Chinua Achebe

Een jeugd onder Britse protectie

Essays

Vertaald uit het Engels door Hanneke Nutbey

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel The Education of a British-Protected Child, verschenen bij Alfred A. Knopf

Oorspronkelijke tekst © Chinua Achebe, 2009. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Hanneke Nutbey en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Steve Pyke, courtesy The New Yorker

isbn 978 90 445 3526 6

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

De opvoeding van een Brits-geprotegeerd kind

De titel die ik gekozen heb voor deze bespiegelingen zal niet iedereen meteen duidelijk zijn en vraagt, ook al is hij al vrij lang, om enige tekst en uitleg van mij. Maar voordat ik u die ga geven, wil ik eerst iets kwijt over een zaak waarover ik me ernstiger zorgen maak: de inhoud ervan.

Ik hoop niet dat u verwacht het werk van een wetenschapper voorgeschoteld te krijgen. Toen mij gevraagd werd een lezing te komen geven aan de universiteit van Cambridge heb ik mezelf voorgehouden: als zíj in jou zo nodig een geleerde willen zien, dan moet je er maar van uitgaan dat je dat ook bent. Ik vertel u dit zo up front, zoals de Amerikanen zouden zeggen, omdat ik u van meet af aan duidelijk wil maken hoe de vork in de steel zit voor het geval er sprake mocht zijn van een vergissing.

Hoewel een geslaagde lezing mij veel liever is dan de voldoening vrijuit te gaan in geval van een debacle, moet mij toch van het hart dat dit laatste, hoe triest ook, een mooi staaltje van ultieme rechtvaardigheid zou zijn. U moet namelijk weten dat Cambridge mij veertig jaar geleden de kans ontnomen heeft een echte wetenschapper te worden door mij af te wijzen voor Trinity College, waar ik probeerde binnen te komen met een graad van de nieuwe universiteit van Ibadan op zak. Mijn lector en sponsor uit Ibadan – een zekere James Welch, op wie ik later nog terugkom – was zelf een Cambridge-man. Maar goed, toen ben ik thuisgebleven en schrijver geworden. Ware het anders gegaan, dames en heren, dan zou ik u nu inderdaad een wetenschappelijke verhandeling hebben voorgeschoteld in plaats van een impressionistisch verhaal over een jongen die opgroeide in Brits-koloniaal Nigeria.

U ziet, er is niets wat zo gemakkelijk uitbot of zo weelderig tiert in de aarde van de koloniale rede als wederzijdse beschuldigingen. Als ik schrijver word in plaats van geleerde moet ik daar toch iemand de schuld van kunnen geven. Maar zelfs in dit soort netelige kwesties worden voorouderlijke gemaskerde geesten gerespecteerd en gevrijwaard van misbruik.

In 1957, drie jaar nadat ik afgewezen werd voor Cambridge, greep ik mijn eerste kans aan om Nigeria te verlaten voor een korte opleiding aan de bbc-kaderopleiding in Londen. Ik vroeg mijn eerste paspoort aan en zag dat ik daarin werd aangeduid als een ‘Brits-geprotegeerd persoon’, een benaming die ik tot dan toe nog nooit was tegengekomen! Ik moest nog drie jaar wachten, tot de onafhankelijkheid van Nigeria in 1960, voordat er een einde kwam aan die nogal arbitraire protectie.

Ik ga ervan uit dat niemand zit te wachten op het zoveelste relaas over de voors en tegens van een koloniaal bewind. Van mij zou u trouwens niets dan tegens te horen krijgen. Daarom wil ik mij een luxe permitteren die de hedendaagse cultuur van onze wereld slechts zelden toestaat – een kijk op de gebeurtenissen, niet vanuit de voorhoede, noch vanuit de achterhoede, maar vanuit het middenveld.

Aan dat middenveld valt natuurlijk de minste eer te behalen. Het is glansloos, weinig dramatisch en niet spectaculair. En toch heeft mijn traditionele Igbo-cultuur, die mij op het uur van haar ondergang zogenaamd in een biezen mandje achterliet in het water van de Nijl, maar die mij vanuit haar schuilplaats angstvallig in de gaten hield en zich uiteindelijk in dienst wist te manoeuvreren van de dochter van de farao om in het vreemde paleis voor mij te zorgen, ja, die cultuur heeft mij een kinderversje geleerd waarin het middelste kind bezongen wordt als het gelukkigste:

Obu-uzo anya na-afu mmo

Ono-na-etiti ololo nwa

Okpe-azu aka iko

Het voorste, wiens oog geesten ontmoet

Het middelste, het gelukskind met de bolle wangen

Het achterste met de verdraaide vingers

Waarom noemen de Igbo de middenpositie gelukkig? Wat maakt deze tot zo’n begerenswaardige plek? Of liever gezegd, wat voor ongeluk sluit die buiten? Het antwoord is, dunkt me, fanatisme. De dreiging van Eén Weg, Eén Waarheid, Eén Leven. De Verschrikking die volstrekt alleen leeft. Zo alleen, dat de Igbo haar Ajo-ife-na-onu-oto noemen: Slecht Ding en Blote Hals. Stelt u zich dit ding eens voor, als u kunt, zo alleen, zo ontzettend gruwelijk dat het niet eens gezelschap krijgt van een halsketting. De voorkeur van de Igbo gaat dus niet uit naar individualiteit maar naar dualiteit. Daar Waar Iets Staat, Zal Iets Anders Naast Gaan Staan.

Het middenveld is het begin noch het einde der dingen; het kent een toekomst om op af te koersen en een verleden om op terug te vallen; het is het honk van twijfel en besluiteloosheid, van de bereidheid iets te geloven, van fantasie, van speelsheid, van het onvoorspelbare, van ironie. Ik zal u een korte schets geven van het Igbo-volk.

Als de Igbo een meningsverschil hebben, vinden zij het belangrijker om snel de vrede te herstellen dan om vast te stellen wie er gelijk heeft. In Ogidi, de stad waar ik vandaan kom, hebben we een gezegde: Ikpe Ogidi adi-ama ofu onye – Het oordeel van Ogidi richt zich niet tegen één zijde. Wij zijn eerder sociale managers dan dienaren der wet. Ons kantoor is geen keurig opgeruimd bureaublad maar een rommelige werkplaats. Op een groot erf wonen zowel wijze als dwaze mensen, en dat vindt niemand erg.

De Igbo bekijken de wereld niet door een roze bril. Hun poëzie bezingt geen romantische liefde. Mijn vrouw haat het Igbo-spreekwoord waarin een echtgenote verondersteld wordt te vinden dat haar man haar niet hoeft lief te hebben zolang hij maar zorgt dat er elke middag maniok te eten is. Wat een treurig toekomstbeeld voor de vrouw! Maar wacht eens, hoe staat het met de man? Een oude dorpsbewoner vertelde me eens (niet in een spreekwoord maar in het echte leven): ‘Mijn lievelingssoep is egusi. Dus vertel ik mijn vrouw dat ze me in dit huis nooit egusi-soep voor mag zetten. En dus maakt ze elke avond egusi!’ Het beeld is dus als volgt: de vrouw geeft de liefde op omwille van haar lunch; de man vertelt een leugen omwille van zijn avondeten!

Het huwelijk is een zware opgave; het is groter dan welke man of vrouw dan ook. Dus de Igbo vragen je niet je er juichend in te storten, en evenmin vragen ze je ervoor weg te lopen. Ze vragen je een manier te vinden om ermee om te gaan. Lafheid? Dan kent u de Igbo niet.

Het koloniale bewind was sterker dan welk huwelijk dan ook. De Igbo streden ertegen op het slagveld en verloren. Ze wierpen er overal barricades tegen op en verloren wederom. Soms vragen mensen die romans lezen als waren het geschiedenisboeken mij wat de bekering van mijn volk tot het christendom in Things Fall Apart zo gemakkelijk maakte.

Gemakkelijk? Ik zal u vertellen dat het beslist niet gemakkelijk was, in de geschiedenis noch in mijn romans. Maar een roman kan de historische tijdsduur niet weergeven omdat hij zo gecomprimeerd moet worden. In werkelijkheid woedde het christendom allerminst als een felle brand door Igbo-land. Ik zal u hier één illustratie van geven. De eerste missionarissen zetten in 1857 voet aan wal in het stadje Onitsha aan de rivier de Niger. Daarvandaan bereikten ze uiteindelijk mijn stad, Ogidi, in 1892. De afstand van Onitsha naar Ogidi is maar elf kilometer. Elf kilometer in vijfendertig jaar, dat is anderhalve kilometer in vijf jaar. Niet bepaald een wervelwind!

Ik heb u beloofd dat ik u niet zou opzadelen met een preek over het kolonialisme. Die belofte zal ik houden. Maar ik wil kort maar krachtig mijn fundamentele bezwaar kenbaar maken tegen ieder koloniaal bewind.

Naar mijn mening is het een ernstig misdrijf om je aan iemand op te dringen, hem zijn land en zijn geschiedenis af te nemen en dit dan goed te praten door te stellen dat het slachtoffer een soort voogdijkind of minderjarige is die bescherming nodig heeft. Dat is in- en ingemeen. Zelfs de agressor heeft dat kennelijk door, want anders zou hij zijn roverij niet met zo veel onbeschaamde schijnheiligheid camoufleren.

Aan het eind van de negentiende eeuw speelde koning Leopold ii, de Belgische koning wiens optreden in de Congo de belichaming werd van koloniale uitbuiting, het nog klaar om met een uitgestreken gezicht de volgende woorden te spreken:

‘Ik verheug mij in de wetenschap dat onze mannen, bijna allen vrijwilligers uit de gelederen van het Belgische leger, voortdurend de carrière waarin zij verwikkeld zijn voor ogen hebben en bezield worden door een zuiver gevoel van vaderlandslievendheid; ze zullen niet zozeer hun eigen bloed sparen als wel het bloed van de inboorlingen, die in hen de almachtige “beschermheren” zien van hun levens en hun bezittingen, welwillende leraren aan wie zij zo dringend behoefte hebben.’[1]

Het zou ronduit dwaas zijn te suggereren dat er een overeenkomst bestaat tussen het Britse koloniale bewind in Nigeria en de schandalige handelwijze van Zijne Doorluchtige Majesteit Leopold ii in de Congo. Toch kunnen we niet om de verregaande arrogantie heen van alle Europese machten die hebben deelgenomen aan de grote vechtpartij om Afrika. Net zozeer als heel Europa bijdroeg aan de totstandkoming van het walgelijke personage Mr. Kurtz in Conrads Heart of Darkness, werkte heel Europa mee aan de schepping van het Afrika dat Kurtz zo nodig moest gaan verlossen en dat hij slechts blootstelde aan een obscene angst.

Uit de hoogdravende woorden van koning Leopold ii mogen wij concluderen dat de kolonisator eveneens gewond raakte door het systeem dat hij zelf geschapen had. Hij mag dan niet zijn land en zijn vrijheid verloren hebben, zoals zijn gekoloniseerde slachtoffer, maar hij heeft wel een aantal ogenschijnlijk geringe prijzen betaald, zoals het verlies van zijn gevoel voor het bespottelijke, zijn gevoel voor proporties, zijn gevoel voor humor. Denkt u dat Leopold ii in staat geweest was om tegen zichzelf te zeggen: ‘Schei toch uit, man; dat is je reinste flauwekul. Je weet heel goed dat jouw mannen daarginder aan het moorden en verminken zijn omdat jullie schatkist snakt naar de opbrengst van rubber en ivoor’? Een schuldbekentenis levert de zondaar niet direct vergiffenis op maar kan wel helpen het relaas en het opnieuw beleven van pijnlijk bewijs te verkorten.

En hoe gaat het slachtoffer met dit alles om? Onteigening is natuurlijk geen geintje, niet iets waar om te lachen valt. En toch zie je, verbazingwekkend genoeg, maar al te vaak dat degene die met lege handen staat zijn machteloosheid ten goede keert en lacht, al was het maar om zichzelf uit de put van eenzaamheid en wanhoop te tillen. En op het nippertje zijn menselijkheid te redden, want humor is een typisch menselijke eigenschap!

Toen mijn moeder zich rond de eeuwwisseling verloofde met mijn vader, die evangelist was, werd zij naar Sancta Monica, een recent opgericht meisjesinternaat in ons district gestuurd, het eerste in zijn soort in Igbo-land. Als speciale gunst mocht ze wonen bij de directrice, miss Edith Ashley Warner, en haar kleine staf van Engelse leraressen; in ruil voor haar scholing en onderhoud verrichtte zij voor hen huishoudelijk werk. Als dochter van een eenvoudige dorpssmid vond ze haar nieuwe leven vreemd, opwindend en soms beangstigend. Het meest afschrikwekkende wat haar in die tijd overkwam was dat ze op een nacht het gebit van haar meesteres, of om met mijn moeder te spreken ‘haar hele kaak’, in een glas water zag liggen.

Een jaar of dertig jaar later, toen ik een klein jongetje was, hing het portret van miss Warner nog altijd bij ons aan de muur. Zij was bepaald geen onknappe vrouw, en op de foto leek er niets mis met haar kaak. Een ‘hele dame’, volgens Amos Tutuola.

Op een avond zei ze tegen mijn moeder dat ze haar bord leeg moest eten en het daarna voorzichtig af moest wassen. Ze zei dat in de Igbo-taal, die ze toen kennelijk aan het leren was. Ze zei ‘Awakwana afele’, denkend dat dit betekende: ‘Breek het bord niet’, maar Igbo-werkwoorden zijn soms lastig te vervoegen. Mijn moeder kon haar gezicht niet in de plooi houden en giechelde onderdrukt, en dat had ze beter niet kunnen doen. De victoriaanse dame kon er niet om lachen. Ze pakte een enorme stok en diende mijn moeder een stevig pak ransel toe. Later riep ze haar bij zich en gaf haar een strenge preek over goede manieren. ‘Als ik fouten maak in jouw taal, dien je me te vertellen hoe ik het goed moet zeggen. Het is heel onbeleefd om me uit te lachen’, of woorden van die strekking.

Mijn moeder heeft dat verhaal ik weet niet hoe vaak verteld waar ik bij was, en steeds moesten we er allemaal weer smakelijk om lachen omdat ‘Awakwana afele’ een heel komisch babytaaltje is.

Toen het eindelijk mijn beurt was om naar de basisschool te gaan, in 1936, waren er geen missionarisonderwijzeressen als miss Warner meer. Het basisonderwijs was helemaal overgenomen door Nigeriaanse leerkrachten, maar de erfenis van het alom gebruikte rietje bleef bestaan, met slechts één kleine aanpassing: je kreeg geen pak slaag meer als je lachte omdat een ander een fout maakte, je kreeg een pak slaag als je zelf een fout maakte.

De Chinezen hebben de wandplaten voor cultureel onderwijs niet uitgevonden. Mijn vader heeft dat gedaan. Naast de foto van miss Warner hing het ingelijste motto van Sancta Monica, in blauwe letters: spreek de waarheid, leef zuiver, recht onrecht, volg de koning.

Toen ik op school mijn eerste woordjes Engels leerde, probeerde ik mijn kennis natuurlijk uit op de diverse spreuken die bij ons thuis aan de muur hingen. Ik weet nog goed dat ik mijn hoofd brak over de betekenis van ‘Recht onrecht’. Was het nu recht, of was het nu onrecht? Ik weet zeker dat zelfs de ernstige miss Warner geglimlacht zou hebben om mijn geploeter met Engelse zelfstandige naamwoorden en werkwoorden.

Mijn vader hing onze muren vol met onderwijsmateriaal in alle soorten en maten. Zo waren er de jaarlijkse missiekalenders van de kerk, met foto’s van bisschoppen en andere hoogwaardigheidsbekleders. Maar het mooist vond ik wel de grote wandplaten die mijn vader zelf maakte. Hij liet een van de dorpstimmerlieden grote, lichte houten lijsten maken van zacht wit hout, die hij vervolgens beplakte met sterk bruin of zwart papier. Op dit papier plakte hij kleurige glanzende foto’s en allerlei illustraties uit oude tijdschriften. Ik herinner me een zeer indrukwekkende foto van koning George v, in een rood-gouden kroningscape, met een zwaard. En ook een koddig uitziend mannetje dat stoer voortstapte. Hij heette Johnnie Walker. Volgens de tekst bij de plaat was hij in 1820 geboren maar nog steeds uiterst vitaal. Toen ik er jaren later achter kwam dat dit opmerkelijke kereltje niet meer was dan een advertentie voor Schotse whisky, voelde dat als een groot persoonlijk verlies. Er hing ook een advertentie van de Nigerian Railways, waarin de grote letters N en R tevens stonden voor ‘National Route’. Daar had ik ook moeite mee, want ik weet nog wel dat ik het las als Nigerian National Railway Route, wat ook eigenlijk helemaal niet zo gek klinkt!

En zo deed ik allerlei wetenswaardigheden op van de muren van ons huis en onderweg van huis naar school, de Sint Philips C.M.S. Central School, en terug.

Aan het begin van dit relaas had ik het lef om te zinspelen op een overeenkomst tussen mijn onbetekenende verhaal en het verhaal van Mozes, als een gloeiworm die zich vergelijkt met de volle maan. Ik bied u daarvoor mijn excuses aan. Ik liet me meeslepen. Maar het dorp Ogidi hield wel degelijk heimelijk de wacht over mij gedurende de ballingschap van het christendom. Mijn rivier was echter niet de Nijl maar de Niger, en onze officiële titel was het ‘bisdom op de Niger’. Let wel, niet ‘van’ de Niger, maar ‘op’ de Niger. Onze bisschop was ‘bisschop op de Niger’.

Het dorp Ogidi was nog slechts gedeeltelijk gekerstend toen ik er opgroeide en bood nog steeds de traditionele schouwspelen en geluiden waarvan ik – als christelijk kind – technisch gesproken was uitgesloten, hetgeen ze natuurlijk des te aanlokkelijker maakte. Net als alle kinderen verheugde ik me op het Nwafor-feest, het belangrijkste feest van het traditionele jaar, waarbij voorouders in allerhande gedaantes via mierenhopen hun ondergrondse huizen verlieten om de levenden te bezoeken. Acht dagen lang bekeken we ze, op veilige afstand, want zij en hun bedienden droegen takkenbossen waarmee ze zichzelf om hun stoerheid te tonen op gezette tijden afrosten, en jou vast en zeker ook, als je niet oppaste. We hielden dagelijks bij hoeveel gedaantes we zagen en telden de aantallen na acht dagen bij elkaar op om onze uitkomst te vergelijken met die van het jaar ervoor. In een goed jaar kon het aantal oplopen tot over de honderd. En de regel was dat je elke gedaante maar één keer mee mocht tellen, ook al zag je dezelfde vermomming wel tien keer (wat bij de actieveren onder hen best mogelijk was).

En dan de geluiden in het dorp.

Overal om je heen klonk taal, in gezongen en gesproken vorm. Het christendom mocht het dorp dan in tweeën splitsen – de mensen van de kerk en de mensen van de wereld – maar de grens tussen hen vertoonde heel veel overgangen. De doorsneechristenen genoten van de schouwspelen en geluiden van de traditionele feesten. De niet-christenen, op hun beurt, hielden ons goed in de gaten en luisterden met een toegeeflijke glimlach naar sommige van onze godsdienstoefeningen. In het populairste lied uit die tijd – ‘Egwu obi’, ‘Lied van het hart’ – bootsten ze onze zangklanken na:

Ukwe ndi uka

Sss ddd m rd mr-e-e

In de gesproken taal was er soms wel verschil in inhoud tussen de kerk en het dorp, maar niet in vorm. In beide groepen zaten grote redenaars. Niet alle christenen van de generatie van mijn vader die op zondag preekten in de Sint-Philipskerk waren begenadigde sprekers, maar het merendeel van hen was dat wel. Hoewel de anglicaanse Kerk in een misplaatste poging tot unificatie de Igbo-taal een flinke dreun had toegediend door de gemeentes een kunstmatig ‘eenheids’-dialect op te leggen, bleef de bastaardtaal die hierdoor ontstond beperkt tot de inhoud van de Bijbel; zodra de predikers hun verplichte tekst gelezen hadden en de bijbel hadden dichtgeslagen, waren zij zo verstandig hun retoriek er niet meer door te laten belemmeren. Een van die predikers stond erom bekend dat hij tijdens dorpsfeesten het preekgestoelte beklom om de ware gelovigen te waarschuwen dat het een doodzonde was om stiekem over de schutting lekkere hapjes aan te nemen van hun heidense buren. Bij de grensovergangen tussen kerk en wereld was het natuurlijk vaak een gedrang. De christenen hadden uiteraard hun eigen feesten: het grote feest, Kerstmis, en het kleine feest, Pasen, al bleven de predikers erop hameren dat het andersom was.

Er waren ook twee seculiere feesten die ons christelijke jaar opvrolijkten – Empire Day op 24 mei en Anniversary op 27 juli.

Zoals ieder schoolkind weet was 24 mei de verjaardag van koningin Victoria. Die werd uitbundig gevierd op alle scholen en kinderen uit het hele district marcheerden in contingenten langs de Britse resident, die op een podium stond en speciaal voor deze gelegenheid een wit uniform had aangetrokken, compleet met witte handschoenen, een helm met pluimen en een zwaard.

Na het officiële gedeelte werden er sportwedstrijden gehouden tussen de scholen.

Mijn eerste Empire Day was een dag om nooit te vergeten. Mijn school, waarvan veel verwacht werd bij het touwtrekken, omdat we een paar uitermate forse knapen hadden, speelde het op onbegrijpelijke wijze klaar binnen een paar seconden verslagen te worden door de tegenstanders. Er werd gefluisterd dat dit geen echte nederlaag was maar een anglicaanse samenzwering: het hoofd van onze school zou onze jongens opgedragen hebben zich gewonnen te geven aan een andere anglicaanse ploeg om zo een rooms-katholieke overwinning te voorkomen. De feestelijkheden op Empire Day vonden plaats op het provinciale hoofdkwartier in Onitsha, een dikke tien kilometer van mijn dorp vandaan. Als ik me goed herinner werd ik in 1940, toen ik tien jaar oud was en in de derde klas zat, groot genoeg bevonden om de reis naar Onitsha en terug te maken. En dat heb ik gedaan, maar de week erna kon ik nauwelijks mijn bed uit komen. Toch was het een belevenis waarop ik mij erg verheugd had en waar ik nog jaren met veel plezier aan teruggedacht heb. Onitsha was een magische stad, die zijn reputatie helemaal waar maakte. Het was een adembenemende ervaring voor een kind om bij zonsopgang vanaf een hooggelegen punt op de weg neer te kijken en een paar kilometer verderop de rivier de Niger te zien glanzen in de lucht. De rivier stroomde daar dus echt, na een reis van vierduizend kilometer uit het Futa Jalon-gebergte, zoals elke schooljongen je vertellen kon. Nou ja, misschien niet elke schooljongen. Ik had het grote geluk te kunnen bogen op ouders die hartstochtelijk geloofden in scholing, en op oude schoolboeken die al door drie oudere broers en één ouder zusje gebruikt waren. Ik deed het zo goed op school dat sommige kinderen mij bewonderend ‘het woordenboek’ noemden. Ik was weliswaar niet zo goed in sport en spel, maar in onze cultuur wordt dat je niet zo erg aangerekend.

Nog twee dingen van dat eerste bezoek aan Onitsha op Empire Day staan in mijn geheugen gegrift. Bevrijd van moeders pappot en losgelaten in een grote stad met geld op zak liet ik mezelf helemaal gaan, zo ver dat ik voor een stuiver pinda’s kocht en verorberde. Nog jaren daarna werd ik al misselijk als ik het woord ‘pinda’ maar hoorde.

Mijn andere herinnering is een stuk leuker. Ik mocht met eigen ogen dr. J.M. Stuart Young aanschouwen, een excentrieke Engelse zakenman, even legendarisch als Onitsha zelf, die al vanaf het begin van de twintigste eeuw in Onitsha woonde. Ik zag hem zonder hoed door de New Market Road wandelen, net als in de legende die over hem de ronde deed. De legende vermeldde ook dat hij bevriend was geweest met de meermin van de rivier de Niger, met wie hij een pact had gesloten om ongetrouwd te blijven, in ruil voor grote rijkdom. Later hoorde ik dat het verhaal van J.M. Stuart Young een paar twijfelachtige details bevatte, zo was het bijvoorbeeld niet duidelijk of hij nu wel of niet een doctorstitel had. Wat waarschijnlijk wel klopte was dat hij in eerste instantie als koloniaal ambtenaar naar Nigeria gekomen was en dat hij zich toen tegen het koloniale systeem had gekeerd en koopman was geworden met de bedoeling om, met Afrikaanse steun, het monopolie van de Europese kartels te bestrijden. Hij schreef en publiceerde ook poëzie en fictie. Jaren later zou ik zijn nagedachtenis eren in mijn korte verhaal ‘Uncle Ben’s Choice’.

De andere seculiere gebeurtenis, die wij eenvoudigweg ‘Anniversary’ noemden, was de jaarlijkse herdenking van de komst van het evangelie naar Igbo-land op 27 juli 1857. Het verhaal gaat dat bisschop Adjai Crowther en zijn ploeg missionarissen, die op die dag in Onitsha arriveerden, zware regens te verduren kregen, met als gevolg dat voortaan alle Anniversary-feesten verpest werden door slecht weer. Misschien hadden die eerste anglicanen nog nooit gehoord van de regentijd! Het goede nieuws is in elk geval dat de schoolkinderen altijd jonge maniok en stoofpot te eten kregen op het Anniversary-feest. Voor de meeste mensen was dat de eerste keer van het jaar dat ze sappige jonge maniok proefden.

De Britse kolonisatie van Nigeria is nooit een arbeidsintensieve aangelegenheid geweest. Blanken waren zeldzaam, zowel in bestuurlijke functies als in de kerk en in de handel. Die zeldzaamheid deed echter niets af aan hun gezag. De naam van de Britse resident van het Onitsha-district, Captain O’Connor, werd zo dikwijls in de mond genomen dat er zelfs een age-grade[2] naar hem genoemd is in Ogidi. Maar ik heb hem maar tweemaal gezien, van een afstand. De bisschop op de Niger, de Eerwaarde Bisschop Bertram Lasbrey, kwam hoogstens eens in de twee of drie jaar naar onze kerk. Zijn preek stelde me teleur. Ik weet niet wat ik verwacht had, misschien dacht ik dat, als doodgewone leraren en pastoors al zo goed konden preken als sommige die ik kende, een bisschop een congregatie wel in vuur en vlam moest zetten. Maar misschien was het probleem ook hier weer dat hij moest preken via een tolk.

Het basisonderwijs begon met twee jaar kleuterschool en zes jaar basisschool. Voor sommige kinderen was er een voorschools jaar op de zogenaamde religieuze school, waar ze een jaar lang de catechismus moesten zingen en dansen.

Wie is Caesar?

Siza bu eze Rom

Onye n’achi enu-uwa dum

(Caesar is de koning van Rome

Heerser over de hele wereld.)

Wie is Josia?

Josaya nwata exe

Onye obi ya di nlo

Onatukwa egwu Chineke

(Josia de kindkoning

Wiens hart zacht was;

Ook hij vreesde de Heer.)

Maar dat bleef mij bespaard. Ik vermoed dat ik thuis al genoeg godsdienstige kennis opdeed uit de dagelijkse bijbellezingen voor het ochtend- en het avondgebed.

De Tweede Wereldoorlog brak uit aan het einde van groep twee, mijn tweede leerjaar op de basisschool. De rest van mijn basisschooltijd vond plaats tegen de verre achtergrond daarvan. Maar op een ochtend kwam hij even heel dichtbij toen twee blanke mannen met hun assistenten bij ons op school kwamen en onze tekenleraar meenamen voor militaire dienst.

Ik geloof dat wij trouw waren aan Engeland en dat we deden wat we konden om te helpen. Ik herinner me de campagne om de productie van palmpitten op te voeren ten bate van de oorlog. Het schoolhoofd vertelde ons dat de Engelsen voor elke pit die we buiten vonden een spijker voor Hitlers doodskist konden kopen. Toen de oorlog aanhield, liepen de voedselvoorraden voor thuis en op school zienderogen terug. Het zout ging op de bon en verdween uit de vrije markt.

We hielden de moed erin, zingend ‘Rule Britannia’, maar het populairste lied was toch wel ‘Germany is Falling’:

Germany is falling, falling, falling

Germany is falling to rise no more.

If you are going to Germany before me

Germany is falling to rise no more

Tell Hitler I’m not coming there

Germany is falling to rise no more.

If you are going to Italy before me

Tell Mussolini I’m not coming there.

If you are going to Japan before me

Tell Hirohito I’m not coming there.

Als de lijst met vijanden uitgeput was, ging je door naar vrienden, die je natuurlijk juist graag wilde bezoeken:

If you are going to England before me

Tell Churchill I am coming there.

If you are going to America before me

Tell Roosevelt I am coming there.

If you are going to Russia before me

Tell Stalin I am coming there.

If you are going to China before me

Tell Chiang Kai-shek I am coming there.

If you are going to Abyssinia before me

Tell Haile Selassie I am coming there.

Uit volle borst gezongen, in een arrangement voor voorzanger en koor, klonk ‘Germany is Falling’ even bezielend als ‘Onward Christian Soldiers’ en andere evangelische strijdliederen.

Ik had keus uit twee middelbare scholen: de uitermate populaire Dennis Memorial Grammar School, een gymnasium van de missie in Onitsha, of het Government College in Umuahia, een school waar ik weinig van afwist en die veel verder weg lag. Mijn oudste broer, John, die leraar was en mij het laatste jaar van de basisschool in huis had genomen, besloot dat ik naar Umuahia zou gaan. Dat was niet de beslissing die ik zelf genomen zou hebben, maar zoals altijd bleek John het volkomen bij het rechte eind te hebben.

Ik weet niet wat het Britse koloniale bewind in Nigeria in het decennium na de Eerste Wereldoorlog ertoe aangezet heeft twee topinternaten voor jongens op te richten in Nigeria, het ene in Ibadan en het andere in Umuahia. Daar hebben ze vast en zeker fascinerende argumenten voor gehad, maar helaas heb ik nooit het voorrecht gehad die te mogen lezen. Hoe het ook zij, een zeer begenadigd Engels geestelijke, Robert Fisher, werd benoemd tot oprichter en rector magnificus van het Government College in Umuahia en de school opende haar deuren in 1929. Toen Fisher met pensioen ging, acht jaar later, was Umuahia een ander woord geworden in Nigeria voor ‘uitmuntendheid’.

Toen brak de Tweede Wereldoorlog uit en had men in de koloniale hoge kringen wel wat anders aan zijn hoofd; het Government College in Umuahia werd gesloten en de gebouwen werden beschikbaar gesteld voor een krijgsgevangenenkamp voor Duitse en Italiaanse onderdanen. Voordat de oorlog was afgelopen zou de koloniale macht echter voor de derde maal van gedachten veranderen: de campus werd weer vrijgegeven voor onderwijsdoeleinden en was in 1944 klaar om mijn generatie studenten te ontvangen. De wegen van het koloniale beleid waren ondoorgrondelijk!

Onze nieuwe rector, William Simpson, een Cambridge-man die werkte voor de koloniale onderwijsdienst, begon de school weer op te bouwen. En dat deed hij geweldig! Zijn ervaring met het koloniale onderwijs had hem er kennelijk van overtuigd dat ‘een buitensporige toewijding aan boekenwijsheid een reëel gevaar is’, zoals hij ons voortdurend inpeperde. Volgens hem was het in je hoofd stampen van feiten, wat in de koloniën dikwijls voor goed onderwijs doorging, juist de grootste vijand daarvan. Hoewel Simpson wiskundeleraar was, vaardigde hij een reglement uit waarin hij het lezen van literatuur aanmoedigde en het bestuderen van lesboeken buiten de les op drie dagen van de week verbood. Hij noemde het de Lesboekenwet. Onder deze draconische wetgeving konden we romans lezen of biografieën of tijdschriften als de Illustrated London News of brieven schrijven of pingpongen of gewoon zitten niksen, maar het was ons, op straffe van schoolblijven, verboden een lesboek open te slaan. En ter ondersteuning van Mr. Simpsons Lesboekenwet hadden we een prachtige bibliotheek uit de tijd van Robert Fisher.

Misschien was het puur toeval, maar de alumni van het Government College in Umuahia speelden een opvallende rol in de ontwikkeling van de moderne Afrikaanse literatuur. Dat zovelen van mijn collega’s – Christopher Okigbo, Gabriel Okara, Elechi Amadi, Chukwuemeka Ike, I.C. Aniebo, Ken Saro-Wiwa en anderen – allemaal afkomstig waren van dezelfde school zal niemand die ook maar enigszins bekend is met deze literatuur ontgaan zijn. Wij lazen in die schoolbibliotheek in Umuahia precies dezelfde boeken die Engelse jongens in Engeland toen lazen – Schateiland, De schooljaren van Tom Brown, De gevangene van Zenda, David Copperfield, enz. Ze gingen niet over mensen zoals wij, maar het waren wel spannende verhalen. Zelfs de verhalen van John Buchan, waarin blanke helden weerzinwekkende inboorlingen afslachtten, verontrustten ons aanvankelijk niet al te zeer. Maar al deze ervaringen bij elkaar vormden wel een schitterende voorbereiding op de dag dat we oud genoeg zouden zijn om tussen de regels door te lezen en vragen te stellen …

Tijdens mijn eerste of tweede jaar in Umuahia besloot de naoorlogse Labour-regering in Engeland dat een universiteit in West-Afrika zo gek nog niet zou zijn. Dus zonden ze een hooggekwalificeerde missie uit onder Walter Elliot om de situatie ter plekke te bekijken. Umuahia had zo’n goede reputatie dat de commissie ons een bezoek bracht en een heel weekend op onze school doorbracht. De meeste commissieleden woonden op zondagochtend de kerkdienst bij, maar Julian Huxley, de bioloog, zwierf met een verrekijker over ons uitgestrekte terrein om vogels te kijken.

Het rapport van de Elliot-commissie leidde tot de stichting van Nigeria’s eerste universitaire instelling – de universiteit van Ibadan, die nauwe betrekkingen onderhield met Londen. Toen ze klaar waren met bouwen, was ik net toe aan een universitaire opleiding, dus meldde ik me aan. Ik was inmiddels geen Brits-geprotegeerd kind meer, maar een Brits-geprotegeerd persoon.

Een van de universitaire docenten die veel indruk op me maakten in Ibadan was James Welch, hoogleraar religieuze studies. Ik was geïntrigeerd toen ik hoorde wat hij allemaal al gedaan had voordat hij naar Ibadan kwam – hoofd van de afdeling religieuze programma’s van de bbc in Londen, kapelaan van de koning, rector magnificus van een theologische universiteit. Vóór dat alles, in de jaren dertig van de twintigste eeuw, had hij zelfs al als missionaris in Nigeria gezeten, en aan het einde van de oorlog was hij teruggekeerd naar Afrika als directeur met het noodlottige Oost-Afrikaanse Aardnotenplan.

Tijdens mijn laatste jaar in Ibadan kreeg ik een kans om met professor Welch te discussiëren over een van de toenemende meningsverschillen tussen de studenten en de universiteit. Hij was toen adjunct-rector magnificus. Hij werd nijdig en zei tegen me: ‘Misschien zijn wij niet in staat jullie te leren wat jullie willen leren, of zelfs wat jullie nodig hebben. We kunnen jullie alleen leren wat we weten.’

Zelfs als hij boos was, bleef James Welch kalm en wijs. Wat kan een eerlijk, consciëntieus docent zijn studenten anders leren dan wat hij weet? De goede leraren die ik in mijn leven gehad heb, waren mensen die niet altijd wisten wat ik uiteindelijk nodig zou hebben, maar die me steeds in goed vertrouwen en met hartstocht leerden wat zij wisten; ze lieten mij de keus eruit te pikken wat ik kon gebruiken in mijn zoektocht naar de dingen waarmee ik vrede kon hebben. Omdat het kolonialisme in wezen een ontkenning was van menselijke waarde en waardigheid, was het koloniale onderwijsprogramma natuurlijk geen voorbeeld van volmaaktheid. Het bijzondere aan het mens-zijn is echter ons vermogen om tegenstand het hoofd te bieden door ons er niet door te laten bepalen, door te weigeren er slechts de uitvoerder of het slachtoffer van te zijn.

Wat ik u heb willen aantonen in dit onsamenhangende essay is de kracht van het onvoorspelbare in menselijke aangelegenheden. Ik had u veel meer kunnen vertellen over de hardvochtige vernederingen van een koloniaal bewind of over de dramatische protesten daartegen. Maar ik word ook geboeid door dat middenveld waarover ik sprak, waar de menselijke geest weerstand biedt tegen beknotting van zijn menselijkheid. Die beknotting was vooral te vinden in het kamp van de gekoloniseerden, maar zo nu en dan ook in de gelederen van de kolonisator.

Dominee Robert Fisher was zo’n geest. Technisch gesproken behoorde hij tot het kamp van de kolonisator. Maar hij voerde zijn taak om een nieuwe school op te zetten in Umuahia uit met zo veel visie en passie dat hij er het aanbod van een eigen bisdom voor afsloeg. Jaren later probeerde hij die beslissing te bagatelliseren door te zeggen dat hij toch geen goede bisschop geweest zou zijn. Maar dat was niet de reden. Op het wapenschild dat hij meegaf aan Umuahia stonden een zwarte en een witte fakkel, die in stilte samen brandden. Een generatie later zette een Australische leraar onder dit embleem het logo in unum luceant.

En dan was er William Simpson, de wiskundeleraar, die uiterst verbaasd geweest zou zijn als iemand hem in de jaren veertig van de twintigste eeuw verteld zou hebben dat hij bezig was de fundamenten te leggen voor het ontstaan van de moderne Afrikaanse literatuur.

En zelfs die vreemde Engelsman, J.M. Stuart Young, die zich terugtrok uit het koloniale systeem in Onitsha en koopman werd om de concurrentie aan te gaan met zijn eigen volk in enorme Europese handelsondernemingen. Zijn ambitie om de handel te openen voor de Afrikaanse markt mag toen een gevecht tegen windmolens geleken hebben, maar de mensen van Onitsha bewonderden hem zozeer dat ze hem, toen hij stierf, een grote traditionele begrafenis gaven.

Deze mensen hadden zich over de enorme koloniale kloof heen gebogen en velen van ons aan de overkant aangeraakt. Maar belangrijker, oneindig veel belangrijker, was het feit dat wij ook zonder die handreiking de koloniale beproevingen te boven gekomen zouden zijn, zoals ons dat door de millennia heen al met zo veel beproevingen was gelukt. Maar het feit dát ze ons de hand reikten, is wel een prachtig menselijk verhaal.

In 1976 bereikte de relatie van de vs met Nigeria een absoluut dieptepunt door de bijzonder klungelige manier waarop Amerika omsprong met het geschil tussen Cuba, Angola en Zuid-Afrika. Henry Kissinger, wiens onverschilligheid ten aanzien van Afrika grensde aan cynisme, besloot na lang dralen Joseph Garba, de vaste vertegenwoordiger van Nigeria bij de Verenigde Naties, te ontmoeten. In een openingszet van neerbuigende vriendelijkheid vroeg Kissinger aan Garba wat Amerika volgens hem fout deed in Afrika. Waarop Garba ijskoud antwoordde: ‘Alles!’ Kissingers commentaar daarop was luisterrijk en, tot mijn spijt, ook waar. Hij zei: ‘Statistisch gezien is dat onmogelijk. Zelfs al is het per ongeluk, er moet íéts zijn wat we goed doen.’[3]

Die woordenwisseling had voor hetzelfde geld over het kolonialisme kunnen gaan.

1993

[1] Guy Burrows, The Land of the Pigmies (Londen, 1898), geciteerd in Robert Kimbroughs uitgave van Joseph Conrads Heart of Darkness (New York, Norton, 1988), blz. 128, 130.

[2] Een age-grade, in de Igbo-traditie, is een samenwerkingsverband van mensen binnen een bepaalde leeftijdscategorie dat in grote lijnen functioneert als een dorpsgroep. De samenwerking begint in de jeugd en gaat de hele verdere levensduur van het individu door. In de Igbo-traditie was het vóór Captain O’Connor ondenkbaar dat een age-grade de naam van een blanke zou dragen. (Noot van de schrijver.)

[3] Robert B. Shepard, Nigeria, Africa and the United States (Bloomington en Indianapolis, Indiana University Press, 1991), blz. 88, 89.