Marcos Giralt Torrente

Tijd van leven

Uit het Spaans vertaald door Trijne Vermunt

Uitgeverij De Geus

amsterdam 2016

Dit project werd gefinancierd met de steun van de Europese Commissie.

De verantwoordelijkheid voor deze publicatie ligt uitsluitend bij de auteur; de Commissie kan niet aansprakelijk worden gesteld voor het gebruik van de informatie die erin is vervat.

Oorspronkelijke titel Tiempo de vida, verschenen bij Editorial Anagrama

Oorspronkelijke tekst © Marcos Giralt Torrente, 2010

Published by arrangement with Marcos Giralt Torrente c/o MB Agencia Literaria S.L. through Marianne Schönbach Literary Agency B.V.

Nederlandse vertaling © Trijne Vermunt en De Geus bv, Amsterdam 2016

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagfoto © Marcos Giralt Torrente

isbn 978 90 445 3486 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Spui 10, 1012 wz Amsterdam, Nederland.
Telefoon: 020-7607210. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

#

In hetzelfde jaar dat mijn vader ziek werd publiceerde ik een roman waarin ik hem doodde.

Hele dagen, hele jaren heb ik studie gemaakt van mijn vader, en heel vaak heeft ressentiment mijn schrijven besmet. Ik nam wraak. Maar, zoals ik in memoires van Amos Oz las: ‘Wie de kern van het verhaal zoekt in de ruimte tussen het werk en degene die het geschreven heeft, vergist zich: het is de moeite waard om niet te zoeken in het gebied tussen het geschrevene en de schrijver, maar in het gebied tussen het geschrevene en de lezer.’ [1]Mijn vader heeft me heel wat bladzijden in de pen gegeven, maar ik heb nooit over hem geschreven. Het waren andere vaders, andermans vaders.

Nu schrijf ik over hem.

Deze zinnen noteerde ik in een schrift in het najaar van 2007, toen ik, na maanden twijfelen en vergeefs zoeken naar andere inspiratie, eindelijk accepteerde dat ik niet anders kon dan over mijn vader schrijven. Ik vond het een goed begin, maar daar bleef het ook bij, ik kwam niet verder. Hetzelfde overkwam me met andere aanzetten waarmee ik in de dagen erna uit de impasse probeerde te raken.

Ik wilde schrijven over de twee voorbije jaren en ik wist domweg niet hoe ik het moest aanpakken. Om inspiratie op te doen was ik gaan lezen, maar dat leek me alleen maar meer in verwarring te brengen:

‘Ieder mens is alleen en niemand geeft iets om een ander en ons verdriet is een onbewoond eiland.’ (Het boek van mijn moeder, Albert Cohen)[2]

‘De ene dag is er leven. Een man bijvoorbeeld, in goede gezondheid, niet eens zo oud, zonder ziektegeschiedenis. Alles is zoals het was, zoals het altijd zal zijn. Hij leeft van dag tot dag, zorgt voor zijn eigen zaakjes, droomt alleen van het leven dat vóór hem ligt. En dan, plotseling, is er dood.’ (Het spinsel van de eenzaamheid, Paul Auster)[3]

‘Mijn moeder heette Edna Akin en ze was geboren in 1910, in het uiterste noordwestelijke puntje van de staat Arkansas – Benton County – in een plaats waarvan ik niet weet en nooit heb geweten waar hij precies ligt.’ (My Mother, in Memory, Richard Ford)

‘Ik ben geboren in 1896 en mijn ouders trouwden in 1919.’ (Mijn vader en ik, J.R. Ackerley)[4]

‘Mijn vader kon tegen de tijd dat hij zesentachtig werd bijna niets meer zien met zijn rechteroog, maar maakte verder een buitengewoon gezonde indruk voor een man van zijn leeftijd, toen hij de ziekte kreeg die door de dokter in Florida verkeerd gediagnosticeerd werd als de verlamming van Bell, een virusinfectie waardoor de ene helft van het gezicht verlamd raakt, meestal tijdelijk.’ (Patrimonium, Philip Roth)[5]

‘In een hoek van mijn werkkamer steekt tussen een stapel paperassen op de grond een oude, versleten groene map uit. Er zit een manuscript in dat me vermoedelijk veel zal leren over mijn vader en mijn eigen verleden.’ (Mijn oor aan je hart, Hanif Kureishi)[6]

Dit zijn allemaal openingszinnen van boeken over bestaande vaders of moeders, die ik toen heb gelezen. Ik las ook over rouw: Het jaar van magisch denken, van J. Didion. En over broers: The Monument, van T. Behrens. En over vrienden: Amarillo, van Félix Romeo. En over gezinnen: The Black Veil, van Rick Moody. En zelfs brievenuitgaven: Een briefwisseling tussen vader en zoon, van V.S. Naipaul.

Maar ik wist niet wat voor boek ik wilde schrijven. Of ik wist het wel, maar ik wist niet hoe. Of ik had nog niet besloten wat ik wel en wat ik niet zou vertellen. Of het leven van mijn vader bleek uiteindelijk toch niet zo romanfähig. Of ik betwijfelde eenvoudigweg of het iemand zou interesseren.

Ik liet de tirannie van de eerste zin voor wat die was, begon afzonderlijke hoofdstukken te schrijven en stelde het ordenen uit tot later.

Op de pagina’s die ik met ongekende haast in Word voltikte, probeerde ik een beeld te schetsen van mijn vader door terug te gaan naar zijn jeugd, de moeder die hij verloren had en zijn afstandelijke vader; probeerde ik mijn schuld op de voorgrond te plaatsen om vervolgens op zoek te gaan naar de verlossing die die schuld zou verlichten; probeerde ik een verhelderende episode eruit te lichten die weergaf hoe ik hem ervaren had; probeerde ik willekeurige scènes en herinneringen met impressionistische hand door elkaar te vlechten; probeerde ik cerebraal te zijn en ons probleem reflectief te benaderen, zonder ruimte voor poëzie.

Ik schreef: Mijn vader overleed in februari. Sinds december wisten we dat het niet lang meer zou duren. We dachten dat we er klaar voor waren. We hadden een arts en een verpleegster bereid gevonden zijn doodsstrijd te verkorten …

Ik schreef: Mijn vader was verlegen, introvert, en weemoedig van aard, maar dat wil niet zeggen dat hij somber was. Hij had een hekel aan iedere vorm van plechtstatigheid, ook aan die van de somberte …

Ik schreef: Soms vertonen zij die gaan sterven gedrag – of doen een poging daartoe – dat niet zozeer het epitaaf is dat hun leven samenvat, maar een dat een schuld aflost of een rekening vereffent die ze nog menen open te hebben staan …

Ik schreef: Mijn vader werd geboren in augustus 1940 op nummer drie van de calle San Agustín in Madrid, in het huis van zijn grootouders van moederszijde, waar zijn ouders na de oorlog tijdelijk woonden …

Ik schreef: Ja, ik heb wroeging, maar die is van een andere orde. Wat me verontrust is de gedachte dat veel van wat hij deed vanaf het moment dat hij wist dat hij ziek was, slechts een opvoering was waarbij ik op een ereplaats in de zaal zat …

Ik schreef bladzijden vol, dat zei ik al. Maar ik had ze nog niet geschreven of ik vond ze al niet meer geloofwaardig.

Een elegisch portret van mijn vader zou in strijd zijn geweest met mijn ware gevoelens en bovendien de donkere hoekjes hebben weggepoetst waar de epifanie zich juist in al haar gulheid kan manifesteren … mijn schuld was wellicht niet zo groot … het was niet gemakkelijk een verhelderende episode te vinden zonder de getrouwheid aan de waarheid die ik me ten doel had gesteld geweld aan te doen … een zakelijk, analytisch verslag zou te veel buiten beschouwing hebben gelaten … ik had niet de fut om een groots fresco op te zetten, niet de fut voor iets gedetailleerds waarvoor ik stambomen zou moeten uitpluizen en opstellen … evenmin voor het door elkaar vlechten van intimistische taferelen, van microscopische wrakstukken van het geheugen – wat sowieso niet mijn stijl van schrijven is.

En dan was er nog al het andere:

Het waarom, de noodzaak over ons te schrijven. Iedereen heeft een vader en alle vaders gaan dood. Alle verhalen over vaders en zoons zijn onaf, ze lijken allemaal op elkaar.

De schaamte, de schroom. Van mezelf en van anderen.

De uitdaging, een nooit bewandeld pad. Voor het eerst met mijn eigen stem spreken. Een nieuwe, ontstellende gewaarwording: niet mogen verzinnen.

En mijn vader, natuurlijk. Zou hij het goedkeuren? Vermoedde hij, zoals ik een aantal keer uit zijn woorden meende op te maken, dat ik over hem zou schrijven, en hield zijn berusting ook zijn toestemming in? Of vermoedde hij het niet alleen, maar hoopte hij het ook? Ik weet het niet. Die laatste paar maanden met hem waren zo vreemd, hij gaf gewoontes op waaraan hij zich altijd instinctief had vastgeklampt, zijn onverschrokkenheid was zo atypisch, zo compleet anders dan ooit te voorzien was, dat het best kan dat hij ook dit goedvond. Het zelfs wenste.

Twijfels, onzekerheden, waarmee ik korte metten had moeten maken vóór ik begon te schrijven.

Maar er was meer. Naast het afleggen van het masker van de fictie en de complicatie dat ik zelf de verteller was, naast de vraag tot welke feiten ik me zou beperken en hoe ik ze zou vertellen, naast het onbehagen en de angst hem te verraden, naast mijn eigen beperkingen, ontbrak het me aan een, om het zo te zeggen, leitmotiv. Ik koesterde weliswaar de vage ambitie hem schadeloos te stellen voor alle keren dat hij zichzelf had menen te herkennen in een van mijn romans, ik werd gedreven door het verlangen een evenwichtig portret te schetsen, waarin ik zijn goede eigenschappen uit de verf zou laten komen zonder daarom zijn tekortkomingen te verhelen, maar wat ontbrak was het gebeente, en het merg daarin. Ik wist niet waar ik heen wilde met mijn verhaal, waar ik de nadruk op wilde leggen. Ik miste een stuwende gedachte; en die had ik niet omdat ik alleen maar een grote leegte voelde.

Rouwen is iets merkwaardigs. Je voelt het pas als het voorbij is. Rouwen vervreemdt je zelfs van jezelf.

Ik had al nagedacht over dit boek nog voor ik er met goed fatsoen aantekeningen voor kon maken. Al maanden wist ik, terwijl mijn vader onder mijn ogen wegkwijnde, dat ik over ons zou schrijven en die wetenschap werd de beste verdediging tegen de vloedgolf van emoties waarin ik dreigde te vergaan. Ik was in verwarring, en door mezelf voor te houden dat ik later de balans op zou maken, kon ik het moment van assimilatie uitstellen. Me opsluiten in het heden, in mijn ontreddering, die gebruiken als barrière. De dingen gebeurden wel, maar ze gebeurden niet helemaal. Ze misten de diepte die ik weigerde te zien.

Toen mijn vader uiteindelijk stierf, voelde ik me alsof ik opgesloten had gezeten in een luchtbuks. Men zei me ‘je vader leeft nu in jou voort’; men zei me ‘doe het rustig aan, het duurt een jaar voor je erbovenop bent’; en ik vond het een nog absurder dan het ander. De druk ging eraf, ik werd het leven in geknald, en toch bleken beide opmerkingen na verloop van tijd te kloppen. Ik heb het niets bewoond en van mijn vader rest enkel de herinnering.

Ik ben breekbaarder geworden, droeviger, angstiger, sceptischer, ouder. Dat is het enige traject dat ik heb afgelegd.

Ik heb nauwelijks nagedacht. Ik heb mezelf geen vragen gesteld. Ik ben niet tot andere onverwachte conclusies gekomen dan dat, de pijn daargelaten, alles was zoals het moest zijn en zoals we nooit hadden gedacht dat het zou zijn. Er is een cirkel rondgemaakt waar een splitsing zou komen, waar verdere verwijdering voor de hand lag. Misschien is het de eenvoud van deze constatering die me in staat heeft gesteld nog steeds de duikerhelm te dragen die ik opzette toen het allemaal begon.

Hoe kan het dat iets wat voorbestemd leek op een bepaalde manier te gebeuren op een andere manier is gegaan? Wie heeft daar het meest zijn best voor gedaan? Kunnen nobele beslissingen voortkomen uit een egoïstische impuls? Heb ik ergens spijt van? Heb ik hem gelouterd? Hoorde hij spijt te hebben, zoals hij zei spijt te hebben? Was hij oprecht? Verdiende hij het?

De helm belet me antwoord te geven. Of misschien ben ik toch nog niet helemaal de oude. Of misschien ook wel en is dit waar de dood op neerkomt: op vragen onbeantwoord laten.

Waarom wil ik dan toch zo nodig over ons schrijven?

Ik heb inmiddels een aantal redenen genoteerd.

Omdat ik geprobeerd heb verder te werken aan een roman die ik had laten liggen toen we op drift raakten, en dat niet lukte, en ik een andere wilde bedenken en dat ook niet kon.

Omdat schrijven over iets wat zo intiem is, zo prangend reëel, een goede stimulans lijkt om de kwijtgeraakte routine, de gewoonte van het schrijven weer op te pakken.

Omdat ik nu niet veel meer weet dan toen het allemaal begon, en het in kaart brengen – hoe onvolkomen ook – van het bekende wellicht helpt om erachter te komen wat me tot nu toe is ontgaan.

Omdat ik, al zal het er af en toe ongetwijfeld hard aan toegaan, met de overtuiging van een schipbreukeling geloof dat dit een verhaal is met een goede afloop; anders zou ik het niet vertellen.

En ja, misschien ook (maar dit is een door rouw ingegeven uitvlucht) omdat ik door me hem al schrijvend toe te eigenen de herinnering aan hem, zijn enige leven nu, in me veranker.

Maar al die redenen samen volstaan nog niet. Er zijn momenten dat ze niet volstaan.

Het gaat moeizaam.

Ik schrijf langzamer.

Soms denk ik dat dat komt doordat ik de discipline niet meer heb; soms denk ik dat het niet niks is om je zo bloot te moeten geven. Ik beroep me op beide uitvluchten wanneer mijn vrienden, bezorgd vanwege de maanden die verstrijken, vragen hoe het met het schrijven gaat. Maar ik ben er ook van overtuigd dat er iets in mij kapot is, dat er iets weg is. Ik heb het niet over de leegte, ik heb het niet over de wond die het verdriet heeft geslagen. Ik heb het over de verbetenheid waarmee ik vroeger schreef.

De herinnering aan hem maakt me niet opstandig, krenkingen blijven niet duren, ik meet me niet met hem, het zou zinloos zijn hem iets te willen bewijzen. Niets raakt hem nog, zelfs niet wat ik nu schrijf.

En hoe kom ik af van dat nieuwe gevoel van onbeduidendheid dat me bekruipt als ik aan schrijven denk?

Ik lees in zijn dagboek een aantekening van 14 april 2006: ‘Schilderen is iets maken wat eerst niet bestond, het is niet uitwissen of vergeten; het is maken en leven, dus ik ben van plan ermee door te gaan.’ Lovenswaardig. Maar, zo aangrijpend als het was zijn handschrift in die passage van zijn dagboek te herkennen, zo levendig is mijn herinnering aan zijn afwerende reactie op een avond een paar maanden later toen twee van zijn trouwste vrienden hem dachten te onderhouden door over schilderen te praten.

Ik weet niet meer wat hij precies zei toen ze weg waren; de manier waarop hij verwoordde hoe het hem benauwde in de verleden tijd te denken aan iets waarvoor hij nog niet zo lang geleden het beste van zichzelf had bewaard. Alsof hij zei: waartoe al die moeite, waartoe al die uren worstelen met een doek, waartoe al die verwachtingen.

Dat begrijp ik.

Nog steeds zijn we met elkaar verbonden door de onzichtbare draad van ons beider eenzame beroep. Ik kan me hem nu niet meer in zijn atelier voorstellen terwijl ik schrijf, maar op mijn computer staat muziek aan die van hem was, waarnaar hij waarschijnlijk vele dagen heeft geluisterd tijdens het schilderen, en ik hou vol.

Ik hou vol zoals hij dat zelf ook zou doen.

Angstig, mopperend op mezelf, niet nagelbijtend zoals hij, maar nerveus wiebelend met mijn been; rokend.

Ik probeer te begrijpen wat we zijn misgelopen, op welk punt we vast kwamen te zitten.

Er zijn plaatsen die ik niet ken en plaatsen waar ik niet heen wil. Ik kan niet alles vertellen. Ik wil niet alles vertellen. Mijn perspectief moet dat van een vogel zijn. Ik probeer een raam open te zetten; een stuk van ons leven te laten zien, niet alles.

Mijn ouders trouwden in 1964. Mijn vader was drieëntwintig en mijn moeder vijfentwintig. Maanden daarvoor had mijn vader een flat gekocht in de calle Infanta Mercedes in Madrid met de erfenis van zijn grootvader van moederskant. Het meubilair werd, zoals kennelijk de traditie was, betaald door de mijne. Jaren later, toen hij al ziek was, zei mijn vader me dat wat hem had aangetrokken in mijn moeder haar elegante schoonheid was en het onverstoorbare mysterie in haar ogen. Hij had sinds zijn twintigste door Europa gereisd, in Amsterdam, Londen en Parijs gezeten, en nergens had het hem aan vrouwelijk gezelschap ontbroken, getuige de foto’s uit die tijd. Mijn moeder daarentegen woonde nog in haar ouderlijk huis, en had nog niet echt verkering gehad, hooguit romantische vriendschappen, met een marinier, met een Duitser, met een dichter die bevriend was met haar broer. Wat haar in hem aantrok weet ik niet, zijn blonde haar, dat hij schilder was … Hoe dan ook, ze trouwden en vertrokken naar Brazilië, waar ze twee jaar in São Paulo woonden. Mijn moeder werkte niet. Mijn vader had geëxposeerd in galerieën in Madrid en Londen en Amsterdam en nam deel aan de Biënnale van São Paulo. Er zijn foto’s van hen beiden op hun paasbest op diners en partijen, in restaurants, in galerieën, op de Spaanse ambassade; er zijn foto’s waar ze met vrienden op staan bij iemand thuis of op het strand; er zijn foto’s van hen op uitstapjes in Brasília of Bahia of in São Paulo, gekleed in spijkerbroek en sandalen; er zijn foto’s van het oerwoud, waar ze logeerden bij de Karajá-indianen. Ze staan overal lachend op, op sommige trekken ze zelfs gekke bekken naar de camera. Het zijn de jonge jaren van hun huwelijk.

In Brazilië leerde mijn vader de vrouw kennen die, nadat hij was gescheiden van mijn moeder, gedurende de laatste twintig jaar van zijn leven zijn echtgenote zou zijn. Maar dat is een ander verhaal en het gebeurde pas veel later.

Die jonge huwelijksjaren gaan door na hun terugkeer naar Madrid in 1966. Mijn vader schildert en exposeert. Verantwoordelijkheden hebben ze nog niet, ze hebben mij nog niet. Ze zijn veel weg. Thuis ontvangen ze vrienden. Schilders en ook schrijvers. Vrienden van wie een aantal er voor het Madrid van die tijd zo excentriek uitzien dat het verkeer stilhoudt als ze voorbijkomen. Op de foto’s die ik heb lijken ze rustiger dan op de eerdere, is de uitgelatenheid wat getemperd. Maar het is een rust die gekunsteld aandoet, alsof ze spelen dat ze volwassen zijn. Mijn vader in een luie stoel met een glas whisky in zijn hand, mijn moeder achter hem, steunend op de rugleuning, een arm over zijn schouder. Ze maken zware tijden door, onzekere tijden, met weinig geld. Ergens tussen ’66 en ’68, het jaar dat ik geboren word, gaat mijn vader als opmaker werken bij het dagblad Informaciones. Ergens tussen ’66 en ’68, het jaar dat ik geboren word, gaat mijn moeder als inkoopster werken voor een textielketen. Jaren later biecht mijn vader me op dat hij niet begreep hoe mijn moeder zo verbluffend kalm kon zijn, zo laconiek ten aanzien van materiële zaken; het kwam voor dat ze geen geld hadden om de volgende dag eten te kopen en dan nog gaf ze geen krimp. Jaren later hoor ik van mijn moeder dat mijn vader het al heel snel voor gezien hield bij de krant, dat hij het er niet uithield. Mijn vader steelt uit winkels, ook eten, runderlappen, die hij onder zijn arm stopt. Hij wint een prijs voor zijn gravures op de Biënnale van Tokio, hij gaat een tijdje naar Parijs met een beurs van de Fundación Juan March. Hoe dan ook, ze zijn gelukkig, althans die indruk heb ik, en al snel kom ik als levend bewijs. Vier jaar laat ik op me wachten, en niet omdat ze iets hebben gedaan om het te voorkomen.

Dagen voor mijn geboorte schildert mijn vader mijn toekomstige kamer wit en legt hij de laatste hand aan een portret van mijn moeder, dat hij er ophangt. Na de bevalling verkeert mijn moeder door een bloeding op het randje van de dood, en een paar dagen later ben ik, als gevolg van een fout bij het toedienen van antibiotica, degene die bijna sterft. Ik word met spoed in de badkamer gedoopt, achter de rug van mijn vader om en met goedvinden van mijn moeder.

Ik veronderstel dat mijn vader in mijn vroege jeugd behoorlijk lang veel meer een dagelijkse referentie is geweest dan latere fases – waaruit ik het stramien van ons gemeenschappelijk verleden afleidde – deden vermoeden. Alleen al doordat hij thuis werkte, moet hij constanter aanwezig zijn geweest dan mijn moeder, die nooit anders dan buiten de deur heeft gewerkt.

Ik herinner me een dag dat hij me, in het huis waar we tot mijn derde levensjaar woonden, meenam naar de kamer waar hij schilderde en me cirkels op een schilderij liet inkleuren; ik herinner me dat hij ’s ochtends met me meeliep naar de schoolbus en avonturen vertelde over de aap Manolo, die net als ik naar school ging; ik herinner me dat ik zo dol was op die verhalen dat ik, als ik door mijn moeder of het kindermeisje werd weggebracht, wilde dat zij verder vertelden, en dat ze daar of niet erg goed in waren, of maar zelden voor hem hoefden in te vallen, want bij de naam Manolo moet ik altijd aan hem denken. Ik herinner me, en dat moet een vrij vroege herinnering zijn, want ik heb het gevoel dat ik het vanuit de box heb beleefd, dat hij op een middag even om een boodschap ging en dat ik in tranen uitbarstte toen zijn afwezigheid – al zijn geruststellende woorden vooraf ten spijt – angstaanjagender bleek dan verwacht; ik herinner me zijn ongeduld toen hij me naderhand tot bedaren probeerde te brengen en zijn pogingen om – zoals later zijn gewoonte zou worden bij iedere klacht van mijn kant – mijn ongenoegen te ontkrachten door het af te doen als overdreven, buiten alle proportie. Ik herinner me de middagen dat hij me leerde fietsen, in ons tweede huis, dat hij me met onze eerste hond stond op te wachten bij het uitgaan van de school en dat ik hem heel even, vóór ik de glazen deuren door ging, kon bekijken zonder dat hij me zag; ik herinner me dat we een keer samen naaktslakken hebben gezocht in de tuin; en, het lijkt verzonnen, maar dat is het niet, een dag dat hij me de krant liet zien en zei dat Picasso dood was. Ik herinner me, in het volgende huis, een avond dat we met een paar vrienden van hem – ik vermoed dat ze stoned waren – teams vormden en vilten poppen gooiden naar een met klittenband bedekte trapeze; ik herinner me de eerste keer dat ik wegliep van school en dat hij me bij thuiskomst voor de eerste en laatste keer in zijn leven straf gaf; ik herinner me dat ik op zijn verzoek de namen van mijn vriendjes uit die tijd schreef op een schilderij waaraan hij bezig was, en ik herinner me heel veel middagen in zijn atelier, samen schilderend, hij met één oog op mijn kladsels, die hij zorgvuldig verzamelde en in mappen opborg.

Nu ik erover nadenk was ook die vroege periode niet zo stabiel noch zijn aanwezigheid zo constant. Ik weet bijvoorbeeld dat hij in die zes jaar en drie huizen die de zo-even door mij opgetekende herinneringen behelzen, lange tijd in Parijs woonde en daarna in Essaouira, in Marokko, waar mijn moeder en ik hem twee keer bezochten. De problemen in hun huwelijk waren er toen al, en hoewel ze waarschijnlijk allebei dachten dat het nog te redden viel, stevende het door mijn vaders onvrede, zijn drang zich te bevrijden van de last die mijn moeder en ik waren in een wereld – die van zijn schildersvrienden – waar verantwoordelijkheden voor een gezin een uitzondering waren, onherroepelijk af op het einde. Niettemin doet het feit dat ik deze herinneringen heb en me niet kan heugen dat ik ontevreden of ongelukkig was, me veronderstellen dat het nog niet het probleem was dat het later voor me zou worden. Ofwel slaagde mijn moeder erin zijn afwezigheid met een overtuigend laagje normaliteit te bedekken, ofwel compenseerde ik die afwezigheid onbewust door hem een onbetwistbare plek in mijn leven te geven.

In wezen verandert zelfs in de vier jaar daarna (1975, 1976, 1977, 1978) het landschap weinig. Mijn vader is steeds vaker weg, af en toe verdwijnt hij volledig uit mijn dagelijks leven, maar zijn atelier is nog steeds bij ons thuis, en hoewel ik er later achter kom dat de relatie tussen hem en mijn moeder dan al zo goed als voorbij is, is dat voor mij hoegenaamd geen drama. Mijn moeder zorgt ervoor dat wat niet normaal is normaal lijkt, mijn moeder zorgt ervoor dat mijn vader mijn vader blijft zonder twijfels van mijn kant, zonder gemor, zonder gevaarlijke barsten.

Waar houden ze op, waarheen voeren de weinige herinneringen die ik kan oproepen? Naar een middag dat ik geschreeuw hoor in mijn moeders slaapkamer en ik haar, wanneer ik geschrokken de deur opendoe, huilend op haar knieën zie zitten en mijn vader met de lege lijst in zijn handen zie staan van een schilderij dat hij zojuist op de grond heeft gesmeten, toevallig net dat ene waarop ik de namen van mijn vrienden had geschreven. Ik weet nog dat ik de deur weer dichtdeed en dat hij, toen we elkaar na een tijd – hoelang het was weet ik niet – kruisten in de gang en ik vroeg waar hij naartoe ging, zonder te blijven staan zei ‘naar de film’ en de deur met een knal achter zich dichttrok. Hoewel mijn moeder nog steeds volhoudt dat hij terugkwam om afscheid te nemen, kan ik me alleen een kaartje herinneren dat ik een paar weken later ontving uit Parijs, een kaartje met twee angorakatten erop; en daarna een met een afbeelding van een oud wieleraffiche; en daarna nog een paar, die bij tussenpozen arriveerden tot hij na een paar maanden terugkeerde en zijn schildersezel, de verfkisten, potloden, spuitbussen, spieramen, de rollen doek, panelen, schriften, de papiersnippers voor collages weghaalde, en wat eerst zijn atelier was mijn kamer werd, de gigantische kamer van een bevoorrecht enig kind. Mijn vader verdween uit ons dagelijks leven en zelfs toen was dat geen schok. Mijn moeder was er om de klap op te vangen en mijn vader bleef af en toe komen, soms zelfs slapen in de kamer die de mijne was geweest voor ik zijn atelier betrok.

Mijn vader komt en koopt dezelfde klompen als de zijne voor me, mijn vader komt en koopt met tegenzin een pop voor me die ik graag wil hebben, mijn vader komt en koopt een plaat van Elvis Presley voor me. De zomers brengen we ook samen door. Bizarre zomers op Formentera. Mijn moeder en ik met wisselend bezoek in het ene huis, en in een ander, soms het huis ernaast, mijn vader met het zijne.

Maar er gebeurt meer in die jaren. Ik wen eraan dat er andere mannen over de vloer komen. Eigenlijk is het er maar één. Tot op de dag van vandaag weet ik niet of hij mijn moeders vriend was, al is dat vermoedelijk de term die het ’t beste omschrijft. Hij brengt cadeautjes voor me mee, huisdieren, ik ben aan hem gehecht en we delen ons leven met hem. Meer dan met mijn vader.

Maar er gebeurt meer in die jaren. Sinds 1970 werken mijn moeder en mijn vader samen. Mijn moeder runt samen met iemand anders een galerie in Madrid en mijn vader is een van haar schilders. Het zijn vruchtbare jaren voor hen allebei. Ze staan midden in het culturele leven van Madrid. Mijn moeder draagt een minirok, wordt alom bewonderd en begeerd, en mijn vader is een van de bekende namen van een jonge generatie schilders. Op een expositie van zijn werk in 1974 wordt alles verkocht. Bovendien zijn de kopers collega-schilders.

Maar er gebeurt meer in die jaren. Naar eigen zeggen omdat ze de strubbelingen tussen haar mededirecteur en de eigenaresse beu is, maar misschien ook wel uit behoefte aan meer afstand van mijn vader, vertrekt mijn moeder in 1975 bij de galerie, en drie jaar later vertrekt ook mijn vader, boos op de overgebleven directeur omdat die een schilder bevoordeelt die met hem rivaliseert. Mijn moeder gaat voor een verzamelaar werken, maar dat werk houdt al snel op en het duurt even voor ze iets anders vindt. Ondertussen stevent mijn vader snel af op een crisis. Zonder de galerie die hem de afgelopen acht jaar heeft begeleid, ontbeert hij het zelfvertrouwen om zijn carrière in de rails te houden. Hij gaat onder geldzorgen gebukt en zijn bezoekjes zijn niet meer zo spontaan of frequent als eerst. Ik weet nog dat hij op een middag met ons meegaat om een gouden munt te verkopen die ik van iemand heb gehad. Hij is gespannen. Ik denk dat hij een steun voor ons zou willen zijn en zich schaamt omdat hij dat niet is. Dat schuldcomplex en die bittere trek op zijn gezicht zullen zich in de loop van ons leven nog vele malen manifesteren.

Het is 1978.

Maar mijn moeder krabbelt overeind. Ze gooit het over een andere boeg. Ze werkt een blauwe maandag voor de televisie, en vervolgens met enige regelmaat voor de radio, en we merken onmiddellijk hoezeer dat mijn vader oplucht. Zijn gezicht klaart op en hij komt weer vaker op bezoek. Hij schildert en exposeert nog steeds, al vindt zijn werk niet meer de weerklank van voorheen. Zijn oude galerie is de belangrijkste van Madrid en hij heeft de kans gemist om erbij te zijn. Bovendien wordt er tegen hem geïntrigeerd door jonge kunstcritici die op de hand zijn van zijn rivaal. Hij twijfelt, ziet anderen succes hebben en verliest de moed. Soms is hij standvastig en zet hij door, soms wordt hij afgeleid en verdwaalt hij in een labyrint van vrouwen. Daar krijg ik af en toe het een en ander van mee: een foto van hem, naakt, in het gezelschap van twee vrouwen; een middag dat hij wordt opgenomen met een niersteenkoliek en mijn moeder en ik bij de receptie van het ziekenhuis te horen krijgen dat zijn vrouw net weg is; de excuses van een bewaker van het villapark waar een getrouwde vriendin van hem woont, omdat die hem de nacht tevoren voor een dief had gehouden toen hij uit het raam klom … Verdriet doet het me allemaal niet, ik herinner het me alleen. Zoals het me ook geen verdriet doet dat mijn moeder degene is die ik zie wanneer ik opsta, dat mijn moeder me helpt met mijn huiswerk en naar ouderavonden gaat. Want, al heeft aandringen van haar kant daar vast wel iets mee te maken, op de momenten die er echt toe doen is hij er altijd. Ik krijg acuut reuma en hij komt vaker op bezoek. De nachten dat mijn moeder haar programma bij de radio heeft blijft hij meestal tot in de vroege ochtend bij me. Ik ben aan zijn zorgen toevertrouwd op de dag dat ik buikvliesontsteking krijg en hij betaalt de chirurg met een van zijn schilderijen. Er hoeft niet eens iets ernstigs aan de hand te zijn. In de zomer komt hij bij ons zwemmen, soms blijft hij ’s avonds eten wanneer mijn moeders vader er is, en op zondag komt hij zeer regelmatig met zijn eigen vader lunchen. Als ik iets wil, probeert hij het voor me te regelen. Daarna plaagt hij me ermee en zegt hij dat ik maar met mijn vingers hoef te knippen om hem te laten rennen, maar hij doet het toch maar mooi (‘“knip” met je vingers en je vader maar rennen’, hoe vaak ik dat niet gehoord heb …).

Het is 1978, het jaar van het referendum over de grondwet. De aanslag op Carrero Blanco, de dood van Franco en de verkiezingen van ’77 liggen achter ons.[7] Geen van die gebeurtenissen gaat thuis onopgemerkt voorbij. De Kerst van de aanslag op Carrero geven mijn neefjes en nichtjes en ik elkaar raadsels op en doe ik als het mijn beurt is een explosie na; in de nacht van 20 op 21 november 1975 – mijn vader is in Parijs – gaat onophoudelijk de telefoon en later komen er vrienden langs. De volgende dag kleedt mijn moeder me aan en moet ik van haar naar school, maar ik kom niet verder dan de poort, waar een aangeslagen conciërge me tegenhoudt. In die jaren bezoeken we twee feesten van de Spaanse Communistische Partij – het eerste clandestien, het andere inmiddels legaal – en kijken we op televisie naar de inhuldiging van de koning. Er doen verhalen de ronde over extreem-rechtse en extreem-linkse strijders van Fuerza Nueva en Bandera Roja. Ik heb een plaat met liederen uit de burgeroorlog en leer De internationale uit mijn hoofd. In ’77 leer ik op school met gelatine een rudimentaire afdruk maken en druk ik pamfletten met de oproep voor José Bergamín te stemmen, die voor Izquierda Republicana op de lijst staat voor de Senaat. Dat alles beleef ik vooral met mijn moeder, maar mijn moeder is monarchiste, mijn vader republikein, en ik net als hij republikein. Dat besluit ik voor het stoplicht op Plaza de Castilla, op een middag dat we met zijn tweeën op pad zijn in zijn blauwe Dyane 6. Mijn vader heeft een pakje sigaretten op het dashboard liggen (Lola was het merk) en wat hij zegt is eerder irrationeel dan weloverwogen, maar toch begrijp ik het. Ik wil het begrijpen, ik wil dat hij en ik dat samen delen.

En dan is God er nog. Mijn moeder heeft me leren bidden, en diezelfde middag van dat pakje Lola op het dashboard, na ons gesprek over de monarchie en de republiek, hoor ik mijn vaders argumenten aan tegen het bestaan van God en het hiernamaals. Maar op dat punt durf ik de stap niet te zetten. Waar zijn mijn oma’s, die ik nooit heb gekend? Ik zeg ja, probeer mezelf ervan te overtuigen dat er na de dood niets is, maar helemaal oprecht ben ik niet. Sterker nog, jarenlang blijf ik, ook al verberg ik dat voor hem, proberen om wel te geloven. Wanneer we een kathedraal of een kerk binnengaan, sla ik een kruis en kan hij een glimlach niet onderdrukken. Het ontroert hem. Het ergert hem waarschijnlijk dat ik daarin niet hetzelfde ben als hij, dat hij me niet heeft overtuigd, maar toch ontroert het hem.

Voor ik verderga moet ik pas op de plaats maken. In de zakelijkheid van een relaas verliezen particuliere gebeurtenissen uit het verleden hun eigenheid en lijken ze op die uit ieder ander leven. Een relaas als ik tot nu toe heb geschreven geeft beter dan een verhandeling dat ooit zou kunnen de vluchtigheid van het leven weer, het niets waartoe alles verwordt wanneer de dood zijn intrede doet, en dat laatste is weliswaar belangrijk, maar niet het enige wat ik wil benadrukken.

Een leven, hoewel broos en vluchtig, is zo uniek dat het verbluffend is dat het voortkomt uit de geslachtsdaad. Het contrast tussen de banale willekeur van twee lichamen die zich verenigen en de betekenis die het leven dat uit die vereniging kan ontstaan vervolgens heeft voor degene die het bezit, is iets wat me een tijdlang heeft geobsedeerd. Tijdens beschonken nachten in het gezelschap van vrienden vond ik het een hilarische en duizelingwekkende bezigheid om uit te rekenen van welke dag we ongeveer stamden. Mijn fascinatie gold vooral, meer dan onze geboorte, het moment waarop we negen maanden eerder waren verwekt, het stemde me vrolijk en weemoedig tegelijk om daarover na te denken. Wat had de lichamen van onze ouders op die ene dag en dat ene tijdstip samengebracht? Wellicht was het een uitvloeisel van een etentje en alcohol, misschien waren ze op het platteland en was het de kroon op een zomerse wandeling, misschien hadden ze ruziegemaakt en was dit de manier waarop ze zich verzoenden. Maar wat zou er zijn gebeurd als ze niet de stad uit waren gegaan, als ze niet waren gaan eten, als ze geen ruzie hadden gehad, als ze die nacht niet met elkaar hadden geslapen? In de mateloze futiliteit van die vragen lag wat mij betreft, meer dan in iedere andere paradox, de hele tragedie vervat van het mens-zijn, van het toevallig-zijn.

Vanaf wanneer wordt het leven afhankelijk van een veelheid van factoren die het kunnen veranderen, het een bepaalde kant op kunnen sturen?

Ik ben het resultaat van een geslachtsdaad eind mei 1967. Onder welke omstandigheden die zich voltrok weet ik niet en dat hoef ik uiteraard ook niet te weten. Zo weet ik ook niet wat in november 1939 de lichamen van mijn vaders ouders samenbracht, hoewel ik in dit geval wel een gokje durf te wagen: de oorlogsjaren hadden ze gescheiden van elkaar doorgebracht, zij in Biarritz en hij in Madrid, en hoe weinig zinnelijk ze ook waren, ik kan me indenken dat er na de hereniging frequent vleselijk contact tussen hen is geweest.

Als ik een inzichtelijk beeld wil schetsen van mijn vader kan ik niet anders dan teruggaan in de tijd.

Zijn geboorteplaats is op zich al veelzeggend: hij kwam ter wereld in Madrid, tegenover het parlementsgebouw, in een statig pand dat begin twintigste eeuw werd gebouwd als onderkomen voor families van de Madrileense gegoede burgerij, waarvan de zijne vast niet de minste was. Ik schijn er ooit te zijn geweest, maar ik kan me niet herinneren hoe het eruitzag. De binnenkant dan, want het gebouw staat er nog steeds. Dankzij de foto’s die ik heb gezien weet ik dat het beschikte over alle attributen die hoorden bij de opulente woningen uit die tijd. Ruime salons, spiegels met vergulde lijsten, tapijten van de Real Fábrica de Tapices[8] … In theorie was het appartement van zijn grootouders van moederskant, maar, net zoals zijn ouders er na de oorlog hun heil zochten, hebben ook andere leden van de familie er een tijd gewoond of zich er min of meer permanent gevestigd. Het moet er een vrolijke boel zijn geweest, want dat was de familie van zijn moeder: vrolijk, en ondanks haar sociale status allesbehalve conventioneel.

Zo weet ik bijvoorbeeld dat mijn overgrootvader een broer had die aan morfine verslaafd was en nog een andere die amper zijn bed, laat staan het huis uit kwam, en de hele dag niets anders deed dan omringd door kaarten reisboeken lezen, en dat hij voor allebei zorgde door hun vermogen voor hen te beheren. Aan mijn overgrootmoeders kant is er het typische geval van een broer die zo eenzelvig en zwijgzaam was dat mensen die hem niet kenden dachten dat hij niet kon praten, en die zich na een leven lang als verstokte vrijgezel op een dag in het huis van zijn moeder aandiende met een oud-dienstbode en drie jongens met het dons al op de kin, die hij voorstelde als zijn zoons. Toen mijn betovergrootmoeder geschokt vroeg waarom hij het met de dienstmeid had aangelegd, was zijn antwoord: ‘Tja, ze kwam me iedere dag boven mijn eten brengen …’

Sociaal gezien waren de beide kanten van de familie van mijn vaders moeder twee unieke maar soortgelijke versies van de Madrileense gegoede burgerij uit die tijd. Het waren industriëlen noch regeringsfunctionarissen noch beoefenaren van vrije beroepen. De familie van mijn overgrootvader kwam uit het noorden van Castilië en ging prat op haar adellijke afkomst, hoewel hun vermogen in de tijd dat mijn vader werd geboren in stand werd gehouden met de handel in effecten en vastgoed; die van mijn overgrootmoeder stamde langs de vrouwelijke lijn uit Madrid, en langs de mannelijke uit een dorp in de bergen dat mijn betovergrootvader eind negentiende eeuw verliet om in Madrid een parfumeriezaak te beginnen die ooit de beste van de stad was, zo’n zaak die zelfvoldaan een bord uithing met het opschrift hofleverancier. De verschillen in positie tussen de renteniers van de familie van mijn overgrootvader enerzijds en de kooplieden van die van mijn overgrootmoeder anderzijds bleek uit kleine gedragsverschillen die hier verder niet ter zake doen. Waar het om gaat is dat ze allebei stonden voor een levenswijze die op zijn retour was en waarvoor geen van beide – uit onbeholpenheid of als gevolg van zware verliezen tijdens de oorlog – een alternatief wist te vinden. Eigenlijk heeft mijn vader de grandeur nooit gekend, alleen het begin van het verval. Ondanks alles was die omgeving – uitgesproken bourgeois maar met voldoende mogelijkheden voor het ontwikkelen van smaak en inzicht – voor hem het verloren paradijs waarnaar hij altijd bleef terugverlangen. Een paradijs waarvan burgerlijke degelijkheid en de vrolijkheid die ik eerder noemde evenzeer deel uitmaakten.

Ik leg de nadruk op die vrolijkheid om te wijzen op een karakteristieke eigenschap van mijn vader – zijn verlangen om gelukkig te zijn, de lichtheid te hervinden die met het verstrijken van de tijd doorgaans minder vanzelfsprekend wordt, minder blijvend – en het verschil aan te geven tussen de decadente maar onbekommerde sfeer in zijn moeders ouderlijk huis en die in het huis waar zijn ouders kort na zijn geboorte hun intrek namen. Vertegenwoordigde het huis van mijn overgrootouders de smaak van de gegoede burgerij rond 1900, dat van mijn grootouders was een typische exponent van de voorkeuren van de burgerij die in de naoorlogse tijd haar positie consolideerde. Dat appartement, in een bakstenen gebouw met in alle vier de gevels precies dezelfde vierkante ramen, was gekozen met de behoeften van mijn grootmoeder in gedachte, die het aan haar hart had. Het moest op de eerste verdieping liggen en er moest een lift zijn. Hoewel ze vóór de oorlog een ander appartement hadden bewoond, werd bijna al het meubilair – misschien omdat de inboedel verloren was gegaan tijdens het beleg van Madrid – nieuw aangeschaft. Wat niet nieuw was, was het huwelijk van mijn grootouders. Ze hadden al twee dochters en erg weinig met elkaar gemeen. Mijn grootvader was geboren in Barcelona en was op zijn twintigste met een van zijn broers naar Madrid gekomen om een glasfabriek van zijn vader te leiden, die hij later zou verlaten om zelf een porseleinfabriek te beginnen. Hij was een eenzaat, geobsedeerd door het hoog houden van de eer van zijn voorvaderen, de jongste – en waarschijnlijk minst commerciële – telg van een geslacht van Catalaanse industriëlen, en voor mijn grootmoeder, in wier familie vrijwel niemand ooit had gewerkt, moet de schok enorm zijn geweest. Voor haar was het onbegrijpelijk dat er voor haar echtgenoot geen ander leven was dan binnen de vier muren van zijn fabrieken, en ook aan zijn stugge karakter kon ze niet wennen. En dus stortte ze zich op de zorg voor haar kinderen, en dan met name die voor mijn vader, de benjamin en de enige jongen. Haar toewijding was zo groot dat ze in de muur tussen hun slaapkamers een raam liet maken om ’s nachts over hem te waken tijdens de lange perioden waarin haar hartkwaal haar aan het bed gekluisterd hield.

Die hechte band is bepalend geweest voor mijn vaders onzekerheid. Vooral vanaf het moment dat ze hem vervolgens voortijdig ontviel. Hij was twaalf jaar toen zijn moeder overleed, en zijn vader bleek niet in staat zijn gewoonten aan te passen om hem de steun te geven die hij nodig had. Met de jaren nam de kloof alleen maar toe, en terwijl mijn grootvader hoopte dat zijn zoon in zijn voetsporen zou treden, begon mijn vader duidelijk te maken dat hij dat niet van plan was. Hij haalde met matige cijfers zijn eindexamen en ging niet naar de universiteit: niet voor een technische studie, wat zijn vader zou hebben gewild, noch om beeldende kunsten te studeren, wat een compromis had kunnen zijn maar niet eens werd overwogen, ook al was het al vanaf zijn veertiende duidelijk dat schilderen zijn roeping was. Mijn vader was niet de zoon die mijn grootvader zich had gewenst en hij had, druk met het opzetten van zijn porseleinfabriek, de tijd noch de fijngevoeligheid om een goede verstandhouding met hem op te bouwen. Iemand die opener van geest was en minder obstinaat, zou andere manieren hebben gevonden om hem bij de zaak te betrekken, maar mijn grootvader wist niet eens hoe hij moest reageren toen mijn vader op een bepaald moment aanbood om een paar serviezen te helpen ontwerpen. Toen mijn vader me dat vertelde – haastig, om er zo snel mogelijk vanaf te zijn, waarschijnlijk nog altijd verbitterd – zei hij er wel fijntjes bij dat het ontwerp dat hij vergeefs voorstelde, geïnspireerd door Scandinavische dessins, meer kans op succes zou hebben gegeven dan de fantasieloze dingen waarmee mijn grootvader op de proppen kwam.

Tot een definitieve breuk kwam het toen mijn vader nog vóór hij meerderjarig was ontheffing vroeg van het ouderlijk gezag om in Londen schilderkunst te gaan studeren, en mijn grootvader zijn toestemming gaf en hem in één moeite door – wie weet met de bedoeling hem op andere gedachten te brengen – onterfde. Grote gevolgen had dat niet voor mijn vader, want kort daarna ging mijn grootvader zo spectaculair op de fles dat hij voor zijn schuldeisers het land uit moest vluchten. Wat hij hem niet vergaf was dat mijn grootvader bij een eerdere wanhoopspoging om een faillissement te voorkomen, in zijn hoedanigheid van bewindvoerder het geld had uitgegeven dat mijn vader en zijn zussen van hun moeder hadden geërfd.

Maar daarover heb ik in mijn tweede roman al, zij het in verdichte vorm, geschreven.

Hoe mijn vader over zijn eigen vader dacht weet ik niet precies, daar heeft hij zich nooit met zoveel woorden over uitgelaten. Ik weet wel dat toen iemand er een keer van uitging dat hij niet van hem hield, hij dat in alle toonaarden ontkende, maar feit is dat hij hem een hoop verweet: zijn afstandelijkheid, zijn somberte, dat hij hem niet had gesteund in zijn artistieke carrière, dat hij niet de moeite deed hem te begrijpen, dat hij zijn suggesties in de wind sloeg, dat hij alles ondergeschikt had gemaakt aan zijn ondernemingen en die vervolgens was kwijtgeraakt.

En de afwezigheid van zijn moeder, die als een eeuwig vraagteken zijn geheugen bleef bestoken met verschillende versies van wat had kunnen zijn.

Ik ben nooit in therapie geweest, het enige wat ik van psychologie weet heb ik geleerd tijdens mijn studie, maar ik veronderstel dat wat ik tot nu toe heb verteld een op zijn minst plausibele verklaring is van twee elementen die naast het schilderen bepalend waren in mijn vaders leven: een minotaurisch labyrint van vrouwelijk schoon, waarachter in wezen de behoefte schuilging om bescherming te zoeken bij sterke vrouwen, en een enorme angst voor de toekomst, de continue vrees dat plots de poten onder zijn stoel zouden worden weggezaagd. Tel daar een wellicht overdreven gevoeligheid bij op en twee plus één is drie.

Het klopt wat Joan Didion zegt in Het jaar van magisch denken: we vertellen onszelf continu verhalen. Dat is onze manier van in de wereld verkeren: het leven vangen in verhalen. Ik weet niet wanneer ik ben begonnen met het bedenken van het uit losse flarden bestaande verhaal dat ik net heb verteld. Waarschijnlijk toen ik in de gaten kreeg dat de klei waaruit mijn vader was geboetseerd, niet zo vormvast was als ik dacht.

[1] Het citaat van Amos Oz is afkomstig uit Een verhaal van liefde en duisternis, vertaald door Hilde Pach. Amsterdam, De Bezige Bij, 2006.

[2] Het citaat van Albert Cohen is afkomstig uit Het boek van mijn moeder, vertaald door Paul Syrier. Amsterdam, Van Gennep, 1984.

[3] Het citaat van Paul Auster is afkomstig uit Het spinsel van de eenzaamheid, vertaald door Annelies Eulen. Amsterdam-Antwerpen, Uitgeverij De Arbeiderspers, 1988.

[4] Het citaat van J.R. Ackerley is afkomstig uit Mijn vader en ik, vertaald door Bas Heijne. Utrecht-Antwerpen, Veen Uitgevers, 1986.

[5] Het citaat van Philip Roth is afkomstig uit Patrimonium. Een waar verhaal, vertaald door Else Hoog. Amsterdam, De Bezige Bij, 2006.

[6] Het citaat van Hanif Kureishi is afkomstig uit Mijn oor aan je hart, vertaald door Molly van Gelder. Amsterdam, De Bezige Bij, 2006.

[7] De jaren zeventig en tachtig zijn in Spanje een bewogen periode, de laatste fase van de franquistische dictatuur en de start van de overgang naar de democratie. In 1973 komt eerste minister Luis Carrero Blanco, gedoodverfd opvolger van generaal Franco, om bij een bomaanslag van de eta. Op 20 november 1975 sterft Franco, waarna Juan Carlos tot koning wordt uitgeroepen, die vriend en vijand verbaast door het land te hervormen: in 1977 worden er voor het eerst in veertig jaar vrije verkiezingen gehouden, en in 1978 wordt bij referendum een nieuwe grondwet aangenomen. De laatste stuiptrekking van het oude regime is de mislukte staatsgreep in 1981 door een aantal hoge militairen. In de woelige jaren na de dood van Franco tot begin jaren tachtig zijn er verschillende gewelddadige extreem-rechtse en extreem-linkse groeperingen actief (n.v.d.v.).

[8] Koninklijke Tapijtfabriek, in 1720 opgericht door Filips v (n.v.d.v.).