Torgny Lindgren

Het groene glas

Uit het Zweeds vertaald door Lia van Strien

Uitgeverij De Geus

amsterdam 2016

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000. De verantwoordelijkheid voor deze publicatie ligt uitsluitend bij de auteur; de Commissie kan niet aansprakelijk worden gesteld voor het gebruik van de informatie die erin is vervat.

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Klingsor, verschenen bij Norstedts, Sweden

First published by Norstedts, Sweden, in 2014

Published by agreement with Norstedts Agency

Oorspronkelijke tekst © Torgny Lindgren, 2014

Nederlandse vertaling © Lia van Strien en De Geus bv, Amsterdam 2016

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Trevillion Images

isbn 978 90 445 3531 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Spui 10, 1012 wz Amsterdam, Nederland. Telefoon: 020 760 7210.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

1

De vastgoedmakelaar: Het staat ook al een eeuwigheid leeg.

Wij: Maar hier is hij dus geboren?

De makelaar: Inderdaad, dit was waarschijnlijk de slaapkamer. Hanna Gralin heeft naar het schijnt de navelstreng doorgeknipt.

Wij: Hanna Gralin?

De makelaar: Vroedvrouw was ze waarschijnlijk niet. Maar ze verstond de kunst. En in huize Klingsor waren al zo veel kinderen op de wereld gezet. Mensen doen zich nu eens zus en dan weer zo voor.

Wij: Kan ze iets opmerkelijks hebben gezien? Iets bijzonders? Geen helm? Geen overtallige vingers? Of twijfel over het geslacht? Geen glanzend vlies over zijn ogen?

De makelaar: Voor zover we weten: niets opmerkelijks.

Wij (in de keuken nu, voor de hoge ramen): Die berg, daar achter het meer, heeft die een naam?

De makelaar: De Hundberg. En achter de Hundberg ligt de Handskberg. En achter de Handskberg ligt weer een andere berg. Enzovoorts. Enzovoorts.

Wij: En hier zat hij op zijn knieën op de keukenbank naar de bergen te kijken.

De makelaar: Ook dat valt te denken.

Wij: De Handskberg enzovoorts? De Hundberg enzovoorts? De verschillende blauwtinten?

De makelaar: Inderdaad. Enzovoorts.

Wij: Toch heeft hij ze nooit geschilderd, de bergen?

De makelaar: Voor zover we weten is het daar nooit van gekomen. Hebben jullie serieuze belangstelling voor het huis?

Wij: Niemand zal dit huis toch willen kopen?

De makelaar: Tot nu toe niet. Maar gezien je vragen. Het is te koop. Voor onder de taxatiewaarde.

Wij: We vroegen naar het huis van de Klingsors. Het gaat ons om de familie Klingsor. Kunstschilder Klingsor voorop.

De makelaar: Jawel, dit is huize Klingsor. De oude Klingsor heeft het gebouwd.

Wij: De oude Klingsor?

De makelaar: Hij kwam hierheen. En ontgon het aardappellandje. De oude Klingsor heeft dit gebouwd.

Wij: Hij heeft dit huis gebouwd?

De makelaar: Dat klopt, hij heeft dit huis gebouwd.

Wij (noteren voortdurend wat we horen en zien. Onze ogen zoeken een voorwerp om op te zitten, een stoel of wat dan ook, maar de kamer is volkomen leeg. En we proberen te begrijpen waar de drie deuren naartoe zouden leiden). Vragen: Wat was zijn kamer?

De makelaar: Wie had er toen eigen kamers? En hij was immers niet anders dan anderen. Toen. In die kamer moet de reusachtige weefstoel hebben gestaan.

Wij: Weefstoel?

De makelaar: De weefstoel van de oude vrouw Klingsor. Die hij gemaakt had.

Wij: Stond het vaatwerk in die kast daar? Boven het aanrecht?

De makelaar: Vermoedelijk. Daar had men het staan. Zijn jullie familie?

Wij: Nee, niet direct.

De makelaar: Het moet een ongehoord grote familie zijn. Noord-Amerika. En Stockholm. En de kust van Norrbotten. Maar behalve de Klingsors noemde niemand zich Klingsor.

Wij: We wonen in de verstrooiing. Het enige wat ons verbindt, is dat we in de verstrooiing wonen.

De makelaar: Dat is geen schande. Wat denken jullie ervan?

Wij: Waarvan?

De makelaar: Van het huis?

Wij: Dat schilderij daar naast de schoorsteen? Het suikerschaaltje? Is dat een van zijn schilderijen?

De makelaar: Dat heeft iemand daar opgehangen. Die ene keer. Toen hij in de krant had gestaan. Toen hij beroemd was.

Wij: Alleen dat schilderij?

De makelaar: Het idee was dat het een museum zou worden. Een Klingsormuseum.

Wij: Alleen dat schilderij? Niet meer?

De makelaar: Vooralsnog. Maar wat doet het ertoe. Hij schilderde toch alleen maar keer op keer hetzelfde schilderij.

Wij: Dat lijkt zo, ja. Dat kun je je zo voorstellen.

De makelaar: Waar dat nu goed voor was. Wat hij eigenlijk wilde?

Wij: Hij wilde de wereld veranderen.

(Olieverfschilderij op paneel, Koffiekopje met blauwe ranken, 32x29cm, gesigneerd 1941)

De makelaar: Jullie kunnen het huis krijgen. Als jullie het onderhouden.

Wij: Het huis, nee. Het gaat ons alleen om de kunstenaar.

De makelaar: Niemand ging hem voor als kunstenaar.

De schrijver: Wij gaan het boek over zijn leven schrijven.

De makelaar: Hij is toch niet meer beroemd?

(Ze verplaatsen zich door de kamertjes, alle deuren staan open, de ruiten zijn gebroken, vogels hebben op de vloeren gepoept, de zon schijnt door het dak van spaan en berkenbast. In de gootsteen vinden ze een verlaten muizennest.)

Wij: Het hele huis ruikt naar teer.

De makelaar: Teer of pekolie. Of terpentijn. Dat is een kleine eigenheid van dit huis.

Wij: Geen twee huizen of mensenlevens behelzen hetzelfde. Alles moet worden geduid.

De makelaar: De daken bezwijken als eerste. De ruiten volgen. De muren op het noorden storten in. Het onroerend goed gaat teniet. Het is niet anders.

Wij: Veel tijd hebben we niet. Wij noch de huizen.

De makelaar: Op de lange duur is alles zinloos.

En er schoot ons iets te binnen wat Klingsor heel lang geleden tegen ons had gezegd: Waarom vergaat de mens na zijn dood, waarom kristalliseert hij niet?

In de vastgoedsector hebben we ons die vraag nooit gesteld.

De oude Klingsor ligt begraven op het in onbruik geraakte kerkhof met uitzicht over het water van de Klåvaviken. De steen is van grijs graniet, de naam klingsor is ongekunsteld in de steen gebeiteld, ooit waren de letters gevuld met lampenzwart in lijnolie.

Hij nam talloze geheimen met zich mee dat graf in.

Hij was dus de oude Klingsor, na hem kwam de jonge Klingsor, daarna Klingsor zelf en ten slotte Klingsor, de kunstschilder. De oude Klingsor, dat werd hij natuurlijk pas na zijn dood.

Hij had het huis op Håptjärnliden gebouwd. Hij was het ook die die merkwaardige geur had kunnen verklaren die tot op de dag van vandaag door het hele huis hangt, in de keuken en alle vier de vertrekken, het kamertje, de grote kamer en de twee zoldervertrekken, heel huize Klingsor, dat dus al tijden leegstaat, een geur met een toon van onherbergzaamheid en oerbos en houtkap en verlatenheid, maar ook met een vage notie van warmte en intimiteit, een overduidelijke geur, kortom, van teer en pekolie.

Toen het huis gebouwd werd, zat hij ’s avonds en ’s nachts op de grondsteen de teerhoutstobbe en dennenloten tot spaanders te snijden en liet die het uitgegraven fundament in dwarrelen. De ene spaander na de andere, glimmend van etherische oliën. De kunstschilder, zijn nakomeling, zou later diezelfde geur terugvinden in Venetiaanse balsemterpentijn. Die vloeistof die ook een van de kleine catastrofes in zijn leven veroorzaakte. Misschien maakten de balsemgeuren hem tot de kunstschilder die hij was.

Waarom vulde de oude Klingsor het fundament van zijn huis met schilfers en spaanders en splinters teerhout? Avond aan avond, de ene stobbe na de andere, nacht na nacht in het zomerse licht?

Hij wilde iets scheppen wat de tijd doorstond. En hij wilde iets anders wegvagen.

Wanneer? In welk jaar? Dat weten we niet. Het moet in een van de laatste, zwoele zomers van de negentiende eeuw geweest zijn. Maar de kerkboeken en het kadasterregister zwijgen.

Hij wilde in de eerste plaats het zure Klingsorluchtje uitwissen. Iedereen wist dat een Klingsor naar Klingsor rook. Zijn nakomelingen zouden in de toekomst enkel en alleen naar teer ruiken.

In de tweede plaats wilde hij het huis behoeden voor de tering, alleen teer bood gewisse bescherming tegen de ziekte. Je kon je borstkas inwrijven met teerwater, je kon op teerstokjes kauwen, je kon in pekolie gedrenkte korreltjes van de suikerkegel eten, je kon een van de teertinctuurtjes met kattenstaartenamarantolie van de apotheek slikken. Altijd vulde de laatste zucht van de stervenden de lucht in hun kamer met de onmiskenbare, helende geur van teer.

De oude Klingsor wist niet dat Klingsors simpelweg tegen de tering bestand waren. Maar zo was het.

Wat nam hij verder mee in zijn met vossenbessenstruikjes overdekte graf op het oude kerkhof daarboven op de helling bij de Klåvaviken?

De kunst om kisten en buffetkasten en weefstoelen en beddenlades in elkaar te zetten zonder hoeken met zwaluwstaarten, deuvels of halfhoutverbindingen.

Het vermogen om hazen en vossen, ja zelfs elanden naar zich toe te fluiten zodat ze als een bange hond met hun buik tegen de grond kwamen aankruipen.

De kneep om zonder gerei, met alleen zijn vingers, koeien en kalveren en schapen te villen. Ja, hij moet ooit in Risliden zelfs een paard zo gevild hebben.

De behendigheid om het ijzer in bijlen en beitels en spades dusdanig te harden dat het even hard en scherp werd als het gekochte staal.

Zijn ijzeren geheugen dat hem in staat stelde om het hele boek Prediker en de halve Openbaring uit zijn hoofd op te zeggen.

Bovendien nam hij het geheim van de sterkedrank met zich mee de eeuwigheid in.

Zo’n neut als de oude Klingsor stookte heeft niemand kunnen namaken.

Niemand weet hoe hij te werk ging. Net zomin als iemand weet van wie hij de kunst had afgekeken.

Het blik had hij zelf gemaakt, of, sterker, uitgevonden. Later werd het door anderen uitgevonden, het heeft hen zelfs ongekende rijkdommen helpen vergaren, maar de oude Klingsor was hun voor.

Hij nam een plaatijzeren cilinder, vijftien duim lang en vijftien duim breed, en hij vouwde of boog beide uiteinden van de cilinder zo samen dat de beide vouwen haaks op elkaar stonden. Toen felste en soldeerde hij het plaatijzer zodat het blik, dat nu rondom driehoekig was, volmaakt dicht was. En hij knipte met de blikschaar in een van de spitse hoeken een opening en hij draaide een messing pijpje en soldeerde dat aan de opening, het pijpje kon met een stop van jeneverhout worden afgesloten.

In dat blik stookte hij zijn borrel.

Eerst vulde hij het met water uit de Gårdmyrbron, daarna voegde hij de overige bestanddelen toe. Hij woog alles nauwkeurig af met de unster en stopte het vat er vol mee. Dat deed hij in oktober, hij begroef het blik in de mesthoop. Daar liet hij het de hele winter liggen.

Het blik is trouwens bewaard gebleven, je kunt het bezichtigen in het dorpshuis van Glommersträsk.

Als het tegen Pinksteren liep, groef de oude Klingsor het blik met de drank, die er dankzij de warmte in de brandende stront heel wat nobeler op was geworden, weer op. Vervolgens sloot hij zich twee nachten en een dag in het washuis op. Geen mens weet wat hij daarbinnen uitvoerde, de schoorsteen rookte en het raam besloeg en nu en dan sijpelde er stoom onder de deur door naar buiten, meer valt er niet met zekerheid over te zeggen.

Wanneer hij dan ten slotte met het driehoekige blik naar buiten kwam was de geestrijke drank af, en niet zomaar af, nee, volmaakt.

De separator en de karn had hij niet gebruikt, net zomin als een of ander destilleerapparaat, en hij had de drank niet door een desembrood gezeefd of gefilterd.

Op een keer liet hij twee van zijn buren proeven en die waren het erover eens: zo’n lekkere en heldere borrel hadden ze nog nooit gehad.

Nee, hij had zich niet bediend van merkwaardige kunstgrepen of ingewikkelde procedures of bedriegerijen, het was gewoon een doodnormale transformatie.

Op de dag voor Pinksteren, na de ochtendpap, ging hij met zijn sterkedrank en een groen drinkglas uit de schenkkast het bos in. En op Eerste en Tweede Pinksterdag bleef hij weg.

Daar in het bos dronk hij zich de onherkenbaarheid in. Zo zat was hij dat hij van tijd tot tijd zijn gezichtsvermogen verloor en zijn gevoeg in zijn broek deed, en hij huilde van geluk. Tussendoor lag hij onder de honderdjarige dennen te slapen en als hij weer bij zinnen kwam dronk hij dapper en stug door tot het blik leeg was, hij danste op het mos tussen de rotsblokken en hij zong en brulde uit volle borst alle verheven psalmen en gezangen die hij als kind had moeten leren. Dat was onder aan de Stormyrberg, voor de schrale grond waar het zand aan de oppervlakte komt en de vossenburcht ligt, precies op de lijn tussen zijn eigen perceel en dat van Granberg.

Maar als alles opgedronken was en de gewone dagen eraan kwamen, de schapen moesten naar het bos en de aardappels moesten uit de kelder gehaald en in bakken gelegd om te mouten en de kikkervisjes die de bron vervuilden moesten eruit geschept, dan ging hij terug naar huis, naar de oude vrouw Klingsor en de kinderen. Zijn tred was licht en verend, af en toe deed hij een huppelpasje of maakte hij een sprongetje, hij wist dat hij zich over een jaar weer zou mogen bezatten.

Maar de laatste keer, in welk jaar is de vraag, toen vergat hij dat drinkglas op een scheef gezaagde stronk in het bos.

De laatste keer?

De dagen daarop dacht hij over zichzelf en zijn roes na. Zodoende werd het de laatste keer. Het glas bleef op de sparrenstronk staan, vergeten.

Hij zag zichzelf voor zijn innerlijk oog zoals de eekhoorns en de taigagaai en de ruimte hem gezien hadden: huppelend, wankelend, slapend met braaksel dat uit zijn mondhoeken sijpelde. Hij hoorde zijn eigen vals brullende stem.

En hij was hoe dan ook een Klingsor.

Een Klingsor die helaas niet het benul had gehad om zijn waardigheid voor ogen te houden.

Hij zag hoe diep hij gezonken was, dat hij rede en verstand verloochend had, dat hij zich op weerzinwekkende wijze had vernederd, dat hij zijn aanzien te grabbel had gegooid.

Toen het nieuwe weekeinde aanbrak ging hij dan ook naar Erik Larsson in Kusfors, de lekenprediker, ridder van de blauwe knoop. Daar legde hij de nuchterheidsbelofte af. Nooit meer zou hij alcoholhoudende dranken als genotsmiddel vervaardigen, kopen, verkopen, nuttigen of anderen ter beschikking stellen. Hij zou het gebruik van roesdranken op alle mogelijke, fatsoenlijke manieren tegenwerken en zich hard maken voor de bevordering van de geheelonthouding. Hij zou afstand nemen van alle ogenschijnlijk onschuldige transformaties. Hij zou geen van de diepste geheimen der absolutistische beweging ooit verraden.

Hij zou nooit meer met ontbloot bovenlijf op het mos tussen de zwerfkeien dansen.

Strikt genomen was het niet zomaar mos, maar struikvormig korstmos, rendiermos en grote wolfsklauw met veel veenmos erdoorheen. Nu ja, voor een dronkenman was het een voortreffelijke ondergrond.

Maar het drinkglas bleef daarbuiten in het bos staan.

2

Waarom interesseert ons dat allemaal? Die sterkedrank, de oude Klingsor, de weefstoel, dat mos dat in werkelijkheid misschien kierenmos was, dat gehoekte glas dat van boven rond was?

Omdat hierin, in die verschijnselen, de basis lag voor de kunstenaar in wording. Was dat er allemaal niet geweest, dan had hij nooit het pad naar de nuchtere roes van de kunst gevonden.

Had de kunstenaar zelf zijn levensverhaal mogen schrijven, dan zou hij het allemaal achterwege hebben gelaten. En wij zouden zijn tekst als nietswaardig hebben afgedaan. De kunstenaar zelf, die als geen ander de concentratie beheerste, zou hebben gezegd dat het meeste er niet toe doet.

En wij zouden nooit durven te beweren dat we schrijven zoals hij schilderde.

Hoe kwam de familie Klingsor aan haar naam?

Niet uit die opera van Richard Wagner waarin de naam voorkomt, ook niet uit de korte roman van Herman Hesse, waarin een gelijknamige schilder een laatste zomer vol gloeiende kleuren en bedwelmende wijn beleeft. Nee, toen die werken tot stand kwamen, hadden de Klingsors zich al lang en breed in het binnenland van Västerbotten gevestigd, teerhoutstronken ruimend, jonge bomen plantend, timmerhout kappend, wevend, klokken gietend, tafels, stoelen en kisten makend. En nog veel meer.

Geslacht? Familie? Voorvaderen? Nakomelingen?

Op ons komen die begrippen wellicht onbegrijpelijk over. Achter ons ligt slechts het donker van de ontelbare naamlozen. We kunnen stuk voor stuk met wie dan ook verwant zijn. Voorvaderen? Als ze er waren, zijn ze voorgoed vergaan. Na ons geen erfgenamen, geen familie. Wij hebben geen eigenschappen of vermogens geërfd en zullen die ook niet nalaten. De doden hebben hun doden begraven en wij zijn buitengewoon alleen. Wij hebben geen oorsprong nodig. Het is heel bevredigend om de vrijheid te genieten van niemand familie te zijn, geen nabestaande te hoeven zijn.

De laatste keer dat we met de kunstenaar Klingsor spraken, zei hij: Als je lakens aan de waslijn hangt en er lang genoeg naar kijkt, dan komen alle doden tevoorschijn en laten ze zich op het lakendoek zien, dan kun je met ze praten.

De mensen meenden te weten dat de oude Klingsor de naamgever was. Men beweerde dat het eigenlijk Kling-sår was – een samenvoeging van kling, lemmet, en sår, wond: hij die door het lemmet verwond was.

Nu had hij weliswaar in Holmsund op een houtzagerij gewerkt die Sandviks zagerij heette. Maar hij had er nooit een lemmet van dichtbij gezien. Hij was stapelaar. En hij kreeg een baantje in de eigenlijke zagerij. Hij veegde er bast en buitenschalen. De zagers, leden van een hogere stand, zag hij slechts van een afstandje.

Hij mocht de zaagtanden van het lemmet nog niet vijlen of richten, stel je voor!

Maar hoe was hij aan dat enorme litteken gekomen, dat wondteken dat van de plooi van zijn duim over de bovenkant van zijn hand doorliep tot halverwege zijn grove onderarm?

Hij liet het graag zien. Hij spande zijn spieren aan, liet ze spelen zodat ook het litteken zich leek te roeren, het gleed als een slang door zijn huid, het kronkelde omhoog en omlaag, het vertoonde alle kleuren van hemel en aarde. Aan de randen was het kobaltblauw, neigend naar groene omber, naar binnen toe veranderde het in oker en cadmiumgeel, in het centrum lichtte het op door kraplak en cadmiumrood. We durven te beweren dat er in heel het binnenland van Västerbotten geen litteken ooit zo bewonderd is. Als hij zijn vuist balde met zijn hand naar de ene of de andere kant gedraaid, dan kon hij de kleuren dus laten dansen en vermengden ze zich met elkaar. Het litteken droeg bij aan zijn aanzien en grootsheid.

Het lijdt geen twijfel dat het wondteken in zijn schoonheid en als getuigenis van de rijkdom en schoonheid van het bestaan niets minder dan een kunstwerk was. Dat als zodanig uiteraard door eigen toedoen was ontstaan.

In zijn jonge jaren had hij eens een nieuwe schacht voor de mosbijl gemaakt, de bijl was veertien duim breed op het scherp. Maar hij was vergeten om de keggen met de hamer vast te slaan. Toen hij een eerste voorzichtige houw deed, het was aan de rand van het slootje dat naar Storvikstjärn liep, toen schoot de bijl van de nieuwe schacht en viel hij recht omlaag zijn uitgestrekte arm tegemoet. En de bijl kloof zijn onderarm, van de plooi bij zijn duim tot aan zijn elleboog. De avond ervoor had hij de bijl, nu hij die toch van de schacht had gehaald, meteen maar gewet, daardoor werd het zo’n diepe en prachtige wond.

En zo waren de mensen op het idee gekomen dat het eigenlijk niet Klingsor, maar Kling-sår was.

Maar er was al ver voor de oude Klingsor een Klingsor geweest, een oer-Klingsor, oftewel een eerste voorvader van de kunstschilder Klingsor.

Aanvankelijk heette hij Lars Nilsson en was hij boerenknecht in de gemeente Tjärstad in Östergötland. In de zomer van achttienhonderdtwaalf werd hij tijdens een keuring in Skänninge als soldaat gerekruteerd. Of dat vrijwillig gebeurde of onder dwang valt niet te zeggen, er was vervanging nodig voor een voetknecht die niet was komen opdagen.

Eind mei achttienhonderddertien werd hij met de gehele schutterij van Östgötaland overgescheept naar Rügen. Ze hadden de opdracht om Napoleon te vernietigen. Zijn geweer was roestig, zijn ransel was een voormalige knollenzak van linnen en jute, zijn laarzen waren van de voeten van een bij Sävar gesneuvelde landsknecht gesneden.

Een half jaar later werd hij met zijn compagnie verplaatst naar een paar dorpen ten zuiden van Lübeck. Samen met de overige manschappen bewaakte hij enkele maanden het Stecknitzkanaal.

Op een middag begin september struinde hij rond op een kerkhof in Krummesse. Het had geregend, hij had zojuist een vlucht kraanvogels van thuis gezien, ze vlogen naar het zuiden. Hij las de namen op de grafstenen.

Wat hij daar op dat kerkhof allemaal dacht, heeft hij niemand ooit verteld. Hij wandelde met opgetrokken wenkbrauwen en licht gebogen hoofd gewoon wat rond, in zijn mond had hij een paar dunne schijfjes gedroogde worst, die hij tussen zijn kiezen heen en weer liet glijden.

In de avondschemering keerde hij terug naar zijn regiment.

Jaren later zou hij vertellen wat er zich die avond had afgespeeld, brokstukken van dat verhaal werden door zijn nazaten generaties lang levend gehouden, ook nu in onze tijd nog, bij kunstschilder Klingsor was een aantal fragmenten bewaard:

Op de exercitieplaats langs de weg naar Buchholz kreeg hij een hoge officier in het oog, misschien was het kolonel Af Boij, misschien was het zelfs generaal Von Vegesack wel, die bij zonsondergang uit rijden was. Hij liep op de stram te paard gezeten bevelshebber af, begroette hem met de Pruisische groet die hij had moeten leren en zei: Generaal, ik zou een verzoek willen doen.

Jaha, zei de officier vanaf de rug van het paard. Hoe heet je?

En hij ging in de houding staan en antwoordde: God helpe me, maar thuis in de gemeente Tjärstad in Östergötland noemen ze me Nilsson. Mijn vader heette Nils Nilsson. Zijn vader heette Nils Nilsson. En wat is dat nou helemaal voor naam.

Welwel?

Een Nilsson zijn is niet iets waar je dankbaar en verheugd over kunt zijn. Het is een naam zonder glans en trots.

Daar weet ik niets van, zei de hogere officier, het ligt voor de hand dat het Von Vegesack was. Ik heb nooit ondervonden hoe het is om slechts een Nilsson te zijn.

Ik zou graag een naam hebben die ik en mijn nakomelingen met waardigheid kunnen dragen, zei de aanstaande Klingsor. Een naam om na te laten. Een naam die de naamloosheid trotseert en overwint. Die het persoonlijke kracht bijzet.

En wat voor naam zou dat moeten zijn?

Ik heb hier op een van de kerkhoven een naam gevonden. En omdat de eigenaar ervan onder de grond is, had ik gedacht dat ik me erover zou kunnen ontfermen.

En wat is dat voor naam?

Klingsor, zei Klingsor, die nu daadwerkelijk de gedaante van een Klingsor begon aan te nemen.

Klingsor? zei de generaal peinzend. Ja, Klingsor. Dat is een mooie naam. Groots welhaast. Dat mag je in de kerkboeken laten schrijven.

Zou een klein ‘von’ ook te overwegen zijn, zei Klingsor. Von Klingsor?

Kerel, schaam je! brieste de generaal. Wat een brutaliteit!

Hij gaf zijn paard de sporen en reed er in galop vandoor.

Maar het was niet de laatste keer dat dat kleine ‘von’ de familiegeschiedenis binnensloop. De loonboeken van Sandviks zagerij vermelden het. Je kunt het in de kerkboeken uit het midden van de negentiende eeuw zien staan, zij het doorgehaald. Verschillende tafels en stoelen dragen het brandmerk v. K., ja, zelfs de inmiddels vergane doodskisten uit het einde van de negentiende eeuw waren er aan de onderzijde mee gemerkt. In het jaarboek van de schilderschool aan de Snickarbacken in Stockholm hebben we kunststudent Von Klingsor teruggevonden.

Vanaf Rügen werd Klingsor met de rest van zijn troep naar Karlskrona getransporteerd, daarvandaan marcheerden ze westwaarts, naar de Noorse grens. Daar, even buiten Töckfors, werd Klingsor overgeplaatst naar het regiment van Västerbotten. Toen de oorlog eindelijk ten einde was en Klingsor voor de laatste keer zijn geweer moest presenteren en in de houding moest staan, was dat dan ook voor de kerk in Umeå.

Zo waren de Klingsors in Västerbotten terechtgekomen.

In Umeå ontmoette hij de meid Elin Larsdotter, ze trouwden in de kerk van Backen op de zondag voor Pinksteren in het jaar achttienhonderdzestien. Vanaf diezelfde herfst staan ze als landontginners vermeld in de kerkboeken van de gemeente Norsjö. V. Klingsor.

In de versleten plunjezak van linnen en jute, opgelapt met stukken leer, droeg hij dat hele stuk naar Umeå zijn lachwekkend onbenullige oorlogsbuit: een gietijzeren kookpot met drie poten en een inhoud van vier kannen, en twee stijf opgerolde reproducties, in Neurenberg gedrukte weergaven van etsen van Albrecht Dürer.

Waar de gietijzeren kookpot nu is, weten we niet, maar kunstschilder Klingsor heeft hem op twee tekeningen en een schilderij afgebeeld.

Toen hij de tekeningen opstuurde naar zijn mentrix aan het correspondentie-instituut, schreef hij in een begeleidende brief:

Deze gietijzeren pot is ons door Zijne Koninklijke Hoogheid de Kroonprins geschonken tijdens onze veldtocht tegen Napoleon.

De tekeningen zijn dus vroege studies in potlood, krijt en mogelijk slecht gefixeerde pastel, het schilderij is waarschijnlijk een van zijn laatste werken. Je kunt goed zien hoe de kunstenaar worstelt met de problemen waar de vorm hem voor stelt, de pan is deels heel duidelijk, deels in staat van ontbinding, alsof hij langzaam opgaat in het donkere zwart van de achtergrond. De olieverf is opvallend dun, meer terpentijn dan verf, bijna lazuur, de overheersende kleur is caput mortuum, mogelijk stijgt boven de vormeloze oren een zwakjes glinsterende damp omhoog.

Caput mortuum was van alle kleuren de belangrijkste voor hem, de kleur der kleuren, de op een na belangrijkste was Venetiaans rood. Het waren de twee kleuren die hij als eerste in kleine beetjes op zijn blikken palet kneep, naast de kommetjes met balsemterpentijn en siccatief.

Wij die zijn werk en leven hoogschatten en bewonderen, voelen onvermijdelijk een diepe verbondenheid met caput mortuum, die duisterste en onbestemdste van alle kleuren, die bruinachtige, grauwe brij. De benaming is bedacht door de alchemisten en betekent om eerlijk te zijn ‘geesteloos’, vanwege het feit dat het het meest voorkomende restproduct was na vergeefse pogingen om goud uit ijzeroxide te maken. Het pigment bestond dus uit het waardeloze restant, dat waar de geest uit weg was.

Maar het pigment is ouder dan dat, de vroegste kerkschilders vervaardigden caput mortuum door stukken mummie en knekels in vijzels fijn te stampen.

Ook Venetiaans rood is een vrucht van alchemistische inspanningen, teleurgestelde verwachtingen, dwaze vergissingen, intellectuele tekortkomingen, kort en goed: slak. Voor velen van ons staan beide kleuren, caput mortuum en Venetiaans rood, voor een overweldigende schoonheid die in het werkelijke leven buiten ons bereik ligt.

Bovendien nam de soldaat vanuit Sleeswijk-Holstein een gerecht mee naar huis, een gerecht voor in de kookpot die hij op zijn rug droeg. Dat wil zeggen, niet de eigenlijke kost, Rügense Klützen, met alle substanties ervan, maar de kunst om die te bereiden.

Laat alle zwoerd die je krijgen kunt op laag vuur koken tot de stukken nagenoeg zijn opgelost. Voeg knoedels van tarwemeel, gerstemeel en ei aan het kookvocht toe. En graag ook een paar uien. En misschien een pastinaak. Of een stuk knolselderij. En peper, als je peper tot je beschikking hebt. Voeg er, als het geheel te dun en waterig wordt, aardappel aan toe. Varkenspootjes. Iets van het restje runderbraad met mergpijp.

Een gerecht dat nooit voltooid kan worden.

3

Niemand dacht dat hij iets bijzonders zou worden. En wie wilde er diep van binnen iets bijzonders worden? Gedachten aan bijzonderheid waren nagenoeg afwezig, kon iemand één persoon noemen die iets geworden was dat hij niet al van begin af aan geweest was?

Zijn meester had hem weliswaar de hoogste cijfers voor Zweedse Taal en Kennis van het Christendom en Schoonschrijven gegeven en hij was weliswaar een Klingsor, maar zijn levenspad stond voor eens en voor altijd vast, in zijn lot was geen ruimte voor overwinningen of nederlagen, voor eer of schaamte, al amper voor waarheid of leugen.

Een mens kon bekeerd zijn of worden, of ziek en ten dode opgeschreven, of oud en dichtgeslibd, maar niemand bekommerde zich om het verschil tussen worden en zijn, het worden en het zijn leken een en hetzelfde, wat was er nastrevenswaardiger dan waarachtigheid?

Het glas dat de oude Klingsor uit verstrooiing of mogelijk willens en wetens op een scheef gezaagde sparrenstronk aan het Storvikstjärn had laten staan, dat bleef daar staan zonder dat de verstrijkende tijd er vat op had, decennium na decennium, generatie na generatie. Het hout direct onder de bast vermolmde, maar het harthout middenin was teerachtig en bleef vers en het glas hield zich onverstoorbaar. Er vielen naalden en zwevende zaadjes in die langzaam naar de bodem zonken, regen vulde het in de zomer en smeltwater in de lente, korstmossen bedekten het, zodat de groene tint niet meer zichtbaar was, matkopjes en bruinkopmezen kwamen op de rand zitten om zich aan het troebele water te laven, maar door zijn gewicht en zijn sterke onderstel bleef het glas bestendig staan.

Het werd teruggevonden door de kunstenaar in spe. Hij was eropuit gestuurd om te kijken of de bergbramen aan de rand van het drasland wel naar behoren bloeiden.

Dat hij het glas überhaupt ontdekte kwam door zijn aangeboren, buitengewone gevoel voor vorm. Hij zag dat er iets aan de stronk niet klopte, dat er iets vreemds vanuit zijn midden omhoogstak, iets dat tegen de regels indruiste, stronken horen stronken te zijn, niets anders dan dat. Ja, omgeving, grond, pollen, vermolmde stammen, alles hoort één te zijn. Hij liep op de stronk af en vond het glas. Hij goot het water met de halfvergane naalden eruit, toen veegde hij het glas aan zijn broekspijpen droog.

Ja, het leek op de zeven glazen die op de plank boven het aanrecht stonden. Mogelijk was het een tikkeltje groter, maar het had precies dezelfde vorm. En hij nam het mee naar huis.

En ja, de bramenbosjes bij het Storvikstjärn, aan de rand van het drasland, bloeiden ronduit overdadig.

Die avond en nacht zouden zijn leven bepalen.

Eerst waste hij het glas met sop en droogde het met de theedoek af. Toen nam hij het met zich mee naar het kamertje waar hij altijd met zijn boeken uit de dorpsbibliotheek zat en zette het op de tafel bij het raam, in het namiddaglicht kwam de smaragdgroene kleur duidelijk naar voren, in de gehoekte onderkant ontstonden bovendien kleurschakeringen zoals in een prisma, van paars via blauw en groengeel naar cadmiumrood, toen hij het glas voorzichtig draaide verplaatsten de kleuren zich maar ze kwamen steeds in dezelfde volgorde terug.

Hoelang bleef hij daar zitten in het strijklicht dat van over het aardappellandje en het koolbed en de kalfsweide naar binnen scheen? Een paar uur, ja, urenlang, om niet te zeggen de hele avond en nacht. Af en toe draaide hij het glas een centimeter of wat en schoof het wat dichter naar zijn ogen of een klein beetje dichter naar het raam.

De anderen, degenen die in de keuken zaten, trokken zich niets van hem aan. Zijn ouders en zijn twee zusters, oftewel het gezin, het gezin dat de solide basis vormde van zijn onbegrensde eenzaamheid. Klingsor zelf met het Verenigingsblad voor Landbouwers, moeder met het weekblad van de zendingsbond, zijn oudste zuster had de atlas voor zich en probeerde Rotterdam en Antwerpen te vinden. Ze zou een paar jaar later in het sanatorium van Hällnäs sterven. De jongste, ze heette Elisabet maar werd Kisa genoemd, zat aarzelend en onzeker achter het harmonium naar melodietjes en akkoorden te zoeken.

In haar nalatenschap zouden we kortgeleden het enige krantenknipsel over de kunstenaar Klingsor terugvinden.

Als hij als rijp kunstenaar het alledaagse, eenvoudige bestaan in een bescheiden huisje in het binnenland van Västerbotten had willen afbeelden, dan had hij dat tafereel in het milde zomerlicht in de keuken kunnen schilderen. Maar zoals we weten was dat soort kunst hem vreemd, ja, hij was er verklaard vijand van.

Hij stak bovendien een kaars aan en bewoog die achter het glas heen en weer om de kleurfenomenen ook in dergelijk schijnsel te bestuderen.

Begreep hij dat het glas dat van de oude Klingsor was, zogezegd het allerlaatste drinkglas uit diens vroege leven? Nee, vast niet. Maar het was hem duidelijk dat het een Klingsorglas was.

Rond middernacht, toen hij zich nagenoeg verzadigd had gekeken aan de kleuren, zocht hij er het schetsboek bij dat hij op de laatste schooldag mee naar huis had gekregen. En hij pakte zijn potlood en ging zitten om een tekening van het glas te maken. Hij verlegde zijn aandacht dus van de bijzonderheden van de kleur naar die van de vorm.

Het glas had zijn lot deels als last, deels als plicht beschouwd. De last bestond uit het leven in schuinheid, de omstandigheden op een stronk die lelijk en niet volgens de regels was gezaagd, de plicht bestond eruit rechtop te staan en zich op de sterrenhemel te richten, af te zien van alle scheefheden en zich aan loodlijn en waarheid te onderwerpen.

Die tekeningen, die zonder twijfel mislukt en zielloos zijn, zijn de eerste die ons van zijn hand bekend zijn.

Hij had het potlood in zijn rechterhand, in een bijna krampachtige greep tussen middelvinger, wijsvinger en duim, het geslepen hout van het potlood drukte tegen zijn vingertoppen.

Het werd niet goed.

Hij besefte dat zijn vingers en het potlood weigerden om zich aan zijn wil en gedachte te onderwerpen, dat zijn vaardigheid tekortschoot voor het glas, dat het glas in geestelijk opzicht te groot voor hem was, het was hem de baas.

Beleefde hij ooit plezier aan het tekenen? Nee, eigenlijk niet. Maar hij beschouwde het als een plicht om dat wat hij voor zich had weer te geven.

De laatste keer dat we hem ontmoetten vroegen we hem naar het glas. Zouden we het mogen zien?

Ik heb het niet meer, zei hij. Of het zou elk willekeurig glas kunnen zijn.

We hebben begrepen dat het bepalend werd voor je werk en je leven.

Ja, gaf hij toe, zo is het.

We hebben al een beginnetje aan het boek over jou gemaakt, zeiden wij. Het zou makkelijker gaan als we het glas mochten zien.

Strikt genomen, zei hij, was het een doodgewoon drinkglas.

Er is zo veel wat we zouden moeten weten, zeiden we. Om aan de grootsheid van je werk recht te kunnen doen.

Ja, zei hij. Dat begrijp ik. Het merendeel ontbreekt.

Schilderijen zijn verdwenen, zeiden we. Mensen zijn dichtgeslibd en gestorven. Huizen zijn afgebroken. Wegen zijn rechtgetrokken en geasfalteerd. We vinden geen betrouwbare houvast en bronnen.

Nu, zei hij, dan moesten we maar bij het begin beginnen.

Daarmee was hij terug bij het glas.

We kiezen ervoor hem zelf aan het woord te laten:

Ik zag, zei hij, iets wat een eenvoudiger ziel misschien had gezien als de broosheid en de vergankelijkheid van het glas, maar wat ik meteen zag als de onvergankelijkheid en onverstoorbaarheid ervan.

Vooral de onverstoorbaarheid.

Het glas had hem, zei hij, vervuld met een vreugde en opgeruimdheid die hij niet eerder gevoeld had. En de gedachte dat zijn eigen ik in staat was om die raadselachtige materie die zo groen glansde in zich op te nemen, had hem merkwaardig monter gestemd. Ja, dat hij zelfs kon duiden en begrijpen wat er met het glas gebeurd was, wat het had moeten doorstaan daar op die onbeholpen en scheef gezaagde stronk. Tientallen jaren lang.

Wie kon een spar zo beroerd hebben geveld? Hm, een Klingsor was het in elk geval niet.

Het glas stond scheef, hoe hij het ook voor zijn gretige ogen ronddraaide, in het ene geval helde het naar het erf van Erik Larsson, in het tweede geval naar de timmerplaats van Gustaf Lindgren, in het derde geval zomaar naar niets. Het helde flink, nu eens hierheen, dan weer daarheen. Het slaagde er niet in als een fatsoenlijk glas rechtop te staan.

Het had zich simpelweg opgericht.

Net zoals longpatiënten zich oprichtten omdat ze niet wilden laten zien dat er aan hun ribben was gezaagd en zoals oudjes zich oprichtten als ze op de foto gingen en zoals de geraniums zich oprichtten als ze water kregen.

Maar omdat het op een stronk stond die niet conform de regels en de richtlijnen van de bosbouwfirma gezaagd was, was het van boven recht en van onder scheef gegroeid. Het had met zijn bovenstel naar de sterren gereikt, maar was met zijn basis aan de aarde gebonden geweest, een slaaf van de zwaartekracht.

En plotsklaps was het hem duidelijk dat de dode materie niet dood is.

Dat was het moment waarop hij kunstschilder werd.

Het glas had zijn leven geleefd, het was zich bewust geworden van zijn scheef-zijn en zijn hellende gesteldheid en had tot het trotse overeind staan besloten.

Zonder de consequenties werkelijk te beseffen. Als het glas een naam zou hebben, dan had het Klingsor geheten.

En zelfs nu, tijdens ons gesprek tientallen jaren later, bleef de kunstenaar bij zijn conclusie: Er is geen dode materie, zei hij. De dode materie leeft precies zoals wij. Alleen veel en veel langzamer.

En hij vertelde uitvoerig en doorspekt met termen die hij van de moderne natuurkunde had gestolen over alle deeltjes en antideeltjes die in de dode, grotendeels versteende materie rondwervelen en -dansen.

Het glas zou hem zijn hele carrière vergezellen. Eerst vanaf de glazenplank boven het aanrecht in zijn ouderlijk huis, daarna verpakt in krantenpapier in zijn koffer, ten slotte bewaard in een houten omhulsel dat hij op een vlooienmarkt in Parijs had gevonden.

Het omhulsel was duidelijk gestolen uit een kerk, vermoedelijk in Lotharingen tijdens een van de wereldoorlogen. Oorspronkelijk, beweerde de verkoper, bevatte het een middenvoetsbeentje en misschien ook een knieschijf van de heilige Odilia, die blind geboren was maar later ziende was geworden.

Maar toen bedacht hij zich. Wat er in het omhulsel had gelegen, waren de uitgekookte nekwervels en het strottenhoofd van de heilige Amandus van Maastricht, die het vermogen had de doden weer tot leven te wekken.