Susan Abulhawa

Het blauw tussen hemel en zee

een roman

Uit het Engels vertaald door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel The Blue Between Sky and Water, verschenen bij Bloomsbury

Oorspronkelijke tekst © Susan Abulhawa, 2015

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Moment Select/Andreia Takeuchi en Imageselect/Alamy

isbn 978 90 445 3508 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Tegen het eind van de jaren zeventig en in de jaren tachtig werkte Israël de opkomst in de hand van een islamistische beweging in Palestina, die later bekend zou worden onder de naam Hamas.

Deze beweging wilde een tegenwicht vormen tegen Jasser Arafats Fatahpartij, een seculiere, revolutionaire verzetsbeweging die op dezelfde leest was geschoeid als andere guerrillabewegingen elders in de wereld ten tijde van de Koude Oorlog. Toen Israël en de plo – de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie – in 1993 de Oslo-akkoorden hadden ondertekend, kwam er een eindeloos ‘vredesproces’ op gang en Hamas werd de belangrijkste institutie van het Palestijnse verzet tegen de Israëlische militaire bezetting en de niet-aflatende repressie van het verlangen van de autochtone bevolking naar autonomie. Na twee decennia van mislukkende onderhandelingen, waarin het aantal exclusief Joodse nederzettingen op geconfisqueerd Palestijns grondgebied sterk toenam en er in de bezette gebieden een apartheidsstelsel werd ingevoerd, riepen de Palestijnen een opstand uit en werden er nieuwe leiders gekozen. Bij de parlementsverkiezingen in 2006, die als eerlijk en transparant werden gekwalificeerd, won Hamas een zetelmeerderheid in de Palestijnse Autoriteit. Deze verkiezingsuitslag stond Israël en de vs echter niet aan en ze ondernamen stappen om het nieuwe gezag te ondermijnen. Terwijl Fatah de overhand hield op de Westelijke Jordaanoever, kreeg Hamas de controle over de Gazastrook. Toen Israël niet in staat bleek Hamas te verdrijven, sloot het het smalle strookje langs de Middellandse Zee compleet van de buitenwereld af en veranderde de Gazastrook in wat bekend werd als de grootste openluchtgevangenis ter wereld. Uit vertrouwelijke documenten die jaren later werden vrijgegeven bleek de ijzingwekkende precisie waarmee Israël de noodzakelijke calorie-inname had berekend voor de 1,8 miljoen Palestijnen in Gaza, met de bedoeling dat ze wel honger zouden lijden, maar niet zouden omkomen van de honger.

Chaled

‘Het idee is de Palestijnen op dieet te zetten.’[1]

– Dov Weisglass

Van alles wat verdwenen is, mis ik de Kindersurprises het meest. Toen Gaza steeds meer van de buitenwereld werd afgesloten en de gesprekken van de volwassenen steeds verhitter en droeviger werden, las ik de grimmigheid van het beleg af aan de slinkende voorraad in de winkels van die verrukkelijke chocolade-eieren, verpakt in kleurig zilverpapier, waarin terwijl ze nog in de schappen lagen schitterende speelgoedsurprises werden uitgebroed. Toen ze ten slotte helemaal niet meer te krijgen waren, en het naakte roestige metaal van die schappen me aanstaarde, besefte ik dat Kindersurprises de wereld kleur hadden gegeven. Nu ze waren verdwenen, namen onze levens de tint aan van een metalig sepia, dat geleidelijk overging in zwart-wit, zoals de wereld er in oude Egyptische films uitzag, in de tijd dat mijn grootmoeder Nazmiyeh het meest vrijgevochten meisje in Beit Daras was.

Zelfs toen er tunnels waren gegraven, onder de grens tussen Gaza en Egypte door, om van alles en nog wat binnen te smokkelen, was het nog steeds moeilijk om aan Kindersurprises te komen.

Ik leefde in deze tijden van de tunnels, een netwerk van ondergrondse slagaders en aders, met installaties van touwen, hefbomen en katrollen, dat voedsel, luiers, brandstof, geneesmiddelen, batterijen, muziekcassettes, mama’s maandverbanden, de potloden voor Rhet Shel en al het andere oppompte dat we vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week van de Egyptenaren konden kopen.

De tunnels ondermijnden de plannen van Israël om ons op dieet te zetten. Daarom bombardeerden ze de tunnels en werden er een hoop mensen gedood. We groeven er nog meer, die nog groter, dieper en langer waren. Ze bombardeerden ons opnieuw en er werden nog meer mensen gedood. Maar de tunnels bleven, als een levend vaatstelsel.

Ooit overtuigde Israël de Verenigde Staten en Egypte om een ondoordringbare ondergrondse muur van staal te bouwen bij Rafah, aan de grens met Egypte, om de tunnels te blokkeren. Toen de genie van het Amerikaanse leger aan de slag ging, keken er mensen met verrekijkers toe vanaf de duinen bij Rafah en ze bleven wel een maand lachen. De Amerikanen zagen ons en – hoewel ze even ongeïnteresseerd vertrokken als ze waren gekomen – we waren er zeker van dat ons gelach, dat de grens over zweefde, hun op de zenuwen had gewerkt. Zodra ze weg waren, gingen onze jongens in de tunnels aan het werk met snijbranders om het metaal te snijden dat bedoeld was om onze bevoorrading af te snijden. Het was een geschenk, want de ondergrondse muur was gemaakt van hoogwaardig staal, waar we vele andere dingen van konden maken.

We waren gewend te verliezen. Maar ditmaal wonnen we. We waren Israël, Egypte en de machtige Verenigde Staten van Amerika te slim af geweest. Gaza was een tijdlang één groot feest. Onze kranten publiceerden cartoons waarin Moebarak, Bush en Netanjahoe hun hoofden en achtersten krabden, terwijl wij vanaf de zandheuvels bij Rafah lachend stonden toe te kijken en lieten zien wat we allemaal van dat geweldige staal hadden gemaakt: auto-onderdelen, speeltuintoestellen, balken voor in de bouw. Zelfs raketten.

Teta Nazmiyeh zei: ‘Moge Allah genadig zijn en ons beschermen. Al deze vreugde en pret in Gaza brengen vast en zeker bloed en hartzeer. Licht werpt altijd schaduwen.’ Ze moet aan Mariam hebben gedacht. Korte tijd later ben ik het stille blauw binnengegaan, die tijdloze plaats waar ik alle levenssappen kon opzuigen en door me heen kon laten stromen als een rivier.

Toen kwam Noer, met haar mond vol Arabische woorden die waren afgezaagd en bij de randen waren gladgeschuurd met het krullerige accent van een vreemdeling. Ze kwam met al dat naïeve Amerikaanse weldoeners-enthousiasme dat denkt dat het gebroken mensen als ik kan oplappen en gewonde steden als Gaza kan helen. Maar ze lag nog meer aan diggelen dan wij.

En elke avond, wanneer Noer Rhet Shel naar bed bracht, trok teta Nazmiyeh de hemel op zijn plek en mama borduurde er de sterren en de maan in. En ’s ochtends, als Rhet Shel wakker werd, hing ze de zon op. Zo was het toen Noer bij ons was komen wonen.

Zij waren de vrouwen van mijn leven, de liederen van mijn ziel. De mannen van wie zij hielden waren er niet meer, alleen ik was er nog. Ik ben zo lang ik kon gebleven.

[1] Conal Urquhart, ‘Gaza on Brink of Implosion as Aid Cut-off Starts to Bite’, Observer, 15 april 2006.

I

Toen onze geschiedenis nog op de heuvels lanterfantte, loom luierend in arcadische dagen, stroomde de rivier de Soekreer al door Beit Daras.

#

een

Mijn oudtante Mariam verzamelde kleuren en classificeerde ze. Twee generaties later werd ik naar haar denkbeeldige vriendje vernoemd. Maar misschien was het geen verbeelding. Misschien was ik het wel. Want we ontmoeten elkaar nu bij de rivier, en ik leer haar schrijven.

Beit daras, een dorp van dorpen, omgeven door tuinen en olijfgaarden en aan de noordkant begrensd door een meer, lag in de dertiende eeuw op de postroute van Caïro naar Damascus. Het kon bogen op een karavanserai, een heel oude herberg voor de gestage stroom reizigers die over de handelsroutes van Azië, Noord-Afrika en Zuidoost-Europa vloeide. De karavanserai was in 1325 gebouwd door de Mammelukken, die toen over Palestina heersten, en de dorpelingen bleven het nog eeuwenlang el-Khan noemen. Uitkijkend over Beit Daras lagen de restanten van een kasteel dat de kruisvaarders vroeg in de twaalfde eeuw hadden gebouwd op de overblijfselen van een citadel die Alexander de Grote ruim een millennium eerder had laten bouwen. Ooit een centrum van macht, had de geschiedenis het tot een ruïne doen vervallen en wat er nog over was, hield nu broos verleden en heden vast. Het was een plek waar kinderen speelden en jonge paartjes naartoe gingen om te ontsnappen aan oplettende ogen.

Er stroomde een rivier door Beit Daras boordevol van Gods verscheidenheid aan vissen en planten, die zegeningen met zich meevoerde en dorpsafval, dromen, roddels, gebeden en verhalen afvoerde, en die even ten noorden van Gaza uitmondde in de Middellandse Zee. Geheimen van de aarde ruisten in het water dat over de rotsen stroomde, en tijd meanderde op het ritme van kruipende, springende, zoemende en vliegende levende wezentjes.

Toen Mariam vijf was, stal ze het kohlpotlood van haar zus Nazmiyeh en gebruikte dat om een gebed op een boomblad te schrijven, dat ze in Beit Daras in de rivier wierp. Het was een gebed waarin ze vroeg om een echt potlood, en om toegelaten te worden in het gebouw waar je heen gaat als je een echt potlood hebt. Wat ze schreef waren natuurlijk krabbels, ondanks het feit dat er een lagere school was met twee lokalen en vier onderwijzers, betaald uit de maandelijkse bijdragen van de dorpelingen. Maar schoolgaan was voor haar niet weggelegd en ze kon alleen maar toekijken wanneer haar broer en de andere schooljongens in hun uniform, elk met een potlood in de hand – een waar statussymbool – en een schooltas over hun schouder, de heuvel op liepen naar die magische plek met twee lokalen, vier onderwijzers en vele, vele potloden.

Zoals later zou blijken had Mariam de dorpsschool niet nodig om te leren, alleen potlood en papier. Ze schiep een denkbeeldige vriend, Chaled, die iedere dag bij de rivier wachtte om Mariam te leren lezen en schrijven.

De kleur van de rivier was een raadsel voor Mariam, die vanaf de oever aandachtig observeerde wat kleurloosheid leek te zijn en tinten ontleende aan al wat zich rondom bevond. Op heldere dagen was het water fris lichtblauw, net als de lucht. In het voorjaar, wanneer de wereld heel groen was, was de rivier dat ook. Er waren momenten dat ze doorzichtig was, en soms was ze troebel of modderig. Ze vroeg zich af hoe de rivier zo veel kleuren aan kon nemen, terwijl de zee altijd blauwgroen was, behalve ’s nachts natuurlijk, wanneer de zuiverheid van zwart alles omkleedde voor de slaap.

Na diep nagedacht te hebben concludeerde de kleine Mariam dat alleen sommige dingen van kleur veranderen. Ze begreep ook al op heel jonge leeftijd dat haar manier van waarnemen anders was dan die van alle anderen. Mensen veranderden van kleur al naar gelang hun stemming, maar haar zus Nazmiyeh zei dat alleen Mariam die veranderingen kon zien. Mensen die zaten te bidden waren normaliter met blauw omgeven, maar er waren uitzonderingen. De gezichtsuitdrukking van mensen kwam ook niet noodzakelijkerwijs overeen met hun kleuren. Witte aura’s voelden kwaadaardig aan, en er waren mensen die zelfs als ze glimlachten een wit aura hadden. Gele en blauwe aura’s hoorden bij mensen die eerlijk en tevreden waren. Zwart was de zuiverste van alle kleuren, het aura van baby’s, van oprechte vriendelijkheid en van grote innerlijke kracht.

Bloemen en fruit veranderden van tint met de seizoenen mee, net als de bomen. En net als de huid op Mariams armen, van bruin tot diepbruin in de zomer. Maar haar haren waren altijd zwart en haar ogen bleven altijd zoals ze waren: haar linkeroog was groen en het andere bruin met amberkleurige accenten. Het groene was haar favoriete oog, want iedereen keek daar zo graag naar, maar Nazmiyeh werd daar nerveus van, want ze was bang dat haar kleine zusje uit afgunst zou worden getroffen door hasad, het boze oog.

twee

Mijn teta Nazmiyeh vertelde me dat ze het mooiste meisje van Beit Daras was geweest. Ook het ondeugendste trouwens, zei ze, en ik probeerde me mijn teta in al haar jeugdige ondeugd voor te stellen.

Het was nazmiyehs taak om Mariam te beschermen tegen de kwade gevolgen van hasad. Sommige mensen hadden nu eenmaal gloeiende, begerige ogen die gemakkelijk de vloek konden leggen, zelfs als dat helemaal niet hun bedoeling was. Daarom stond Nazmiyeh erop dat Mariam een blauw amulet droeg, dat de afgunst zou afweren die sommige mensen voelden vanwege Mariams unieke ogen, en om haar nog beter te beschermen sprak Nazmiyeh regelmatig koranverzen over haar uit.

Mariams ogen kwamen een keer ter sprake toen Nazmiyeh en haar vriendinnen bij de rivier kleren aan het wassen waren. De meesten waren pasgehuwd of in verwachting van hun eerste kind, maar sommigen, zoals Nazmiyeh, waren nog ongetrouwd. ‘Hoe kan het dat ze maar één groen oog heeft?’ vroeg een van hen.

Met een ruk trok Nazmiyeh haar hoofddoek af, waardoor er een medusahoofd met glanzende, met henna gekleurde spiralen tevoorschijn kwam. Ze dompelde het witte overhemd van haar broer onder in de wasteil en zei schalks: ‘Een Romeinse dekhengst heeft waarschijnlijk zijn pik in onze voorouderlijke lijn gestoken en nou prikt-ie door het oog van mijn arme zus naar buiten.’

In de besloten vrijheid van de vrouwen tijdens zulke wasdagen, lachten ze allemaal, met hun armen diep in hun wasteilen. Een andere jonge vrouw zei: ‘Jammer dat het geen tweekoppige slang was, dan had ze nou twee groene ogen gehad.’

En een derde: ‘Vooral jammer voor die voorouder van je, Nazmiyeh. Ze zou vast veel plezier beleefd hebben aan een tweekoppige!’ Hun gelach klonk steeds hoger op, bevrijd door de onbetamelijkheden die ze zich veroorloofden. Nazmiyeh had een zodanig talent om alle decorum af te leggen, dat de vrouwen om haar heen zich ook lieten gaan. Ze was grof op een manier die haar vriendinnen zowel intrigeerde als in verlegenheid bracht. Er waren er maar weinig die het waagden haar te berispen, want hoewel haar tong ieder hart kon doen smelten, kon hij ook giftige steken uitdelen en ontstellend scabreuze taal uitslaan. Daarom was ze tegelijk geliefd en gehaat.

Nazmiyeh geloofde dat de vreemde kleuring van de ogen van haar zusje verband hield met haar speciale gave om het onzienlijke waar te nemen. Mariam was niet helderziend, maar ze zag de uitstraling van mensen.

‘Wat bedoel je, “uitstraling”?’ vroeg Nazmiyeh haar op een keer.

‘De úítstraling!’ Mariam bewoog haar hand rondom Nazmiyehs hoofd. ‘Daar’, zei ze. Nazmiyeh begon te begrijpen dat het innerlijk leven van mensen een gekleurde halo vormde, die alleen zichtbaar was voor haar kleine zusje. De dagen daarna testte de familie Mariams gave. ‘Vertel me eens hoe ik me nou voel’, zei haar broer Mamdoeh, toen hij na een gevecht met jongens uit de buurt thuiskwam. ‘Je bent rood en groen’, antwoordde Mariam en ze ging weer verder met waar ze mee bezig was. Nazmiyeh zei spottend: ‘Rood en groen samen betekent dat je bang en geil bent.’

‘Mariam heeft geen idee wat geil is, dus je liegt dat je barst, onbeschaamd wicht dat je d’r bent!’ Mamdoeh gaf Nazmiyeh een klap tegen haar hoofd en rende weg om dekking te zoeken.

‘Je kunt je maar beter uit de voeten maken, jochie!’

‘Ik heb medelijden met de arme stomkop die met je trouwt’, zei Mamdoeh, veilig van achter de deur.

Nazmiyeh lachte alleen maar, wat Mamdoeh nog nijdiger maakte.

Hoewel Mariams vermogen om kleuren te zien in de loop van de tijd zwakker werd, bleef het een van de twee familiegeheimen, en Nazmiyeh deed er haar voordeel mee. Toen de moeder en zussen van een huwelijkskandidaat bij haar thuis kwamen om Nazmiyeh te ontmoeten, behandelde ze hen met arrogantie en sarcasme, want Mariam had aangevoeld dat ze vonden dat Nazmiyeh hun zoon en broer niet waard was. En op de markt deed ze heel wat handelaren die probeerden haar af te zetten beschaamd staan. Mariams gave was Nazmiyehs geheime wapen en ze bezwoer de gezinsleden er nooit met anderen over te praten, zoals ze ook verlangde dat ze hun mond hielden over Soeleimaan.

drie

Oem Mamdoeh, mijn overgrootmoeder, heb ik niet meer meegemaakt. Ze noemden haar de Gekke Dame, maar ze was een en al liefde, van het rustige, ondoorgrondelijke soort. Ze zag dingen die anderen niet konden zien, zij het niet op dezelfde manier als Mariam.

Er waren vijf belangrijke familieclans in Beit Daras, en ze hadden elk hun eigen buurt. De Baroeds, de Maqademehs en de familie van Aboe al-Sjamaleh genoten het meeste aanzien. Ze bezaten het grootste deel van de boerderijen, boomgaarden, bijenkorven en weidelanden. Nazmiyeh, Mamdoeh en Mariam behoorden tot de Baraka’s, maar dat was niet iets om trots op te zijn. Ze woonden in de Masriyienbuurt, een zooitje ongeregeld van Palestijnen zonder stamboom die in het armste deel van Beit Daras waren neergestreken. Ze waren vijf eeuwen geleden uit Egypte naar Beit Daras gekomen en hadden hun achternaam veranderd, omdat ze waren ontsnapt aan een stammentwist of wellicht hun familie op de een of andere manier hadden onteerd en moesten vertrekken. Niemand die er het fijne van wist.

Het grootste deel van hun leven in Beit Daras stonden Nazmiyeh, Mamdoeh en Mariam bekend als de kinderen van Oem Mamdoeh, de gekkin van het dorp. Al hadden ze geen vader, men durfde in hun bijzijn geen kwaad te spreken van hun moeder, omdat Nazmiyeh bij hun voordeur zou opduiken, haar tong gescherpt met schandaal en een alarmerend gebrek aan geremdheid. Hoewel de kinderen verdrietig waren om de toestand van hun moeder en hun uiterste best deden om haar voor de minachting van anderen te behoeden, konden ze haar niet altijd beschermen. Oem Mamdoeh zat vaak in het niets te staren, in beslag genomen door de wind, terwijl ze zich in een vreemde taal tot niemand in het bijzonder richtte; en soms begon ze om onverklaarbare redenen te lachen.

Op een dag zagen enkele mensen dat Oem Mamdoeh haar thaub optrok en in de rivier ging poepen, en Mamdoeh, die toen nog maar elf was, gaf een jongen die veel groter was dan hij een stomp, omdat hij het had gewaagd dat ter sprake te brengen. En vaak moest het drietal ’s nachts hun moeder overreden om niet buiten op het veld tussen de geiten te slapen.

Hun vader was al zo lang geleden weggegaan dat de kinderen zich hem niet konden herinneren, afgezien van Nazmiyeh, de oudste. ‘Vader is eenmaal teruggekomen en toen hebben we allemaal samen gegeten’, zei Nazmiyeh tegen hen. Mamdoeh wist daar niets meer van, maar hij geloofde Nazmiyeh, want ze had het op de Koran gezworen. Trouwens, het moest wel waar zijn. Hoe had Mariam anders geboren kunnen worden?

Dat nam niet weg dat Mamdoeh het diep betreurde dat hij geen enkele herinnering had aan zijn vader.

vier

Omdat ik niet op het verhaal wil vooruitlopen ga ik je nog niet over Noer vertellen. Ze was nog twee generaties weg toen mijn oudoom Mamdoeh voor de imker ging werken. Maar als je net als ik gelooft dat mensen deels liefde, deels vlees en bloed en deels al het andere zijn, dan heeft het toch zin om haar naam hier alvast te noemen, bij de bron van het deel van haar dat liefde is.

Toen mamdoeh ouder werd, groeiden zijn ledematen uit tot die van een jongeman en zijn diepe stem straalde gezag uit. Hij kreeg vast werk bij een bijenhouder wiens potten met honing werden verkocht in het hele land en ook over de grens, in Egypte en Turkije, en zelfs in Mali en Senegal. Binnen een maand besefte de oude imker dat hij iemand had gevonden die hij kon opleiden en die later de zaak kon overnemen die al vele generaties in zijn familie was. Hij had drie vrouwen, en twee van hen hadden hem vijf dochters geschonken en één zoon, die kort na de geboorte stierf. Alleen zijn jongste dochter, Jasmina, had aanleg getoond voor de bijenhouderij. Hij kon niet weten dat in minder dan drie jaar tijd de eeuwen van imkers, bijenvolken, bijenkasten, bijenwas en honingraten waaraan hij zijn lot verbonden had, zouden zijn weggevaagd, alsof de geschiedenis nooit had bestaan. Al wat hem zou resten was zijn liefde voor bijen, die Jasmina, zijn oogappel, in haar hart zou meedragen en in een ander continent zou planten. Maar niemand had daar nog enig idee van. Het lot van de inwoners van Beit Daras stond zo ver van hun dagelijks leven af, dat zelfs als een helderziende hun de toekomst had voorspeld, niemand hem zou hebben geloofd.

De imker begon Mamdoeh dus alles te leren wat hij wist over de kunst van de bijenteelt. Zijn glimlach was vrijwel tandeloos, als gevolg van de Engelse ziekte, en hij droeg nooit beschermende handschoenen – hij zei het niet prettig te vinden als er iets tussen hem en zijn bijen in stond. Wel droeg hij altijd zijn imkerhoed met sluier en hield hij een beroker bij de hand om de bijen zo nodig te kalmeren. Hij stond erop dat Mamdoeh handschoenen zou dragen tot het moment dat hij in ieder deel van zijn lichaam de connectie kon voelen met de bijen, te beginnen met zijn hart en vervolgens met andere organen tot het zijn huid bereikte. ‘Dan pas hoef je geen handschoenen meer te dragen’, zei hij, en hij gaf Mamdoeh een klopje op zijn schouder.

In werkelijkheid zou Mamdoeh nooit zo’n sterke band met bijen ontwikkelen als zijn mentor verwachtte. Hij kwam weliswaar iedere dag vroeg naar zijn werk en bleef tot laat op de dag urenlang naar de imker luisteren. Maar Mamdoehs enthousiasme kwam voort uit de kwetsuur van zijn vaderloosheid, en uit een zinnelijk verlangen. Hij hoorde maar weinig van de verhalen; in plaats daarvan absorbeerde hij de sfeer van genegenheid en warmte en keek hij om zich heen in de hoop een glimp op te vangen van Jasmina, de jongste dochter van de bijenhouder. En aangezien het geheugen zich vaak onderwerpt aan hardnekkige verlangens, riep Mamdoeh een herinnering aan zijn vader in het leven, die de trekken van zijn mentor aannam en wiens karakter dat van een bijenhouder werd die na de maaltijd theedronk en over honing sprak terwijl Mamdoeh de kamer afspeurde naar vleugjes liefde.

Voor Mamdoeh bij de imker in de leer ging, had zijn familie geleefd van wat hij wist te verkopen of verdiende met baantjes en van de giften en gaven die ze van moskeeën ontvingen. Maar het was nooit genoeg, en al helemaal niet toen zijn moeder, wonderlijk genoeg, steeds vaker vreetbuien had. Op een keer, tijdens het Eidfeest, toen Mamdoeh bijna twaalf was en het gezin een half lam van de moskee had gekregen, had Oem Mamdoeh zo’n enorme eetlust dat ze maar niet verzadigd raakte. Mamdoeh moest haar een klap geven om te zorgen dat ze niet al het vlees opat. In de Koran staat dat de hemel onder de voeten van moeders ligt en iedereen kan je vertellen dat je, wanneer je je moeder slaat, een plaats voor jezelf in de hel reserveert. Maar Allah zou hem beslist vergeven omdat hij niet als haar zoon was opgetreden, maar als de man des huizes die ervoor moest zorgen dat ook de andere gezinsleden van het vlees konden eten. Dat was ook het moment waarop Mamdoeh en zijn zusjes zich tegen Soeleimaan begonnen te keren, het andere familiegeheim, want ze hadden inmiddels begrepen dat de eetlust van hun moeder zijn schuld was. Ze wisten wanneer hij in de buurt was door de vraatzucht van hun moeder, haar extatische blik waarbij alleen het oogwit zichtbaar was en de brandlucht die altijd om Soeleimaan heen hing.

vijf

Eenieder die mijn overgrootmoeder Oem Mamdoeh kende, raakte uiteindelijk op de hoogte van het bestaan van Soeleimaan. Of ze hoorden over háár doordat ze over Soeleimaan hadden horen praten. En allen brachten zich in die tijd een vers uit de Heilige Koran te binnen: ‘En waarlijk, Hij schiep de mens uit droge, klinkende klei, uit zwarte modder in vorm gewrocht. En daarvoor had Hij de djin uit vlammend vuur geschapen.’

(Al-Hidjr – Het rotsachtige pad – 15:26-27)

Op een bewolkte, donkere decemberavond in 1945 wandelde Oem Mamdoeh rond op zoek naar de maan, tot ze haar vond, een sikkel in een kluwen van sterren boven Beit Daras. Soeleimaan was bij haar. Dat was hij nu steeds. Terwijl ze naar de nachtelijke hemel keek, hoorde ze gekreun en onderdrukt gelach achter een muur van de ruïne van het Romeinse badhuis. Ze liep naar waar ze de geluiden vandaan had horen komen en zag de silhouetten van vier tieners. De huid van de jongens glansde in het schijnsel van de maan en de sterren. Ze hadden hun djellaba tot hun middel opgetrokken en stonden zich rillend en hijgend in de kille duisternis af te trekken, niet met genot maar in rivaliteit, leek het. Ze begon hen uit te vloeken, naar de hel te verwensen vanwege hun zondige gedrag. De jongens werden meteen slap van angst en trokken haastig hun djellaba naar beneden, tot een van hen zag wie ze was.

‘Het is gekke Oem Mamdoeh!’ riep hij, en ze zuchtten van opluchting en begonnen spottend te lachen.

‘Ga terug naar de Masriyienbuurt’, schreeuwde een van de jongens. ‘Gekken zijn hier niet toegestaan’, zei een ander. ‘Ga je je thaub weer optrekken en in de rivier schijten?’

Oem Mamdoeh week terug, hevig wapperend met haar handen. ‘Hou op! Soeleimaan begint boos te worden. Hij wordt anders nooit boos. Hou op! Jullie moeten ophouden.’

Ze begonnen nog harder te lachen. ‘Wie is Soeleimaan? Is dat de bijnaam van je zoon, dat moederskindje? Gaat hij ook in de rivier schijten?’

Plotseling, voor ze hem kon tegenhouden, kwam Soeleimaan door haar gezicht heen tevoorschijn. Stipjes van sterren uit een zwarte hemel glinsterden rond de contouren van haar hoofd terwijl hij steeds duidelijker aanwezig werd. Zijn tegenwoordigheid breidde zich uit tot de breedte van haar schouders, een donkere onmetelijkheid met razende ogen van rood vuur, die onbegrijpelijke klanken uitstootte met een donderstem die overal vandaan leek te komen, en de lucht raakte doortrokken van een schroeilucht.

Als aan de grond genageld, terwijl hun benen alleen overeind bleven doordat ze van angst verstijfd waren en hun ziel even slap als hun piemel was, lieten twee van de jongens hun plas lopen, een ander poepte in zijn broek en de oudste, Atiyeh, degene die het meest arrogant en wreed tegen Oem Mamdoeh was geweest, was letterlijk met stomheid geslagen.

De rest van hun leven zouden de jongens hun herinneringen aan dat moment vergelijken en ze waren het er allemaal over eens dat ze nooit zo bang waren geweest als toen. Zelfs de Joodse bendes en later het Israëlische leger, dat eerst met geweren en kapmessen kwam en later met ongelooflijke moordmachines, hadden hun niet zo veel angst aangejaagd. Ze hadden een glimp opgevangen van Soeleimaan in een van zijn zeldzame woedeaanvallen. Een echte djin.

zes

In de Koran staat dat Allah de djins uit vlammend vuur heeft geschapen. Dat wist iedereen. Sommigen bewonderden de djins en anderen vreesden hen, maar iedereen had ontzag voor hun macht en deinsde ervoor terug. En degenen die met de djins communiceerden, werden door sommigen gemeden, door anderen bewonderd en door de meesten gevreesd.

De volgende dag kwamen de ouders van de jongens en de familieoudsten bij elkaar. Gezamenlijk gingen ze naar het huis van Oem Mamdoeh, waar ze werden verwelkomd in de kleine stenen woning van de Baraka’s. De vrouwen werd gevraagd of ze binnen op het vloerkleed wilden plaatsnemen, terwijl de mannen, en ook de sprakeloze jongen, door Mamdoeh op de binnenplaats werden ontvangen en onthaald op thee, dadels en argilehs, of waterpijpen, die al waren gestopt met citroentabak en gevuld met rozenwater. Het was duidelijk dat de familie hen verwachtte. Soeleimaan was verschenen om hun moeder te beschermen, en omdat het duidelijk was dat het familiegeheim nu echt niet meer bewaard kon blijven, had Mamdoeh verondersteld dat het dorp zijn opwachting zou maken. Daarom had hij de argilehs van de imker te leen gevraagd, die hem graag deze dienst bewees in de veronderstelling dat ze bestemd waren voor huwelijkskandidaten die voor Nazmiyeh op bezoek kwamen.

Binnenshuis had de kleine Mariam argwanend toegekeken toen de bezoekers arriveerden. Nazmiyeh serveerde de vrouwen zoete muntthee. Haar hoofddoek was afgezet met goedkope metalen muntjes die brutaal klingelden wanneer ze haar hoofd bewoog en er was een vrijpostige haarlok ontsnapt waardoor iedereen kon zien wat voor wilde koperen krullen ze had. Nazmiyeh liep langzaam, zich ervan bewust dat de vrouwen haar bekeken. Ze droeg haar nauwsluitende oranje-groene disjdasja, waarin haar grote borsten, arrogante billen en dijen en haar smalle taille goed uitkwamen. Wanneer Nazmiyeh een kamer binnenliep, kon je niet om haar heen; het was alsof ze alle lucht opzoog.

‘Welkom in onze nederige woning, dames. We zijn vereerd door uw aanwezigheid’, zei Nazmiyeh ten slotte met een glimlach die het de andere aanwezigen mogelijk maakte om adem te halen.

‘De eer is aan ons, mooie jonge vrouw’, zeiden ze in koor.

Nazmiyeh was niet mooi, niet onmiddellijk aantrekkelijk voor wie haar kant uit keek. Maar voor wie haar zag, en tegen haar hooghartige, uitdagende en oneerbiedige houding op liep, was ze onweerstaanbaar. Haar huid had de tint van walnoten en ze deed geen enkele moeite om die lichter te houden door de zon te mijden. Ze probeerde evenmin haar krullende haar glad te maken door het in te wikkelen of te strijken voor speciale gelegenheden als trouwfeesten, wanneer de vrouwen hun hidjab afdeden als ze onder elkaar waren. Ze liet haar krullen zoals ze waren, wild en arrogant. Hoe je ook over haar dacht, je kon haar moeilijk over het hoofd zien. Sterker nog, in Beit Daras was ze het object van tal van seksuele fantasieën.

De vrouwen van Beit Daras waren niet met lege handen gekomen. Ze brachten vers fruit, groenten, olijfolie, honing en zoetigheden mee. Ze vroegen excuus uit naam van hun kinderen en verzekerden Oem Mamdoeh, die ze eerbiedig aanspraken met hadja Oem Mamdoeh, dat alle vier de jongens een flink pak slaag hadden gekregen en dat elk van hen zich persoonlijk zou komen verontschuldigen, als de hadja dat goed vond. Oem Mamdoeh zweeg het grootste deel van de tijd en zei alleen iets als iemand haar rechtstreeks aansprak. Ze verzekerde de vrouwen dat het Allah is die vergiffenis schenkt en dat zij de jongens al had vergeven. Het bleef onuitgesproken, hoewel iedereen het begreep, dat het Soeleimaans vergiffenis was die werd gevraagd en geschonken.

Pas toen er enkele uren waren verstreken begon een van de vrouwen over de toestand waarin Atiyeh, de met stomheid geslagen jongen, verkeerde.

‘Breng Atiyeh bij me,’ zei de hadja, ‘ik zal hem helpen.’

Toen Atiyeh binnenkwam, wierp Nazmiyeh hem zo’n vernietigende blik toe, vol afkeer, dat hij een ogenblik roerloos bleef staan. Hij had zich nog nooit zo onzeker gevoeld. Hij was net vijftien geworden, maar zag er jonger uit, en Nazmiyeh was zeventien, hoewel ze veel ouder leek. Een brandende schaamte verspreidde zich door Atiyehs lijf en vermengde zich in zijn organen met het beeld van Nazmiyehs oranje-groene disjdasja, die de soepele, ronde vormen bij haar borsten en heupen omspande. Zijn ribben drukten op zijn hart van verlegenheid en, hij wist het zeker, van liefde. Hoewel alle ogen op hem waren gericht, voelde hij dat hij een stijve kreeg en hij liep vlug naar Oem Mamdoeh en knielde om haar hand te kussen en zijn gênante toestand te verbergen. Maar hij kon nog steeds geen woord uitbrengen. De hadja legde haar handen om het hoofd van de jongen, trok het naar achteren en begon onsamenhangend te brabbelen.

Haar ogen rolden in de kassen en de mensen om haar heen konden haar muffe adem ruiken. Plotseling zweeg ze, en haar ogen stonden helder. De jongen kwam overeind. Hij leek groter dan voor hij had geknield, alsof hij in die ogenblikken de laatste drempel naar mannelijkheid had overschreden. Hij keek naar Nazmiyeh met ogen die haar woeste blik temden en haar ervan verzekerden dat hij sterker was dan zij. Niemand kon die vluchtige blik hebben opgemerkt, hoewel hij voor hen tweeën een eeuwigheid duurde. Vervolgens liep hij naar buiten alsof er nooit iets was gebeurd, en dat was bewijs genoeg dat Oem Mamdoeh, die vreemde vrouw zonder echtgenoot, die met haar drie kinderen in de Masriyienbuurt woonde en die ooit in de rivier had gepoept en buiten op het veld sliep, in werkelijkheid tot de asjaad behoorde, de gezegende stervelingen die konden communiceren met de djins uit een andere wereld.

Het nieuws verspreidde zich snel door Beit Daras en de omliggende dorpen en er kwamen steeds meer mensen naar het huis van hadja Oem Mamdoeh. Velen kwamen om meer te weten te komen over de wereld van het onzienlijke. Zijn er nog meer djins in Beit Daras? Hebben ze kwaad in de zin? Zijn ze goed of slecht? Is het waar dat djins een vrije wil hebben? Zijn ze net als wij? Is het waar dat ze meer dan duizend jaar oud kunnen worden? Maar de meesten kwamen om de mysteries van de liefde te doorgronden. Houdt hij echt van me? Welke man is het meest geschikt voor mijn dochter? Is mijn man van plan een tweede vrouw te nemen? Een derde vrouw? Ze brachten altijd bachoer-wierook mee, want hadja Oem Mamdoeh had gezegd dat de djin daar dol op was. Op een keer gaf een vrouw een flesje parfum uit Letland aan Oem Mamdoeh en Soeleimaan bleef uit de buurt tot ze het had weggedaan. Dergelijke geuren in alcohol stonden de oude djin tegen, wat door velen werd opgevat als een teken dat Soeleimaan wellicht een engel was.

zeven

Dat was de periode waarin mijn oudtante Mariam haar houten dromenkistje kreeg en voor ik was geboren reisde ik regelmatig door tijd en dood heen om bij de rivier op haar te wachten, waar ik haar leerde lezen en schrijven, zij me over kleuren vertelde en we samen liedjes bedachten.

Mariam was opgetogen dat er nu zo veel bezoekers bij hen thuis kwamen om haar moeder advies te vragen. Ze hadden geschenken bij zich en brachten ook de energie van andere dorpen en verhalen van respectabele families in Beit Daras mee. Wanneer ze Mariam zagen, prezen ze Allah voor haar unieke ogen. Nazmiyeh nam na zulke complimenten onmiddellijk haar zusje apart en las haar voor uit de laatste drie hoofdstukken van de Koran, om haar zusje met de woorden van Allah te beschermen tegen de vloek van hasad. Soms deed Nazmiyeh dat met opzet waar die vrouwen bij waren, opdat ze zich beschaamd zouden voelen over het feit dat ze het hadden gewaagd een ander te complimenteren dan Allah, de Schepper die de ogen van haar zusje had gemaakt. Maar dat liet Mariam koud. Zij hield van de aandacht en wilde de gasten helemaal voor haarzelf hebben. Ze vocht met Nazmiyeh om wie de thee mocht serveren en ging zelfs zo ver dat ze dreigde het servies kapot te gooien als Nazmiyeh haar dat niet wilde laten doen.

‘Al goed, zusje. Ik was alleen bang dat het dienblad te zwaar voor je zou zijn’, zwichtte Nazmiyeh, en de felle blik in Mariams verschillend gekleurde ogen veranderde in een glimlach toen ze het dienblad wegbracht.

Mariams vermogen om aura’s te zien was in de loop van de tijd minder geworden en nu ze zes was, zag ze alleen nog zo nu en dan een uitbarsting van intense gevoelens. Maar haar binnenwereld was nog altijd geordend op kleur. En nadat ze wekenlang moed had verzameld, vroeg ze de vrouwen uiteindelijk om een potlood, een kobaltblauw potlood, de kleur van Chaled, haar vriend die altijd op haar wachtte bij de rivier.

De volgende dag kwamen verschillende vrouwen aanzetten met potloden en schriften en vlakgommen en puntenslijpers, die ze in een houten kistje hadden gedaan dat was versierd met houtsnijwerk en ingelegd met de kalligrafie van het woord ‘Allah’ in parelmoer. Mariam nam het geschenk vol ontzag en dankbaarheid in ontvangst. Het was een houten dromenkistje dat Mariam de rest van haar leven bij zich zou dragen. Ze bracht steeds meer tijd door bij de rivier en Nazmiyeh kon nog zo veel dreigementen uiten of klappen uitdelen om haar overdag thuis te houden, het mocht niet baten. Mariam ging iedere dag met haar houten kistje naar de rivier, waar Chaled haar leerde haar naam en de negenennegentig namen van Allah te schrijven. Het duurde niet lang voor ze de geheimen van taal had ontsluierd. Ze keek niet langer toe wanneer de jongens naar school liepen en zodra ze haar dagelijkse huishoudelijke karweitjes gedaan had, ging ze naar de rivier.

Een paar maal volgde Nazmiyeh haar in de hoop Chaled te zien, maar omdat ze hem nooit zag, concludeerde ze dat Mariam hem had verzonnen om een verklaring te kunnen geven voor de vorderingen die ze maakte. Zo ging hun leven zijn dagelijkse gangetje. Het was misschien wel de gelukkigste periode die de Baraka’s samen beleefden. Oem Mamdoeh werd gerespecteerd. Mamdoeh was blij met zijn werk bij de imker en Nazmiyeh werd dromerig en zag er aantrekkelijker uit dan ooit.

Twee jaar lang zou Mariam iedere dag laat in de middag thuiskomen en haar zus met veel enthousiasme laten zien wat ze die dag van Chaled had geleerd, en Nazmiyeh zou de bladzijden één voor één omslaan terwijl haar hart zwol van trots. Ze was er zeker van dat haar zusje het allereerste meisje in Beit Daras was dat had leren lezen. Op een keer, in een opwelling van ondraaglijke liefde voor haar briljante kleine zusje, liepen de tranen haar over de wangen. Ze legde haar handen om Mariams gezicht, hurkte om haar hoofd dicht bij dat van Mariam te brengen en zei: ‘Je bent het bijzonderste mens dat ik ooit heb ontmoet, zusje van me. Vergeet nooit hoe speciaal je bent, hoe geliefd. We zullen altijd bij elkaar blijven.’

‘Gaat het wel goed met je?’ vroeg Mariam, niet gewend aan deze sentimentele kant van haar zus.

‘Jazeker. Meer dan goed. Ik ben verliefd’, fluisterde Nazmiyeh. Mariams mond viel open en ze keek Nazmiyeh met grote ogen aan.

‘Ssst, habiebti’, zei Nazmiyeh en ze legde een vinger tegen haar lippen. ‘Later zal ik je er meer over vertellen, maar voorlopig moet het ons geheim blijven.’

Nazmiyeh had altijd een soort moederrol in Mariams leven vervuld. Nu waren ze echter ook echte zussen, die konden samenspannen en elkaars geheimen bewaren. Mariam, die inmiddels bijna acht was, besloot op dat moment om Nazmiyeh uit te leggen wie Chaled eigenlijk was. Maar niet nu. Het was tijd voor de vierde salaat, het vierde gebed van de dag, en daarna moesten ze de avondmaaltijd bereiden voordat Mamdoeh van zijn werk bij de bijenhouder thuiskwam.

acht

Mijn overgrootmoeder Oem Mamdoeh kon niet met het onzienlijke praten, alleen met Soeleimaan, een oude djin die door zijn stam was uitgestoten omdat hij verliefd was geworden op een stervelinge. De dorpelingen hadden dat in de loop der tijd begrepen, maar het deed niets af aan hun respect voor haar speciale vermogen. Hoewel het aantal mensen dat haar kwam raadplegen afnam, bleven ze komen tot het moment dat de geschiedenis arriveerde en Beit Daras door de wind werd weggeblazen.

In februari 1948 kwamen er vijf mannen naar het huis van de Baraka’s. Dorpsoudsten en gekozen moechtars uit elk van de meest vooraanstaande families in Beit Daras, vrome mannen die normaal gesproken geen bezoek zouden afleggen bij een vrouw als Oem Mamdoeh, die leefde met het onzienlijke en zonder echtgenoot. Hun gezichten, die waardigheid ontleenden aan hun ouderdom en de stamtraditie, stonden ernstig, zwaarwichtig. Ze begroetten Mamdoeh, de enige zoon van de hadja, met een stevige handdruk en een kus op beide wangen, een teken van respect voor de man des huizes, ook al was Mamdoeh nog maar zeventien. Ze toonden hun eerbied voor hadja Oem Mamdoeh door hun blik van haar af te wenden en hun rechterhand op hun hart te leggen.

‘Welkom in ons huis’, zei Mamdoeh ter begroeting van de mannen, en hij gebaarde hun om binnen te komen en plaats te nemen op de tapijtkussens vlak bij zijn moeder.

‘Moge Allah je een lang leven schenken, hadja. We zijn gekomen om jouw hulp en die van Soeleimaan in te roepen’, zei Aboe Nidal, de eerbiedwaardige moechtar van de familie Baroed. Voor ze nog iets konden zeggen deed Oem Mamdoeh haar ogen dicht en glipte een andere wereld binnen. Ze ademde de ernstige lucht in die haar gasten omgaf en mompelde onbegrijpelijke dingen tot haar lichaam was gevuld met echo’s en haar huid een sterke brandgeur afgaf. Toen opende ze haar ogen.

‘Zijn jullie hier om te weten te komen wat de Joden van plan zijn?’ vroeg ze. Ze knikten allemaal en ze ging verder. ‘Onze vreedzame buren in de kibboets zijn niet onze vrienden. Ze koesteren verraderlijke plannen tegen Beit Daras.’

‘Weet je het zeker, hadja? We zijn nu al jaren goede buren. We hebben landbouwgewassen aan hen gegeven, en laten zien hoe ze het land moeten bewerken. Hun dokter heeft mensen van ons behandeld en hen, met Allahs wil, weer beter gemaakt.’

‘Ik vertel jullie alleen maar wat Soeleimaan mij vertelt. Hij liegt niet.’

‘Kun je verder nog iets zeggen?’ vroegen ze.

‘Alleen Allah kent het onbekende, en alleen Zijn wil zal geschieden. Onze buren zullen samen met anderen hiernaartoe komen en het bloed van de Bedrawasi’s van Beit Daras vergieten’, zei ze over een familie waarvan de mannen bekendstonden als moedige, geduchte vechtersbazen. ‘Beit Daras zal de overwinning behalen. Jullie zullen allemaal vechten en overleven, maar sommigen van jullie broers en zonen zullen sterven. Daarmee is het echter niet afgelopen. Er zullen nog meer Joden hierheen komen en de hemelen zullen dood en verderf regenen boven Beit Daras. De arrogante, koppige Bedrawasi’s van Beit Daras zullen zich niet overgeven. Telkens opnieuw zullen ze de vijand terugdrijven, maar de razernij van de vijand is groot. Er zal autochtoon bloed van deze heuvels in de rivier vloeien, en de oorlog zal worden verloren.’

Nazmiyeh, die inmiddels twintig was en de gewichtigheid van dit bezoek onderkende, stond stilletjes te luisteren in een smalle nis in de doorgebroken muur tussen de keuken en de woonkamer. Mariam, die naast haar stond mee te luisteren, begreep niet alles wat haar moeder zei, maar ze voelde de ongerustheid die haar woorden teweegbrachten. Terwijl ze koffie serveerde, observeerde Mariam de mannen, die stijf rechtop zaten, met hun handen ineengevouwen op schoot. De enige beweging in de kamer leek te bestaan uit wat ongemakkelijk gedraai en het moeizaam slikken dat adamsappels op en neer deed gaan. De mannen keken elkaar niet aan, als om te voorkomen dat ze de wanhoop zouden laten blijken die ze juist wilden verhullen. Nazmiyeh trok haar zusje dichter naar zich toe en zo bleven ze staan, luisterend naar een trillende stilte die van de vloer langs de muren omhoogkroop. Ten slotte dronken de mannen met kleine teugjes van hun koffie en Oem Mamdoeh sprak verder. ‘Alleen Allah kan het onbekende weten, maar als Beit Daras zich niet overgeeft, zal dit land herrijzen, zelfs als de oorlog is verloren.’

Niemand begreep precies de betekenis van haar woorden en niemand waagde het om opheldering te vragen. Het was voldoende om te horen dat het land zou herrijzen. Ze klampten zich vast aan die laatste woorden van hoop, die hun bij zouden blijven tot hun laatste adem. Voor sommigen zou die in een strijd korte tijd later komen, en voor anderen te midden van de wrakstukken van nostalgie waarmee de vluchtelingenkampen zijn geplaveid.

‘Moge Allah je een lang leven schenken, hadja. Neem dit aan als dank voor je moeite’, zei Aboe Nidal, terwijl hij een stapeltje bankbiljetten voor haar neerlegde. Maar ze wilde het geld niet aannemen. ‘Leg je lot in de handen van Allah. Steun op Allah en vecht voor ons, Aboe Nidal. Ik neem geen geld aan. Allah voorziet in mijn behoeften en beschermt me. Mijn zoon zal met je meevechten. Ik zal blijven, en Soeleimaan zal daarom ook blijven om ons te helpen; maar weet dat de vijand afariet van iblis meeneemt, demonen uit de diepten der duisternis. Moge Allah je een lang leven schenken en Beit Daras en de inwoners ervan beschermen.’