onder de dekens.

Het enige wat ik me heel goed herinner is dat ik het gevoel had dat de tijd stilstond. Alles was gecomprimeerd tot één punt, verleden of toekomst bestond niet meer – alleen nog maar het heden. Een mens die zich vastklampte om niet door het dodelijke drijfzand te worden opgezogen.

Pas later, toen ik mijn aanvankelijke neiging om het bijltje erbij neer te gooien en me te laten opslokken door de afgrond al had overwonnen, las ik ergens in een boek wat drijfzand eigenlijk is. En ik kwam erachter dat verhalen over zand dat mensen kan opslokken en doden, helemaal niet waar zijn. Het zijn pure verzinsels. Een Nederlandse universiteit heeft het zelfs aan de hand van experimenten wetenschappelijk onderzocht.

Toch blijf ik vasthouden aan die vergelijking met drijfzand.

Zo heb ik die tien dagen ervaren die mijn leven totaal op zijn kop hebben gezet. Dat drijfzand was de poort naar de hel, en het is me gelukt die op afstand te houden.

5
==

De toekomst verstopt zich ondergronds

De eerste keer dat ik het woord ‘Onkalo’ hoor is in de herfst van 2012. Op dat moment heb ik er natuurlijk nog geen idee van dat ik een paar jaar later kanker zou krijgen.

Onkalo is Fins en betekent holte. Het woord wordt ook gebruikt als je het over geheimzinnige dingen hebt, zoals ‘de trol woont in de holtes van de berg’.

Bij toeval krijg ik in een trein tussen Göteborg en Stockholm een krantenartikel in handen. Het gaat over het uitgraven van tunnels en diepliggende opslagruimten in het Finse moedergesteente waar kernafval tot in een oneindig verre toekomst zal worden opgeslagen. Minimaal voor de duur van honderdduizend jaar. Want hoewel radioactief afval de eerste duizend jaar het gevaarlijkst – en dodelijkst – is, de definitieve opslag dient tot zeker drieduizend generaties na ons nog veilig te zijn.

Kernenergie bestaat al zolang ik leef. Ik heb vage herinneringen van de protesten in mijn kindertijd en van de angst voor kernwapens en een fatale oorlog tussen de Sovjet-Unie en de vs. Dat waren net twee wilde dieren, die voortdurend op het punt stonden elkaar aan te vallen en slechts met grote moeite uit elkaar konden worden gehouden. En dan had je nog de kerncentrales, het ongeluk bij Three Mile Island, Tsjernobyl en nu onlangs Fukushima. Voor mij staat als een paal boven water dat het slechts een kwestie van tijd is voor zich weer een nieuw drama zal voordoen. Ik heb grote bedenkingen tegen kernenergie. Na elk ongeluk of nieuws van een bijna-catastrofe zijn mijn bezwaren alleen maar verder toegenomen. De langetermijneffecten van radioactiviteit en de gevaren van kernafval waarmee we nog duizenden jaren zitten opgescheept, waren mij natuurlijk al bekend. Maar in die herfst van 2012 werd ik me pas echt bewust van wat ons boven het hoofd hangt.

Het krantenartikel staat ergens op een middenpagina, tussen allerlei andere artikelen die veel belangrijker lijken te zijn: over het liefdesleven van een of andere popzanger, hoe je op een toelaatbare manier belasting kunt ontduiken of hoe je binnen veertien dagen een x aantal kilo’s kunt verliezen.

Het valt uiteraard best te begrijpen. Je leeft in het nu.

Mensen weten hun nieuwsgierigheid of belangstelling hooguit een dag of maand vast te houden. Of beter nog: tot de eerstvolgende trekking van de loterij, in de hoop dat het winnende lot ze van al het gedoe hier verlost en dat ze naar een Caribisch of Aziatisch paradijs kunnen wegvluchten.

Mensen in ons deel van de wereld geloven tegenwoordig niet langer in God. Ze geloven in krasloten en ander geschraap. Er wordt wat afgekrast en gespeeld. Met de juiste combinatie van geluk en behendigheid in het winnen van grote bedragen schiet je in de roos. Dan hoef je nooit meer te werken, kun je onbekommerd genieten, en kun je in het vervolg op alles en iedereen neerkijken.

Wie wint die heeft wat, zoals de kunst van het geldgraaien ons glashelder leert. Je kunt tegenwoordig zelfs een geldsom winnen gelijk aan een vast maandloon voor de duur van vijfentwintig jaar – met de belasting reeds afgedragen.

In die krant stond dus een artikel over een geheime opslagplek in het Finse moedergesteente. Daar zal het kernafval tot in een oneindig verre toekomst worden opgeslagen.

Een paar dagen na die treinreis schreef ik het bedrijf Onkalo aan met het verzoek of ik langs kon komen. Kort daarop kreeg ik antwoord dat ik niet welkom was. In de brief stond dat het bedrijf niet wilde dat ik hun bedrijfsterrein zou gebruiken als locatie voor een thriller. Ik antwoordde verontwaardigd dat dat ook helemaal niet mijn bedoeling was. Mijn motief was eerder van filosofische aard. Hoe kun je garanderen dat levensgevaarlijk afval over honderdduizend jaar nog steeds veilig ligt opgeslagen? En dat terwijl de oudste door mensen vervaardigde en nu nog intact zijnde bouwwerken hooguit zo’n vijf- tot zesduizend jaar oud zijn. Hoe kun je garanties geven over iets wat door niemand die nu leeft valt te controleren?

Daarop kreeg ik als antwoord dat ze geen bezoekers konden ontvangen aangezien ze, daarbeneden in de opslagruimten en tunnels, niet garant konden staan voor hun veiligheid. Dat vond ik natuurlijk om te beginnen al geen geruststellende gedachte. Maar het had ook iets komisch dat ze niet eens de veiligheid van één enkele bezoeker konden garanderen, terwijl ze tegelijkertijd beweerden dat het afval daar veilig opgeslagen zou liggen tot onmetelijk ver in de toekomst, lang nadat zowel de directeur die mijn brief beantwoordde als ikzelf was overleden en we in onze graven tot stof waren vergaan.

Ik besefte dat ik de Finse opslagplek Onkalo nooit te zien zou krijgen. In diezelfde tijd vonden er in Zweden vergelijkbare werkzaamheden plaats. In de buurt van Oskarshamn.

Toen ik een jaar of achttien was, was ik een keer in die stad. Indertijd waren er in Zweden nog helemaal geen kerncentrales. Laat staan dat de regering of burgers zich druk hoefden te maken over de opslag van het kernafval.

Ik schreef de directie van de kernenergiecentrale in Oskarshamn aan en kreeg als antwoord dat ik welkom was. Een paar maanden later ging ik erheen.

De laatste tijd, sinds ik weet dat ik kanker heb, is mijn kijk op de manier waarop we kernafval hanteren veranderd, op een manier die ik niet had verwacht.