Patti Smith

M-train

Uit het Engels vertaald door Ton Heuvelmans

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel M Train, verschenen bij Alfred A. Knopf

Oorspronkelijke tekst © Patti Smith, 2015

Nederlandse vertaling © Ton Heuvelmans en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Patti Smith

isbn 978 90 445 3523 5

nur 661

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

‘Het valt niet mee iets te schrijven over niets.’

Dat zei een cowboy toen ik net aan een droom begon. Hij had iets knaps en laconieks en leunde achterover op een klapstoel, zodat zijn stetson net de grijsbruine voorgevel van een verlaten kroeg raakte. Ik zeg ‘verlaten’ omdat er verder niets leek te zijn dan een antieke benzinepomp en een roestige trog die versierd was met een halssnoer van paardenvliegen, heen en weer zwevend boven het laatste restje stilstaand water. Er was ook niemand anders in de buurt, maar dat leek hij niet erg te vinden, hij trok de rand van zijn hoed nog dieper over zijn ogen en praatte door. Het was er een van het model ‘Silverbelly’, dat Lyndon Johnson altijd droeg.

‘Maar we houden vol’, vervolgde hij, terwijl hij allerlei soorten hoop koesterde ter vervanging van wat er vervlogen was, als een soort persoonlijke onthulling. Het is een verslaving, net als gokautomaten of een spelletje golf.

‘Het is veel gemakkelijker om te praten over niets’, zei ik.

Hoewel hij me niet straal negeerde, weigerde hij te reageren.

‘Nou ja, dat is mijn bescheiden mening.’

‘Je wilt er net de brui aan geven, je clubs de rivier in smijten, en dan kom je opeens op dreef, het balletje rolt recht in de hole, en jou is de zegepraal.’

Het zonlicht scheen in de gesp van zijn riem, en de lichtflits weerkaatste over de verlaten woestijnvlakte. Er klonk een schelle fluittoon, en toen ik een stap naar rechts zette, zag ik zijn schaduw, die vanuit een andere hoek een heleboel andere bedrieglijke spitsvondigheden afvuurde.

‘Ik ben hier eerder geweest, hè?’

Hij staarde zwijgend over de vlakte.

Klootzak, dacht ik, hij negeert me gewoon.

‘Hé,’ zei ik, ‘ik ben niet dood, hoor. Ik ben geen geest of zo, maar een mens van vlees en bloed.’

Hij haalde een notitieboekje uit zijn zak en begon te schrijven.

‘Je moet me in elk geval aankijken’, zei ik. ‘Uiteindelijk is dit mijn droom.’

Ik kwam dichterbij. Zo dichtbij dat ik kon zien wat hij opschreef. Op een lege bladzijde in het boekje zag ik plotseling drie woorden staan.

Nee, de mijne.

‘Wel verdomme’, mompelde ik. Ik hield een hand boven mijn ogen en staarde naar wat hij in de verte zag – stofwolken, dieplader, witte lucht – een heleboel niets dus.

‘De schrijver is een dirigent’, zei hij lijzig.

Ik liep weg en liet hem oreren over het grillige, kronkelige pad van de menselijke geest. Zijn woorden bleven even hangen en losten op toen ik mijn eigen gedachtegang volgde en volledig gekleed ontwaakte in mijn omgewoelde bed. Ik opende mijn ogen, stond op, strompelde de badkamer in en spatte met een snelle beweging koud water in mijn gezicht. Ik trok mijn laarzen aan, gaf de katten te eten, greep mijn wollen muts, trok mijn oude zwarte jas aan en begaf me op het bekende pad: de brede avenue over naar Bedford Street, naar een cafeetje in Greenwich Village.

#

[foto][ref1]

Café ’Ino

Café ’Ino

Café ’Ino

Vier draaiende plafondventilatoren.

Café ’Ino is verlaten, op de Mexicaanse kok na en een joch dat Zak heet en me mijn gebruikelijke maaltijd van bruine toast, een schaaltje olijfolie en zwarte koffie serveert. Ik zit ineengedoken in mijn hoekje, met mijn jas aan en muts op. Het is negen uur ’s ochtends. Ik ben de eerste klant. Bedford Street terwijl de stad ontwaakt. Mijn tafeltje, tussen de koffiemachine en het raam, geeft me een gevoel van privacy; ik kan me er terugtrekken in mijn eigen sfeertje.

Eind november. Het is fris in het kleine café. Waarom draaien die ventilatoren dan? Als ik er lang genoeg naar tuur, gaat mijn geest misschien ook draaien.

Het valt niet mee iets te schrijven over niets.

Ik hoor de trage, lijzige en autoritaire stem van de cowboy. Ik schrijf zijn woorden op mijn servetje. Hoe kan iemand je zo ergeren in je droom en dan ook nog het lef hebben om door te zeuren? Ik heb de neiging om hem tegen te spreken, niet met een kort weerwoord, maar met actie. Ik kijk naar mijn handen. Ik weet zeker dat ik eindeloos zou kunnen schrijven over niets. Als ik maar niets te zeggen had.

Na een poosje zet Zak een verse kop koffie voor me neer.

‘Dit is de laatste keer dat ik je bedien’, zegt hij plechtig.

Hij zet de beste koffie van de hele buurt, dus reageer ik teleurgesteld.

‘Hoezo? Ga je ergens anders heen?’

‘Ik open een strandcafé aan de boardwalk in Rockaway Beach.’

‘Een strandcafé? Toe maar, zeg, een strandcafé!’

Ik strek mijn benen en kijk toe terwijl Zak zijn ochtendtaken verricht. Hij kan niet weten dat ik ook ooit gedroomd heb van een eigen café. Het is waarschijnlijk begonnen toen ik las over het caféleven van de beatniks, surrealisten en symbolistische Franse dichters. Waar ik opgegroeid ben, waren geen cafés, maar ze bestonden wel in mijn boeken en speelden een belangrijke rol in mijn dagdromen. In 1965 was ik vanuit South Jersey naar New York gekomen om wat rond te kijken, en niets leek romantischer dan gedichten zitten schrijven in een café in Greenwich Village. Ik raapte mijn moed bij elkaar en betrad uiteindelijk Caffè Dante in MacDougal Street. Ik had geen geld voor een maaltijd, dus dronk ik alleen koffie, maar niemand leek zich daar druk om te maken. De muren waren bedekt met muurschilderingen van Florence en taferelen uit De goddelijke komedie. Die taferelen zijn tot op vandaag nog steeds verkleurd door de sigarettenrook van decennia.

In 1973 betrok ik in dezelfde straat een frisse, witgekalkte kamer met een klein keukentje, twee straten verwijderd van Caffè Dante. Ik kon ’s nachts door het raam naar buiten kruipen en zittend op de brandtrap getuige zijn van wat er in The Kettle of Fish gebeurde, een van de kroegen waar Jack Kerouac vaak kwam. Er was een kraampje om de hoek in Bleecker Street waar een jonge Marokkaan verse broodjes, gepekelde ansjovis en bosjes verse munt verkocht. Ik stond vroeg op om boodschappen te doen. Ik schonk kokend water in een theepot vol munt en dronk de hele middag thee, rookte zo nu en dan een joint en las verhalen van Mohammed Mrabet en Isabelle Eberhardt.

Café ’Ino bestond toen nog niet. In Caffè Dante ging ik bij een laag raam zitten dat uitzag op een hoek van een steeg en las Het strandcafé van Mrabet. Driss, een jonge visboer, ontmoet een teruggetrokken, onsympathieke oude kerel die een zogenaamd café heeft met maar één tafeltje en één stoel aan de rotsachtige kust vlak bij Tanger. De langzaam veranderende sfeer in en om het café boeide me zo dat ik niets liever zou willen dan erin wonen. Net als Driss droomde ik ervan zelf een zaak te openen. Ik dacht er zo sterk aan dat ik er in gedachten zó naar binnen kon lopen; Café Nerval, een klein toevluchtsoord waar dichters en reizigers een simpel onderkomen zouden vinden.

Ik stelde me Perzische tapijten voor op brede plankenvloeren, twee lange houten tafels met banken, een paar kleinere tafeltjes en een broodoven. Elke ochtend zou ik de tafels inwrijven met geurige thee, zoals ze dat doen in Chinatown. Geen muziek, geen menu’s. Gewoon stilte, zwarte koffie, olijfolie, verse munt, bruinbrood. Foto’s aan de muur: een melancholiek portret van de dichter naar wie het café is genoemd en een kleinere afbeelding van de trieste dichter Paul Verlaine in zijn overjas, ineengedoken achter een glas absint.

In 1978 had ik plotseling wat geld waarmee ik een aanbetaling kon doen op de huur van een gebouwtje van één verdieping in East Tenth Street. Er had ooit een schoonheidssalon in gezeten, maar stond nu leeg, op drie witte plafondventilatoren en een paar klapstoelen na. Mijn broer Todd leidde de restauratie, we kalkten de muren wit en zetten de houten vloeren in de was. Door twee brede dakramen stroomde het licht de ruimte binnen. Daaronder zat ik een paar dagen aan een kaarttafeltje koffie te drinken en mijn volgende stappen te plannen. Ik had geld nodig voor een nieuw toilet, een koffiemachine en meters witte katoen om gordijnen van te maken. Praktische zaken die meestal verdwenen in de muziek van mijn verbeelding.

Uiteindelijk moest ik mijn café toch verlaten. Twee jaar eerder had ik in Detroit de muzikant Fred ‘Sonic’ Smith ontmoet. Het was een onverwachte ontmoeting die langzaam de loop van mijn leven veranderde. Alles van mij was doortrokken van mijn verlangen naar hem: mijn gedichten, mijn songs, mijn hart. We leidden een parallel bestaan, reisden heen en weer tussen New York en Detroit, korte samenkomsten die altijd eindigden in een hartverscheurende scheiding. Net toen ik overwoog waar de gootsteen en koffiemachine moesten komen, smeekte Fred me om bij hem te komen wonen in Detroit. Niets leek belangrijker dan me bij mijn grote liefde te voegen voor wie het lot me had voorbestemd. Zonder enige aarzeling nam ik afscheid van New York en de ambities die het me leek te bieden. Ik pakte het meest noodzakelijke in en liet de rest achter, waaronder mijn aanbetaling en mijn café. Het kon me niets schelen. Ik nam genoegen met de eenzame uren die ik koffiedrinkend had doorgebracht aan het kaarttafeltje in het stralende licht van mijn cafédroom.

Een paar maanden voordat we één jaar getrouwd waren, zei Fred dat hij me overal mee naartoe zou nemen, waarheen ik maar wilde, als ik beloofde hem daarna een kind te schenken. Zonder aarzeling koos ik Saint-Laurent-du-Maroni, een grensplaatsje in het noordwesten van Frans-Guyana aan de noordelijke Atlantische kust van Zuid-Amerika. Ik wilde al heel lang de overblijfselen zien van de Franse strafkolonie waar geharde misdadigers ooit naartoe waren verbannen voordat ze overgeplaatst werden naar Duivelseiland. In Dagboek van de dief had Jean Genet met devote empathie geschreven over Saint-Laurent als gewijde grond en over de gevangenen die er waren vastgezet. In zijn Dagboek schrijft hij over de hiërarchie binnen een onschendbare misdadigheid, een mannelijke heiligheid die tot grote bloei kwam in dat afschuwelijke oord in Frans-Guyana. Hij had het traject ernaartoe afgelegd – kruimeldief, tuchtschool – en drie keer verloren; maar na zijn veroordeling werd de gevangenis, waar hij zo veel eerbied voor had en die alom als onmenselijk werd beschouwd, gesloten, waarna de laatste nog levende gevangenen terugkeerden naar Frankrijk. Genet zat zijn gevangenschap uit in Fresnes en betreurde bitter dat hij nooit de grandeur zou bereiken waarnaar hij zo had verlangd. Hij was een gebroken man toen hij schreef: ‘Ik ben beroofd van mijn eerloosheid.’

Genet werd te laat gevangengezet om deel te kunnen uitmaken van de broederschap die hij had vereeuwigd in zijn oeuvre. Hij moest buiten de gevangenismuren blijven, zoals het manke jongetje in Hamelen dat de toegang tot het kinderparadijs werd ontzegd omdat het te laat kwam en de deuren al gesloten waren.

Op zijn zeventigste was zijn gezondheid kennelijk zo slecht dat hij er waarschijnlijk zelf nooit meer heen zou gaan. Ik stelde me voor dat ik aarde en stenen voor hem mee zou brengen uit Guyana. Hoewel Fred vaak moest lachen om mijn wereldvreemde plannen, leek hij dit voornemen serieus te nemen en stemde er zonder bezwaar mee in. Ik schreef een brief aan William Burroughs, die ik al sinds mijn twintigste kende. William, die Genet persoonlijk had gekend en net zo’n romantisch gevoelsmens was, beloofde me te helpen de stenen op het juiste moment te bezorgen.

[foto][ref2]

Fred, de rivier de Marowijne

Fred en ik bereidden onze reis voor in de openbare bibliotheek van Detroit, waar we de geschiedenis bestudeerden van Suriname en Frans-Guyana. We verheugden ons erop een plek te verkennen waar we geen van beiden eerder waren geweest, en we planden de eerste etappes van onze reis: een commerciële vlucht naar Miami, daarna met een plaatselijke maatschappij via Barbados, Grenada en Haïti naar Suriname. In Suriname zouden we naar een plaatsje aan de rivier de Marowijne, ergens buiten de hoofdstad, moeten reizen en daar een boot moeten huren om de Marowijne over te steken naar Frans-Guyana. We planden onze reis tot in de nachtelijke uurtjes. Fred kocht kaarten, kakikleding, reischeques en een kompas. Hij knipte zijn lange, sluike haar kort en kocht een Frans woordenboek. Als hij eenmaal een idee omarmd had, bestudeerde hij er alle mogelijke aspecten van. Maar Genet las hij niet. Dat liet hij aan mij over.

[foto][ref3]

Gids, de rivier de Marowijne (Fred Smith)

Fred en ik vlogen op een zondag naar Miami en logeerden twee nachten in een motel dat Mr. Tony’s heette. Er was een klein zwart-wit-tv’tje aan het lage plafond vastgeschroefd, dat werkte als je er kwartjes in stopte. We aten rode bonen en gele rijst in Little Havana en brachten een bezoek aan Crocodile World. Tijdens het korte verblijf konden we wennen aan de extreme hitte die ons te wachten stond. Onze reis duurde eindeloos omdat alle passagiers in Grenada en Haïti moesten uitstappen terwijl in het ruim werd gezocht naar smokkelwaar. Uiteindelijk landden we tegen de ochtend in Suriname, waar een groepje jonge militairen met automatische wapens ons opwachtte en begeleidde naar een bus die ons naar een van staatswege voorgeschreven hotel bracht. Het was vlak voor de eerste verjaardag van de militaire staatsgreep die op 25 februari 1980 de democratisch gekozen regering omver had geworpen. De herdenking was slechts een paar dagen vóór onze trouwdag. We waren de enige Amerikanen, en ze verzekerden ons dat we onder hun bescherming stonden.

Na een paar dagen te hebben doorgebracht in de verzengende hitte van de hoofdstad Paramaribo, bracht een gids ons honderdvijftig kilometer verderop naar het plaatsje Albina op de westelijke oever van de grensrivier met Frans-Guyana. Tegen de roze hemel lichtten bliksemschichten op. Onze gids vond een jongen die ons de Marowijne wilde overzetten in een prauw, een soort lange, uitgehouwen boomstamkano. Omdat we verstandig hadden gepakt, was onze bagage vrij gemakkelijk te vervoeren. We vertrokken met motregen, die vrij snel overging in een tropische stortbui. De jongen gaf me een paraplu en waarschuwde ons dat we vanuit de houten kano onze handen niet in het water moesten steken. Plotseling viel het me op dat het in de rivier krioelde van kleine zwarte visjes. Piranha’s! Hij moest lachen en ik trok snel mijn hand terug.

Ongeveer een uur later zette de jongen ons af aan een modderige oever. Hij trok zijn prauw aan land en ging bij een paar arbeiders staan die stonden te schuilen onder een zwart dekzeil dat tussen vier houten palen was gespannen. Ze leken geamuseerd door onze kortstondige verwarring en wezen in de richting van de hoofdweg. Terwijl we een spekgladde helling opklauterden, werden de calypsoklanken van Mighty Swallows ‘Soca Dance’ uit een gettoblaster bijna helemaal overstemd door de aanhoudende regen. Totaal doorweekt zwierven we door het verlaten stadje en zochten uiteindelijk onze toevlucht in wat de enige plaatselijke kroeg leek te zijn. De barkeeper schonk koffie voor me in, en Fred bestelde een biertje. Er zaten twee mannen calvados te drinken. De middag gleed voorbij terwijl ik een aantal koppen koffie dronk en Fred in een mengelmoesje van Frans en Engels in gesprek was met een kerel met een gelooide huid die ergens vlakbij een schildpaddenreservaat runde. Toen de regen minder werd, bood de eigenaar van het plaatselijke hotel ons zijn diensten aan. Daarna verscheen een jongere, knorrige versie van de man die onze bagage meenam. We volgden hem een helling af over een modderig pad naar ons nieuwe logeeradres. We hadden niets gereserveerd, maar toch wachtte er een kamer op ons.

Hôtel Galibi was spartaans maar comfortabel. Op de ladekast stonden een flesje verdunde cognac en twee plastic bekertjes. We vielen uitgeput in slaap terwijl de regen weer in kracht toenam en genadeloos op het golfplaten dak roffelde. Toen we wakker werden, stonden er kommen koffie op ons te wachten. De ochtendzon scheen krachtig. Ik hing onze kleren te drogen op de binnenplaats. Een kleine kameleon nam langzaam de kakikleur van Freds shirt aan. Ik legde de inhoud van onze zakken op een tafeltje: een verlepte landkaart, doorweekte bonnetjes, in stukken gesneden vruchten, Freds alom tegenwoordige plectrums.

[foto][ref4]

Quartier Disciplinaire (Fred Smith)

[foto][ref5]

Tralies, verzamelcel

Rond het middaguur bracht een bouwvakker ons naar de ruïne van de Saint-Laurentgevangenis. Er liepen een paar kippen te scharrelen in het zand, er lag een fiets, maar er was geen mens te zien. Onze chauffeur ging ons voor door een lage stenen poort en verdween plotseling. Het complex ademde de sfeer van een op tragische wijze ter ziele gegane industriestad, waar zielen begraven lagen en de bijbehorende omhulsels verscheept waren naar Duivelseiland. Fred en ik liepen rond in een alchemistische stilte en zorgden ervoor de aanwezige geesten niet te storen.

Op zoek naar de juiste stenen betrad ik de verlaten cellen en bestudeerde de verbleekte graffiti die als tatoeages de muren sierden. Behaarde ballen, gevleugelde pikken, de belangrijkste organen van de engelen van Genet. Niet hier, dacht ik, nog niet. Ik ging op zoek naar Fred. Tussen het hoge gras en de verwilderde palmbomen had hij een kleine begraafplaats ontdekt. Ik zag hem staan bij een grafsteen met de tekst: Jongen je moeder bidt voor je. Hij bleef er lange tijd bij staan, omhoogturend naar de lucht. Ik liet hem alleen, doorzocht de gebouwen en besloot ten slotte wat stenen op te rapen van de aarden vloer in een verzamelcel. De ruimte was vochtig en zo groot als een kleine vliegtuighangar. In de muren zaten zware roestige kettingen verankerd, waar smalle lichtstralen op vielen. Toch hing er nog steeds een geur van leven: mest, aarde en allerlei rondkruipende insecten.

Ik groef een paar centimeter diep naar stenen die wellicht de grond in waren gedrukt door de eeltige voetzolen van de gevangenen of de laarzen van de bewakers. Ik koos er vijf uit, stopte die in een grote lucifersdoos van het merk Gitanes en liet de aardkluiten eraan zitten. Fred bood me zijn zakdoek aan om het zand van mijn handen te vegen, klopte die uit en knoopte er een zakje van voor het lucifersdoosje. Hij legde het zakje in mijn handen, de eerste stap naar de handen van Genet.

We bleven niet lang in Saint-Laurent. We liepen in de richting van de zee, maar de toegang tot het schildpaddenreservaat was verboden omdat de schildpadden aan het paaien waren. Fred bracht veel tijd door in een kroeg, waar hij praatte met de mannen. Ondanks de hitte droeg Fred een overhemd en een stropdas. De mannen leken hem te respecteren en benaderden hem zonder enige ironie. Dat soort effect had hij op andere mannen. Ik zat buiten tevreden op een krat en keek uit over een lege straat die ik nooit eerder had gezien en waarschijnlijk ook nooit meer zou zien. Ooit marcheerden de gevangenen door deze zelfde straat. Ik sloot mijn ogen en zag ze voor me, hoe ze de kettingen achter zich aan sleepten in de zinderende hitte, een gruwelijk vermaak voor de weinige bewoners van een stoffig, verlaten plaatsje.

Onderweg van de kroeg naar het hotel kwamen we geen honden, geen spelende kinderen en geen vrouwen tegen. Ik liet me niet vaak buiten zien. Zo nu en dan zag ik het kamermeisje, blootsvoets en met lang, donker haar, door het hotel dribbelen. Ze glimlachte en gebaarde, maar sprak geen woord Engels. Ze was voortdurend in beweging, hield onze kamer schoon, haalde onze kleren van de binnenplaats, waste en streek ze. Als dank gaf ik haar een van mijn armbandjes, een gouden kettinkje met een klavertjevier, dat ik bij ons vertrek om haar pols zag hangen.

Er reden geen treinen in Frans-Guyana, er was zelfs helemaal geen spoornet. De man van de kroeg had een chauffeur voor ons geregeld die zich gedroeg als een figurant uit The Harder They Come. Hij had een pet schuin op zijn hoofd en droeg een donkere vliegeniersbril en een shirt met luipaardprint. We spraken een prijs af en hij zou ons de 268 kilometer naar Cayenne rijden. Hij reed in een gedeukte bruine Peugeot en drong erop aan dat we onze bagage bij hem op de voorbank moesten zetten omdat er altijd kippen werden vervoerd in de kofferbak. We reden over de Route National in hevige regenbuien, zo nu en dan onderbroken door een flauw zonnetje, en luisterden naar reggaemuziek via een krakende radiozender. Toen er geen bereik meer was, zette de bestuurder een cassettebandje op van een band die Queen Cement heette.

Zo nu en dan knoopte ik de zakdoek los om naar de lucifersdoos van Gitanes te kijken, met zijn silhouet van een dansende zigeunerin met tamboerijn in een draaikolk van diepblauwe rook. Maar ik maakte hem niet open. Ik stelde me het korte maar triomfantelijke moment voor waarop ik de stenen aan Genet zou geven. Fred hield mijn hand vast terwijl we zwijgend door dichte bossen reden en kleine, gezette indianen met brede schouders passeerden die leguanen dwars op hun hoofd lieten balanceren. We reisden door kleine dorpen zoals Tonate, met een paar huizen en een kruisbeeld van een meter tachtig hoog. We vroegen de bestuurder om even te stoppen. Hij controleerde zijn banden. Fred nam een foto van het plaatsnaambord waarop stond: Tonate. Bevolking 9, en ik deed een schietgebedje.

We werden niet gedreven door speciale verlangens of verwachtingen. Onze primaire missie was volbracht, we hadden geen ultieme bestemming en nergens hotels gereserveerd; we waren vrij. Maar toen we Kourou naderden, voelden we dat de stemming veranderde. We betraden een militaire zone en kwamen bij een controlepost. Het legitimatiebewijs van de chauffeur werd bestudeerd en we kregen het bevel uit de auto te stappen. Twee militairen doorzochten de voor- en achterbank en vonden een stiletto met een kapotte veer in het handschoenenvakje. Dat lijkt me geen ramp, dacht ik, maar toen ze op het kofferdeksel begonnen te beuken, raakte onze bestuurder zichtbaar geagiteerd. Dode kippen? Drugs misschien? Ze liepen om de auto heen en vroegen hem om de sleutels. Hij gooide ze in een ondiep ravijn en ging er als een haas vandoor, maar even verderop werd hij tegen de grond gewerkt. Ik wierp een zijdelingse blik op Fred. Fred was in zijn jongere jaren in aanraking geweest met de politie en sindsdien altijd op zijn hoede voor de autoriteiten. Hij verried geen enkele emotie en ik volgde zijn voorbeeld.

[foto][ref6]

De rivier de Cayenne

Ze deden het kofferdeksel open. In de kofferruimte lag een man. Hij was begin dertig en lag opgerold als een slak in een roestig slakkenhuis. Hij reageerde doodsbang toen ze met hun geweren in hem porden en hem bevalen uit te stappen. We werden allemaal naar het politiebureau gebracht, naar verschillende vertrekken, en ondervraagd in het Frans. Mijn Frans was goed genoeg om hun eenvoudigste vragen te beantwoorden, en Fred, die in een ander vertrek zat, converseerde in hakkelend caféfrans. Toen verscheen plotseling de commandant. Hij was fors gebouwd en had donkere, bedroefde ogen en een enorme snor, die zijn zongebruinde, door zorgen geteisterde gezicht domineerde. Fred probeerde de situatie in te schatten. Ik nam de rol aan van de volgzame vrouw, want deze obscure uithoek van het Vreemdelingenlegioen was overduidelijk een mannenwereld. Ik keek zwijgend toe terwijl de menselijke contrabande ontkleed en geketend werd afgevoerd. Fred moest zich melden in het kantoor van de commandant. Hij draaide zich om en keek me aan. Kalm blijven, was de boodschap die zijn lichtblauwe ogen me toezonden.

Een militair bracht onze bagage binnen en een andere, met witte handschoenen aan, doorzocht onze spullen. Ik zat daar met het zakdoektasje in mijn handen. Ik was opgelucht dat ik het niet hoefde in te leveren, want als voorwerp was het me al bijna net zo dierbaar als mijn trouwring. Ik voelde geen enkel gevaar, maar dwong mezelf niettemin mijn mond te houden. Een ondervrager bracht me een kop zwarte koffie op een ovaal dienblad dat was ingelegd met een blauwe vlinder, waarna hij het kantoor van de commandant binnenging. Ik zag Freds profiel. Na een poosje kwamen ze gedrieën naar buiten. Ze leken in opgewekte stemming. De commandant gaf Fred een mannelijke omhelzing, waarna we naar een particuliere auto werden gebracht. We zeiden geen van beiden een woord tijdens de rit naar de hoofdstad Cayenne, dat aan de oevers en monding van de gelijknamige rivier lag. Ons eindpunt was aan de voet van een heuvel, waar we werden afgezet. Daarboven ergens, gebaarde hij, en we liepen met onze bagage de stenen trappen op naar een pad dat leidde naar onze volgende verblijfplaats.

‘Waar hadden jullie het allemaal over?’ vroeg ik.

‘Dat weet ik eigenlijk niet precies, hij sprak alleen maar Frans.’

‘Hoe communiceerden jullie dan?’

‘Met cognac.’

Fred leek in gedachten verzonken.

‘Ik weet dat je je zorgen maakt om het lot van de bestuurder,’ zei hij, ‘maar daar hebben wij geen zeggenschap over. Hij heeft ons in gevaar gebracht, en uiteindelijk maakte ik me alleen zorgen om jou.’

‘O, maar ik was niet bang, hoor.’

‘Precies,’ zei hij, ‘daar maakte ik me dus zorgen over.’

[foto][ref7]

Visa-foto

Het hotel beviel ons prima. We dronken Franse cognac uit een papieren zak en sliepen onder dikke lagen muskietennet. Er zat geen glas in de ramen van ons hotel en ook niet in die van de huizen beneden. Geen airco, alleen maar de wind en zo nu en dan een regenbui die verlichting brachten voor de hitte en het stof. We luisterden naar de Coltrane-achtige saxofoongeluiden die overal opklonken uit de betonnen flats. ’s Ochtends verkenden we Cayenne. Het stadsplein leek op een trapezium, geplaveid met zwarte en witte tegels en omzoomd met hoge palmbomen. Het was carnavalstijd, waarvan we niet op hoogte waren, en de stad was vrijwel verlaten. Het stadhuis, een witgekalkt negentiende-eeuws gebouw in Franse koloniale stijl, was gesloten voor de duur van het feest. Onze aandacht werd getrokken door een ogenschijnlijk verlaten kerk. Nadat we het hek open hadden gedaan, zaten onze handen onder het roest. We stopten muntgeld in een oud Savarinkoffieblik, met het opschrift uw koffie nóg koffiër, dat als collectebus bij de ingang stond. Stofdeeltjes zweefden in lichtstralen en vormden een krans boven het hoofd van een glimmende, gipsen engel; heiligenbeelden vastgeklemd tussen gevallen puin, onherkenbaar gemaakt door dikke lagen donkere lak.

[foto][ref8]

Visa-foto

Alles leek in slowmotion te gaan. Hoewel we vreemden waren, konden we ongemerkt rondlopen. Mannen kibbelden over de prijs van een leguaan die met zijn lange staart sloeg. Overvolle veerponten vertrokken naar Duivelseiland. Calypsomuziek klonk uit een reusachtige geluidsinstallatie in de vorm van een gordeldier. Er stonden een paar souvenirkraampjes met allemaal dezelfde spullen: dunne, rode dekens gemaakt in China en staalblauwe regenjassen. Maar er waren vooral veel aanstekers, allerlei soorten aanstekers met afbeeldingen van papagaaien, ruimteschepen en soldaten uit het Vreemdelingenlegioen. Er viel niet veel te beleven, en we dachten erover een visum aan te vragen voor Brazilië, nadat we pasfoto’s hadden laten maken door een geheimzinnige Chinees die Doctor Lam heette. Zijn atelier stond vol grootformaat camera’s, kapotte statieven en rijen geneeskrachtige kruiden in grote glazen potten. We haalden onze pasfoto’s op, maar besloten als betoverd tot onze huwelijksdag in Cayenne te blijven.

Op de laatste zondag van onze reis werd het einde van het carnaval gevierd door vrouwen in felgekleurde jurken en mannen met hoge hoeden op. We liepen achter de geïmproviseerde optocht aan en kwamen zo in Rémire-Montjoly, een gemeenschap ten zuidoosten van de stad. Daar verspreidden de feestvierders zich. Rémire was vrijwel onbewoond, en Fred en ik waren stomverbaasd door de eindeloos lange lege stranden. Het was een volmaakte dag voor ons huwelijksfeest, en dit leek me een uitgelezen plek voor een strandcafé. Fred liep voor me uit, hij floot naar een zwarte hond die een eindje verderop liep. Zijn baas was in geen velden of wegen te bekennen. Fred gooide een stok in het water en de hond bracht hem terug. Ik knielde in het zand en tekende met mijn vinger de omtrek van een denkbeeldig café.

Een afrollend klosje garen, duistere beelden, een glas thee, een opengeslagen dagboek en een ronde metalen tafel, in evenwicht gebracht met een leeg lucifermapje. Cafés. Le Rouquet in Parijs, Coffeeshop Bluebird in Amsterdam, Ice Café in Sydney, Wow Cafe op Point Loma, Café Aquí in Tucson, Caffe Trieste in North Beach, Caffé del Professore in Napels, Café Uroxen in Uppsala, Lula Cafe op Logan Square en Café Zoo op het station van Berlijn.

De cafés die alleen in mijn dromen bestaan, de cafés die ik nooit zal kennen. Alsof hij gedachten kan lezen, brengt Zak me zwijgend een nieuwe kop koffie.

‘Wanneer gaat je café open?’ vraag ik.

‘Als het weer omslaat, hopelijk begin voorjaar. Ik en een paar vrienden. We hebben nog wat kapitaal nodig om spullen te kopen.’

Ik vraag hoeveel en bied aan om in zijn zaak te investeren.

‘Weet je het zeker?’ vraagt hij enigszins verbaasd, want we kennen elkaar nauwelijks, eigenlijk alleen van ons dagelijkse koffieritueel.

‘Ja, natuurlijk. Ik heb zelf ook ooit het plan gehad om een café te beginnen.’

‘Dan krijg je de rest van je leven gratis koffie.’

‘Deo volente’, zeg ik.

Ik zit achter de weergaloze koffie van Zak. Boven me draaien de ventilatoren, alsof het de vier windstreken van een draaiende windvaan zijn. Windvlagen, koude regen of dreigende regen; een duister opdoemend continuüm van onheilszwangere wolken die mijn hele wezen op subtiele wijze doordringen tot in al mijn poriën. Zonder het te merken glijd ik af in een lichte maar onmiskenbare toestand van onbehagen. Geen depressie, eerder een fascinatie voor melancholie, waarmee ik speel in mijn handen alsof het een kleine planeet is, met schaduwrijke streken, ongelooflijk blauw.

#

[foto][ref9]

De stoel van Roberto Bolaño, Blanes, Spanje