Razan al-Maghrabi

Vrouwen van de wind

Uit het Arabisch vertaald door Hassnae Bouazza

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Nisa al-Rih, verschenen bij Arab Scientific Publishers

Oorspronkelijke tekst © Razan al-Maghrabi, 2010

Nederlandse vertaling © Hassnae Bouazza en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Elizabeth Knox/Masterfile

isbn 978 90 445 3529 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Tripoli, een hernieuwde stemming

Tripoli is een wispelturige stad, haar stemming valt niet te voorspellen. Ze houdt van plezier en luxe. Ze herbergt vele zijstraatjes waar je op de hoek een snel kopje koffie kunt krijgen. Iedere ochtend is er wel weer een nieuwe bereidingswijze voor de koffie en elke methode heeft haar eigen naam en is verbluffend. Als je er eenmaal aan gewend raakt, zul je nergens anders zulke snel gemaakte koffie kunnen proeven.

Er zijn veel van deze hoekjes. Het ene café brengt het andere voort. Deze vermenigvuldiging doet zich niet alleen voor bij cafés en restaurants, maar ook bij schoenenwinkels. Eerst opent er één schoenenwinkel in een straat en een maand later zijn er tien winkels die hetzelfde verkopen voor dezelfde prijs. Precies zo ging het met kledingwinkels die kleren tegen bodemprijzen verkopen. De eerste eigenaar noemde de winkel ‘Kans’, en nu is dat uitgegroeid tot een geregistreerd merk met honderden vestigingen.

In Tripoli zijn de regels en tradities rond bruiloften veranderd. Overal zijn er nu bruiloftslocaties die onderdeel zijn geworden van de nieuwe traditie.

Tripoli draait dus niet alleen om plezier, maar houdt ook van concurrentie: als iemand erin slaagt om iets te kopen in een bepaalde straat, dan krijgt die straat zijn naam, van ‘kans’ tot ‘verrassing’ tot ‘uitstekend’ en ga zo maar door …

In Tripoli is alles zo weer vergeten. De stad is altijd in beweging, ze kan niet stilstaan, de plekken zijn niet statisch, maar altijd in beweging met een verrassende, onverwachte schaduw. Elke ochtend brengt iets nieuws, sluit oude tradities af en komt met nieuwe, moderne gebeurtenissen.

De terugkeer van het geheugen

Ik had niet verwacht dat ik op een verhaal zou stuiten. Ik speurde mijn geheugen af, ik zocht in het verre en zelfs het recente verleden. Ik geloofde dat mijn geheugen iets explosiefs zou bevatten voor mijn roman. Maar de verrassing lag besloten in een opname. En nu speel ik dat vervloekte geheugen af en voeg ik er dingen aan toe die Bahiedja niet wist toen ze mij op een vreemde manier ontmoette en de eerste momenten opnam.

Ik kijk naar de recorder die bijna negen maanden lang weg was. Ik glimlach, omdat ik dacht wel even een roman te schrijven, terwijl ik alleen wat kleine dingen had geschreven en enkele moderne gedichtjes.

Het was mogelijk dat de recorder, het geheugen dat Bahiedja tijdens haar reis bij zich had, niet terug zou zijn gekomen. Het had in het zoute water kunnen verdrinken tijdens haar zwemtocht. Maar haar vastberadenheid, zoals ze die beschrijft in haar brief aan mij, kwam voort uit haar wens om een rol te spelen in de roman die ik zou schrijven. Ik sta op het punt van bevallen en ben er nog niet in geslaagd de leemtes op te vullen.

Mijn man ontmoette Bahiedja ruim twee maanden geleden in een hotel in een Franse stad, waar ze als kamermeisje werkte. Ze was heel blij toen ze hoorde van mijn zwangerschap en ze stond erop dat mijn man een cadeau meenam.

De volgende ochtend bracht ze een tas vol kinderkleren mee en tussen die kleren had ze de recorder in waterdichte folie ingepakt. Ondanks alle hulp lukte het me niet de roman te schrijven. Ik nam de cd’s waar het verhaal van Bahiedja op stond en de papieren die Joesra had volgeschreven en een klein dagboekje van haar en heb ze in een grote envelop gedaan en aan een schrijfster gegeven die al een boek had gepubliceerd, in de hoop dat zij wel zou kunnen wat mij niet was gelukt.

Bahiedja!

Het gebeurde op een van de zomeravonden van het afgelopen jaar.

De aarzeling op zijn gezicht was enorm, vanaf het moment dat hij haar zag zitten te midden van de anderen. Niemand van hen wist wie de volgende zou zijn om mee te gaan op een onbekende reis. Zijn schrik vanwege het feit dat zij er was, was groter dan haar zorg toen zij opmerkte dat hij meeging …

Hij aarzelde even en vroeg haar toen in zijn Egyptische dialect: ‘Waar is je dochter?’

Ze antwoordde kortaf, alsof ze de vraag had verwacht: ‘Ze was niet mijn dochter.’

Ze antwoordde in het Marokkaanse dialect, dat hij gemakkelijk kon verstaan. Rida was portier en kwam uit Fajoem in Egypte; hij had in de meeste flats weleens gewerkt, was bevriend met de meeste Egyptenaren die werkten als flatbewaker en kende veel Arabieren die in Tripoli woonden en werkten. Vaak kregen ze ruzie over wie de meeste klanten had. Ieder van hen had een speciaal zintuig om rijke klanten aan zich te binden. Dat begon al met het type auto dat ze reden, tot het naar binnen gluren tijdens het brengen van de tassen en zelfs naar binnen gaan zo ver ze maar konden.

Als de man opendeed, kwam je doorgaans niet verder dan de gang van het huis. Maar de vrouwen gaven meer ruimte als de echtgenoot niet thuis was, bijvoorbeeld omdat hun rug zou bezwijken onder het gewicht van de gasfles of omdat het tapijt vies zou worden als ze de fles eroverheen zouden slepen.

Rida deed al deze klusjes met plezier vanwege de fooi die dat opleverde boven op zijn salaris.

Rida verzonk in de verdrietige herinneringen die hem hier hadden gebracht … De Marokkaanse Bahiedja keek stil om zich heen naar de wachtenden, die droomden van een nieuwe wereld; een nieuw land waar ze konden aarden. Ze werkten als dragers op kleine of grote boten of aan de kust en het enige beeld dat hun dromen kenden was dat van de euro. Ze wist nog steeds niet wat voor boot hen naar hun bestemming zou brengen. Groot of klein, sterk en stevig of breekbaar en gammel.

Ze had lang nodig gehad om het bedrag bij elkaar te krijgen en een smokkelaar te zoeken om haar ziel aan hem te verkopen voor vierduizend euro zodat ze mee zou mogen reizen op zijn boot vol Afrikaanse en Arabische migranten. De Irakese Oem Farah, die al eerder een vergeefse poging had ondernomen, had Bahiedja bang gemaakt voor de oplichters die ertussen zaten.

Terwijl de zon langzaam wegzakte achter de horizon, nam het aantal migranten geleidelijk toe. Tegen de tijd dat de oproep voor het avondgebed klonk, puilde de wachtruimte uit en vermengden de lichaamsgeuren zich met de zware mondgeur. Rida zat tegenover haar en keek naar haar, hij gebaarde met zijn hand en ze begreep dat ze naar buiten moest. Ze ging het huisje uit, dat niet meer dan een eenvoudige, haastig gebouwde hut was. Binnen was er een rechthoekig vertrek, eenvoudig ingericht met slechts een oud bed, een koelkast waar ook een waterkraantje aan zat en daarnaast meerdere plastic bekers waarvan er niet genoeg waren voor alle aanwezigen, dus niemand durfde de bekers weg te gooien. In de hut was ook een kleine keuken met een aantal stoelen waar wat vrouwen met hun kinderen op zaten. Daartegenover was het toilet en daar was het erg druk. Bahiedja had veel geleerd van haar toiletervaringen tijdens haar werk in luxe huizen, huizen van de middenklasse en zelfs armoedige huizen, waar haar belangrijkste taak was niet om de boel schoon te houden, maar om andermans vuil schoon te maken. Daarom had ze in haar tas een klein flesje water waarvan ze af en toe een beetje dronk, zodat ze geen gebruik zou hoeven te maken van openbare toiletten op onbekende plekken.

Buiten was er nog een hut, verder naar beneden en dicht bij de zee, waar enkele stoelen vrij waren.

Haar hoofd was leeg, haar geheugen kon niets meer aan. Wat ze zag, vergat ze meteen weer. Maar ze herinnerde zich tenminste wel de schrijfster en ze voelde in de zak van haar djellaba. Ze haalde een kleine recorder uit haar zak en bekeek die: er zat een knop aan die omhoog en omlaag kon. De schrijfster had gezegd dat het een kleine recorder was, maar met een groot geheugen. Ze vroeg haar om erin te spreken en alles te beschrijven wat ze zag, ook wat ze voelde, hoe gewoon, onbelangrijk of stom het ook leek.

Ze dacht bij zichzelf: die schrijvers zijn echt gek, ook al lijken ze verstandig. Toen ze haar de eerste keer in het huis van Hoeda ontmoette, dacht ze dat het een eenvoudige vrouw was die zich niet zo goed kon uitdrukken. Toen ze haar hoorde praten, begreep ze niet waar ze het over hadden, het enige wat ze begreep was dat ze heel goed was in zich vriendelijk voordoen … Om die reden had ze geen bezwaar gehad om in haar huis te werken. Daarna werd ze intiemer met Joesra en deed ze wat ze van haar vroeg.

De moed zonk haar in de schoenen toen ze het kleine, chaotische huis zag en niet wist waar ze moest beginnen met opruimen. De schrijfster maakte het haar makkelijk en zei tegen haar: ‘Alle papieren die verspreid op de tafel en het bureau liggen, kun je zo laten. Ook de boeken tussen het plafond en de vloer moet je niet aanraken en ook niet proberen schoon te maken.’

‘Wat moet ik dan doen, mevrouw?’

‘Maak de keuken en de slaapkamer maar schoon.’

Plotseling, alsof ze zich iets belangrijks herinnerde, voegde ze eraan toe: ‘In de slaapkamer vind je schriften en boeken naast het bed, haal alleen het stof eromheen weg!’

Bahiedja had er geen moeite mee om precies te moeten werken. Ze had in grote paleizen en huizen gewerkt van rijke mensen, waar ze voorzichtig moest zijn als ze de kristallen glazen of lampen oppakte en de dure oorbellen achter de kussens of onder de bedden vond.

Ze voelde haar verre herinneringen langzaam terugkomen. Ze probeerde ze tegen te houden. Ze wilde er hier niet aan denken. Er stond haar een lange nacht te wachten op een boot en ze zou met vrij harde stem voor zich uit praten. Ze zou de moed opbrengen om alles wat er in haar opkwam op te nemen op de recorder die ze had meegenomen; een cadeau van de schrijfster die haar beloofde haar op een dag op die andere kust weer te ontmoeten nadat ze zich er zou hebben gevestigd. Ze gaf haar een aardig bedrag mee als bijdrage aan de reis, ook al was het niet veel. Het was het kleinste bedrag dat ze gekregen had; omdat ze de reis geheimhield, kon ze niet eerlijk zijn tegen Joesra en de anderen, en meer vragen. De Blondine, de vrouw van wie ze dacht dat die alleen met zichzelf bezig was, gaf haar alles wat ze wilde.

De meesten die ze kende en voor wie ze in huis had gewerkt, hadden haar in één klap vierduizend euro kunnen geven, maar de schrijfster had een bescheiden bedrag gegeven en had haar aangemoedigd met die kleine recorder: ‘Hou je niet bezig met de anderen, hou hem dicht bij je mond en praat rustig. Het maakt niet uit wat je zegt en hoe je het zegt, ik zal al je woorden wel ordenen, want ik begrijp je Marokkaanse dialect goed.’

Ze onderbrak haar: ‘Misschien zeg ik wel wat over jou …’

‘Zeker, praat over mij. Wees niet verlegen, je kunt gewoon eerlijk zeggen hoe je over me denkt.’

‘Ik word ook schrijfster!’

Ze lachten samen en ze moest denken aan wat ze van de Blondine had gehoord toen Joesra goed bevriend was geraakt met de schrijfster, jaloers werd en zei: ‘Joesra wil óók schrijfster worden.’

Ze zei het op een melodieuze manier. Ze zou het leuk vinden als ze allemaal schrijfster zouden worden. Alleen hielden zij niet van de schrijfster, dat was Bahiedja opgevallen.

*==*==*

De zon ging langzaam onder. De stemmen werden luider net als het gehuil van de kinderen die het wachten beu waren. Een mix van vreemde stemmen en dialecten in het rechthoekige vertrek. De stoelen in de laaggelegen hut waren bezet dus werden er meer bijgezet. De eigenaar van de boot liep tussen hen door en keek wat ze bij zich hadden aan bagage. Hij had een weegschaal bij zich waar iedereen om beurten met zijn tas op moest gaan staan. Hij had in zijn hand pen en papier en noteerde de namen en het gewicht. De meeste passagiers waren mannen. Achterin zat een jonge, zwaar opgemaakte vrouw in een Marokkaanse djellaba, die stevig rookte en koffiedronk uit een papieren bekertje dat ze had meegenomen. Ze had haar niet gezien totdat Rida haar er fluisterend op wees: ‘Bahiega’ – hij sprak haar naam uit met de Franse g, terwijl hij naar de jonge vrouw wees.

‘Is zij dat niet?’

Het licht was schaars, maar ze kon haar mooie trekken zien. Ze knikte instemmend. Ze begreep wat Rida bedoelde en wierp hem een betekenisvolle blik toe die niemand anders van de aanwezigen opmerkte of begreep; ze waren druk bezig met het wegen, het tellen van hun geld en de betaling. Het was de tweede en laatste ploeg voor ze aan boord gingen van de boot.

*==*==*

De kustlijn van de stad Zoewara doemde op in de verte. De zwarte hemel was onbewolkt en de zee was kalm. Vanaf dit stuk kust van enkele honderden meters vertrokken in het geheim de meeste bootjes met migranten naar het dichtstbijzijnde Italiaanse eiland. Bahiedja wist dat de Libische noordkust ongeveer tweeduizend kilometer telt. Vanwege de uitgestrektheid en een gebrek aan toerisme en bewoners, is het bijna onmogelijk de kust te bewaken. Vluchten vanaf de Tunesische of Marokkaanse kust is veel moeilijker en gebeurt daarom ook minder vaak dan hier, hoewel die landen dichter bij de Europese kust liggen. Bahiedja had gehoord dat in de zee rond Zoewara de beste vis wordt gevangen. In Libië heeft elke stad haar eigen kust. De zee van Sabrata, ten westen van Tripoli, is beroemd vanwege de vakantiegangers, dorpjes en toeristische hotels. Anderen geven de voorkeur aan de kust van Misrata, ten oosten van de hoofdstad Tripoli. Soms hebben de vrouwen er discussies over als ze samenkomen in het huis van Hoeda. Dan praten ze over de mooiste zee, alsof ze allemaal een eigen zee hebben. In werkelijkheid hebben de vrouwen het over hun eigen ervaringen en gaat het niet over de zee van Sabrata of Misrata, maar over het vakantiehuis dat ze voor hun gezin hebben gereserveerd en het bedrag dat ze opzij hebben gelegd om er de zomer door te brengen.

Zij vond het altijd fijn als ze in de zomer naar het vakantiehuis ging in het hart van de hoofdstad Tripoli, op korte afstand van het treinstation, de flat en haar oude huis in het centrum. De laatste keer dat ze erheen ging was met Oem Farah. Ze dacht eraan hoeveel mooie momenten ze er had meegemaakt. Ze ging met Joesra en de Blondine en ze behandelden haar niet als de werkster, ze was hun wereld met gemak binnengetreden en bood hun meer dan alleen het schoonmaken en op orde houden van hun huis.

Ze had een liefdevolle band met de vrouwen van de flat, al lukte dat niet met de vrouw van meneer Abdelmadjied, want die vriendschap werd plots verbroken.

*==*==*

De stemmen en het rumoer van de aanwezigen in de hut werden weer luider. De zon ging onder achter de horizon. De man die verantwoordelijk was voor de reis maande hen tot stilte, anders zouden ze ontdekt worden door de kustwacht of verlinkt door een voorbijganger. Hij zei tegen hen: ‘Als jullie veilig willen reizen, moeten jullie stil zijn, want er wordt in deze buurt veel gezocht naar migranten.’

Toen hij zich omdraaide was het eventjes stil en Bahiedja vroeg zich af wat ze anders moesten doen als ze niet mochten praten om het wachten te verlichten. Zij moest ook weer denken aan de waarschuwing die Oem Farah haar had meegegeven: de ervaring die zij had gehad met haar man en dochter, had haar een onvergetelijke levensles geleerd. En ondanks haar vele pogingen om haar ervan te weerhouden dit avontuur aan te gaan, zag ze Oem Farah als een simpele ziel die alles geloofde wat ze hoorde. Bahiedja had niet de fout gemaakt een afspraak te maken met ‘vrouwenhandelaars’, maar had de voorkeur gegeven aan een mannelijke smokkelaar zonder tussenpersonen.

Ze herinnerde zich hoe ze Oem Farah had ontmoet in het appartement van de schrijfster, waar ze haar haren verfde. Bahiedja greep haar kans toen de schrijfster naar de badkamer ging en vroeg haar naar haar mislukte migratie waar ze niet over wilde praten. Ze werd duidelijk verrast door Bahiedja, die elke vrouw aan het praten kreeg: ‘Ik wil eindelijk emigreren.’

De angst was op het gezicht van Oem Farah te zien: ‘Dat kan niet, het is een risico. Je verkoopt je ziel aan twee vrouwen die je oplichten. Heb je hun geld betaald? Heb je de leidster ontmoet of de tussenpersoon?’

Bahiedja onderbrak haar en zei: ‘Helemaal niet, ik heb niemand ontmoet, ik heb alleen een Marokkaanse man gesproken die de smokkelaars kent en ik spreek binnenkort met hem af, als ik het bedrag bij elkaar heb.’

Ze wilde de identiteit van de man die haar hielp niet prijsgeven, want dit soort operaties vond plaats in het diepste geheim.

Oem Farah zuchtte, kwam dichter bij haar staan en zei: ‘Kom als je klaar bent met je werk naar het vakantiehuis tegenover de flat.’

Op dat moment kwam de schrijfster uit de badkamer met haar haren in een handdoek; Oem Farah droogde haar haren en Bahiedja ging verder met haar werk.

Het was tegen het einde van de middag toen ze klaar was met het schoonmaken van het huis. De zomerzon was inmiddels minder heet en de ontmoetingsplek was niet ver lopen.

Gesneuvelde dromen

Oem Farah was een Irakese vrouw van een jaar of eenenvijftig, tweeënvijftig. Ik ontmoette haar in een schoonheidssalon; ik stapte er binnen en ze heette me welkom. Ik voelde me veilig in haar vlugge handen als ze met een dun draadje tussen haar tanden mijn zachte huid raakte en met de pincet de haartjes bij mijn wenkbrauwen weghaalde zonder dat ik pijn voelde of een rode huid kreeg. Het was altijd een gelegenheid om bij te praten.

Ik kwam erachter dat ze alleen met mij praatte. Dat ontdekte ik toen ik over haar vertelde aan vriendinnen, van wie de meesten geen echte vriendinnen waren, want sommige vrouwen worden nu eenmaal geregeerd door jaloezie. Een van de vrouwen vroeg me: ‘Wie heeft je wenkbrauwen geëpileerd en in welke kapsalon heb je je haar laten verven? Waar heb je je haar laten knippen?’

Waar? Wanneer? Hoe? Haar nieuwsgierigheid liet me niet los. Alsof vriendschap hetzelfde is als bonte was, waarvan de kleuren zich in de wasmachine met elkaar vermengen. Ik zag ons als goedkoop textiel, dat al bij de eerste aanraking afgaf. Ik deed niets verkeerd, maar wilde gedoe voorkomen. Daarom wilde ik niet dat mensen dicht bij mij kwamen – zo hield ik mijn stof intact.

Ik was eerlijk op een botte manier, en hield daarom altijd afstand. Ik creëerde om mij heen een denkbeeldig magnetisch veld, dat ik soms wat kleiner maakte.

Ik was uiteraard niet veilig voor hun geroddel, maar dat interesseerde me niet.

Ik maakte hun wijs dat ze hetzelfde uiterlijk konden hebben als ik en ze trapten erin. We gingen naar elke plek die ik had bezocht en leuk vond: hetzelfde restaurant, een café, de schoonheidssalon, maar ze kregen niet wat ik had.

Oem Farahs vertrouwen in mij was groot. Ze vertrouwde me haar zorgen en geheimen toe. Op een gegeven moment vertelde ze me dat ze twee zoons in Bagdad had die daar werkten zonder de universiteit te hebben doorlopen vanwege de zware leefomstandigheden en het gebrek aan veiligheid. Haar man had architectuur gestudeerd aan een Britse universiteit. Hij trok eropuit met zijn ervaring en een blije, jonge vrouw. Vrienden hadden hun verteld dat Libië een groot en welvarend land was en dat de mensen er gul waren en de autoriteiten aardig voor buitenlanders. En ze zeiden dat iedereen er weer rijk vandaan kwam.

Overdrijven werkt aanzuigend voor mensen die werk zoeken buiten hun eigen land. Als ze eerlijk zouden zijn, schamen de meeste mensen zich om hun vrienden de waarheid te vertellen over hun leven in het buitenland, omdat het een bewijs is van hun falen. Dit is iets wat alle Arabische en andere migranten overkomt. Migratie leert mensen te liegen en overdrijven. Migratie is het verleidelijkst voor mensen die in hun eigen land wachten op betere economische of politieke omstandigheden. Migratie is vluchten voor het lot op een bepaalde plek.

Dat was hoe haar man erbij kwam om met zijn familie op reis te gaan naar Libië; via Jordanië gingen ze naar Syrië en van daaruit vlogen ze naar Libië, het land voor alle Arabieren, het land dat haar broeders en hun dromen met open armen ontvangt, zodat ze hun ellende en zorgen aan haar kust vergeten.

Hij was blij met zijn arbeidscontract in een stad ver van Tripoli, Regdalien, waar een van zijn Irakese kennissen woonde. Hij werd opgevangen met zijn kleine gezin, maar de vrouw van zijn vriend accepteerde hen maar korte tijd en werd hen toen zat: ‘Dit huis is te klein voor twee gezinnen.’

Als je op zoek bent naar een baan in Libië, krijg je te maken met allerlei factoren, zoals je kwalificaties en hoeveel vraag er is naar werknemers. Daardoor belanden mensen vaak in banen die ver af staan van hun wensen en talenten. Zij hadden geen connecties, maar soms kwam er toch wat uit voort, onverwachte cadeautjes van het lot.

Aboe Farah kreeg een kans die hem naar Tripoli bracht om te werken als vertaler; zij op haar beurt werkte in een schoonheidssalon. Toen ik haar leerde kennen, nodigde ze me regelmatig uit bij haar thuis om er Irakees te eten. Normaal gesproken hou ik mijn contacten zakelijk, maar ik vond haar leuk en daarom nodigde ik haar uit bij mij thuis om mijn haar en nagels te doen met producten waarvan ik zeker wist dat ze goed waren. In ruil daarvoor kreeg ze van mij een dubbele vergoeding.

In mijn huis was Bahiedja; ze was bezig met schoonmaken en het kristal oppoetsen. Oem Farah kwam met haar geheime mix van haarkleuren die zij nooit aan haar klanten prijs zou geven zodat andere vrouwen die niet zelf zouden mengen. Het viel me op dat ze op fluistertoon met Bahiedja sprak, maar ik schonk er niet veel aandacht aan. Ik was in gesprek met mijn man, die in het buitenland was.

De eerste migratieles

Bahiedja had genoeg gehoord over de praktijken van mensensmokkelaars. Ze keek naar de gezichten om zich heen en vroeg zich af of er mensen bij waren die al eerder tevergeefs hadden geprobeerd weg te komen en het nu opnieuw probeerden. Een maand eerder had ze een afspraak gehad met Oem Farah in het vakantiehuis in de buurt van de Emadtorens en de vele hotels aan de kust.

Oem Farah stond al bij de deur op haar te wachten en begroette haar; Bahiedja wilde naar binnen gaan, maar Oem Farah aarzelde en stelde voor om naar de tuin te gaan naast Hotel Baab al-Bahr. Bahiedja begreep waarom ze gespannen was, maar ze stond erop dat het beter was aan de drukke kust te zitten: door de vele parasols, kinderen en gezinnen die het zicht belemmerden zouden de vrouwen van de flat hen niet in de gaten krijgen. In de tuin naast het hotel zouden ze meteen opgemerkt worden.

Het vakantiehuis maakte deel uit van de tuin van het hotel Baab al-Bahr en stond naast de Emadtorens, de hoge gebouwen die boven de zee uit rezen. Begin jaren tachtig werden ze omgekeerde sjiesj genoemd, omdat ze op alcoholflessen leken. Het ontwerp leek op een whiskyfles die op zijn kop stond. Sommigen dachten dat deze gebouwen waren neergezet ter compensatie van het alcoholverbod in Libië en dat ze gefinancierd waren door een aantal islamitische organisaties, die erop stonden dat het handelsgebouwen zouden worden die uittorenden boven de toeristische hotels. Direct erachter bevond zich het resort dat op zondag en woensdag exclusief voor de vrouwen was. Vrouwen kwamen dan met hun kinderen naar het verblijf in hun badkleding, in de veronderstelling dat ze konden zwemmen zonder dat de ogen van anderen op hen gericht waren. Terwijl iedereen wist dat iedereen in de hotels, in de torens en zelfs in de gebouwen aan de overkant van de straat met verrekijkers de mooie lijven in badkleding kon gadeslaan.

*==*==*

Bahiedja probeerde arm in arm te lopen met haar vriendin; ze liepen naar de kleine poort en Bahiedja betaalde de entree. Het was een gewone, gemengde dag, waarop zowel mannen als vrouwen konden komen. Ze liepen tussen de rijen huizen met hun afgebladderde muren in het resort. Elk huisje bestond uit een kamer met badkamer en gekleurde gordijnen. De kinderen liepen in hun badkleding tussen de huisjes en de meisjes pronkten met hun schoonheid en de jongemannen liepen erachteraan, vol vertrouwen dat niemand tussenbeide zou komen als ze met de meisjes zouden flirten. Binnen het resort kon alles, daarbuiten golden de regels van de Libische straat en zijn tradities.

Bahiedja ging de meeste zomerdagen samen met Joesra naar deze plek en ze leerde er de jongens kennen die verantwoordelijk waren voor de huur van de ligstoelen en parasols. Oem Farah voelde zich bezwaard dat Bahiedja betaalde, maar Bahiedja zei terwijl ze ging zitten: ‘Ik heb je uitgenodigd, vandaag ben je mijn gast.’

De zandkust strekte zich ver uit en was bezaaid met strandballen en de hoofden van de strandgasten. Oem Farah vertelde: ‘Ik had nog nooit in mijn leven de zee gezien, omdat ik uit een stad in het zuiden van Irak kom die ik nog nooit had verlaten. Ik was niet bang voor de zee, simpelweg omdat ik hem niet kende, maar ik durfde er niet te zwemmen. Ik hou er niet van, maar heb er ook geen hekel aan. Opeens werd ik geconfronteerd met de grote, beangstigende zee, op een moment dat ik nooit zal vergeten.’

Bahiedja moedigde haar aan door te gaan en vroeg haar: ‘Hoe ben je in contact gekomen met de smokkelaarsters? Ik bedoel, met de vrouwen die migranten smokkelen? Smokkelen ze alleen vrouwen zonder mannen of gezinnen?’

Oem Farah was uitzonderlijk op haar gemak en liet al haar reserves varen toen ze over haar ervaring begon te vertellen. Ze voelde zich vernederd toen ze voor de tweede keer naar Tripoli kwam, meer nog dan de vernedering die ze de eerste keer voelde toen ze in de stad Regdalien bij een gezin inwoonden, na hun vertrek uit Irak. Ze hadden tevergeefs geprobeerd te emigreren, werden opgepakt door de politie en zij moest na haar vrijlating uit de gevangenis weer terug naar de schoonheidssalon. Bahiedja keek naar de gezichtsuitdrukking van haar vriendin, respecteerde haar stilte en bestelde bij een ober die in de buurt stond een koud drankje. Oem Farah bedankte haar en vervolgde haar verhaal met zachte stem en met haar hoofd dicht bij dat van Bahiedja.

‘Een Irakese vrouw met wie ik in de kap- en schoonheidssalon werkte, zei op een dag tijdens de pauze dat er Irakezen waren die met een boot naar een van de Italiaanse eilanden waren gevaren. Na een jaar kregen ze van de Italiaanse autoriteiten al een verblijfsvergunning.

Mijn man en ik hadden het in die tijd, ik bedoel een jaar geleden, heel erg zwaar; we waren hopeloos, want de situatie in Libië was veranderd. Andere Irakezen voor ons hadden jarenlang in Tripoli gewoond en gewerkt waarna ze met een flinke som geld teruggingen naar hun land of legaal naar een ander land migreerden.’

Bahiedja onderbrak haar: ‘Dat klopt, er zijn veel Irakezen in Libië, en ook veel andere nationaliteiten. Ik heb gehoord dat de overheid nu alles strenger wil regelen en dat ze verblijfsvergunningen heeft ingevoerd. Er zijn veel buitenlandse bedrijven in het land en die hebben hun eigen werknemers meegenomen, dus zij hebben geen baat bij andere goedkopere werknemers.’

Bahiedja had dit gehoord tijdens de ontmoetingen met de vrouwen, maar ze kreeg haar herinneringen niet goed op een rijtje. Ze werkte niet langer direct voor mensen, maar via bemiddelingskantoren die gezonde krachten inhuurden, vanwege de veranderende economische omstandigheden.

Oem Farah knikte instemmend en vertelde verder.

‘Ze liet me niet meer los. Ze maakte er een mooi verhaal van en vertelde dat ze een borg hadden betaald en op een reactie wachtten samen met een ander gezin.

Na een aantal dagen besloten mijn man en ik dat wij de andere twee Irakese gezinnen moesten ontmoeten en we waren verbaasd dat de man van mijn collega in de schoonheidssalon niet met haar zou meereizen, omdat hij nog een arbeidscontract had; als dat af zou lopen, zou hij zijn vrouw achterna reizen. Hij deed ons een verleidelijk voorstel.

Hij zou de geldbedragen bij zich houden, dat zou dan een garantie voor ons zijn. Hij zou dan het geld aan de smokkelaars geven als we de Italiaanse kust zouden hebben bereikt.

Die nacht dacht ik aan mijn collega, van wie ik meermaals afscheid had genomen op de zaak nadat ze had verteld dat ze die nacht zou vertrekken. Toen ze de volgende ochtend terugkwam, moest ik denken aan wat ze me ongerust had verteld: “Reizen met twee meisjes is gevaarlijk.” Daarom moest ze wachten tot ze met een groep gezinnen kon vertrekken.’

Bahiedja luisterde ademloos, maar voelde tegelijk dat er iets was waar ze absoluut op moest letten, dus vroeg ze haar: ‘Je collega probeerde dus te regelen dat je met het andere gezin meeging?’

Oem Farah gaf geen antwoord op haar vraag, alsof ze alles in één keer wilde vertellen, of omdat ze alles in haar hoofd op een rijtje wilde zetten om te kijken waar het verraad had plaatsgevonden, en vervolgde: ‘Op een avond bij haar thuis spraken we af dat we de vrouw zouden bellen die gezinnen naar het buitenland smokkelde. We spraken met de vrouw af vlak bij een hotel aan de kust van Gargariesj. Op een ochtend stonden we op de afgesproken plaats. Er stopten veel auto’s voor het gebouw, dat al jaren geen hotel meer was, maar uit winkels en cafés bestond.

Ze belde ons op en zwaaide naar ons van een afstand toen ze wist wie we waren. Ze zat achter het hoofdkwartier in haar witte auto. We gingen naar haar toe, ze deed de deur open en we stapten in. Voordat we haar iets konden vragen, zei ze: “Ik heb niet de leiding. De baas organiseert de reizen. Mijn taak is om de afspraken te maken met de klanten en het geld in ontvangst te nemen. We geven dan op een bepaald moment door waar de ontmoetingsplek zal zijn.”

Toen ze vertelde wat het verschuldigde bedrag was, had ik het gevoel dat mijn collega iets anders had gezegd. Ik vroeg haar naar garanties en ze antwoordde kortaf: “Neem je tijd en denk erover na. Maar niet langer dan twee dagen. Er ligt al een boot klaar.”

Ze gaf me haar telefoonnummer en we gingen terug.’

Op dat moment ging de rode warmtebol onder in de zee. De lichten van het resort gingen aan en reikten met hun stralen tot bij de mensen aan het strand. Bahiedja stond op, tilde de parasol uit de houder midden in de witte kunststof tafel en legde hem op het zand zodat ze de lichtstralen kon voelen.

Oem Farah werd onrustig. Ze keek op haar polshorloge en zei dat het al laat was. Bahiedja was teleurgesteld en stelde voor dat ze onderweg verder zou vertellen. Zij zou dan meegaan naar haar huis zodat ze wat meer tijd zouden hebben. Ze snakte ernaar meer te horen.

Op de terugweg vervolgde Oem Farah in het kort haar verhaal. Bahiedja begreep van haar waarom ze de volgende dag contact opnam en afsprak met de leidster voor wat meer zekerheid. De tussenpersoon vroeg haar wat geduld op te brengen en daarna weer contact op te nemen zodat ze voor haar een afspraak kon plannen. De volgende dag, voor zonsondergang aan de kust, vlak bij hotel Sjaati Annachiel, ging ze op pad om haar te ontmoeten. In de auto, met de gordel om, zat een vrouw met een elegante hoofddoek op haar te wachten. Toen ze de leidster zag, stapte ze in haar auto; de vrouw gaf gas en reed met krankzinnige snelheid over de weg die evenwijdig liep aan de kust. Ze boezemde haar vertrouwen in en plantte hoop in haar hart.

Ze vertelde haar dat het niet nodig was eten en kleren mee te nemen, omdat dat er allemaal zou zijn. Oem Farah vroeg haar of haar puberdochter een klein koffertje mee mocht nemen met haar lievelingsspullen. De leidster vond dat goed en vroeg haar toen om een aanbetaling van achttienhonderd dollar per persoon. Oem Farah weigerde en zei dat haar collega haar had verteld dat kleine kinderen korting krijgen. De leidster bleef stevig doorrijden en vroeg Oem Farah om haar Irakese collega niet te vertellen over deze ontmoeting. Dat zou in haar belang zijn. Na een aantal dagen, als het weer gunstig zou zijn en de boot gereedlag op een veilige vertrekplek, zouden ze bericht krijgen. Ze moesten continu klaarstaan voor vertrek.

Oem Farah stopte even om op adem te komen en ging toen verder alsof ze alles in detail opnieuw beleefde.

‘Na een week vroeg de tussenpersoon ons om ons klaar te maken en zei dat er een geheime ontmoetingsplek zou zijn. We mochten niemand erover vertellen. Ik zei niets tegen mijn Irakese collega. Mijn man ging mee toen we de tussenpersoon ontmoetten; ik merkte aan hem dat de angst voor de reis groter was dan zijn wens weg te gaan. Ik vertelde de tussenpersoon dat de afgesproken dag de verjaardag van mijn dochter was. Ze lachte en zei: “Je zult tijd hebben om die in Italië te vieren.” Mijn man vroeg aan haar: “Is er een wc op de boot?” Terwijl ze wegliep, zei ze: “Daar heb je vanzelf geen behoefte meer aan.”

En ze vertrok. Dat antwoord was een teken. Ik ging naar huis en maakte wat eten klaar: kebab, koek en fruit. Mijn dochter nam haar kleine koffer mee en we gingen naar de plek die de vrouw had doorgegeven. Langs de kustweg naast hotel Sjaati Annachiel ontmoette ik voor het eerst de leidster. We troffen er een bus aan die op ons wachtte met de auto van de leidster ernaast. We stapten in de bus en zagen tot onze vreugde dat er verschillende gezinnen in zaten, allemaal uit Irak. We hadden hen niet eerder ontmoet. De bus reed een uur rond, de chauffeur ging eerst via een van de straten de ringweg op, nam opeens weer een afslag en zo ging het door. Alsof ze wilden voorkomen dat we zouden weten waar de ontmoetingsplek was.

Uiteindelijk kwamen we aan op een plek buiten Tripoli. Misschien was het Tadjoera. We gingen een villa binnen en zaten met zijn allen in een grote, maar bescheiden ingerichte woonkamer. Eén Irakees gezin was er al. Het was niet later dan acht uur ’s avonds. Nadat ze van ons het resterende geld hadden gevraagd, gingen de leidster en de tussenpersoon naar een kamer vlak bij de woonkamer. De tussenpersoon vertelde ons dat de grote boot werd klaargemaakt zodat we er veilig mee konden reizen.

Met alle kinderen erbij waren we met veel. Tot mijn verbazing zag ik een zwangere vrouw. We hadden allemaal met haar te doen. We stelden ons aan elkaar voor. Het Irakese gezin dat er al was toen we aankwamen, vertelde dat de leidster hen een maand geleden naar een huis in de stad Zoewara had gebracht, en van daar weer terug. En zo gingen ze de afgelopen maand heen en weer met hun spullen. Het was inmiddels elf uur ’s avonds en niemand was gekomen. De kinderen en ouderen kregen honger; de vrouwen deden hun tassen open om hun eten met iedereen te delen. Tegen de tijd dat ze klaar waren met het late avondeten, was het middernacht. De leidster kwam binnen en zei één zin: “Ga nu naar de bus.”

Mijn dochter stapte als laatste in. De leidster nam haar koffertje en sprak haar streng toe: “Ik stuur het wel naar je op in Italië.” Dat was het tweede teken dat we negeerden. Mijn dochters tranen deden haar niets. De leidster was een compleet ander persoon geworden, zonder mededogen of liefde of de attentheid waarmee ze ons had overtuigd. Ze zei: “Er is straks een kleine boot die jullie naar de stad Zoewara gaat brengen. Daar stappen jullie over op een grote boot.” We stonden als aan de grond genageld. Zelfs de mannen waren moe. Niemand protesteerde of vroeg iets. We werden als vee naar de stal gereden, of naar het slachthuis, we wisten het niet.

Onderweg stopte de bus en stapten er drie jongemannen in met een grote gasfles die ze in het gangpad legden. Toen ging de bus weer verder tot we aankwamen op een onbekende plek aan de kust.

Op die plek zagen we een hoge rots en de jongemannen namen de leiding over. We moesten de heuvels afdalen, die aan de andere kant uit zand bestonden. De mannen hielpen de kinderen en vrouwen om in het pikkedonker langs de kust af te dalen. Ik zag een groep Afrikaanse jongeren, ik weet niet hoeveel, maar het verbaasde ons allemaal dat ze er waren. We dachten dat we alleen zouden reizen, maar zij gingen dus ook mee.

De jongemannen die ons begeleidden waren heel snel en vaardig; ze droegen de gasfles en pompten de rubberbootjes op en duwden ons met zijn allen naar de boot. Ik dacht aan wat de leidster had gezegd: “Jullie kleren worden niet nat.” En zo waadden we door het water naar de rubberbootjes.’

*==*==*

Oem Farah en Bahiedja gingen te voet richting het busstation, dat niet ver van het resort lag; voorbij een rij hotels, en dan rechtsaf richting de Emadtorens. Daartegenover lag het Centraal Busstation.

Oem Farah nam de bus naar Straat 10. Ze wist niet waarom het Straat 10 heette, de straat in de buurt Ghot al-Sj’aal, die erom bekendstond dat er veel buitenlanders woonden van allerlei nationaliteiten. Libiërs woonden er nauwelijks. Bahiedja deed aan de lijn, dus ging ze te voet verder naar het oude centrum, waar ze woonde met een Marokkaanse vriendin die als serveerster werkte in een van de vele bruiloftszalen die sinds enkele jaren populair waren geworden in Tripoli. De feesttenten werden niet meer gebruikt, omdat ze de toegang tot de zij- en hoofdstraten blokkeerden.

Onderweg hoopte Bahiedja dat ze alles had gehoord; ze bereidde zich al maanden voor. De Marokkaan die in het café werkte, beweerde dat hij al veel Marokkanen had geholpen te emigreren. De reizen waren gegarandeerd, volgens hem, maar het bedrag dat hij vroeg was veel hoger dan wat Oem Farah haar had verteld.

Ze liep het oude centrum in via de triomfboog van Marcus Aurelius, waar zich veel restaurants, cafés en toeristische hotels bevonden, en zag een groep Europese toeristen. Ze bleef staan en verbaasde zich over hun lengte. De meesten van hen waren bejaard. Ze schudde haar hoofd met een gevoel van verongelijktheid en dacht bij zichzelf: wat maakt hen beter dan wij? Ze keek op haar horloge en voelde zich schuldig dat ze vandaag zo lang was weggebleven van Sarah, haar geadopteerde dochter. Het meisje was ondeugend, maar ze luisterde wel naar haar als ze haar soms op haar kop gaf of sloeg. Bahiedja was liefdevol als een moeder voor haar en streng als een vader. En toen drong de vraag zich op die ze liever uit de weg ging: hoelang nog duurt dit geleende moederschap?

Ze heeft een rijke vader die haar niet als zijn dochter wil erkennen en een moeder die naar Marokko is gereisd en niet meer terug is gekomen. Ze heeft niets meer van zich laten horen, nadat ze Bahiedja had beloofd binnen een maand terug te komen. Inmiddels zijn er zes jaar verstreken en zorgt ze nog steeds voor Sarah.

Ze had een aanvraag ingediend om officieel haar moeder te worden, maar een van de voorwaarden was dat ze getrouwd moest zijn voordat ze haar als dochter kon aannemen. Sarah wist niet beter of Bahiedja was haar moeder; deze herfst zou ze naar school moeten en Bahiedja dacht dat het beter zou zijn als ze naar een tehuis zou gaan voor kinderen zoals zij. Ze moest de volgende dag naar zo’n tehuis gaan en alles regelen om het meisje in te schrijven. Ze liet een traan en zei tegen zichzelf: Het is tijd om afscheid te nemen.

*==*==*

Bahiedja was moeder geworden zonder enige ervaring met het moederschap. Het meisje ging overal met haar mee naartoe. Dit gebeurde nadat ze het huis van meneer Abdelmadjied had verlaten, want hoewel ze had gedacht dat haar goede relatie met de vrouw haar veiligheid zou geven, was zij het die haar had ontslagen.

Meneer Abdelmadjied bezat veel bedrijven: alles in zijn leven was groots en luxueus. Het leek wel of ze altijd op reis waren, en hun paleis was groot en duur ingericht. Hun leven leek in niets op dat van anderen, behalve dan dat zijn vrouw precies hetzelfde dacht als de andere vrouwen die ze later had leren kennen.

Bahiedja was rechtstreeks vanuit Marokko naar hun huis gekomen. Ze werkte er twee jaar zonder vakantie en zonder ooit iets van Tripoli te hebben gezien. Als ze al naar buiten mocht, dan ging ze met de moderne gezinsauto. Een keer deed ze de mevrouw na en ging achterin zitten, tot de Algerijnse chauffeur schreeuwde: ‘Wie denk je wel dat je bent?’

Ze maakte geen ruzie met hem. Algerijnen draaien als een blad aan een boom om als ze iets voor iemand moeten doen.

In het grote paleis leerde ze dat ze bevelen overdag niet moest negeren in aanwezigheid van vreemden, ook al waren die er zelden. ’s Avonds, als de mevrouw onderuitgezakt langs de satellietkanalen zapte, vroeg ze haar om verse muntthee en een groot bord nootjes.

Bahiedja leerde hoe ze de zilveren dienbladen met kanten doekjes moest bedekken en hoe ze de glazen met zilveren versiering moest gebruiken en een muntblaadje in de glazen moest leggen voor ze de thee inschonk.

Voordat ze de kamer uit ging, vroeg de mevrouw haar wat ze wist van zwarte magie. Bahiedja deed of ze er niets van wist en dacht bij zichzelf: waarom beschuldigen ze alle Marokkanen van zwarte magie? Alle vrouwen hier denken zo!

Maar ze liet de boosheid en verontwaardiging los toen ze erachter kwam dat haar gebrek aan kennis over zwarte magie een afstand creëerde tussen haar en de mevrouw, die haar opdracht gaf verder te gaan met schoonmaken. Een Marokkaanse vrouw die voor een vriendin van de mevrouw werkte, gaf haar een tip: ‘Je moet wat trucs leren. Als ik jou was, zou ik beginnen met kaartleggen.’

Ze ontmoette de vrouw op een barbecuefeest op de boerderij van meneer Abdelmadjied, waar meerdere gezinnen bijeen waren. Voor Bahiedja voelde de enorme boerderij aan als een bos met verschillende soorten bomen; de villa droeg de naam ‘Retraite’.

*==*==*

Het wachten duurde lang en het duister viel in. Het schijnsel vanuit een huis verderop was de enige verlichting op deze plek, die zich ver van de drukte van het centrum bevond. Opeens was er wat rumoer bij de deur. De eigenaar van de boot en zijn mannen waren klaar met hun voorbereidingen. Ze namen het geld contant in ontvangst en maakten afspraken met een man die zei dat hij de boot kon besturen. Aan zijn accent hoorde ze dat hij Tunesisch was. Het was een lange jongeman. Hij had een slank gezicht met een puntige kin en grote ogen met een grote, opvallende neus. Hij had een mooie mond en droeg een ringbaard. Hij gebruikte Franse woorden en aan zijn kleding was te zien dat hij nooit hard had gewerkt. Hij luisterde aandachtig naar de booteigenaar en kreeg een apparaat mee dat groter was dan een mobieltje; hij keek ernaar en sloeg er een aantal nummers in op die de man hem gaf. Hoewel Bahiedja niet ver van hen af stond, kon ze niet alles goed verstaan vanwege het geroezemoes.

Ze keek om zich heen en zag hoe iedereen zich gereedmaakte en zijn spullen op zijn schouders nam. Ze keek links en rechts om zich heen om te zien waar Rida was, maar ze vond hem niet. Ze liepen op aanwijzing van de man naar het water, zonder gehaast of geduw zodat ze niet de aandacht zouden trekken. Toen ze dichter bij de zee kwam, wist ze dat één boot niet genoeg zou zijn. De boot was niet ver, maar ze moesten een aardig eindje lopen in het ondiepe zeewater. Opeens dwaalden haar gedachten af: ze registreerde slechts wat er om haar heen gebeurde, alsof ze juist op dat moment geboren was, nog zonder verleden, zonder land en vrienden. Zonder enige ervaring. Ze volgde Rida’s hand die haar leidde naar de middelgrote boot.

‘Bahiedja, kom met mij mee, ik help je om bij de boot te komen.’

Het meisje liep tussen hen in, ze deed een dunne sjaal op haar hoofd en knoopte die goed dicht rond haar nek.

Er ontstond een opstootje: een groepje Afrikanen probeerde als eerste de boot te bereiken, maar de eigenaar van de boot ging voor hen staan en versperde hun de weg. Hij vroeg hun te wachten tot hij hun namen had gecontroleerd. In zijn hand had hij een kleine zaklantaarn waarmee hij hun gezichten een voor een bescheen. Nadat ze hem hun identiteitskaart en andere persoonlijke papieren hadden overhandigd, droeg hij ze op door te lopen naar de boot.

Op zulke momenten van wachten komen de reisgenoten dichter bij elkaar; de maskers gaan af en de barrières vallen weg. Ze had het een keer eerder meegemaakt, onderweg van Marokko naar Tripoli. Op het vliegveld kwam er een jonge vrouw naar haar toe en groette haar: ‘Goedenavond, komt u uit Marokko?’

Bahiedja had met een droge keel geantwoord, alsof ze eerst alle vocht in haar mond moest verzamelen voor ze haar tong in beweging kon krijgen: ‘Ja, ik ben Marokkaanse, uit Marrakech.’

Ze keek hoe het licht op de slapeloze gezichten van de wachtenden viel. Gezichten vermoeid van het ellendige bestaan; elk gezicht met zijn eigen unieke trekken en kleur. Elk gezicht ook met de ziel van een land waar hij eerder was en waarmee hij deze Libische limbo zou verlaten. Tussen het leven en de dood, hoopten ze op een andere, nieuwe wereld die stond voor het paradijs. Elk van de gezichten had een droom, zoals de vele anderen. En nu stonden ze op het punt van een gezamenlijke reis van de limbo naar het beloofde paradijs.

Het was haar beurt, de felle lamp scheen in haar gezicht. Ze kneep haar ogen dicht tegen het verblindende licht. Die paar seconden voelde ze dat er een nieuw leven begon. Alsof ze uit een baarmoeder kwam; de mensensmokkelaar was de vroedvrouw die haar onderzocht om te kijken of ze geschikt was voor het volgende leven of niet. Haar papieren waren haar ticket voor de reis. Ze liep naar voren met haar lange gestalte en haar donkere, grove gelaat. Bahiedja bezat niet veel van wat ze vrouwelijkheid noemen; alsof ze geboren was om als huishoudster te werken. Haar uiterlijk werkte tegen haar in huis, op school en in het buitenland.

Bahiedja was heel gevoelig en attent; Joesra was een en al vrouwelijkheid en empathie. Dat kon je niet zeggen van de vrouw die haar in Marokko had gevraagd om voor haar te komen werken in huis, voor haar te zorgen en om zwarte magie te bedrijven tegen haar overspelige man.

Bahiedja vond zichzelf beter dan het domme blondje dat geen schooldiploma had en geen enkele andere taal sprak.

Ze was diep verzonken in haar eigen leven terwijl Rida’s hand haar hielp om snel de boot te bereiken. Ze stond even stil om naar de bruine, zwarte en gele gezichten te kijken. De meesten waren mannen – de vrouwen die er waren, waren er met hun gezin, behalve zij en het meisje. Ze verwachtte anders behandeld te worden, net als wanneer ze de bus nam om binnen Tripoli te reizen.

Bahiedja voelde dan altijd de gulzige blikken van de jongemannen die verstoken waren van een warm vrouwenlichaam. Het ging niet verder dan een sporadische ‘toevallige’ aanraking, maar Bahiedja hield ervan, net als de vrouwen voor wie ze werkte en die dan vertelden hoe ze achterna werden gezeten door mannen bij wie ze ophingen als ze belden. Of ze veranderden van route tijdens het autorijden op de vlucht voor dwaze jongemannen die dachten dat een vrouw die alleen autorijdt in is voor een avontuurtje.

Ze had verwacht dat ze apart behandeld zou worden, maar niets daarvan. Ze verdrongen elkaar om de veiligere plekken. Rida ging haar voor naar het ruim van de boot, hij pakte haar hand en hield haar vlak bij zich. Ze was extra voorzichtig, omdat haar lichaam groter was dan het zijne, ook al had hij als portier gewerkt en droeg hij de hele dag door alles wat ze van hem vroegen en nam hij de trappen van de flats als de liften kapot waren.

Het was donker in de boot en daardoor kon ze niets zien. Geleidelijk wenden haar ogen aan de duisternis. Van twee verschillende kanten viel een flauw schijnsel naar binnen. Door de aangestoken sigaretten zag ze wat silhouetten, toen gingen er opeens lampen aan waardoor er meer licht kwam in de boot. Ze keek naar een jongeman die vlak bij de deur stond en de motor bediende. Ze wachtte op het meisje en vroeg Rida waar ze bleef. Hij antwoordde haar heel kortaf: ‘Ze komt er straks aan.’

Hoe langer ze wachtten, hoe meer het rumoer toenam op de boot. Ze voelde de zware voetstappen op het houten dek boven haar hoofd. Ze verwachtte dat het hout boven hun hoofd zou instorten. Er lag een zachte, gescheurde deken op de vloer. Rida legde een andere deken neer en zei tegen haar dat ze erop moest gaan zitten; ze nam met haar rug tegen de muur plaats. Ze rook een vreemde geur, het leek een mengeling van uitlaatgassen en teer. Aan haar linkerkant hing een sterke geur van visresten. Ze tastte met haar hand in het duister, voelde een visnet en wat touwen. Uit haar tas haalde ze een winterjas en die deed ze achter haar hoofd om ertegen te leunen. Dat was iets beter. Het werd drukker – er waren mensen naast, voor en vlak bij haar. Sommigen zaten op plastic krukjes. Ze werd ongerust en bang; ze wilde niet aan verdrinken denken. Het was dezelfde angst als die ze voelde tijdens haar eerste vliegreis, toen ze uit Marokko vertrok en de stewardess met haar handen naar de nooduitgangen wees. Ze had haar ogen gesloten en tegen zichzelf gezegd: ‘Als de dood komt, zal die niet wachten tot hij klaar is met die vage aanwijzingen.’

Ze keek nu naar de nieuwe gezichten van een heel gezin met kinderen dat aan boord was gegaan. Ze moest weer denken aan het verhaal van Oem Farah en het verhaal van haar emigratiepoging: ze wist van de gevaren en toch werd Oem Farah slachtoffer van oplichters. Daarom had ze zich er zelf eerst van verzekerd dat ze niet met een rubberen boot zouden varen, anders was ze onmiddellijk teruggekeerd. Het bangst was ze voor de Afrikaanse mannen. Door de aanwezigheid van het Irakese gezin en Rida die vlak bij haar zat, was ze iets meer op haar gemak en voelde ze zich wat veiliger.

Oem Farahs eerlijkheid maakte Bahiedja wat voorzichtiger. Toch was ze vastbesloten om te emigreren met een doodsboot, zoals ze die noemde. Oem Farah had herhaaldelijk geprobeerd haar bang te maken als ze elkaar tegenkwamen in het huis van de schrijfster; dat was ook hoe de nieuwsgierige schrijfster achter Bahiedja’s plannen kwam.

Haar nieuwsgierigheid was niet zoals van de andere vrouwen voor wie ze in huis had gewerkt. De vrouwen waren enorm geïnteresseerd in zwarte magie, voodoo en koffiedik kijken. Joesra daarentegen was vaak weg van huis op zoek naar een emotioneel avontuur. Hoeda was druk met het huishouden en etentjes voor groepen vrouwen en voor Safaa, de echtgenote van haar man.

De schrijfster vond deze vrouwen nietsnutten, vooral de Blondine. Zij was zelf ook gek, al roddelde ze veel minder en riep ze niet op tot soberheid. Dat was misschien niet helemaal eerlijk, want ze was de enige die haar tijd had gegeven om het verhaal van haar geadopteerde dochter aan te horen. Ze deed wat ze kon om haar te helpen om haar naar een tehuis te sturen en ze beloofde haar te bezoeken en cadeaus voor haar te kopen. Ze moest huilen. Ze wilde niet denken aan hoe ze Sarah had achtergelaten in een weeshuis genaamd ‘Huis van Hoop’. De schrijfster overtuigde Sarah ervan dat ze veel broers en zussen had, maar Sarah was gehecht aan Bahiedja en huilde voortdurend toen ze haar gisteravond in haar armen nam. Ze wist dat ze tegen haar loog toen ze haar beloofde dat ze terug zou komen om haar op te halen om mee te gaan naar een mooi land. Bahiedja’s gevoelens waren oprecht; ze droomde ervan hoe haar lot zou veranderen door de migratie. Ze zou rijker worden en zich laten naturaliseren, daarna zou ze terugkeren als iedere andere Europese toerist om de bezienswaardigheden te bezoeken.

Haar kleine meisje, bij wie de helft van het gezicht schuilging achter een grote bril, was geen mooi meisje. Ze had veel pech gehad en ze accepteerde alles van haar adoptiemoeder Bahiedja. Sarah was bijna zeven en begreep dat haar moeder naar Marokko was gereisd en dat haar vader er wel was, maar haar niet wilde erkennen.

Sarah ging mee naar alle huizen waar haar moeder doordeweeks werkte. De vrije dagen waren heerlijk, want dan ging ze de ene keer naar het pretpark en de andere keer naar het strand.

In het schemerlicht zag Rida dat Bahiedja haar tranen droogde. Hij vroeg haar brutaal: ‘Bahiedja, van wie is dat meisje de dochter? Ik snap het niet. Is het je kind uit een vorig huwelijk of is ze familie van je? Waar is ze nu?’

Ze zuchtte en merkte dat als ze erover zou vertellen, dat de pijn wat zou verzachten. Ze kon niet eeuwig vluchten voor haar herinneringen, of zich steeds schuldig voelen als ze kinderen op de boot zag.

‘Ik weet niet of ik het goed heb gedaan of niet. Het meisje koos voor het leven ondanks het feit dat de wereld haar negeerde. Moest ik haar achterlaten of meenemen op deze gevaarlijke reis waar we allemaal kunnen komen te overlijden?’

Rida onderbrak haar met schorre stem: ‘Zeg dat niet, het lot staat vast. Het is niet aan jou of mij of zij zal overleven. Hou je geloof in God.’

Ze zuchtte diep, alsof ze al haar adem in één keer uitblies. Haar stem trilde, maar niet van angst. Ze was niet meer bang, voor wie dan ook. Ze zat in een boot, klaar voor vertrek, om iedereen die ze gekend had achter zich te laten. Ver weg van iedereen die haar leven kon bedreigen als ze zijn geheim prijsgaf. Bahiedja’s geheimen maakten deel uit van hun geheimen. De schrijfster wilde alles weten. Niets interesseerde haar meer dan haar papieren en prints. Ze vertelde haar dat ze een roman wilde schrijven, maar nog geen verhaal had. Bahiedja vond dat ze zich eigenlijk aan haar belofte moest houden, maar als ze de Italiaanse kust zou bereiken zou ze verdwijnen, want de schrijfster zou haar toch niet vinden, of in het ergste geval, en dat hoopte ze niet, zou de boot zinken.

En zelfs al zouden ze zinken, de schrijfster had haar gisteravond de recorder gegeven met daarop haar adres om in een plastic tas in zee te gooien. Bahiedja zei weer tegen zichzelf dat het een gestoorde vrouw is, een vrouw die niet geïnteresseerd is in de levens van anderen, zoals ze beweert, maar alleen in haar roman.

Die drukke avond had ze een afspraak met Joesra en de schrijfster in haar keuken en de Blondine had een afspraak met haar minnaar in het huis van Joesra. De schrijfster sprak met haar af dat ze de reis zou opnemen en de geheimen die ze kende zou blootgeven; dat maakte het een drukke avond, of zoals de schrijfster het zei: ‘De nacht van de vrouwen van de wind.’