Jessica Lutz

De gouden appel

Turkije tussen Oost en West

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Jessica Lutz, Istanbul 2002

Foto’s binnenwerk © zoals vermeld bij de foto’s

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Gündüz Kayra

isbn 978 90 445 3515 0

nur 694

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Inleiding

Steil rijzen de bergen op uit de Zwarte Zee als een muur van overdadig groen waaruit bruisend en klaterend riviertjes neerstorten. Her en der heeft het water landverschuivingen veroorzaakt die de weg met zich mee hebben gesleept.

Elders opent de groene muur zich in weidse valleien waarin dorpjes weggestopt liggen. ’s Winters beuken hier, in het noorden van Turkije, golven op de rotsen met een geweld dat je niet zou verwachten van een zee die is ingesloten door land. Maar in de Oudheid noemden de Grieken dit al een onvriendelijke zee.

Het gebrek aan natuurlijke havens en de bergketen die zich van oost naar west uitstrekt, maakt dit, veel meer dan de west- en zuidkust van Turkije, tot een afgelegen streek. De mannen en vrouwen die hier leven, zijn behendig met pistool en geweer, om zich te kunnen weren tegen wolven en beren, maar ook om hun eer te verdedigen.

Vanaf deze kust begon generaal Mustafa Kemal Atatürk de strijd om zijn land te bevrijden van Europese bezetters. Met een landing in de haven van Samsun op 19 mei 1919 stortte hij zijn land in een avontuur dat nog altijd niet afgelopen is.

Duizenden Turken zijn de armoede van deze kuststreek of het barre, al even geïsoleerde binnenland sindsdien ontvlucht. Ze streken neer in Istanbul, of in andere steden, en namen hun conservatieve gewoonten en denkbeelden daar mee naartoe.

In Europa bepaalden deze mensen de laatste decennia het imago van ‘de Turk’. De vrouw in lompe, lange kleding, het hoofd bedekt en een paar passen achter haar man sjokkend – ze moet wel onderdrukt zijn. De man met een baard en een – onmiskenbaar – despotische blik in de ogen.

Maar terwijl de gurbetçi’s, ‘zij in den vreemde’ zoals de gastarbeiders in het Turks worden genoemd, aan de gebruiken van weleer vasthielden, is Turkije zelf juist sterk veranderd. In 1980 gooide de lokale bevolking in de badplaats Alanya, aan de zuidkust, nog stenen naar Europese vrouwen. Twintig jaar later stellen zelfs conservatieve Turken zich tolerant op tegenover vrouwelijke vreemdelingen die hun lichamen aan onbekende mannen tonen.

Ondanks die tolerantie aarzel ik, als ik na een urenlange rit over een smalle weg die zich klimmend en dalend langs de kust slingert, of ik wel in het stadje Inebolu zal stoppen voor een verfrissende duik in zee. Wanneer ik op het strandje geen buitenlandse, maar Turkse vrouwen in badpak aantref, ben ik aangenaam verrast. De zonnebadende mannen lijken absoluut geen aandacht aan hen te besteden. Ik had in eerste instantie alleen voor een kopje thee willen stoppen. Nu trek ik mijn badpak aan.

Eenmaal in het water valt mijn oog op een vreemde verschijning. Een vrouw van middelbare leeftijd zwemt met een hoofddoek om in zee, haar haren geheel bedekt zoals het hoort voor vrome moslims. In conservatieve gebieden zwemmen Turkse vrouwen wel vaker met hun kleren aan. Met een hoofddoek heb ik er nooit een gezien. Het natte T-shirt om hun borsten en de lange rok om hun heupen maken hen meestal uitdagender dan hun zusters in badpak. Dat schijnt ze niet te deren.

Deze vrouw in Inebolu is anders. Onder water zie ik een tuniek met lange mouwen en een lange broek in dezelfde paars-blauwe stof als haar hoofddoek. Ze heeft zelfs schoenen aan.

‘Is het niet moeilijk om zo te zwemmen?’ vraag ik.

‘Nee hoor’, antwoordt ze. ‘Dit is iets nieuws. Het hele pak is van dezelfde stof als waar zwembroeken voor mannen van gemaakt zijn. Ik heb het van de televisie.’

Ze steekt haar arm uit het water om me te laten voelen. ‘Het is de eerste keer dat ik het draag. Ik ben zo blij dat ik nu eindelijk hier kan zwemmen.’

Ze wijst naar een van de appartementen langs de kustweg. ‘Daar staat mijn huis. Jarenlang kon ik alleen maar naar de zee kijken. Om te zwemmen moest ik naar het vrouwenstrand, twintig kilometer verderop, terwijl mijn man hier bleef. Wij kunnen ons lichaam niet laten zien zoals vreemdelingen. Maar dat is nu voorbij.’

Muhterem, 43 jaar, zwemt vandaag voor het eerst met haar jongste zoontje van tien. Met de oudste van haar vier kinderen, die zelf al weer vader is, heeft ze nooit gezwommen.

Wanneer ze uit de zee komt, constateert ze tevreden dat haar wijde zwempak ook boven water niets van haar vormen onthult. Het experiment is geslaagd. Opgelucht ploft ze neer onder de parasol bij haar vader in zijn zwembroek en haar twee zusters die met een hoofddoek om en in lange jas zitten te bakken.

Dat een vrouw als Muhterem in dit bolwerk van conservatisme naar wegen zoekt, en die ook vindt, om aan de traditionele, morele code te ontsnappen, illustreert voor mij de enorme veranderingen die Turkije in korte tijd doormaakt. Turkse dames eisen hetzelfde recht als hun mannen om van de zon en de zee te genieten. Hier, in Inebolu aan de noordkust, is Muhterems vader niet meer bang dat zijn dochter de eer van de familie besmeurt wanneer ze zich iets meer vrijheid toe-eigent.

In de twintigste eeuw is Turkije aan een inhaalslag begonnen. Het heeft geprobeerd de ontwikkeling die Europa gedurende vijf eeuwen heeft doorgemaakt in vijftig jaar te proppen.

Een dergelijke onderneming afdoen als onhaalbaar is te gemakkelijk. Maar dat het gewaagd was, staat buiten kijf. Het Osmaanse Rijk waaruit Turkije voortkomt, was een totalitaire godsdienststaat. In 1924 heeft de Turkse republiek officieel gekozen voor een parlementair regime en een wereldse wetgeving.

Daarmee is het nog niet meteen ook een Europees land geworden.

De ‘westerse’ vrijheden zijn er nog altijd beperkter dan in het Westen. Critici in het Westen beweren dat Turkije zich nooit echt deel van de Europese beschaving zal kunnen noemen omdat het land vormende gebeurtenissen als de Renaissance, de Reformatie en de Verlichting niet meegemaakt heeft. Het is niet christelijk, maar islamitisch.

Aan de andere kant zijn er de reactionaire islamitische kringen in Turkije, die klagen dat de van hogerhand opgelegde ‘westerse beschaving’ zich slechts uit in zondig gedrag als alcoholgebruik en vrouwelijk bloot.

Wat is daarvan waar? In een westers Turkije zouden drank en zonnebad natuurlijk niet meer dan een symbool mogen zijn voor een levensopvatting die mensen vrijlaat hun persoonlijke leven naar eigen inzicht in te richten, hun ideeën op vreedzame wijze te uiten en te bediscussiëren. Een levensopvatting ook die mensen inspraak geeft in de manier waarop zij bestuurd worden. Maar het westers zijn blijft voor veel mensen beperkt tot uiterlijkheden.

Pro-westerse Turken vinden dat spijtig. Zij verwijten de westerse journalisten en andere ‘bemoeiallen’ – vaak terecht – gebrek aan kennis. Maar anderzijds gebruiken ze die onwetendheid ook als excuus om de buitenlanders de mond te snoeren. Omdat die de achtergronden niet kennen van misstanden die ze aan de kaak stellen, zouden zij geen recht van spreken hebben.

De belangstelling in Europa voor nieuws over Turkije blijft inderdaad veelal beperkt tot rampen of schendingen van de mensenrechten, ter bevestiging van het vooroordeel dat de Turken een ander soort volk zijn. Turkije is een blinde vlek in het bewustzijn van het Europese publiek en de beleidsmakers.

Dat is op z’n minst opmerkelijk in het licht van het besluit van de Europese Unie in december 1999 om Turkije tot kandidaat-lidstaat te benoemen. Dit besluit heeft enorme implicaties voor de definitie van de Europese identiteit. Ironisch genoeg was het argument niet dat Turkije zo’n Europees land was, en aan de criteria voor lidmaatschap voldeed, maar dat de voor Europa juist bedreigende tendensen in de Turkse maatschappij léken toe te nemen – islamitisch extremisme en ultranationalisme. Daarom ging de deur van de eu op een kier. Europa hoopte zo greep te krijgen op de ontwikkelingen in Turkije en het land te sturen naar meer democratie, meer welvaart, meer ‘westersheid’. Let wel: op dat moment was de bevolking van het land groter dan die van alle Oost-Europese kandidaat-leden samen en woonden al meer dan drie miljoen Turken binnen de eu-grenzen. Een aantal van hen klom inmiddels al op in Europese politieke partijen.

Klopt de stelling dat Turkije een heel andere cultuur heeft dan het Westen? Het Osmaanse Rijk, ja, dat was zeker anders. Maar met het uitroepen van de republiek in 1923 en de breuk met het Osmaanse verleden begon voor Turkije de Verlichting, zo zeggen de Turken zelf. Symbolisch daarvoor zou de verplaatsing van de hoofdstad zijn. Het oude imperiale machtscentrum Istanbul was sinds de vierde eeuw, als hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk en later van het Byzantijnse en het Osmaanse Rijk, 1500 jaar lang de spil geweest van een niet-Europese grootmacht. Ankara lag geografisch verder van Europa. Maar toen in het ingeslapen provinciestadje de bouwers van de republiek aan het werk gingen, hadden ze Europa als model in hun hoofd – een Europa dat overigens sterk verschilt van dat aan het einde van de twintigste eeuw.

Het gezicht van deze missie van verwestersing is Mustafa Kemal Atatürk. Na de Eerste Wereldoorlog wist hij na bittere strijd zijn land te bevrijden van de bezetting door de Europese mogendheden en richtte hij de republiek op. Het kemalisme, zoals zijn visie al gauw genoemd zou worden, wilde de westerse beschaving overnemen met behoud van het waardevolle eigene.

Wat is daarvan terechtgekomen? Op die vraag wil dit boek een antwoord geven. Welk Europa, of welke ‘westersheid’ streefden de Turken na? Hoe gingen ze te werk? En wijzigde hun ideaalbeeld naarmate Europa veranderde?

Maar ook: waarom verdwijnen vrije denkers bijna zonder uitzondering achter de tralies in een staat die zich democratisch noemt? Wat voor land is het, waar de kliklijn voor overtredingen van de mensenrechten niet alleen gebeld wordt door mensen met klachten over gewelddadige behandeling tijdens het politieverhoor, maar ook door politiemensen die zelf een pak slaag van hun superieuren hebben gekregen?

Hoe Europees is een land waar de minister van Onderwijs aan de vooravond van de eenentwintigste eeuw de uitvoering door studenten van Mozarts op het Osmaanse hof gebaseerde Entführung aus dem Serail verbiedt omdat dat stuk ‘niet Turks genoeg’ is? Of waar een minister in het kabinet van Turkijes eerste vrouwelijke premier, symbool bij uitstek voor het streven naar westers zijn, de hem bezoekende vrouwelijke europarlementariërs ‘hoeren’ noemt?

De twintigste eeuw is voor de Turken een worsteling met zichzelf geworden. De atmosfeer in de jonge republiek Turkije was vergelijkbaar met die in de Verenigde Staten van die tijd: het was een land van nieuwe kansen, nieuwe horizonten, nieuwe uitdagingen. Aan het einde van de eeuw waren nog steeds mensen in leven in wier ogen dat onstuitbare enthousiasme en de vernieuwingsdrang van de vroege republiek gloeiden. De generaties aan de macht zijn echter opgegroeid met militaire staatsgrepen, met de overwinning van ingesleten tradities, met onverdraagzaamheid ten aanzien van afwijkende opvattingen. Turkije blijkt, in tegenstelling tot de vs, een groot, imperiaal verleden met zich mee te slepen. De hele eeuw zijn de meningen blijven verschillen over wat het waardevolle eigene was dat behouden moest worden en wat overboord kon.

Of we nu diplomaat zijn, journalist of bruid, wie Turkije leert kennen, houdt ervan, of haat het, en meestal beide tegelijk. Onverschillig blijven voor dit land met al zijn onrecht, zwarte humor en passie is onmogelijk. Dit boek gaat over mensen, hun idealen, hun teleurstellingen. Dit boek is geen moderne geschiedenis van Turkije in de chronologische zin van het woord. Ik heb gekozen voor een eerder thematische aanpak.

De eerste hoofdstukken schetsen een historisch kader van het ontstaan van de republiek Turkije en geven inzicht in de complexe, ambivalente houding van de Turken jegens de christenen in eigen land en het christelijke Westen. Daarna volgt een drietal hoofdstukken waarin ik de dromen van de oprichters van de republiek beschrijf, en hoe die in sommige gevallen verworden zijn tot een keurslijf voor de bevolking, of tot instrumenten voor machtsmisbruik. De hoofdstukken over ultralinks, de Koerden en de radicale islam vertellen over de strijd van deze groepen om zich te ontworstelen aan de knellende banden van de republiek, maar proberen ook de redenen van de soms keiharde repressie tegen hen bloot te leggen. De laatste twee hoofdstukken beschrijven de trek van de Turken naar het Westen, eerst binnen het eigen land, daarna naar Europa.

Zo hoop ik de lezer de Turkse denkwereld binnen te leiden. Ik zal kritiek niet sparen, maar toch wil ik ook iets van mijn liefde voor dit land overbrengen, die, zoals dat hoort bij liefdes, soms gepaard gaat met woede en teleurstelling.

De Gouden Appel

De legendarische stammenleider Oğuz Khan die in de tweede eeuw voor Christus geleefd zou hebben, had een gouden bol op de top van zijn zijden tent als teken van zijn macht. Zijn volk geloofde dat de Khan met goddelijk licht gevoed was. Om hem voor te gaan op zijn veldtochten had de God der Turken een grijze wolf uit de hemel doen afdalen. Vanaf Oğuz – en dat veranderde niet toen ze eenmaal islamitisch waren geworden – geloofden de Turkse leiders dat ze door God voorbestemd waren om te heersen over de wereld. De Gouden Appel van Oğuz Khan werd het symbool voor de oppermacht die ze zich wensten.

Omstreeks 380 n.Chr. beschreef de Romeinse geschiedschrijver Ammanius Marcellinus de barbaarse volkeren die zijn rijk bedreigden. Avaren, Vandalen, Magyaren, Bulgaren, Suebi, Hazaren, Hunnen … allemaal kwamen ze uit het oosten, waar zich, langs de Zijderoute tot in China, het gerucht verspreid had dat de macht van het Romeinse Rijk tanende was. Horden jonge krijgers, belust op avontuur en buit kwamen aanjagen op hun paarden, hun families in wagens erachteraan en het vee in hun kielzog.

Vooral de Hunnen, die onderweg de meeste andere nomadische stammen onderwierpen, waren woeste lui, volgens Ammanius. Ploeg en eg waren hun onbekend en ze waren zo vergroeid met hun paarden dat ze er zelfs op sliepen. ‘Ze vechten van man tot man met doodsverachting’, schreef de Romein die hen verafschuwde. ‘Als dieren zonder de gave van rede kennen ze eer noch trouw, ze zijn dubbelhartig en hebben noch respect voor religie, noch zelfs maar voor bijgeloof. Maar ze branden van een onbegrensde hebzucht naar goud.’

Vijftig jaar later schakelden de Romeinen zelf de Hunnen in om met een huurleger Worms te vernietigen, het centrum van het net gestichte rijkje van de Bourgondiërs, een stam die uit het noorden was gekomen. Ruim een decennium nadien, in 448, werden zowel het West- als het Oost-Romeinse Rijk schatplichtig aan Atilla de Hun. De eens zo machtige keizers kochten nu de gram van de nomadenleider af met een gestage stroom goud en buit. Maar Atilla trok in 452 Italië binnen en luidde zo de val van het West-Romeinse Rijk in. Zelf maakte hij dat niet mee: hij stierf al een jaar later. Zijn rijk viel uiteen.

Vanaf de flanken van het Tien Shan-gebergte, rond het punt waar de grenzen van het huidige Rusland, China en Kazachstan samenkomen, zouden in Atilla’s voetspoor eeuwenlang primitieve, Turkse stammen aanspoelen op de rand van de gevestigde beschavingen van het Midden-Oosten. Uiteindelijk zouden zij daarin doordringen, de cultuur overnemen en die op hun beurt verdedigen tegen minder beschaafde nomadenbroeders. Steeds zou de grootste groep zich vestigen. Degenen voor wie een respectabel bestaan te roemloos was, zouden verder westwaarts trekken, op zoek naar buit.

Zo veroverden de volgelingen van Seldjuk in 1055 het centrum van de islamitische beschaving, Bagdad. Zij zorgden voor een opleving van die cultuur en ze zouden het Midden-Oosten enige tijd beschermen tegen Mongoolse horden. In 1071 versloegen Seldjuk-troepen de Byzantijnse legers bij Manzikert en zes jaar later waren ze opgerukt tot op tweehonderd kilometer van de hoofdstad Constantinopel, het huidige Istanbul.

Die gebiedsuitbreiding was het werk geweest van semi-onafhankelijke gazi’s, ‘strijders voor het geloof’. Dat waren tot de islam bekeerde mannen die zich, net zoals de Hunnen voor hen, nu eens ten dienste stelden van de zetelende heersers, dan weer hun plaag waren. Zulke mannen volgden omstreeks 1250 hun leider Ertuğrul naar Noordwest-Anatolië, op de vlucht voor de Mongolen.

Ertuğrul was de vader van Osman – ook wel Otman of Tuman genoemd – die de Osmaanse dynastie stichtte.

Tot voor kort leerden Turkse kinderen op school dat een wolvin de eerste ‘Turken’ uit het mythische oerland Ergenekon in het Tien Shan-gebergte leidde. Volgens Chinese geschiedschrijvers droegen ze gouden wolvenkoppen op hun lans, boven het banier. De Turcomongoolse Djengis Khan, die de eerste decennia van de dertiende eeuw dood en verderf zaaide van Centraal-Azië tot in het Midden-Oosten, geloofde dat hij afstamde van een grijze wolf. Zijn vrouw meende de nakomeling van een witte hinde te zijn.

Hinde is nog steeds een geliefde meisjesnaam onder de Turken.

Waar stammenleider Oğuz Khan zijn met de Gouden Appel getooide zijden tent opzette, lag zijn machtscentrum. De khan trok met succes ten strijde tegen de Chinese hoofdstad Peking in het oosten. Maar vanaf Atilla de Hun lag die begerenswaardige Appel steeds in het westen. De Gouden Appel werd het symbool voor het te veroveren avondland.

Voor de volgelingen van Osman was Constantinopel, als de eerste zetel van de christelijke macht die ze op hun pad tegenkwamen, de Gouden Appel. Deze krijgers waren overigens niet meer de primitievelingen die bijna een millennium eerder de donkere eeuwen in Europa ingeluid hadden. Ze bouwden prachtige moskeeën in de steden die ze veroverden. De lokale bevolking verwelkomde hen vaak als toleranter heersers dan de Byzantijnse keizer. Menig Griek in Klein-Azië had een Turkse strijder als schoonzoon. De keizers op hun beurt probeerden het bondgenootschap van de oprukkende Turken te winnen. De tweede sultan, Osmans zoon Orhan en een van zijn zonen trouwden met een Byzantijnse prinses, en in 1353 riep een Byzantijnse prins Turkse troepen te hulp in een troonstrijd. Zo kregen de Turken vaste voet op de Europese oever van de Dardanellen.

In 1453 veroverde sultan Mehmet Constantinopel. Naar het voorbeeld van Atilla de Hun had ook hij zijn zinnen gezet op Rome, de tweede Gouden Appel. Terwijl de paus en de bevolking aanstalten maakten om te vluchten en door heel Europa de roep weerklonk om een nieuwe kruistocht, voorkwam Mehmets dood in mei 1481 dat zijn troepen oprukten vanuit Zuid-Italië, waar zijn vloot negen maanden eerder geland was.

Later geloofden de Osmaanse legers dat een Gouden Appel verborgen was in Wenen. Herhaalde malen werd de stad tevergeefs door hen belegerd. Volgens de Osmaanse reiziger Evliya Çelebi (1614-1682) stuurde sultan Süleyman de Prachtige na een mislukte aanval in 1529 zelfs een gouden kogel van tweehonderd kilo puur goud naar de stad, met het verzoek deze op de hoogste toren te bevestigen. Zo zeker was de sultan van de ophanden zijnde overwinning. De kogel zou meer dan 150 jaar de Stephansdom gesierd hebben. In Wenen zetelde de keizer van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, dat uiteindelijk in de Eerste Wereldoorlog samen met het Osmaanse Rijk ten onder zou gaan.

Pas in de nadagen van het versplinterde, afbrokkelende Osmaanse Rijk kreeg de Gouden Appel een andere betekenis, namelijk die van Turkse eenheid. Aan het einde van de negentiende eeuw ontstond onder intellectuelen het ideaal van een pan-Turks rijk, Turan. Zij zochten de Gouden Appel in het oosten, bij de broedervolkeren in Azerbeidzjan, Turkmenistan, Oezbekistan en Oost-Turkestan, ofwel West-China.

De republiek die in 1923 werd opgericht, richtte de blik opnieuw westwaarts, maar had deze keer geen expansiedromen meer. De Gouden Appel werd niet langer geassocieerd met verovering. Wie de term tegenwoordig nog bezigt, gebruikt hem in de overdrachtelijke betekenis van een hoger ideaal dat, naarmate het onbereikbaarder lijkt, steeds begerenswaardiger wordt. Zoiets als het lidmaatschap van de Europese Unie.

1 – Door begeerte verscheurd

De oorzaak dat alle zaken bergafwaarts gaan, is de ongelovige.

– Spreuk op sleutelhanger

van de Rode IJzerwarenhandel

op de donderdagmarkt te Istanbul

‘Psst … madame … seks?’ Leunend op zijn wandelstok wuift een hoogbejaarde man met wat bankbiljetten. Hij is niet de enige die zijn geluk probeert bij iedere blondine of brunette die zijn pad kruist. In het Trabzon van 1992 is geen borst of bil veilig voor de grijpgrage handen van het manvolk.

Nu Turkijes oostgrens met de uiteengevallen Sovjet-Unie na zeventig jaar is opengegaan, wordt de oerconservatieve Zwarte Zee-kust overspoeld door vrouwelijk schoon. Slanke dennen uit Moskou met lange haren en benen, roodharige matrones met weelderige boezems uit de Oekraïne, zwartharige tantes uit Georgië. Ze zijn allen bereid hun lichamen aan de Turkse mannen te verkopen.

Er wordt verteld dat een christenvrouw het recht heeft om tegen betaling met een andere man te slapen als haar echtgenoot afwezig is. De Turken hier aan de Zwarte Zee houden hun eigen vrouwen achter slot en grendel, of ze blijven, als ze toch de straat op moeten, onder een hoofddoek verborgen. De mannen zouden eigenhandig de kerel neerschieten die hun dochter de avances maakte die ze zichzelf nu permitteren.

De vrouwen in het stadje Hopa beklagen zich op televisie over het feit dat hun mannen niet meer thuiskomen. In Kars verklaren ze de oorlog aan de ‘Natasja’s’, zoals de vrouwen uit het Oostblok gedoopt zijn: ze spugen hen in het gezicht en meppen hen om de oren. In Sinop richten brave burgers de Commissie ter Bestrijding van Geslachtsziektes en Prostitutie op. De politie van Rize gelast een uitgaansverbod vanaf elf uur ’s avonds voor de bezoekers uit het voormalige Oostblok, overigens tot woede van de detailhandel, en Trabzon krijgt een Vereniging ter Bestrijding van de Natasja’s. Een Trabzonse lampenhandelaar zegt: ‘Zo nu en dan slaan we de mannen die zich onbetamelijk gedragen.’

‘Sinds zij gekomen zijn, is ons huwelijksleven kapot’, vertelt Hamide, moeder van twee kinderen en echtgenote van een taxichauffeur. ‘Mijn man zegt dat hij laat thuiskomt door zijn werk, maar ik kan hem niet geloven.’

Het verhaal van de douanebeambte in Sarp, de grensovergang met Georgië, komt op hetzelfde neer: ‘Toen ik op het vliegveld in Istanbul werkte, verkeerde ik dagelijks in het gezelschap van knappe stewardessen. Daar zei mijn vrouw niks van. Maar nu is ze in dit godverlaten oord komen wonen omdat ze me niet vertrouwt. Ik heb hier het lachen verleerd.’ Met glimmende ogen voegt hij eraan toe: ‘Maar ze zijn wel mooi, de Russinnen.’

Echtscheidingen en geslachtsziektes, tot dan toe relatief onbekende verschijnselen aan de Zwarte Zee, zijn ineens aan de orde van de dag. Net als plastische chirurgie: menig man laat zijn typische haakneus corrigeren om in de smaak te vallen bij de verleidelijke giaur. Giaur is de Oudnederlandse verbastering van het Turkse gavur (spreek uit: kjavoer), het woord voor ‘ongelovige’, ‘ketter’. Giaur noemen de Turken misprijzend iedereen die geen moslim is, vooral de christenen. Het heeft de bijklank van ‘christenhond’.

Ontuchtige vooroordelen

Tijdens de revolutie van de bolsjewieken aan het begin van de twintigste eeuw vond de eerste intocht plaats van giaurs uit het noordoosten, toen de Wit-Russen massaal naar Turkije vluchtten. Velen reisden door naar Canada of de Verenigde Staten, maar om het geld daarvoor te verdienen, introduceerden ze allerlei zondige nieuwigheden in hun pleisterplaats, Istanbul. Ze openden elegante restaurants waar gedanst kon worden en ‘zelfs op uiterst beleefde wijze aan prostitutie gedaan werd’, zoals een publicatie uit die tijd getuigt.

De Wit-Russen vestigden zich in Istanbul in de aaneengesloten wijken Pera en Galata, het deel van de stad waar toen voornamelijk joden, Grieken en Armeniërs woonden en dat door de Turken Beyoğlu, ‘Zoon van de Heer’, genoemd wordt naar een prins die in vroeg-Osmaanse tijden vlak buiten Galata jaagde. Toen deze jachtgronden bebouwd werden, kregen ook de westerse ambassades daar land toegewezen.

‘Vele Russinnen verlieten hun man om met een Turk te trouwen’, vertelt Tatyana Moran, een elegante, ijdele vrouw met korte zilverwitte haren. ‘Mijn moeder had het bijna ook gedaan. Ze had geen andere keuze. We waren straatarm, tot mijn vader zijn tegoeden in Rusland wist over te laten maken.’ Tijdens de moeizame overtocht naar Istanbul, die Tatyana als kind maakte, hadden de adellijke Russische vrouwen hun haren kortgeknipt. Daarmee ontketenden ze een mode onder de Istanbulse jetset. Izidor, de eerste dameskapper in de stad, vestigde zich in Beyoğlu. Tatyana’s schoonmoeder, getrouwd met een Turk, was een pionier met haar schoonheidssalon. ‘Wij waren de eerste vrouwen op het strand. Het was destijds allemaal niet zo vulgair als nu. Er was geen straatprostitutie.’

De Wit-Russen mogen trendsetters geweest zijn, spotprenten uit die tijd zinspeelden vooral op de seksuele aantrekkingskracht van de Russische dames. Ook op hun, in Turkse ogen, schandalige gebrek aan moraal. Karikaturist Salahaddin beeldde zo’n dame af met haar sjofele Turkse man, herkenbaar aan zijn fez en snor. De man staat er op het plaatje wat uitgezakt bij, met een baby op zijn arm. ‘Dus je laat me in de steek?’ vraagt hij. ‘Huil niet, huil niet’, zegt zij. ‘Ik laat je toch niet alleen achter?’

Het idee dat de giaur en buitenechtelijke seks samengaan, stamt wellicht uit het feit dat tot in de jaren zestig bordelen vooral door christelijke vrouwen werden bevolkt. Daarna deden moslimvrouwen het werk omdat de meeste christenen tegen die tijd weggepest waren.

Prostitutie is in Turkije sinds halverwege de achttiende eeuw toegestaan, voor giaurs wel te verstaan. Moslims belandden ervoor in de hel, los van de straffen die de sultan voor hen bedacht had. Pas na de oprichting van de republiek mochten ook moslims de bordelen bezoeken en er werken. Sindsdien schuift er op zondagen een lange rij armoedige mannen aan voor de toegangspoort tot de bordelen aan de Giraffenstraat in Galata. ‘Dit is geen plaats voor nette dames’, waarschuwt de wachter me wanneer ik argeloos een kijkje wil nemen. ‘Fuckie fuckie!’

In 1995 bel ik bij de schatrijke ‘mama’ Manukyan aan. De in Istanbul geboren Armeense Mathild Manukyan is christen en op dat moment de beroemdste uitbaatster van de bordelen in de schaduw van de toren van Galata.

Een onderdanige man doet de deur van haar protserige appartement open. Op haar bevel sleept hij foto’s aan van hoogwaardigheidsbekleders die haar feliciteren met haar liefdadigheidswerk, en gouden plaquettes waarop zij tot beste belastingbetaler van het jaar benoemd wordt. ‘Ik ben een zakenvrouw’, zegt ze uit de hoogte. ‘Ik heb fabrieken, hotels, een jacht. Weet je wel dat ik het gerechtshof hier om de hoek heb laten bouwen?’

In 1959 schreef Orhan Kemal de stuiverroman Gavurun Kızı, ‘Dochter van een ongelovige’. Het boekje staat bol van de vooroordelen die destijds, toen er nog veel christenen in Istanbul woonden, door de gemiddelde moslim gekoesterd werden.

De hoofdpersoon, Kamran, is een nette, jonge Turk die als taxichauffeur de kost verdient, een eerbare jongen.

Zijn Turkse baas heeft een Griekse maîtresse aan wie hij al zijn geld opmaakt en door wie hij een zware drinker is geworden. Kamrans Armeense buurman is een sluwe vrijgezel die alle vrouwen in zijn buurt beoordeelt op de mogelijkheid om hen het bed in te krijgen. De Armeense overbuurvrouw staat regelmatig voor het raam en ‘stelt haar grote tieten tentoon’. Iedereen in het ongelovige Beyoğlu is, kortom, aan de drank, overspelig en door seks geobsedeerd.

Behalve natuurlijk onze jonge held. Kamran is verliefd op de mooie Evdoksiya. Deze Istanbulse Griekse, de dochter van een ongelovige, woont bij haar opa die, zoals iedere Griek, onrein varkensvlees en wijn consumeert. De man is zo star in zijn Grieks-orthodoxe opvatting van eerbaarheid dat hij zijn eigen dochter aan de wieg van Evdoksiya heeft neergeschoten toen hij hoorde dat ze geflirt had met de wijnboer. Het geweer hangt thuis aan de muur om zijn kleindochter eraan te herinneren wat het lot is van losbandige vrouwen.

Als lezer weten we dus zeker dat Evdoksiya, ook al is ze een giaur, een eerbaar meisje is, de liefde van de jonge Turk waardig. Maar opa denkt daar anders over. Die droomt van een Griekse bruidegom voor zijn kleindochter en van de wraakacties die haar kinderen tegen de Turken zullen uitvoeren. Wanneer hij ontdekt van wie ze houdt, probeert de oude man zijn kleindochter te vermoorden.

Maar Kamran en Evdoksiya krijgen elkaar. Het stel verhuist van Kamrans appartement in Beyoğlu naar een keurige wijk waar ‘de Turkse buren zich aanvankelijk geneerden en niet met hen wilden spreken’. Maar al gauw zijn ze de beste vrienden, want eigenlijk zijn de Turken best een gemoedelijk volkje. Onder elkaar zeiden de buren: ‘Werkelijk, ze is haar gewicht in goud waard, die dochter van een giaur.’

Het boekje eindigt als Evdoksiya aan Kamran vraagt ‘me aan te nemen als Turkse, me te accepteren in jouw geloof’. En Kamran huilt van vreugde. De beste giaurs zijn toch degenen die moslim worden.

Zo wordt er nog steeds over gedacht: de islam kwam na het christendom en is daar in de ogen van de moslims een vervolmaking van.

Toen Dochter van een ongelovige geschreven werd, bestond er nog een levendige Griekse gemeenschap in Istanbul. In de rest van het land waren de niet-moslim minderheden al nagenoeg verdwenen. Tegenwoordig is vrijwel de hele Turkse bevolking moslim, maar eeuwenlang hebben moslims, christenen en joden er samengeleefd.

Natuurlijk zijn er wrijvingen geweest tussen de verschillende religieuze groepen. Maar dat het multi-etnische, multireligieuze Osmaanse Rijk aan het begin van de twintigste eeuw uiteenspatte, heeft veel te maken met de bemoeienissen van christelijk Europa. Om het huidige, diepgewortelde wantrouwen van de Turken jegens de christenen te begrijpen moeten we terug in de geschiedenis.

De machtige Turk geknecht

Tot aan de Turkse nederlaag voor de poorten van Wenen in 1683 had het Osmaanse Rijk zich steeds uitgebreid.

Voor de Osmanen was Europa, de Gouden Appel, een schijnbaar onuitputtelijke bron van rijkdom waartegen de sultan veldtochten organiseerde om zijn schatkist te vullen. De christelijke wereld was inferieur in de ogen van de islamitische en voorbestemd om door zijn legers onderworpen te worden. Van verdragen sluiten, wat een gelijkwaardige positie veronderstelde, kon geen sprake zijn. Maar de Osmaanse macht was tanende.

De islamitische geestelijkheid, de ulema, en de janitsaren, de keurtroepen, verzetten zich sterk tegen initiatieven van sultans die de kennis van de Europese giaurs wilden raadplegen om het tij te keren. De meeste sultans lieten zich leiden door deze twee machtige paleisgroepen. De eerste uitzondering op deze regel was sultan Selim iii. Hij was gefascineerd door de Franse Revolutie in 1789, die later ook Atatürk zou inspireren. Selim iii stuurde een gezantschap op onderzoek uit naar Parijs. Een jaar later vroeg hij om christelijke adviseurs tijdens een oorlog met Rusland. Vier jaar nadien werd de eerste Osmaanse ambassade geopend, en wel in Londen.[1]

Sultan Selim zag in dat het starre isolement tot achteruitgang van het rijk had geleid. Hijzelf was niet sterk genoeg om daar echt verandering in te brengen. Maar op 15 juni 1826 sloegen de loyale troepen van zijn neef en opvolger, sultan Mahmut ii (1809-1839) een grote opstand van de janitsaren in Istanbul neer. Het eeuwenoude korps werd opgeheven.

Op school leren de Turken hierover nog altijd als ‘de voorspoedige gebeurtenis’. Daarna ving een hervormingsperiode aan: de Tanzimat, regelgeving. Sultan Mahmut ii reorganiseerde de bureaucratie en het leger naar Europees voorbeeld. Vanaf die tijd zijn naast de staat ook de christelijke en, op kleinere schaal, de moslim elite verwesterd.

De invloed van de christelijke mogendheden nam toe. Onder druk van Europa gaf de sultan in 1856 alle onderdanen, ongeacht hun godsdienst, een gelijke status. Lang niet iedereen was daar blij mee. De maatregel werd zelfs een grote bron van spanning tussen de gemeenschappen. De christenen realiseerden zich al gauw dat ze naast dezelfde rechten ook dezelfde plichten kregen, militaire dienst bijvoorbeeld. En de moslims zagen hun superieure positie verdwijnen. Tot dan toe hadden alleen zij toegang gehad tot de hogere bureaucratie, en beleidsmakende posities in het rijksbestuur. De christenen hadden vooral economische macht verworven. De Armeniërs waren bankiers, en de Grieken zakenlieden.

De onvrede onder de moslims werd versterkt door de ‘capitulaties’. Dat waren privileges, door de sultan vanaf de zestiende eeuw aan Europese landen toegekend om de handel te bevorderen. Zolang de Osmaanse staat sterk was, ging dat goed. Maar ten tijde van de Tanzimat, toen de christenen overal in het Osmaanse Rijk in opstand kwamen, aangemoedigd door de Europese en Amerikaanse missionarissen die het land overspoelden, werden de capitulaties een instrument om het sultansregime te verzwakken.

Ze onttrokken de Europeanen geheel aan de wet en de controle van de Osmaanse regering. De buitenlandse ambassades spraken recht over hun eigen burgers. Alle grote, winstgevende bedrijven waren in buitenlandse handen en geen van hen betaalde belasting. Ze stelden ook alleen lokale christenen te werk. Zelfs de strategische spoorwegen waren volledig in handen van de buitenlanders. De spoorwegmaatschappijen hadden de sultan in de houdgreep: hij moest betalen voor iedere kilometer spoor die zij aanlegden, ongeacht waarheen. De landbouw en industrie die nog in Turkse handen waren, waren weerloos tegen de uiterst lage in- en uitvoerrechten voor de buitenlanders.

De Osmaanse economie werd verder ondermijnd door de oorlogen die de christelijke mogendheden tegen het rijk voerden. Niet langer trok de sultan ten strijde tegen de christelijke wereld om zijn schatkist te vullen: de rollen waren omgedraaid. Het Osmaanse Rijk brokkelde steeds verder af, en de financiën raakten uitgeput.

Tijdens de Krimoorlog met Rusland in 1854 klopte sultan Abdul Mecid (1839-1861) voor het eerst bij het buitenland aan voor een lening. Het werd een jaarlijks terugkomend ritueel, waaraan de Europese bankiers zo goed verdienden dat twintig jaar later de Osmaanse staat bankroet was. Vanaf dat moment verliet geen schip nog de haven, geen trein het station zonder dat inspecteurs van de Europese schuldeisers de papieren gecontroleerd en gestempeld hadden en de in- en uitvoerbelasting hadden geïnd.

Deze buitenlandse inspecteurs werden een instituut op zich. In 1911 had de Caisse de la Dette Publique negenduizend ambtenaren in dienst, bijna twee keer zo veel als het Osmaanse ministerie van Financiën.

De herinnering aan de capitulaties is zo wrang, dat ze heden ten dage nog regelmatig aangehaald wordt door tegenstanders van al te nauwe banden met het Westen.

Niet alleen zijn de binnenlandse christenen in Turkse ogen het werktuig geweest van de Europese machten om hun land economisch in een wurggreep te houden. Ze hebben zich ook laten verleiden om de sultan, die als kalief tevens de leider van alle moslims ter wereld was, in de rug te steken.

De Griekse onderdanen van de sultan pikten als eersten de nationalistische ideeën op die de missionarissen rond fluisterden. Ze kwamen in opstand, en een deel van hen wist na tien jaar strijd, en dankzij militaire interventie van Frankrijk, Engeland en Rusland, in 1832 een eigen staat los te weken. Een kleine eeuw later, in de Balkanoorlogen (1912-1913) vergrootten ze die tot ongeveer het huidige Griekenland.

Daardoor aangestoken, en door het rappe tempo waarin het Osmaanse Rijk grondgebied verloor, hoopten ook de Armeniërs op een eigen staat. Voor die dwaling hebben ze zwaar moeten boeten.

Het licht bij kruidenier Karabet is aan.

Deze Armeense burger zal niet vergeven

Hoe zijn vader werd geslacht in de Koerdische bergen.

Maar hij mag jou

Want jij kan hen niet vergeven

Die de naam bezoedelden van het Turkse volk.

Deze regels schreef Nazım Hikmet in 1950. De dichter bracht een groot deel van zijn leven achter de tralies door omwille van zijn communistische ideeën, maar ook omdat hij taboes durfde te doorbreken. Het lot van de Armeniërs was – en is nog steeds – zo’n taboe.

Niemand weet precies wat de achterliggende gedachte was van de gruwelen die de Osmaanse staat vanaf 1890, met een climax tussen 1915 en 1918, haar Armeense onderdanen heeft aangedaan. De Armeniërs zelf zijn van mening dat hun totale uitroeiing het doel was. De Turken ontkennen dat pertinent. Volgens hen hebben de Armeniërs, die overal in Oost-Anatolië en de Kaukasus in de minderheid waren van de Turkse en Koerdische bevolking, een genocide verzonnen om hun aanspraken op Turks grondgebied te rechtvaardigen.[2] Om de Armeense claim te relativeren, wijzen ze op de vele slachtoffers die ook aan Turkse zijde gevallen zijn.

Het zieltogende Osmaanse Rijk had in 1915 net de Balkanoorlogen achter de rug, met desastreuze gevolgen voor het territorium. De Balkan was meer dan vijfhonderd jaar het kernland van het rijk geweest. In de Wereldoorlog werd het land opnieuw van alle kanten aangevallen.

Ter compensatie voor het verlies van de Balkan richtte de regering de blik op het oosten. Panturkisme werd tot nieuw baken, tot Gouden Appel verheven. De panturkisten wilden een groot Turks rijk oprichten dat Anatolië en de islamitische, Turkssprekende volkeren in het oosten zou verenigen. De christelijke Armeniërs zaten alleen hinderlijk in de weg. Zij hadden zich ook niet erg geliefd gemaakt: Armeense militia’s spanden sinds de Russisch-Turkse Oorlog (1877-1978) samen met Rusland. Ze hielpen dat land eind 1914, ten koste van vele moslimslachtoffers, om grondgebied te veroveren en de Turkse opmars in de Kaukasus te stuiten.

Die collaboratie grijpen de Turken nog steeds aan om de daaropvolgende afstraffing van de Armeniërs te rechtvaardigen. Maar er was meer aan de hand.

Oorlogsminister Enver Pasja zocht waarschijnlijk een zondebok voor het drama dat zich kort tevoren had afgespeeld, en waar hij zelf verantwoordelijk voor was. Bij Sarıkamış, aan het front met Rusland in het oosten, kwamen in de winter van 1914-1915 80.000 soldaten om van honger en kou. De minister had hen zonder proviand of winterkleding de besneeuwde bergpassen ingestuurd.

Aan het westelijke front landden in april 1915 Britse en Franse troepen op Turkse bodem bij Gelibolu (Gallipoli op z’n Grieks), op het schiereiland dat de Dardanellen controleert. Voor wie die zeestraat in handen heeft, ligt de weg naar Istanbul open. Een dag na de vijandelijke landing, op 24 april 1915, werd aangevangen met de arrestatie van de Armeniërs in de toenmalige hoofdstad van het rijk.

De regering, of een kleine, machtige groep binnen de staat – daarover zijn de meningen verdeeld – keerde zich tegen de Armeense bevolking. Uit het hele land werden Armeniërs te voet naar de Syrische woestijn afgemarcheerd. Op die tochten kwamen duizenden mensen om van ontbering of ze vluchtten. In het grensgebied met Rusland werden ze massaal afgeslacht.

Generaal Mustafa Kemal, de latere Atatürk, had op dat moment heldhaftig de Dardanellen tegen de geallieerden verdedigd en wist zo de val van de hoofdstad Istanbul te voorkomen. De regering stuurde de razend populaire veldheer daarom in 1916 naar het oostelijk front met de opdracht om de anarchie te bedwingen die daar onder de bevolking en de troepen heerste. De situatie die hij aantrof, moet onbeschrijfelijk zijn geweest. Zo erg, vertelde hij nadien herhaaldelijk aan zijn vrienden, dat mensen zelfs elkaar opaten van de honger.

Het totale aantal Armeense slachtoffers van de oorlogsjaren ligt volgens het Turkse standpunt rond de 300.000. Volgens de Armeniërs op anderhalf miljoen. Winston Churchill schreef dat van de 1.250.000 Armeniërs die in Anatolië woonden ongeveer de helft is omgekomen. Bovendien zijn door het Russische leger nog eens 150.000 Armeense mannen als soldaat naar het westerse front afgevoerd, van wie slechts een enkeling ooit is teruggekomen. Anderen, die wel terugkwamen van de deportaties naar de Syrische woestijn, werden nog door de Franse bezetters gerekruteerd om aan hun zijde te vechten. Maar zij trokken zich met het Franse leger terug toen dat in 1922 verslagen werd door Mustafa Kemals troepen. Vandaag de dag heeft Frankrijk een invloedrijke Armeense gemeenschap. Veel Armeniërs werden ook opgevangen door hun moslim buren, kinderen werden geadopteerd en als moslim grootgebracht.

Dat nog steeds niet uitgemaakt is of er volgens de letter van de wet wel of geen genocide gepleegd is, is niet de enige reden dat dit stuk geschiedenis nog altijd niet begraven kan worden. Zo was weliswaar niet Mustafa Kemal zelf, maar wel een aantal van de mensen op wie hij tijdens de bevrijding van zijn land gesteund heeft, mannen die later tot held bestempeld zijn, betrokken bij de massamoorden. Daar wil niemand aan herinnerd worden.

Er leeft duidelijk ook schaamte, getuige de aandrang die Turken vaak voelen om te wijzen op hun grote verdraagzaamheid. Die bestond zeker in het Osmaanse Rijk voor het midden van de negentiende eeuw, toen onder invloed van de christelijke mogendheden het Osmaanse land begon te scheuren. De Hollandse geuzen voerden in de zestiende eeuw zelfs het motto ‘liever Turks dan paaps’. De tolerantie van de Turken jegens de door hen onderworpen christenen werd uitvoerig geprezen in een geuzenlied uit 1575: ‘…Al is den Turck gheen Christen genaamt, Hy en heeft niemant om tgeloove gebrant, als die papisten doen alle dagen …’

Voor moslims zijn christenen en joden dan wel inferieur, maar ze hebben ook een heilig boek, en ze geloven in één god. Daarom zijn ze in wezen moslims die het licht nog niet gezien hebben, en verdienen ze respect, zo heeft profeet Mohammed gepredikt.

Naar een rompstaat

Het lot van de Armeniërs was aan het einde van de Eerste Wereldoorlog slechts een detail. Het Osmaanse Rijk lag aan scherven. De sultan had de Duitse zijde gekozen, en dat zouden de Turken weten. Hebzuchtig hadden de Europese mogendheden het uitgestrekte Osmaanse territorium bezet en na de nederlaag van hun tegenstander deelden ze het onder elkaar op in het Verdrag van Sèvres. Slechts een kleine rompstaat in Midden-Anatolië, met een stukje Zwarte Zee-kust, een soort Gaza-strip, bleef aan de Turken. De verslagen sultan had geen andere keuze dan te tekenen.

Generaal Mustafa Kemal besloot zich opnieuw te verzetten. Met een groep ingewijden organiseerde hij de stuurloze troepen aan de grenzen. De strijd tegen de bezetters, de Bevrijdingsoorlog, begon met een geheime landing in Samsun aan de Zwarte Zee op 19 mei 1919. Langzaam maar zeker, en tegen alle verwachtingen in, veroverden de Turken hun land terug.

De Turken zijn er trots op nooit echt gekoloniseerd te zijn door het Westen. Verontwaardigd vertellen ze de verhalen van hun grootouders over de vernederende bezetting van Istanbul na de Eerste Wereldoorlog door Engelse en Franse troepen.

En niet te vergeten Griekenland. Dat wilde na de Eerste Wereldoorlog het Osmaanse territorium veroveren en het Byzantijnse Rijk herstellen. Het doopte die missie zelfs ‘de Gouden Appel’. De Osmaanse Grieken wilden maar al te graag helpen.

Verraad is iets wat de Turken niet licht vergeven.

De Griekse overmoed kwam de geallieerde bezetters in 1919 goed uit. Om de buit van het Verdrag van Sèvres binnen te kunnen halen, moest eerst de ‘nationale beweging’ van Mustafa Kemal neergeslagen worden. Zelf waren ze het vechten beu, maar als de Grieken de kastanjes uit het vuur wilden halen …

Vanuit Izmir rukte het Griekse leger op.

De Turken vochten als leeuwen, maar dankzij de hulp van lokale Grieken wist de vijand door te stoten tot Ankara. Bij Sakarya keerde het tij. De Griekse troepen leden een verpletterende nederlaag en werden gedwongen tot de aftocht. Ze legden alles op hun pad in de as: vier grote steden en honderden dorpen. Ten slotte dreven de Turken in september 1922 hun vijand bij het in vuur en vlam staande Izmir de zee in. Gelijktijdig vluchtten een miljoen Griekse inwoners het land uit. Duizenden Grieken en Turken kwamen om tussen de twee legers.

Frankrijk en Engeland sloten een wapenstilstand met Mustafa Kemal, zonder Griekenland hier zelfs maar in te kennen.

Eind 1922 dwongen de Turken de Europese mogendheden terug om de onderhandelingstafel, in Lausanne dit keer. Daar werden de huidige grenzen van Turkije vastgelegd. Niet zonder moeite: Mustafa Kemals tweede man en wapenmakker Ismet Inönü heeft acht maanden lang gepraat om Turkije Istanbul terug te laten krijgen. De meesteronderhandelaar moest op één punt toegeven: de Europeanen bedongen een speciale status voor de in Turkse ogen verraderlijke Armeniërs en Grieken, en voor de joden. De drie groepen werden in Lausanne officieel erkend als minderheden met bijzondere rechten.

Dat vijfenzeventig jaar later Europa ijvert om die status ook toe te kennen aan de moslim Koerden, valt slecht. De Turken zien dit als het bewijs bij uitstek van Europa’s niet-aflatende streven om hun land te ondermijnen. De Turkse wens om bij het Westen te horen, is dan ook vooral ingegeven door het verlangen om gerespecteerd te worden.

De naast elkaar levende, aparte gemeenschappen waren in de ogen van de nieuwe machthebbers een belangrijke oorzaak geweest dat het rijk uiteenviel. Dat Turkije zich in Lausanne verplicht had om de minderheden te beschermen, deed daar niets aan af.

‘Turkije is van de Turken’, staat nog altijd elke dag linksboven op de voorpagina van ’s lands meest gelezen krant, Hürriyet (Vrijheid).

Hoe kon Turkije echter tot de westerse wereld behoren als het zijn angst niet overwon om weer uitgebuit en geknecht te worden door die wereld?

[1] De eerste Europese ambassade in Istanbul was die van Frankrijk, die in 1535 geopend werd. Engeland volgde in 1579. De eerste Nederlandse ambassadeur, Cornelis Haga, maakte in 1612 zijn opwachting bij de sultan.

[2] Volgens de Genocide Conventie van de Verenigde Naties is er sprake van genocide of volkerenmoord wanneer een staat moedwillig een nationale, etnische, raciale of religieuze groep geheel of gedeeltelijk vernietigt.

#

Bij de ineenstorting van het Osmaanse rijk vluchtten miljoenen moslims naar Turkije. Hier: Balkanvluchtelingen tijdens de oorlog van 1912-1913. Reproductie: Gündüz Kayra

#

Voordat de christenen uit Turkije verdwenen, werd in Beyoğlu nog carnaval gevierd door de Italiaanse gemeenschap. Foto: Selahaddin Giz

#

De Roaring Twenties met hun grand cafés deden ook Istanbul aan. Foto: Selahaddin Giz

#

1932. Miss Turkey werd ook Miss World. Reproductie: Gündüz Kayra

#

De vroege republiek: de dansscholen van Beyoğlu in 1933. Reproductie: Gündüz Kayr

2 – Turkije voor de Turken

Ze hebben je schaduw van de straat geveegd,

Ze hebben je de avond nagesmeten als modder,

En de stad is duizelig van verlangen

– Cahit Saffet Irgat

Uit: Liederen voor de vertrokkene

‘Als je hun gewoonten aanneemt, nemen de Turken jou aan’, meent de bejaarde Armeniër Garbis. Hij rolt een sigaret tussen zijn bevende vingers en slurpt van zijn thee in een koffiehuis onder de platanen van de Istanbulse, ooit grotendeels christelijke wijk Kadirga. ‘De meesten van mijn generatie spreken niet eens Armeens. Dat had je vroeger toch niet nodig. Engels, dat wel.’

Jongere Armeniërs maken er tegenwoordig een punt van om hun moedertaal te leren. Want hoezeer ze ook geprobeerd hebben om te integreren, de Turkse republiek heeft hen nooit volledig in de armen gesloten. Garbis heeft zich zelfs tijdelijk tot de islam bekeerd. ‘Elf jaar lang heb ik het geprobeerd. Maar ik kon me nooit helemaal moslim voelen.’

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ervoer de toen zestienjarige Armeniër voor het eerst dat hij een afwijkende status had. Op een vroege ochtend in mei 1941 hoorde hij een onheilspellend gebons op de deur. Soldaten en politie gingen overal in het land de huizen langs en voerden duizenden christenen en joden af voor militaire dienst. De rekruten kregen echter geen wapens, maar werden tewerkgesteld bij de bouw van tunnels rond Zonguldak aan de Zwarte Zee, van het Jeugdpark in Ankara, bij de aanleg van wegen en in steengroeven.

Ismet Inönü, president van Turkije sinds de dood van Atatürk in 1938, wilde ondanks pro-Duitse tendensen in zijn eigen Republikeinse Volkspartij en in de bureaucratie, zijn verzwakte land per se buiten de Tweede Wereldoorlog houden. Zo hoopte hij de breekbare resultaten van de Bevrijdingsoorlog veilig te stellen. Maar het front verplaatste zich al snel naar de Balkan. De Duitse troepen stonden aan de Turkse grens. Het land voelde zich bedreigd, niet in de laatste plaats door de minderheden waardoor het zich nog maar twee decennia tevoren in de rug gestoken had gevoeld.

Garbis herinnert zich zestig jaar later nog hoe loodzwaar de stenen waren die hij heeft gesjouwd in de steengroeve. Hij denkt dat hij daarvan nog steeds zo broodmager is, ‘wat wel handig is als je daken repareert’.

Op 27 juli 1942 werden de ‘bijzondere reservetroepen’ weer naar huis gestuurd. Toch vierden, net als in Europa, xenofobie en racisme hoogtij. De in die tijd pro-Duitse krant Cumhuriyet (Republiek) lanceerde zelfs een campagne tegen de tulpen die de gemeente Istanbul voor de Kruidenbazaar geplant had. Die druisten in tegen de nationale tradities, vond het dagblad: ze leken zo op het christelijke kruis.

‘Waar anders vind je kerken, synagogen en moskeeën naast elkaar?’ krijg ik hier regelmatig te horen. Maar de meeste kerken en synagogen staan inmiddels leeg. Vele joden zijn uit eigen beweging vertrokken nadat Israël gesticht werd. Vervolgd zijn zij nooit door de Turken, zelfs niet toen dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in Europa wel gebeurde. Maar wat de christenen betreft, de republiek heeft hen systematisch, stap voor stap, het land uitgewerkt. Juist zij moesten verdwijnen.

Over deze politiek is Turkije nog steeds niet met zichzelf in het reine. Voor de natiebouwers was het verwijderen van ieder ‘vreemd’ element essentieel. De haat tegen bijvoorbeeld de Armeniërs is er bij sommigen zo diep ingepompt dat de vrouwelijke minister van Binnenlandse Zaken, Meral Akşener, in 1997 de Koerdische separatistenleider Abdullah Öcalan ‘een stuk Armeens sperma’ noemde. Een lelijker scheldwoord dan dat kon ze niet bedenken.

Meer en meer Turken zetten echter een vraagteken bij de officiële geschiedschrijving.

De vermogensbelasting die nog geen halfjaar na het debacle van de reservetroepen in 1942 opgelegd werd aan de minderheden is zo’n heikel onderwerp dat nauwelijks uit de taboesfeer is. De eerste, kritische film erover trekt ruim een halve eeuw later volle zalen.

Deze belasting gold in beginsel voor alle zakenlieden, maar handel en bedrijfsleven waren toen nog grotendeels in handen van de joden en christenen. De staat had geld nodig voor het leger dat, in voortdurende staat van paraatheid, een zware tol op het staatsbudget legde. Maar de premies voor de vermogensbelasting werden willekeurig en veel te hoog vastgesteld.

De inning werd zo een middel om wraak te nemen voor de – soms vermeende – rijkdom van de minderheden, schrijft oud-bureaucraat, -diplomaat en -minister Cahit Kayra in zijn memoires. Destijds werkte hij als jonge ambtenaar op het belastingkantoor in Istanbul. ‘Van één belastingplichtige werden alle schriften afgenomen waarin hij zijn leven lang gedichten had geschreven … Een stakker die de scharnieren van winkelluiken oliede, werd geregistreerd als oliehandelaar en moest een enorm bedrag betalen …’

Het aanvechten van de premies was niet mogelijk. Wie na de gedwongen verkoop van zijn onroerend goed nog niet kon betalen, werd afgevoerd naar de werkkampen in Aşkale bij Erzurum in het oosten van het land, berucht om de ijzige kou in de winter.

Pas na zestien maanden, en een onbekend aantal geruïneerde levens, zag Ankara het onrecht in. Zomer 1944 werd de inning stopgezet.

Toch vindt Kayra dat de vermogensbelasting, hoe oneerlijk ook, een lage prijs was om Turkije buiten de oorlog te houden. Maar de economische macht van de minderheden was gebroken.

Dat dit een van de doeleinden is geweest, blijkt uit de memoires van parlementsleden die de geheime zittingen van de toen nog alleen heersende Republikeinse Volkspartij bijwoonden. Uit die tijd is inmiddels ook een rapport bekend geworden van het Negende Partijbureau dat verantwoordelijk was voor de minderheden.

Om de Turkse natiestaat te garanderen, zo staat daarin, moeten de Armeniërs ‘eerst uit Anatolië weggezuiverd worden (…) en naar Istanbul verplaatst. Op die manier kan enerzijds voorkomen worden dat ze zich vermeerderen. Anderzijds, als morgen deze zaak opgelost wordt, kan gekozen worden voor een alomvattende aanpak.’

Niet alleen de Armeniërs stonden de vorming van een zuivere natie in de weg. Wat de Grieken betreft, constateert het rapport dat zij al uit Anatolië waren verdreven. Het Verdrag van Lausanne (1923) had bepaald dat de nog in Turkije wonende Grieken buiten Istanbul uitgewisseld zouden worden tegen de in Griekenland wonende Turken. Ten gevolge daarvan was in 1935 nog slechts 1,1% Grieks – en 0,9% Armeens – van de 16,2 miljoen inwoners van Turkije. Toch stelde het Negende Partijbureau dat er ‘tot de vijfhonderdste verjaardag van de verovering van Istanbul ook geen enkele Griek meer in Istanbul aanwezig mag zijn’.

Drie jaar na die verjaardag, in 1955, was het zover. Turkije was inmiddels onder druk van de Amerikaanse president Truman overgeschakeld op een meerpartijenstelsel. In de Tweede Wereldoorlog had president Inönü pas op het laatste moment gebogen voor de pleidooien van de geallieerden die Turkijes neutraliteit als pro-Duits beschouwden. Op 23 februari 1945 had Turkije eindelijk de oorlog verklaard aan Duitsland en Japan.

Tijdens de Potsdam Conferentie tussen Amerika, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie in de zomer van 1945, gaf Stalin toe aan een oud verlangen van zijn land en eiste grondgebied op in het oosten van Turkije. Ook wilde hij Sovjet-controle over de Bosporus en de Dardanellen, de zeestraten die de Zwarte Zee verbinden met de warme wateren van de Middellandse Zee. Inönü moest wel aan de bel trekken. Met succes: onmiddellijk wierp Amerika zich op als beschermheer en het oorlogsschip de Missouri zette koers naar Istanbul. Vanaf dat moment had Turkije een bijzondere relatie met de vs.

Turkije werd opgenomen in het Marshall-plan, want Amerika wilde een anticommunistisch bolwerk van het land maken. Maar als Turkije werkelijk in het westerse kamp wilde vertoeven, moest het de democratie invoeren. Zich niet realiserend dat hij een proces in gang zette dat zijn land afhankelijker dan ooit zou maken van de oude, christelijke vijand, stond Inönü toe dat Adnan Menderes, een conservatieve grootgrondbezitter, uit de Republikeinse Volkspartij stapte en in 1946 de Democratische Partij oprichtte.

Als reactie op de verstikkende dictatuur van Inönü tijdens de oorlogsjaren stemde de bevolking in 1950 massaal op Menderes. Men wilde, en kreeg in eerste instantie, vrijheid. In zijn visie op de minderheden verschilde Menderes echter niet van de republikeinen, zo bleek op 6 september 1955. Wel wat methode betreft.

Kleermaker Ali Rıza Ceyhan, Turk en net zo oud als de republiek, heeft er nog hartzeer van: ‘Het was verschrikkelijk. Van Taksim tot aan Tünel lagen de rollen stof uitgerold op straat, een halve meter dik. Alsof er een enorm bed uitgespreid was van dure, Europese stoffen.’

Ceyhan leerde zijn vak in Ankara met het maken van pakken voor parlementsleden. In 1950 trok hij naar Istanbul om zich in Beyoğlu tussen zijn Griekse en Armeense collega’s te vestigen. De weinige achterblijvers zijn nog steeds zijn beste vrienden, ook al is hij geen christen, maar moslim. Af en toe gaat hij op zondag naar de Armeense kerk om de hoek. ‘Eerlijk gezegd zijn hun diensten veel mooier dan de onze.’

Beyoğlu was destijds volgens hem het mooiste deel van de stad. ‘Zo keurig. Je kreeg een boete als je een sigaret op straat uittrapte. Je mocht geen vuil water op straat gooien. De mannen droegen stropdassen, de vrouwen handschoenen op zondag.’

Vijf jaar na zijn vestiging werd die orde wreed verstoord. ‘Benden klaplopers werden met vrachtwagens aangevoerd’, vertelt Ceyhan. ‘Ze gingen regelrecht op de panden van de christenen af alsof iemand ze de weg gewezen had. Ze gooiden alle ruiten in en haalden de kluizen leeg van de juweliers. Ze smeten de enige ijskast bij ons in de straat naar buiten.’ De kleermaker had de hele nacht in de deuropening gestaan van zijn zaak in de Balyozstraat. ‘Ik riep steeds: ik ben een moslim. Jullie kunnen mij niets doen!’

De hel was losgebroken in alle wijken waar christenen woonden. ‘We zagen ze aankomen, want we woonden hoog op de heuvel’, vertelt de Griekse Iphigenia, een hoedenmaakster die haar zaak heeft tegenover het stoffige atelier van Ceyhan. Ze was vijf toen haar moeder haar aan de hand nam om hun huis te ontvluchten. Dat werd geplunderd.

Maar er waren ook andere Turken: ‘De Turkse buurman nam ons op en gaf ons een bed.’

‘Waar is je vlag, je vlag’, schreeuwden de benden die ons de weg versperden, herinnert de Turkse toneelschrijver Refik Erduran zich. De ruit van het restaurant aan de Bosporus waar hij met zijn vriendin dineerde, werd ingegooid. Het stel vluchtte in zijn Chrysler richting Beyoğlu. Halverwege moest hij stoppen. ‘Er was een muur van mensen voor ons. Ik vergeet nooit al die gezichten om ons heen die tegen de ruiten plakten. Als iemand me eerder verteld had dat er in ons land zoveel schoften vol haat en vergif bestonden, had ik hem niet geloofd.’

In twee dagen tijd werden 5538 gebouwen van Grieken vernield, waarvan 3584 huizen en 73 kerken. Wonderbaarlijk genoeg kwamen er maar drie mensen om.

De Turken kijken nu beschaamd terug op de ‘Istanbulse Kristallnacht’. Achteraf is gebleken dat de regering-Menderes de rellen in scène heeft gezet. De Turkse geheime dienst liet een bom ontploffen in Atatürks geboortehuis in het Griekse Thessaloniki – verloren gegaan in de Balkanoorlogen. De Grieken kregen de schuld.

De reden voor een dergelijke provocatie vormde de toenemende spanning tussen de Turkse en Griekse gemeenschappen op Cyprus. Het eiland was in 1955 – alweer zo’n pijnlijke herinnering aan de teloorgang van het Osmaanse Rijk en de christelijke rol daarin – nog onder Britse heerschappij. Door Britse sluwheid had Turkije aan het einde van de Eerste Wereldoorlog de olievelden van Irak moeten laten schieten, maar Cyprus was, en is strategisch te belangrijk. Het werd in 1960 onafhankelijk. Menig Turk gelooft nog steeds dat Europa het eiland sindsdien onder controle van Griekenland wil brengen, om zo hun land te verzwakken.

Het spreekwoordelijke lesje van Menderes was slechts een voorproefje van wat de Grieken nog te wachten stond.

De tijd kan niet meer teruggedraaid worden. De Griekse wijk Tatavla in Istanbul heet sinds 1955 ‘Kurtuluş’, Bevrijding. Sommige Griekse huizen zijn ingepikt door de Turkse buren. Andere staan nog steeds leeg.

Een welkom bijverschijnsel van de uitbarsting van racisme was dat deze tijdelijk de aandacht afleidde van de financiële moeilijkheden waarmee Menderes te kampen had en die zijn ondergang zouden worden.

De conservatieve premier omarmde Amerika. Ook voor de financiers van zijn campagne, de industriële en agrarische elite, waren de kapitalistische Verenigde Staten een natuurlijke bondgenoot. Veel van zijn tegenstanders zijn echter nog altijd van mening dat hij zijn ziel verkocht, en die van zijn land.

Waar Menderes niet aan leek te denken was het feit dat twee derde van de Marshall-hulp uit een lening bestond die weer terugbetaald moest worden. Financiële onafhankelijkheid was, na de slechte ervaringen in de negentiende eeuw, een speerpunt voor de republiek. Maar er was geld nodig om de groei van de economie na de Tweede Wereldoorlog te financieren. Het lenen ging de regering steeds gemakkelijker af. Al in 1955 vormde de aflossing een kwart van de staatsuitgaven en had Ankara moeite om de Europese schuldeisers te sussen, net als in de nadagen van het Osmaanse Rijk. In 1958 riep Menderes voor het eerst de hulp in van het imf. In 1960 was de buitenlandse schuld opgelopen tot een kwart van het bruto nationaal product.

Adnan Menderes zou ervoor boeten met zijn leven. In 1960 werd hij afgezet na een militaire staatsgreep. Na een proces voor een militaire rechtbank stierf hij op 17 september 1961 aan de galg.

De grote zuivering

Een krachtiger signaal dan dat hadden de militairen niet kunnen geven om duidelijk te maken dat ze de zo zwaar bevochten idealen van hun geliefde Atatürk niet zomaar overboord lieten zetten. Het leger schaarde zich achter diens tweede man, Ismet Inönü, die na de val van Menderes wederom aan de macht kwam. Hij kweet zich met hernieuwde verbetenheid van de taak om de Turkse natiestaat te vormen.

Turken schetsen graag een rooskleurig beeld van hun eigen rol in het verleden. Wie niet? Zo spreken ze van de Pax Ottomanica, de vermeende vrede die heerste in het hele rijk zolang de Osmanen de baas waren. De vlam sloeg volgens hen pas in de pan toen de Europese machten stukken land begonnen af te knabbelen. Kijk maar naar Cyprus.

Daar was niets aan de hand tot Engeland het min of meer confisqueerde, in 1878. De Engelsen legden de eilandbewoners zware schattingen op, waartegen die herhaaldelijk in opstand kwamen. Om deze rebelse neigingen de kop in te drukken speelde het Engelse bewind de Turkssprekende moslims uit tegen de christelijke, Griekssprekende bevolking. Het politiekorps werd bijvoorbeeld alleen uit Turkssprekenden samengesteld en ingezet tegen de Griekssprekenden. Tegen de tijd dat Cyprus in 1960 onafhankelijk werd verklaard konden de twee gemeenschappen elkaars bloed wel drinken.

Dat deden ze drie jaar later. In december 1963 ontstonden er hevige gevechten op het eiland, toen de Grieks-Cyprioten de Turks-Cyprioten uit de regering zetten. De Grieks-Cyprioten wilden het eiland bij Griekenland inlijven. Ze begonnen alvast met een etnische zuivering, en verdreven de Turks-Cyprioten uit hun dorpen of vermoordden hen, met een droef hoogtepunt op kerstavond.

De Turkse kranten logen er niet om in hun reactie op dat drama. ‘De Grieken[3] zijn racist van top tot teen, stamgebonden, chauvinistische gedegenereerden. Water staat stil, zij nooit. Je mag geen seconde je nationale bewustzijn verliezen tegenover hen. Ze misleiden, stelen, bedriegen. En moorden als het zo uitkomt’, schreef de krant Tercüman (Vertolker). Son Havadis (Het Laatste Nieuws) waarschuwde: ‘Die schepsels die de hele geschiedenis niets anders hebben kunnen doen dan knecht spelen, dan werktuig van anderen zijn, en die plezier hebben in allerlei monsterlijkheden, moeten goed weten dat ze iedere moord die ze plegen dubbel en dwars zullen betalen.’

Betalen zouden de Grieken in Istanbul, hoezeer ze zich ook distantieerden van wat de Grieken op Cyprus aanrichtten. Op 16 maart 1964 verklaarde premier Inönü het verdrag ongeldig dat Grieken en Turken de vrijheid gaf te reizen, te werken en zich te vestigen in elkaars land. Inönü gaf Griekenland zes maanden de tijd om formeel te verklaren dat het Cyprus niet wilde inlijven. Zo niet, dan zouden alle Grieken die geen Turks paspoort hadden, Turkije moeten verlaten.

Maar al drie dagen na Inönü’s besluit brandden de Grieks-Cyprioten twee Turkse dorpen plat. De golf van verontwaardiging in Turkije sloeg om in wraakzucht. De Turkse overheid joeg in het steekspel om Cyprus dit keer geen ongeregelde benden de Griekse huizen in, maar hanteerde kille, bureaucratische maatregelen. Het lot van de Grieken in Istanbul was bezegeld.

Meteen werden alle onroerendgoedtransacties van etnische Grieken stopgezet. Er werd een onderzoek ingesteld naar hun eventuele belastingschulden. Op 6 april kondigde de regering de eenzijdige opheffing af van de visumvrijstelling voor Griekenland. Dat had een enorm effect. De meeste in Istanbul wonende Griekse staatsburgers waren net naar Griekenland gegaan om met hun familie Pasen te vieren. Niemand kon nog terugkomen.

De kranten berichtten over duizenden die in één klap van huis en haard beroofd waren. De visumplicht voor Grieken zou pas in 1985 weer opgeheven worden als – onbeantwoord – gebaar van goede wil.

De maatregel luidde het begin van de laatste, definitieve zuivering van Istanbul in, de enige plaats op Turks grondgebied waar in 1964 nog etnische Grieken woonden.

Een handvol welgestelde Griekse zakenlieden werd het land uitgezet op beschuldiging van het financieren van de Grieks-Cypriotische eoka-beweging die vocht voor aansluiting van het eiland bij Griekenland. De bannelingen mochten slechts twintig kilo bagage en tweehonderd Turkse lira, toen ongeveer vijfenveertig gulden, meenemen.

Kort daarop, toen eoka de Turks-Cyprioten in de stad Famagusta (Magosa) omsingelde en een embargo tegen hen afkondigde, werd weer een groep Istanbulse Grieken het land uitgezet. Toen de Grieks-Cypriotische president-bisschop Makarios een arrestatiebevel uitvaardigde tegen de Turks-Cypriotische verzetsleider Rauf Denktaş, moesten ineens drieduizend Grieken Turkije verlaten.

De lijsten zijn treurig: 16 kruideniers, 35 hemdenmakers, 108 kachelmakers, 14 obers, 108 timmermannen, 65 schoenmakers … kleine zelfstandigen die hun vakmanschap en het multiculturele karakter van de stad waarin ze eeuwenlang geleefd hadden met zich meenamen, maar wier plaats gretig door Turkse en Koerdische rivalen ingenomen werd. Steeds op beschuldiging van subversieve activiteiten, steeds met slechts 20 kilo bagage en 200 lira, soms binnen 24 uur, soms binnen 10 dagen of een maand, werden uiteindelijk volgens de officiële cijfers 12.500 Grieken het land uitgezet, veelal met hun (Grieks)-Turkse echtgenoten in het kielzog.

De status van het onroerend goed van de Grieken en dat van de weeromstuit eveneens emigrerende Armeniërs is nog steeds een bureaucratische kluwen vol slepende rechtszaken. Langzaam maar zeker eigent de Turkse overheid zich meer en meer gebouwen toe. Zo wordt de herinnering uitgewist aan het multiculturele verleden, ook al zijn de oprichters van de republiek daar zelf in opgegroeid.

Er is zelfs sprake van dat Mustafa Kemal Atatürk (1880-1938), zoon van een kleine Osmaanse ambtenaar in het kosmopolitische Thessaloniki, met zijn blauwe ogen en blonde haar deels van Albanese of Slavische afkomst was. Zelf ontkende hij dat stellig. Om zijnentwil werd de mythe in het leven geroepen dat lichte haren en ogen typisch zijn voor échte Turken.

[3] De schrijver gebruikt het woord Rum voor etnische Grieken op Turks grondgebied en Cyprus, in tegenstelling tot Yunan voor inwoners van Griekenland. Rum refereert aan Romeins: het Byzantijnse Rijk ontstond als het Oost-Romeinse Rijk.