Peter Ouwerkerk

Bidon

Een leven lang de Tour

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Van Peter Ouwerkerk verscheen ook bij De Geus

Ongekend

© Peter Ouwerkerk, 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Corbis/hh

Foto’s binnenwerk © Liesbeth Kuipers (tenzij anders vermeld)

isbn 978 90 445 3533 4

nur 489

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2015.

#

© Cor Vos

De proloog

De man strekt zijn arm, zijn hart bonst. De man voelt opeens een verhoogde bloeddruk. Zijn arm bungelt als het grijpertje boven de horloges op de kermis. De arm verraadt onzekerheid.

De man is nerveus, bloednerveus. Hij staat aan het eind van strook 6, het begin van de finale in de vijfde etappe van de Tour de France 2014, Ieper-Porte du Hainaut, zeg maar Arenberg.

De man is een van de vele mannen die door de ploegleiding van Belkin zijn gecharterd om letterlijk hand-en-spandiensten te verlenen in de Hel van het Noorden. Hij moet een bidon aangeven, aan de eerste Belkinrenner die langskomt.

Het is niet de eerste bidon in ’s mans leven. Maar wel een heel belangrijke. Hij moet zijn koploper voorzien van vocht. Er valt genoeg regen uit de hemel om je aan te laven, maar een renner wil een bidon.

Er was er maar één in Nederland die de perfecte bidon kon aangeven: Gré Donker, de vrouw van Gerrie Knetemann. Kneet reed er met zijn ogen dicht op af. En … zwwwòòòvf, en pák, en zssssóóff. De man heeft er weleens van gehoord. Gré Kneet kon ook heel goed washandjes breien in regenboogkleuren, en onderhemdjes. Niemand zo perfect als Gré.

De man wipt van zijn ene voet op de andere. Hij staat niet lekker; daarnet stond hij beter. Met meer overzicht. Maar er is iemand voor hem geschoven; ook met een bidon in de hand, voor een andere coureur. Er staat er zelfs eentje met een vlag; en een met een paraplu. Ze doen maar.

Het is pokkenweer. Maar de man kent de Tour: dit zou weleens heel goed kunnen gaan uitpakken voor de Belkins vandaag … Natte kasseien, hún terrein.

De man heeft in zijn oortje contact met Radio Tour. Hij weet dat er een kopgroep is van veertien man, met twee Nederlanders: Lieuwe Westra en Lars Boom. Met Westra heeft hij niks te maken, die rijdt voor Astana. De man staat er voor Boom. Zíjn bidon is voor Lars Boom uit Vlijmen.

De kop is net strook 6 op gereden, nog 40 kilometer te gaan. De etappe dreigt te groeien naar de fase van onherroepelijkheid. Eens vooruit, altijd vooruit.

Ik kijk op de eerste rij televisie in de Happy Days, een café in Ieper, West-Vlaams stadje, waar het Tourpeloton twee uur geleden is weggevlagd door Filip, koning der Belgen.

Als renners focussen, zich overgeven aan volle concentratie, doe ik dat ook. Het café is stampvol, met Belgen en een paar verdwaalde wereldburgers – vooral in Ieper voor die andere Grote Oorlog. De Tour, die pikken ze mooi mee.

Het helikopterbeeld is helder. Nog een halve minuut en ook deze strook zit erop. Wéér 1.400 meter kasseien afgestreept. Hoogste tijd voor de foerage. Koersen is blijven eten en warme kleren drooghouden. En vergeet ook niet te drinken. Plant je bidon strak in zijn houder, laat hem niet stuiteren. De ploegleidersauto kan in deze chaos weinig voor je doen, je bent als renner afhankelijk van andere helpers, van je ploegmaats.

Maar soms vallen knechten weg. Zoals nu. Lars Boom heeft deze etappe grote plannen, maar hij is na het lekrijden van Sep Vanmarcke aangewezen op hulp van de kant.

Er is afgesproken dat er direct aan het einde van elke kasseistrook mannetjes staan. Mannetjes met wielen, mannetjes met drank.

Georganiseerde hulp? Geoorloofd.

De bidonman maakt zich groot, probeert op zijn tenen te gaan staan, strekt zich. Hij ziet iets vaags in de verte: renners, verhuld in een soort mist. Het plenst, de aarde dampt, omfloerste contouren, schimmige gestalten. Renners in blauw, ziet hij. In geel, in groen. Pasteltinten zijn het. Pastel achter matglas.

Hij hoort de opwinding dichterbij komen. Het geroezemoes dendert steeds nadrukkelijker zijn kant op. Het is een kwestie van seconden nu. Hij pakt de drinkbus over in zijn linkerhand, nee, hij kiest toch voor zijn rechter. Dat is zo afgesproken, dat is ook beter zo. De renners zullen hem aan hún rechterkant passeren.

Dáár, de motoren, de rode auto van de wedstrijdleiding – godskolere, wat rijden die gasten toch hard. Bonkend over de rug van Bersée. Bersée, zo heet het hier.

De man stond er vanmorgen om tien uur al; hij wilde verzekerd zijn van een goeie plek. Nu is hij zeiknat, verkleumd, en staan anderen hem in de weg. Het is hooguit vijftien graden, onaangenaam voor juli. Maar hij heeft een erebaan, hij voelt zich belangrijk, ís belangrijk. Hij is verantwoordelijk voor de brandstof in het kacheltje van Lars Boom.

En ik voel dat het misgaat …

Ik neem een slok van mijn lauwe cola, de regie stuurt óver de keien, de man is nog niet in beeld.

Dan opeens het spandoek: fin du secteur pavé no. 6.

Lars Boom ligt op kop, weet hoe hij over keien moet rijen, én erna. In zijn wiel drie Astana’s, twee Quick Steps, Peter Sagan en Cancellara; voor wie snel kijkt.

Lars recht zich, maakt zijn rechterarm los van zijn stuur, wipt van de keien op het asfalt, monstert met haviksogen de omgeving, focust op iets groens, ziet een arm van een donker geklede man, weet bij god niet wie het is, maar voelt intuïtief: dit is zíjn waterdrager, dit is zíjn bidon. Een paar slokken, en vóórt, op hoop van zegen voor de rest van de koers.

Boom slaat zijn rechterarm in een hoek van negentig graden, grijpt, linkerarm op het stuur, de man schrikt, Booms arm tikt tegen het plastic, en de bidon …

Boom grist, hij mist, hij klist. En de man pist, in zijn broek, van ellende.

De bidon laat zich niet grijpen. Hij dwarrelt als een aangeschoten duif door de lucht en klettert op de grond. Hij tolt voor de voeten van een jongetje dat aan het eind van strook 6 is gaan staan om bidons te rapen. Voor thuis op de kast. Kijk! Een souvenir du Tour, een herinnering voor later.

Lars Boom heeft zijn bidon gemist! In het café lijk ik het als enige te beseffen.

Wat nu met zijn dorst, wat nu met zijn concentratie, wat nu met het vochtpercentage in zijn lichaamshuishouding? Kort ritje vandaag, ja – maar wel blijven eten en blijven drinken!

Een Tourbidon. Ik heb er een stuk of zes thuis staan, in mijn bovenkamer, naast dozen en mappen vol andere Tourtrofeeën. Opraapbidons van vóór de ravitaillering, jaren zeventig, gescoord halverwege lauwe Touretappes om de verveling te verdrijven. Lang niet zo ‘hot’ als deze bidon van Lars Boom. Lang niet zo beslissend misschien als deze drinkbus.

Hoe de precisie van een routineklus zó fout kan gaan …

Wat de bidon hem had moeten brengen? Water, cola, warme thee, bier, isotone dorstlesser, of geklutst ei met cherry brandy, toverdrank uit de oertijd? Of was het, zoals bij Freddy Maertens, achtvoudig ritwinnaar in 1976, alvast ijskoude champagne?

Wie was er schuldig, de meester of de knecht, de kopman of de helper? Wat gaat Boom nu allemaal aan kracht tekortkomen, zónder die bidon op 40 kilometer van de streep? Kan het nog worden rechtgezet? Of horen we hem straks iemand vervloeken, in opperste razernij?

DE OPWARMING

DE OPWARMING

dinsdag 8 juli 2014, 16.00 – 20.00 uur

#

1. Veertig jaar zonder Nederlandse zomer

De zomer zoemt, de zomer zuigt.

Ik wil naar Ieper, ik moet nodig weer naar de Tour de France. Dichterbij zal de Tour in 2014 niet komen.

Mijn Tourziekte duurt nu al zestig jaar, is in 1954 begonnen toen de Tour vanuit Amsterdam vertrok, koers zette naar Brasschaat, voorstadje van Antwerpen, en onderweg door míjn Rotterdam reed. Als ventje van acht had ik vrij gekregen van school en ik vergaapte me met mijn klasgenootjes op de Aelbrechtskade aan een kleurig lint. Ik hoorde net als Jules Deelder ‘het zuivere zingen der banden’; in de reclamekaravaan speelde Yvette Horner op haar knopaccordeon een Franse musette.

Toen ben ik begonnen naar de radio te luisteren, de sportpagina’s van Het Vrije Volk te spellen, een voorzichtig plakboek te maken, de eerste uitslagen in een schrift te schrijven. Aan het pleintje van de Hudsonstraat, Delfshaven, zat in een dubbel souterrain een shipchandler; de jonge magazijnbedienden hadden een overzichtspagina uit Sport & Sportwereld geknipt waarop je de etappewinnaars en truidragers kon invullen. Op straat voetbalde ik meestal, maar ineens fietste ik rond als een mini-Woutje. Want: Wout Wagtmans wón ‘Brasschaat’, slim manoeuvrerend aan de ‘verkeerde’ kant van de steenweg.

De Tour had zich definitief in mij geklonken.

Ik begon de plakplaatjes uit mijn vaders pakjes Rizla+ Automatic-vloei te verzamelen en ze in te plakken in Revue der Kampioenen, het bijbehorende gele boekje, van teksten voorzien door Leo Pagano. Achtenveertig zwart-witplaatjes van 1) Gino Bartali tot en met 48) Donato Zampini, op de markt gebracht door ‘De kampioen van het sigarettenpapier’.

Ik klim naar mijn bovenkamer en haal twee van die boekjes van een plank. Blue Band had ‘40 Sporten in Woord en Beeld’, Leeuwenzegel verkocht zijn margarine met ‘Nederlandse Sportsuccessen’, en Rizla+ had gekozen voor de wielersport. In elk pakje vloei zat een plaatje van drie bij vijf centimeter; de voorloper van het Panini-album voor voetbalsterren.

Achtenveertig koppen. Zonder petje, met petje, met bril, zonder bril, in koerstrui of in burger. Fred De Bruyne heeft een stropdas over zijn witte overhemd gestrikt; bij Wim van Est bungelt een diepzeeduikbril rond de hals. Het is de eerste generatie wielervedetten van na de oorlog. Zestig jaar later zijn ze op een enkeling na dood.

Ik blader door de 26 pagina’s en lees op de laatste bladzijde de ‘Belangrijke punten uit het reglement op wielerwedstrijden’. Punt 9: ‘Het is de deelnemer aan een wielerwedstrijd verboden vóór of tijdens de wedstrijd schadelijke middelen in te nemen of zich te laten toedienen. De licentiehouders zijn verplicht zich te onderwerpen aan medisch onderzoek wanneer zulks door de knwu wenselijk wordt geoordeeld.’ Schadelijk – wat is schadelijk?, daar valt nóg over te twisten. Maar zeg niet dat de knwu altijd laks is geweest met het opsporen van drog. Of dat ze nooit iets tegen sluimerende combines heeft gedaan – Punt 12: ‘Tijdens de wedstrijd is het verboden onder het publiek te collecteren voor premies. Het is eveneens verboden door middel van luidsprekers om premies te vragen dan wel het uitloven daarvan aan te moedigen.’

Bladzij na bladzij, plaatje na plaatje komt er een herinnering boven.

6) Hein van Breenen, ‘Tarzan’, die tijdens het rijden aan een boomtak zou zijn gaan hangen. 10) Hilaire Couvreur, Belg met een naam en een uitstraling die perfect pasten bij deze katholieke sport. 3) en 4): Jean en Louison Bobet – twee Franse broers, net als Apo en Lucien Lazaridès. Wielrennen is een familiesport.

Het verbaast me hoeveel van die helden ik nog de hand heb geschud. Van de 48 renners op de plaatjes heb ik minstens een kwart gesproken, geïnterviewd, het glas mee geheven, de perszalen gedeeld. De meesten waren allang gestopt toen ik in 1971 mijn eerste Tour versloeg, maar menig oud-coureur keert terug. De Tour is een magneet …

Dáár: 1) Gino Bartali. Ik sta op een foto met Bartali, de Monnik, dé rivaal en uitdager van Fausto Coppi, die eind jaren tachtig in de Giro d’Italia lullige Spritevlaggetjes liep uit te delen aan start en finish; een campionissimo onwaardig.

11) Alfred De Bruyne, klassiek topcoureur, later brt-commentator. Hem heb ik eens een Prittstift aangereikt als ‘verfrissende eau-de-colognestick’. Het was warm, Fredje zat bij de doortocht in Châteauneuf-du-Pape als een Romeinse keizer op het dak van de brt-wagen, en begon de stift op zijn gezicht uit te smeren …

19) Wim van Est, de Beer van ’t Heike, een nek als een tevreden varken. Mee mos lopen steken in Fijnaart. En tegen René Pijnen vóór diens Bordeaux-Parijs horen zeggen dat Pijnen radijs moest eten; een bos radijs, daar boerde je goed van op. ‘Bòrjd’ – Wimmes stopwoord, waar nooit een goede vertaling voor is gevonden.

Plaatje 21) Raphaël Geminiani, ‘Gem’ voor intimi, of Le Grand Fusil – vanwege zijn neus én zijn (ging de mare) reusachtige geslacht; Geminiani die ooit de Parijse hoerenmadam Miriam De Kova verleidde tot het sponsoren van een heuse Tourploeg – De Kova-Lejeune, gekleed in roze tricots. ‘Gem’, die ook een neus had voor de beste wijnen op de beste kastelen tijdens de traditionele middagstops.

22) De Zwitser Rolf Graf, heel wat minder ondeugend dan Geminiani; een heer als coureur, een heer als collega-journalist; de hele zomer in korte broek, alsof hij nog elk moment kon worden opgeroepen als reservekopman.

Of nr. 26) Raymond Impanis, het Bakkertje van Berg, na zijn actieve wielercarrière chef koersradio in álle grote Belgische koersen; voordat je het gaspedaal mocht indrukken, moest je bij Impanis langs voor een ontvanger, een apparaat dat alle koersinfo doorgaf, maar dat zowat de halve voorbank in beslag nam. Impanis kon als geen ander zijn zwarte haar laten glimmen; hij was grootverbruiker brillantine.

34) Emile Masson, Waal, grote gestalte, hoofd zo rond als de spullenbaas op de plaatselijke suikerappelkraam; zeer nauw betrokken wedstrijdleider in het Ardense weekeind.

En wat te denken van 36) Loretto Petrucci, beginjaren vijftig onder meer tweevoudig winnaar van Milaan-San Remo en groot in de Ronde van Vlaanderen. Petrucci, die in 2008 opeens mijn tafelgenoot was geworden in Bellegem, dat jaar ‘Dorp van de Ronde’. Petrucci, ook die dag een gigolo, ondanks zijn ruim tachtig jaren; charmant jagend op de rokken van de weduwe van Germain Derycke, een voornaam tegenstrever in Belgica. Petrucci leeft nog. Ondeugd heeft het eeuwige leven.

Of 39) Thijs Roks, van wie ik mij vooral zijn steenpuist herinner (de fantasie doet me nóg huiveren) en die ik alleen maar heb gekend als suikerpatiënt in een rolstoel. Gerrit Schulte, nr. 42. Je ging niet voor een interview, maar op audiëntie bij de van origine Amsterdamse restaurateur van Stadion De Vliert in ’s-Hertogenbosch, bij de prediker van het kleine verzet. Ik was altijd een beetje bang van Le Fou Pédalant, voor mij was hij ‘De Bulderaar’. Zelfs Peter Post kroop voor hem.

Heel anders dan bijvoorbeeld 41) Albéric Schotte – zeg maar Briek. Stopwoord ‘Hoes’t?’ IJzeren Briek, de verpersoonlijking van de Flandrien, scheef op zijn zadel, hangend en wurgend op zijn fiets, zie zijn standbeeld in Kanegem. Briek, de eerste profploegleider van Joop Zoetemelk, uitbater van een etablissement tot maatschappelijk verkeer aan de Markt in Kortrijk. Ik ging eens op weg naar de Tour bij hem te rade hoe ik die extra Tourradio voor een Engelse collega over de grens kon krijgen. ‘Ga niet naar Menen,’ zei Briek, ‘ga over de Dronckaert … En leg deze Flandriapetjes achter de voorruit en geef ze die mannen.’ Hij zei het in het vlassigste West-Vlaams.

43) Rik Van Steenbergen – daar was ik ook een beetje huiverig voor; Rik schoot weleens met pistolen, stond in de politieberichten. 46) Gerrit Voorting – gewoon een aardige Haarlemmer, op weg naar een biljartmiddag van zijn fiets gereden, heup gebroken en daarna nooit meer lekker gebiljart. Goeie vriend van Henk Faanhof, de Amsterdamse crooner, die jammer genoeg ontbreekt in het Rizla+-boekje, maar die de slagen in zijn haar net zo netjes kamde als mooie Hugo Koblet, Le Suisse.

Ach ja … plaatjes baren praatjes.

In 1970 vroeg mijn toenmalige chef sport bij Het Vrije Volk, Jen Vlietstra, oud-doelman van Feijenoord 1, of ik niet naar de volgende Tour wilde. Er was iets mis met het alcoholpromillage van de wielerspecialist. Ik was op straat in de huid van Woutje Wagtmans gekropen, had later op de hbs Ab Geldermans geïmiteerd, was menig keer naar de Ronde van Het Witte Dorp en die van Katendrecht gaan kijken, maar uitgerekend op het moment van de eerste Nederlandse Tourzege, Jan Janssen, had ik het land moeten bewaken. Militaire dienst. De emoties rond ‘Karin … kindje … pappa hep de Tour gewonnen’ waren mij zo goed als voorbijgegaan. En om dan ineens op de Tour te worden losgelaten?

Twaalf maanden later stapte ik in, voor iets wat al sinds 1954 had zitten kriebelen. 1971 – mee in de volgwagen naast Rob van den Dobbelsteen (Het Parool) en Frits Suèr (De Tijd), naar Mulhouse. En twee jaar later ging het in een Voiture Presse, via de net geopende Beneluxtunnel, naar de etappefinish achter Sportpaleis Ahoy. Hemelsbreed 1.500 meter van mijn ouderlijk huis.

Ik heb er uiteindelijk 29 live gedaan, schreef kranten vol van 1971 tot en met 2000. Uitgezonderd die van 1980 dan – de belangrijkste …

Ook deze eeuw, inmiddels definitief weg van het front, heb ik vrijwel elk jaar mijn neus laten zien. ‘Je kunt ermee stoppen, maar er nooit mee ophouden’ – zo heet het toch?

Na de Tour van 2000 stapte ik bij het Rotterdams Dagblad van de sportredactie over naar ‘cultuur & living’. Maar ik wilde best nog een Tourcolumn schrijven; gráág zelfs. ‘Zomers ligt de kunstenwereld toch plat.’ Of ik becommentarieerde de Tour voor de regionale omroep. Voor echte liefde is er altijd een uitvlucht.

Door de Tour weet ik vrijwel niets van de zomers in Nederland. Hoe groen de bomen zijn in het Kralingse Bos, hoe rustig de drukte op Westenschouwen, hoe de wind waait op de Wadden; de uitslag van de eerste oefenwedstrijd van Feyenoord? Geen idee! Of ik nog naar Torhout-Werchter ging? Nee, wéér niet. Festival tijdens de Tour, hè. Misschien Dranouter.

Sinds oktober 2013 weet ik officieel dat de Tour van 2014 in Ieper komt, stadje, geketend aan de Grande Guerre; wel een andere bataille dan de Grande Boucle. Nadat ook Ieper was kapotgeschoten, waren er drie Tour de France-winnaars minder op aarde: François Faber (neergeknald), Octave Lapize (uit de lucht gehaald) en Lucien Petit-Breton (stom auto-ongeluk).

Sinds de officiële presentatie van het nieuwe parcours word ik allengs onrustiger.

Ik zit in mijn creatieve heiligdom, mijn bovenkamer. Ik tel de boeken, kijk naar de dozen, koester de stapels, blader door de knipsels, grijp een bidon. Een bidon uit de Tour van waarschijnlijk 1974. Roze en gecraqueleerde rode letters evian op de zijkant; drie mysterieuze blauwe viltstiftkruisjes en de letters A.G. op de hals. Een bidon, meer dan waarschijnlijk van de Spaanse kas-renner Gonzálo Aja Barquín.

Ik weet nog precies hoe ik eraan kom. Het was mijn derde Tour en ik wist inmiddels hoe je de verveling van een wandeletappe kon verdrijven. De Tour was nog niet overbevolkt; er startten 12 ploegen van 11, in totaal 132 renners, de karavaan was vele malen kleiner dan nu. De volgauto’s van de journalisten mochten het peloton passeren zo vaak ze wilden, zolang ze zich hielden aan de regels en toestemming hadden van de directie, Jacques Goddet of Félix Lévitan. Zodra het oranje zwaailicht op hun rode wagen doofde, was het ‘allez votre corridor’.

De Tour de France was een mythe vanaf zijn geboorte in 1903 en is een sprookje gebleven, een magische doos van onvoorspelbaarheid. Ondanks alle vuil van de straat, alle drog en bedrog, ondanks het verloren geloof in de eerlijke sportieve krachtmeting. Maar is er iets wél perfect? De Tour is juli, de Tour is vakantie, de Tour is feest. En op een feest trek je je zonnigste gezicht, kies je voor je vrolijkste kleren. Een feest wil je zo veel mogelijk met anderen delen en koesteren als souvenir van de zomer: vlaggetjes, blikjes, knabbeltjes, sleutelhangers en andere frutsels van de reclamekaravaan; petjes, handschoentjes, regenjasjes en etenszakjes – zeg maar: musettes – van het peloton.

Dus ook een bidon.

Wie de Tour kende, wist dat er bij de bevoorrading – zeg maar: ravitaillering – door de renners allerhande troep werd geloosd. Ná het eten de ‘verpakking’, vóór het ravitaillement de al dan niet lege drinkbus. 130 maal 2 bidons vlogen met een brede zwaai de houders uit, voor de voeten van de Tourschouwers langs de kant. Wie er een wilde, kon het best een kilometer voor het punt gaan staan waar de verzorgers met de nieuwe mondvoorraad postvatten. Daar regende het bidons. Tegen trottoirs, stoepranden en bomen, in weilanden en sloten. Toch waren het plekken waar gek genoeg zelden iemand stond. Met zo’n bidon kon je laten zien dat je in de Tour was geweest. Zo’n bidon was de legitimering van de zomer.

Je reed in het wiel van de laatste ploegleiderswagens, zette het rechterportier alvast open, en veegde in één beweging een stuk of vier, vijf bidons op de achterbank. Bidons voor iedereen die thuis was gebleven en de sensatie van de Tour niet zelf had meebeleefd.

Ik heb de roze bidon van de plank gepakt. Ik lift het dekseltje omhoog, met tuitje en plastic fluttertje, ruik eraan en snuif het verleden op. Muf en stoffig, het beneemt je de adem. Maar welke drank is na vijftig jaar níét over de houdbaarheidsdatum? Er borrelen weer allerlei herinneringen boven. En beelden.

Gonzálo Aja Barquín was een kleine, maar geen slechte renner. Een klimmertje, zoals de meeste Spanjaarden. In de Pyreneeën met regelmaat in een kopgroep, metgezel van José Manuel Fuente en Vicente López-Carril, strijder tegen Joop Zoetemelk en Eddy Merckx, uitdager van Luis Ocaña, de Spanjaard die zijn land had verruild en verraden voor het Franse zuiden.

Gonzálo Aja startte twee keer in de Tour. In 1973 gaf hij op in de achtste rit, de etappe naar Les Orres, waar Ocaña iedereen op een hoop fietste; Zoetemelk en Lucien Van Impe zelfs op ruim een kwartier. Ik moet hem hebben gezien, dat jaar. Of op z’n minst van hem hebben gehoord, op Radio Tour: in de etappe van Rotterdam naar Sint Niklaas was hij op jacht gegaan naar de twee koplopers, José Catieau en Herman Vanspringel, en werd hij vierde. Ik noteerde alles wat van belang was in die dagen, administreerde ook het koersverloop, maar zal over hem nauwelijks hebben geschreven. Ach ja, Aja … Wist ik veel dat ik twee weken later een bidon van hem zou rapen. Een bidon die nu al veertig jaar in mijn bovenkamer staat.

Het jaar erop kwam Aja in eindpunt Parijs vijftig seconden tekort voor een plaats op het podium, achter Merckx, Raymond Poulidor en López-Carril.

Aja was een van de renners die hun verjaardag vierden in de Tour; op 13 juli. Hij was 120 dagen jonger dan ik. In de Tour van 1974 viel zijn 27ste verjaardag op een rustdag, in Colomiers, Haute-Garonne, een stadje van 23.000 inwoners, 10 kilometer ten westen van Toulouse. Gonzálo Aja vierde zijn verjaardag in Novotel Aéroport; restaurant ter plaatse. Niet echt een plek om een taart met kaarsjes aan te snijden. Geen idee of ik Aja die dag ben wezen feliciteren. Had achteraf wel een mooi cursiefje in gezeten: ‘Jarig in de Tour’.

Nutteloze informatie? Ja, maar het zit ergens opgeslagen, is ergens gearchiveerd, en altijd weer oproepbaar. Zoals de roze plastic A.G. xxx Evian-bidon, zoals ook de gebeurtenis daags na de rustdag, toen de Tour naar het geboorteland van Aja trok, naar Spanje. Door Andorra, over de Port-d’Envalira, dalend naar Seo de Urgel, met een finish op de Avenida Del Generalissimo Franco. De naam zegt het al. Viva el dictador! In het officiële Rondeboek van de Tour stond dat het een stadje was dat baadde in rust, comfort en kalmte; beroemd was om zijn gastvrijheid.

Nou, dat heeft de Tour geweten.

Kort nadat Eddy Merckx de vijfde van zijn acht ritzeges dat jaar had bijgeschreven, sloeg de Guardia Civil iedereen die op haar weg kwam tegen de grond. Bij voorkeur mensen met een Tourmacaron, de almachtige accreditatie, zichtbaar om de nek. Officiële volgers dus. Ook de broer van Tourbaas Jacques Goddet, de gevorderde zeventiger Maurice, moest eraan geloven. Hij was chef relations publiques, maar aan de waarde van de daarbij behorende status hadden de groene lakpetten geen boodschap. Met de ploertendooier lelden ze het bloed uit Goddets linkerslaap. Ik schreef er schande van. Gonzálo Aja werd die dag zesde; dat was alleen van belang voor het uitslagenblokje.

Ik pak de A.G. xxx nog eens vast. Hij heeft zich verankerd in mijn bovenkamer. Maar ook letterlijk raak ik hem niet meer kwijt. Wie eenmaal door de Tour is geïnfecteerd, heeft een onschuldige maar wel ongeneeslijke besmetting opgelopen.

De Tour komt naar Ieper. Het is als met de Maas uit dat prachtlied van de Berini’s: ‘Als in plaats van bloed, de Tour stroomt door je aderen …’ En route klaag je over de Tour en je kankert erop. Maar die rot-Tour is wel dé Tour. Jóúw rot-Tour.

Iedere zomer opnieuw trekt de Tour aan mij als een magneet van onweerstaanbare verleiding. Blijkt de Tour sterker dan wie of wat ook. Oók na mijn laatste hele Tour van 2000. Ik ben geen alcoholist, seksist of drugaddict, maar ik kan niet zonder de Tour. Ik ben een Tourist.

2. Het gele overhemd van Norbert Callens

Ieper is een uurtje of twee rijden van mijn huis.

Ieper, of in het Frans ‘Ypres’, herdenkt dit jaar ‘100 Jaar Grote Oorlog’, en er is geen hotelkamer te krijgen. Tot zich plots een mogelijkheid aandient in een bed & breakfast aan de Rijselstraat, op twee minuten lopen van en loodrecht op de Grote Markt. De Markt waar op de ochtend van 9 juli de karavaan van de 101ste Tour zich verzamelt; de Rijselstraat waar koning Filip de startvlag zal laten vallen voor de vijfde etappe naar Porte du Hainaut, de voordeur van het Bos van Wallers-Arenberg.

Ik vind en reserveer een bed in Fields of Gold, ik kan niet meer terug.

Wie naar Ieper wil, rijdt vanzelfsprekend eerst langs Roeselare en stopt bij het nationaal Wielermuseum aan het Polenplein. Het Centrum Ronde Van Vlaanderen in Oudenaarde is moderner en gelikter, maar dat concentreert zich vooral op Dé Ronde.

Oudenaarde ligt midden in de Vlaamse Ardennen, Roeselare is wat verderop, maar de vier, vijf keer dat ik in het WieMu ben geweest, kwam ik er goed en gelukkig vandaan. Nu ook, hoopte ik. Het WieMu herbergt de geschiedenis van het totale wielrennen, ook van die ándere Ronde – die van Frankrijk. Mijn vergroeidheid met de Tour wordt er altijd weer verstevigd en bevestigd.

Het WieMu wacht een grote opknapbeurt, maar de liefde voor de fiets voel je er in alle nerven. Niet alleen wordt je verteld dat Flandriens ‘rauw vleesch etende menschen’ zijn, maar je ziet ook een tafereel van een leerlooier die een zadel uit een koeienhuid trekt; aan een muur hangt een vel met gaten, net de afdrukken van strijkijzers. Ik vind er bij ieder bezoek wel iets nieuws, iets bijzonders, iets onbekends.

Kinderen in bolletjestrui doen een rondleiding met een jonge, enthousiaste leraar. Ze zien oude, oudere en oudste koersfietsen. De mooiste prijzenkast ter wereld. Shirts van toen; wollen truien zoals de Carpano met de drie zwart-witte strepen, de Legnano in erwtengroen met de rode kraag, en de Clément – paarsblauw met witte bies.

Op de overloop van de klassieke stenen trap: een meer dan levensgrote foto van Jan Wauters, de brt-radioreporter, die me leerde hoe ik met een journalistiek oog naar het profwielrennen moest kijken: met verbazing, nieuwsgierigheid, argwaan én hartstocht. Wauters in woord, beeld en geluid; ik reproduceer moeiteloos de vele spontane gedachtewisselingen met de betreurde Jan, collega en stem uit duizenden.

Kijk, een gedicht van Tom Lanoye over Gent-Wevelgem:

[…] Dan, nog

maar pas vertrokken, springt die klotegroep

al weg, ik zit kapot en godverlaten op de

rechte baan als op het slappe koord. Geen

supporter wordt gehoord, geen achterkant

van de renners nog gezien. Een paar keer

vallen bovendien. […]

[…]

O Sister Brainstorm, heb genade met

uw gade. Neem van zijn hand bezit en

leid zijn fiets: hij is op weg naar

Wevelgem, hij is op weg naar niets.

Een huiskamer vol herinneringen aan Jean-Pierre Monseré, buddyseat van Roger De Vlaeminck, achter op een lichte motor. Lachend onder een zomerhoed, speelvogels alle twee. ‘Jempi’, die op 15 maart 1971 tijdens de kermiskoers van Retie in zijn regenboogtrui op een stilstaande Mercedes botste. Die foto van die vrouw – het stuur in beide handen, het verbrijzeld gat in de voorruit, met op de achtergrond een knielende ploegleider en ontzette renners naast het ogenschijnlijk vredige maar ontzielde lichaam, de handen op de borst gevouwen … Het blijft voelbaar.

Ik weet nog hoe ik die avond vanaf de krantenredactie probeerde ooggetuigen het verhaal te laten reconstrueren. En hoe velen mond-op-mondbeademing wilden claimen; hartmassage … Ik zie alleen omstanders in shock. Ontreddering.

De koppen in Het Laatste Nieuws van 16 maart vertellen op één pagina het hele verhaal: ‘Jongens, Jempi … hij is dood’; en: ‘Het is niet te geloven’; en: ‘Dodelijke aanrijding’; en: ‘Stoffelijk overschot naar Turnhout overgebracht’; en: ‘Parket ter plaatse’; ‘Korte en toch rijke loopbaan’; en: ‘De rouw is algemeen te Roeselare’; en: ‘Begrafenis zaterdag’.

Daar lag de wereldkampioen 1970, Leicester – die daar een aanbod van Gimondi afsloeg en in de kopgroep voor zijn eigen kans ging. Een Belgische journalist van de brt kwam vol ongeloof vertellen hoe de wisselkoers was gelopen. Dit was dus profwielersport. Het was mijn eerste wk, en meteen een (gedeelde) wereldprimeur met de Volkskrant. Later zou Flandriabaas Pol Claeys verklaren dat Monseré niet alleen was gevráágd, maar eveneens had geboden.

Claeys: ‘Het eerste wat hij zei was of ik hem geen grotere premie kon geven. Die 100.000 frank op de titel had hij allang verdeeld onder de kopgroep … Uitgezonderd Gimondi, natuurlijk; die wist nergens van.’

Monseré werd 22 jaar; hij zou in hetzelfde jaar in de Tour debuteren als ik. Zijn einde kwam voordat míjn Tourleven begon.

In 2012 kwam ik in het WieMu kunstwerken tegen van de impressionistische Oost-Vlaamse schilder Walter D’Hoogh uit Gentbrugge. Pal naast een zaaltje met zijn intrigerende, jeukende acrylverfshirts van grote ploegen stonden wanden met de wonderlijkste fantasieën.

Oog in oog met een D’Hoogh. ‘Val 2011’ – een uit elkaar getrokken en in elkaar gedraaid peloton; een kleurrijke puinhoop van regenwormen met ledematen, met renners als draadjesvlees. En: ‘Hoogerland 2011’ – de bloederige, door prikkeldraad opengescheurde dijen van Johnny Hoogerland uit de Tour van dat jaar, etappe 9, ergens onderweg naar Tarbes. Hoogerland: slachtoffer van het wangedrag van een Franse televisieauto, met als navigator de pedante toppresentator Gérard Holtz. Het is een still als uit een abattoir.

Ik koester thuis een paar pregnante wielerkoppen van de Gentse kunstenaar Erwin De Bie. Die hángen. Maar wie zou ‘Hoogerland 2011’ boven zijn eettafel durven spijkeren? Felrealistisch. Het simpelste wielrennen is al drama, in de Tour de France wordt dat honderdmaal uitvergroot. Van epische euforie naar smartelijkste smart. D’Hoogh schildert even impressionistisch als huiveringwekkend. Een duivels delirium.

Boksen is film, voetbal ballet, maar wielersport is schilderkunst, beeldhouwkunst én ruimtelijke installaties. Opmerkelijk, hoeveel schilders zich door de jaren heen hebben laten inspireren door de wielersport. In 1996 draaide in Roubaix en Parijs de expositie Cycles d’Art. Museumdirecteur in spe Wim Pijbes bezorgde mij een uitgebreide catalogus.

Te kust en te keur: Henri de Toulouse-Lautrec – Au Vélodrome: Michaël à l’entraînement (en van vele meer). Georges Braque – Mon Vélo. René Magritte – L’État de grâce. Alphonse Mucha – Cycles Perfecta. Fernand Léger – Les quatre cyclistes. Karel Appel – Le cycliste. Edward Hopper – Le Diable Rouge NY Madison Square Garden. Herman Berserik – Koplopers, Girardengo en ik, De Kampioenen. En nog een paar handenvol. We willen voor het literaire wielertijdschrift De Muur al zo lang een special maken over fiets en kunst. Ooit gaat het ervan komen.

Vincent van Gogh? Nee, die niet; net iets te vroeg voor de fiets. Van Gogh schilderde zonnebloemen. Maar die horen ook bij Frankrijk. Stuur een fotograaf naar zijn eerste Tour en hij keert weerom met ‘Peloton en Zonneblom’.

Ik stuit in het WieMu ook op een vijfenzestig jaar oude story. Een goed verhaal kan lang mee. Het is de ongelooflijke geschiedenis van Norbert Callens, die vijfenveertig jaar op zijn gele trui heeft moeten wachten.

Norbert Callens pakte in de derde etappe van de Tour 1949 ritwinst én gele trui! Alleen, voor de West-Vlaming was op 2 juli geen gele trui voorhanden. Callens moest het doen met het ijlings aangereikte overhemd van een wielerjournalist. Een gekreukt, goor en smoezelig hemd. Geel van nature, van het bier of van het zweet?

De journalist, Albert Van Laethem van de Brusselse Le Soir, stond opeens in zijn blote bast in de straten van Boulogne-sur-Mer. Eurovisie bestond nog niet. Het was 1949, maar de Tour de France wachtte ook toen al op niemand. Het protocol op het podium moest ‘go on’. Geen maillot jaune voor de nieuwe klassementsleider, maar een gewoon stadshemd dat ook nog iemand anders toebehoorde.

Norbert Callens kwam uit Wakken. Hij had een contract bij het Franse Mercier en reed de Tour van 1949 voor de Belgische nationale twaalfmansploeg; de Tour werd nog verreden met landenploegen. Hij droeg rugnummer 13, was knecht van onder anderen Rik Van Steenbergen, Briek Schotte en Stan Ockers.

De Tour van ’49 was gestart in Parijs en reed via finishes in Reims en Brussel nu aan op Boulogne, aan zee. In Brussel was de Belg Roger Lambrecht in het geel gekomen. Daags erop, in rit 3, sprong Callens na 21 kilometer weg met zijn landgenoot Florent Mathieu en de Franse nordist César Marcellak. Na 211 kilometer bleek Callens veruit de snelste in de sprint. Met een voorsprong van bijna vier minuten onttroonde hij Lambrecht en werd hij diens opvolger als leider in het algemeen klassement.

Geel. De kleur waarvan iedere renner droomt, een toekomst op kan bouwen. Maar helaas: er was die dag geen gele trui. De vrachtwagen van de Tour waar ál het roerend materiaal in zat, was op weg naar Boulogne in panne gevallen.

‘Hier, neem mijn hemd …’ riep journalist Van Laethem spontaan.

Callens grinnikte, kuste een miss en zwaaide met de bloemen. Journalisten verraden zich soms als chauvinisten: dan hebben zij een geel hemd of T-shirt in hun koffer, voor het geval er een landgenoot aan de leiding komt.

Nog een geluk, dacht ik toen ik het las, dat Callens niet een hemd heeft gekregen van mijn oud-collega Ger Schuurman. Of beter: hét hemd. Schuurman nam, wanneer hij naar de Tour ging, welgeteld één hemd mee voor vijfentwintig dagen Frankrijk. Hij zette het ’s avonds in een hoek van zijn hotelkamer; aan het einde van de Tour was het een zoutkorset.

De ochtend van de derde juli was er nog steeds geen gele trui. Het hemd was geretourneerd aan de journalist; het moest hoognodig gewassen. Norbert Callens besloot te starten in zijn gewone koersplunje, in zijn Belgische trui met daarop de reclame van Mercier. Dat mocht niet: hij kreeg een boete. Norbert Callens werd de eerste en enige rechtmatige geletruidrager ooit die buiten zijn schuld zonder gele trui reed en daarvoor nog gestraft werd ook. Volgens Tourdirecteur Jacques Goddet handelde Callens tegen de reglementen.

Eddy Merckx weigerde in de Tour de France 1971 het geel, nadat Luis Ocaña in de afdaling van de Col de Menté onderuit was geschoven. En Joop Zoetemelk zei ‘non merci’ toen Bernard Hinault de Tour van 1980 door een klutsknie noodgedwongen had moeten verlaten. Maar hun weigering werd geïnterpreteerd als hoffelijk; daarover werd alleen in positieve zin gesproken, daar kwam geen sanctie aan te pas.

Voor Norbert Callens wel … 300 Franse franc. ‘Ik moest betalen voor de fout van een ander.’

Vijfenveertig jaar later toog Callens opnieuw naar Boulogne-sur-Mer, voor hem een kustplaats die gemengde gevoelens oproept. Toenmalig Tourbaas Jean-Marie Leblanc kende het verhaal van Callens, en toen de Tour voor het eerst sinds ’49 terug was in het maritieme stadje aan de Manche nodigde hij de Belg uit voor de finish van de Touretappe van 1994. Callens was eregast en mocht alsnog en éíndelijk zijn welverdiende maillot in ontvangst nemen. Van lycra, dat wel; geen wol.

Norbert Callens werd in 2001 in het Wakkense Hondiuspark uitgeroepen tot ‘Wakkens Sportfiguur van de Eeuw’. Hij heeft nog vier jaar van de titel kunnen genieten; toen overleed hij. Tachtig jaar. Hij heeft zijn gele trui nooit in zijn café kunnen hangen. Sterker: hij heeft er zelfs nooit een café mee kunnen beginnen. Er wás gewoon geen trui.

Het verhaal van Norbert Callens hangt aan een wand in het WieMu te Roeselare. Ik kende het vaag. Maar daar, vlak bij de nostalgische huiskamer van Freddy Maertens en ‘Jempi’ Monseré, heeft ook het verhaal van Callens een plek gekregen: een krantenpagina uit Het Laatste Nieuws.

Ik heb misschien wel tienduizend van dat soort knipsels, duizenden foto’s, honderden boeken, tientallen parafernalia.

Tijdens de Grand Départ in Rotterdam 2010 is er nog een speciale vitrine gemaakt met allerlei ‘particuliere kostbaarheden’ uit mijn bovenkamer. Een paar nooit gedragen Bucklerracehandschoentjes; een wit mueslischaaltje met de opdruk col du puymorens-envalira – met het logootje van Quaker Oats, dat kennelijk iets had met de aankomst op die Pyreneeëncol; miniblikjes Coca-Cola en Sprite, uiterste houdbaarheidsdatum 1993; een groen aardewerken kannetje uit Cork, waar de Tour aanlegde in 1998 en Ján Svorada won; een dienblad-Dauré van de Tour 1960, op een Frans marktje gescoord door acteur John Buisman; eerstedagenveloppen met speciale Tourstempels en postzegels.

Ik graaf nog wat dieper in de doos. Ik stuit op Het Volmaakte Tour de France-spel, het Tafel Tour Spel van TeleVizier uit 1965 of 1966; gekregen van de latere directeur van de Gemeentebibliotheek Rotterdam, Frans Meijer. Hij had het nooit gespeeld, de plastic rennertjes zitten nóg in hermetisch gesloten zakjes, het reglement verkeert in perfecte staat. Bij Trading Company ‘es-es-es’ te Rijswijk liggen alle rechten voorbehouden: wie 18 (6 x 3) rennertjes wil bijkopen, stort twee gulden op girorekening 459686; groene en gele trui (tezamen) kosten 25 cent.

De Tour is uitgevonden om kranten te verkopen, maar velen pikten er iets van mee. En dat materiële ontroert me. Het brengt herinneringen terug, momenten komen opnieuw tot leven. Ontelbare fragmenten, in woord, in beeld en tastbaar sentiment. Is het gek dat ik elk jaar juni opnieuw de dwingende behoefte aan een shot krijg, dat ik elk jaar juli weer intens verlang naar een nieuwe dosis Tour? Zodra ik de prullaria in mijn bovenkamer monster, en het is zomer, móét ik aan het Tourinfuus.

De keus is dit jaar niet moeilijk, die valt op Ieper, startplaats van een op papier heel speciale etappe. Er bekruipt mij een opwindend voorgevoel: het kriebelende voorspel op een bijzondere dag. Het Tourpeloton wacht 9 juli een etappe over de kasseien van Parijs-Roubaix. Over wegen die al kreunden in de tijd van de Grote Oorlog. Paden van meer dan een eeuw oud.

Nederland is al weken in de hemel door het succes van het wk-voetbal, wat gaat de Hel ons brengen?

3. Een stad likt, een stad tikt, maar aso beschikt

Yves Camille Désiré Leterme is in 2013 verkozen tot ‘meest sexy politicus’ van Vlaanderen; een contest opgezet door vrouwen. De ‘gewezen eerste minister’ moet iets extra’s hebben, want niet lang nadat hij het cd&v, zeg maar: het cda van Vlaanderen, had verlaten voor de post van tweede man binnen de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (oeso), werd hij alweer geheadhunt als secretaris-generaal van de idea, de Internationale Intergouvernementele organisatie voor Democratische en Electorale Assistentie.

Zesendertig lettergrepen. Visitekaartje vol. Daar kun je je niet meteen een sexy voorstelling van maken, als Tour de France-adept. ikea, dát wel; wanneer gaan die eens met een wielerploeg beginnen?

Leterme zagen we al eens fietsen in de kranten, aanschuiven bij de wielerprogramma’s van de vrt. Niet verwonderlijk dat zo iemand zijn charmes ooit zou aanwenden voor de komst van de Tour de France naar zíjn stad. Ieper.

Sinds 2007 was het cd&v-kopstuk bezig met een lobby. En dankzij Yves Leterme kómt de Tour nu naar Ieper. Leterme is geboren in Wervik, Ieper is de plaats waar hij is gaan wonen. ‘Het Hart van de Westhoek’, zoals Ieper wordt vermarkt. Wereldwijd dankt het stadje van 35.000 inwoners zijn faam vooral aan het In Flanders Fields Museum, hét museum van de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog. Er komen jaarlijks 300.000 bezoekers op af.

Yves Leterme was ervan overtuigd dat Ieper, centrale plek voor de herdenking van het begin van wo i, een prachtige koppeling zou vormen met de Tour de France, het sportieve slagveld op twee wielen.

Leterme had de Tour het liefst naar de hele Westhoek gebracht. Maar de Tour had al een driedaagse ouverture in Engeland beleefd, dan kun je niet ook nog twee dagen door België struinen. Dus: géén stop in het ándere stadje waar Letermes hart ligt, Roeselare; en evenmin een ploegentijdrit. Tegen de klok wordt in 2014 alleen op de voorlaatste dag gereden, 54 kilometer individueel, rond Bergerac. Leterme moet het doen met de ochtendceremonie van een etappestart. aso – Amaury Sport Organisation, de eigenaar van de Tour – vindt 58 kilometer België meer dan genoeg.

Toen Leterme het nieuws van de Ieperstart een week voor de onthulling van het toekomstige Tourparcours persoonlijk op Radio 1 annonceerde, verontschuldigde ook Jan Breyne, de burgemeester van Ieper, zich voor de korte stop. ‘Je kunt niet veel vragen aan de Tour. Je kunt ze enkel iets aanbieden. Maar de aso beslist uiteraard zelf.’

En zo is het maar net. Een stad likt, een stad tikt, maar aso beschikt.

Wie de Tour in zijn stad wil, zal flink in de buidel moeten. Maar moet vooral kunnen verleiden, en goede argumenten hebben. De plaatselijke/regionale overheid moet met een businessplan komen, én met geld. De steden staan tegenwoordig in de rij; dat is in het verleden weleens anders geweest.

Argumenten, die had Leterme. Honderd jaar geleden waren Noord-Frankrijk en Zuidwest-België één grote dodenakker. De grond ligt aan beide kanten van de grens bezaaid met even onmetelijke als hallucinerende kerkhoven; heel 2014 verkeerde Ieper in de ban van de gesneuvelden. Zou de eerste Chinees in de Tour, de voor Marcel Kittel (Giant) fietsende Cheng Ji, weten dat er ook 96.000 Chinese huursoldaten betrokken waren bij wo i, aan het Franse noordfront en op de akkers rond Ieper? En dat van rond 2.000 Chinese slachtoffers nog botten in de streek begraven liggen? Benieuwd of de Franse tv-regie daar morgen een toespeling op maakt, ergens op iets specifiek Chinees’ inzoomt.

Een voetnoot wellicht, maar de huidige aso-wielerbaas, Christian Prudhomme, is dol op dat soort verbindingen. De Tour is allang niet meer louter een wielerevenement, het is een link van sport aan economie, commercie, geschiedenis en toerisme. De ideale mix voor ongekende media-aandacht.

De Tourdirectie houdt van een alibi. Een feest, een jubileum, een historische gebeurtenis? Mooi! Honderd Jaar Grote Oorlog? De Tour komt naar u toe deze zomer! Waarom zou de Tour anders naar Ieper gaan, en niet naar bijvoorbeeld Kuurne?

De Tour is beeld. De plaatjes uit de lucht zijn van even groot belang als de herhaalde beelden van een massasprint. De Tour is kastelen, rivieren, gorges, spelonken, bruggen, bergkammen en adembenemende waterwerken. Ieper brengt in dat bladerboek een volgende nuance: sta eens stil bij de zinloosheid van het wapengekletter. De karavaan was in 1993 ook al naar Verdun gesprint. ‘Armstrong is the name.’ Waar díé zo opeens vandaan kwam? ‘Not from the moon.’

Wat Ieper betaald heeft om voor één ochtend startstad te mogen zijn? Dat soort bedragen blijft officieel altijd geheim. Toen mijn krant in 1985 de brandkast van de Tour wilde doorlichten, werden wij bijna van hacken beschuldigd – als dat begrip al bekend was geweest. Vragen naar de portemonnee van de Tour was impertinent. Au dehors! Scheer je weg!

Maar de onderzoeksjournalistiek beleefde zijn vroege glorietijd. Of de start- en finishsteden een enquêteformulier wilden retourneren, s.v.p. Alle baten en lasten werden tegenover elkaar gezet, en: tegenover elke gulden die werd uitgegeven stonden er drie aan inkomsten. Op een omzet van 30 miljoen gulden werd 10 miljoen gulden winst gemaakt. Tien jaar later was de omzet al gegroeid naar 53 miljoen, en maakte de winst een sprong naar 18 miljoen gulden. En volgens de laatste cijfers (er is iets meer openheid) nadert de winst van aso nu zelfs de veertig procent: 38 miljoen euro op een omzet van 166 miljoen euro.

Wat het Ieper kostte om als halteplaats te mogen fungeren? Men zegt 160.000 euro, maar laat ik het houden op in totaal zo’n twee ton. En toch is het ook een eer om Tourstad te mogen zijn. Je krijgt een aankomst of een vertrek. Stadspromotie, voor eeuwig in de boeken van het derde grootste sportevenement ter wereld. De burgemeester poetst zijn ambtsketen nog eens op.

In de Nederlandse Tourgeschiedenis: Amsterdam klopt Rotterdam in 1954, Limburg klopt Zeeland jáááren achtereen, Rotterdam klopt Utrecht in 2010. De neuzen van de toenmalige burgemeesters Arnold Jan d’Ailly, Constant Nuytens en Ivo Opstelten krulden als Ezeltje-strek-je.

En wat gebeurt er vervolgens? Je levert je uit aan aso, je geeft aso de sleutels van je stad, hoort hun vergaderbesluiten aan, moet doen wat ze je commanderen, je krijgt een plattegrond met situatietekeningen, bent nergens meer baas in eigen huis. Je eigen creativiteit wordt volledig gekortwiekt, het vergaren van eigen inkomsten is aan strikte regels gebonden en vrijwel uitgesloten. Je koopt een peperdure show, je legt je stad plat en – hoe leuk het ook is – na 24 uur is het alsof er nooit iets gebeurd is.

Er is altijd discussie over wat beter is: start, finish, individuele tijdrit, ploegentijdrit, rustdag of Grand Départ. Het laatste is natuurlijk ideaal: dan heb je de Tour een dag of vier op bezoek, dan is er een lange aanloop, kun je nevenevenementen optuigen, heb je waar voor je geld. Nou ja, voor je kapitaal. Wie uitgaat van drie dagen Tour in huis, komt tegenwoordig algauw uit op 12 tot 15 miljoen, waarvan 4 miljoen voor aso.

De start van een etappe is verhoudingsgewijs het goedkoopst. En heeft als voordeel boven een finish dat er rustig naar het hele Tourcircus kan worden gekeken. Een finish is chaos, een onoverzichtelijke warboel; een finish komt in een flits, verwaait als een schicht. Bij een start zie je kleurrijke zestientonners over trottoirs manoeuvreren waar normaal nog geen Segway overheen mag. Je ziet de coulissen opbouwen, de podia, je ziet de auto’s en de bussen van de ploegen parkeren, de perswagens, het vertrek van de reclamekaravaan, de renners die worden voorgesteld bij het tekenen van de appèllijst, je telt mee de minuten af naar het sein ‘Messieurs les coureurs … attention!’ ‘Heeren, vertrekt!’ klonk het in de Ronde van Vlaanderen 1913. Maar het is de finishplaats die telt. Voor de deadline, de statistieken en de boeken.

Wie geluk heeft, of de juiste vrienden, heeft een kaart kunnen regelen om drie hekken te passeren, het vipdorp te betreden, of – het summum – in een volgauto te stappen. Mits je bijna net zo belangrijk bent als Yves Leterme. Maar of Ieper en de Iepenaren er iets bij voelen, dat de vijfde etappe van de 101ste Tour wordt weggeschoten uit Ieper?

Zeker, Ieper had een heel programma gemaakt om de Tourvisite feestelijk op te tuigen. Het moest een event worden. En de jongens van eventbureau Majestik bedachten een Sports Village op het Esplanadeplein, een paar honderd meter van de Grote Markt, waar aso elke vierkante meter had ingetekend voor bussen, renners, ploegleidersauto’s, Village Départ, rennerspresentatie. Vóór de eigenlijke Tour. Op het Esplanadeplein was er animatie, optredens van de Ketnetband, The Dominos en een afterparty met dj Artois (‘hij van Stella’). Wie persoonlijke verzorging wenste, kon intekenen op vippakketten in de kleuren Brons, Zilver en Goud, à resp. 100, 175 en 325 euro p.p. excl. btw. Maar voor dat laatste had je dan ook wat!

Ontvangst & uitgebreid ontbijt in de Lakenhalle. (En je hebt thuis je cornflakes al op.) Een bezoek aan de Tourbus en animatie van aso. (Een bus, en Franse microschreeuwerds.) Ontdek het Belfort en geniet van een verbluffend uitzicht op de start van de Tour en de omgeving. (Het Belfort is elke dag open.) Start officiële ceremonies op het podium op de Grote Markt. (Wie slim is, benut de openbare weg.) Vanaf 14.00 uur ontvangst met exclusieve hapjes. (Zijn er ook broodjes?) Start van de uitzending van de Tour met live koersverslag door gerenommeerde wielergasten. (Ik wil Wuyts en De Cauwer horen.) Uitgebreid driegangenmenu. (Soep, vlees of vis, ijs, en dat om 15.00 uur reeds.) 18.00 uur officiële slotreceptie op het stadhuis. (Ik ben verkleumd, ik wil naar huis.)

Het enige wat je op zo’n dag wilt is: renners zien, ze aanraken, met ze praten, een handtekening vragen, moed inspreken, een selfie met ze maken. Anekdotes en scènes scoren voor thuis. ‘Ik heb Keukeleire nog gezegd …’

‘Ukkel’ voorspelde de hele dag regen, en het hééft de hele dag geregend, buiten de ook voorspelde inkomsten. Brainstormen over geld is makkelijker dan het terugverdienen. Waarom je verzamelen in een Sports Village, vier straten van waar alles zich écht afspeelt? En waarom altijd die aanstellerige internationale duiding? Het was sneu in de Rotterdamse People Villages, de lege mensenpleinen tijdens de Grand Départ; het was sneu in het sportdorp van Ieper. Een fiasco.

Oorzaak: de commerciële dictatuur van aso. Op álle cruciale punten in start- of finishzone staat aso geen letter sluikreclame toe. Toen de Rotterdamse Rabobank in 2010 op het Luxorterras aan het parcours een relatiefeestje voor haar ‘leden’ besloot te bouwen, moesten alle oranje vlaggen weer worden opgerold. Op het kantoor ‘op Zuid’, vlak bij de proloogfinish, moest de gepimpte naam van de bank van de muur geschrapt. Het is als met de ‘Bandenspecialist’ in het Feyenoord Stadion; de uefa bepaalt ‘Continental’.

Nou ja, de Grand Départ in Rotterdam heeft 14 miljoen euro gekost, met een spin-off van 33 miljoen. Grote sportevenementen in grote steden betekenen stadspromotie. En stadspromotie is investeren. Maar in het geval van Ieper-in-de-regen was startpromotie toch vooral vergeefse promotie.

Van de pakweg 35 keer dat ik een Grand Départ live heb beleefd, herinner ik mij er hooguit 5. En alleen maar uit (sport)-journalistieke motieven.

Scheveningen 1973 – met de minimale proloogwinst van Joop Zoetemelk op Raymond Poulidor; Leiden, vanwege de regen op de openingsdag en de woede van de door de Fransen geflikte Jan Raas; Den Bosch 1996, vanwege Shirley Bassey en de eerste eedaflegging van debutant Michael Boogerd; Londen 2007, vanwege de enorme mensenmassa’s op het voorplein van de Queen; en Rotterdam 2010, vanwege Rotterdam. Ja, en de ouverture van de Tour 2014 was natuurlijk al hoogst memorabel door de drommen Engelsen langs het hele driedaagse parcours.

Maar een etappestart in Ieper? Het is de finishplaats die telt. Zondag 20 juli 2014 vertrekt de vijftiende etappe in Tallard. Waar?

Ieper gaat woensdag 9 juli voor een kleine voetnoot in de Tour-annalen. De dag dat ik er aankom, dinsdag de achtste, is zelfs daar niets van te merken. Geen etalages met oude en nieuwe racefietsen, geen retrotruien, petjes, foto’s of affiches, geen oude tijdschriften of bidons. Zelfs bij de Standaardboekhandel op de Grote Markt is niemand op het idee gekomen een wielerboek in de etalage te leggen.

Dat zal Yves Leterme niet leuk vinden.

Hier heerst geen Tourkoorts, hier is niets van de fiets. Hier leeft men honderd jaar terug, hier is wo i nog maar pas begonnen en nog lang niet afgelopen. Hier zou je memorials verwachten voor Faber, Lapize en Petit-Breton, de gesneuvelde Tourwinnaars van wo i.

Voor Ieper lijkt de Tourstart slechts een hinderlijke onderbreking van de activiteiten rond de Centenaire Grande Guerre. Dat levert al klaagzang en klokgelui genoeg; én een musical. Maar de Tour is toch geen dodenmars, de Tour is feest. Denk ik.

Ik ben wat lang in het WieMu Roeselare blijven hangen en ga snel op zoek naar een café voor de finale van de vierde etappe, vandaag weer op het vasteland, in Lille Métropole. Koers kijken in het café, het is mijn favoriete verpozing in Frankrijk – duik maar eens binnen in een Pyreneeënbar, of een plattelandsbrasserie in de Auvergne. In Frankrijk maar ook in België. Ik kan alleen geen toog met beeldscherm vinden. Is België verdoofd na de onverwachte uitschakeling van de Jupilerduivels op het wk-voetbal? Wil België éven niks met sport te maken hebben? Kom, de Tour is het wk niet. Of is er geen Belg meer die zich, wegens het ontbreken van grote Belgische ronderenners, ook nog maar één moment voor de Tour interesseert? Zijn er nog Belgische coureurs, sire?

Dan check ik maar in, in Fields of Gold: een grondig gerenoveerd patriciërshuis annex gezondheidswinkel, een sensatie. Ik installeer mij in een appartement met badkamer, keuken en balkonnetje, en werp alle vragen over het waarom van Ieper van me af. Een fijne kamer vergoedt alles. Ik schakel een tv-radio in, waarmee ik alle bestaande satellietstations moet kunnen ontvangen.

‘En hier hoort u Radio Skagerak, en hier Omroep Drenthe, Nairobi Radio,’ expliqueert de jonge, lange, ietwat slungelige eigenaar Pieter, met wie ik plots mijn ideeën over aso en de Ronde van Katendrecht sta te delen. Over hoe aso zelfs de dienst uitmaakt bij een sportief-cultureel wielerfeestje van de World Ports Classic, óók een koers in het portfolio van de Tourmoloch.

Ik hoor mezelf zeggen: ‘Ze mobiliseren een stad, ze plegen landjepik, ze installeren hun geldmachine onder het mom van sport, in rijke landen en arme streken. Ze laten je nog nét niet voor de zuurstof betalen rondom hun evenementen. Perfect georganiseerd, maar elk eigen initiatief sterft in zijn goede bedoelingen.’

Er hebben acht kubussen op de Grote Markt gestaan, met allerhande info over Ieper en de Tour, maar die hebben moeten plaatsmaken voor de invasie van aso’s eigen troepen. Zoals ook de gele kiosk er het veld heeft moeten ruimen. En In Flanders Fields doet niet mee met de Tour, omdat het museum op 9 juli de deuren moest sluiten op last van aso.

Conclusie: toen Ieper het ‘startgeld’ had betaald, en zijn eigen ideeën wilde vermarkten, mocht er nauwelijks nog een centiem terug uit de markt worden gehaald. De Tour verkoopt zichzelf, niemand anders zal de Tour vérkopen.

De b&b-baas knikt en lijkt ermee in te stemmen.

‘Kom, installeer u, ze gaan rap vandaag, ze zijn al op 40 kilometer van Rijsel.’

De Tour terug op het vasteland. Het had nogal wat voeten in de aarde voordat de hele karavaan Het Kanaal was overgestoken, maar de dienstregeling van de Eurostar is bekend. Toen die in 1994 officieus werd geopend met de Tourexpeditie van Calais naar Folkestone, hebben alle perswagens ’s avonds ook vijf uur op het parkeerterrein gestaan. Eer we de trein op mochten, de tunnel in, waren we twee volledige radioverslagen van een wk-wedstrijd verder.

Nu, twintig jaar later, was het wéér raak: hogesnelheidstrein vastgelopen richting Frankrijk, 382 passagiers en 4 honden uit de Kanaaltunnel geëvacueerd. De renners lagen al hoog en droog in hun Franse mandjes; die waren (terecht) per vliegtuig naar het continent gevlogen. Maar pers, volgwagens en verdere entourage liepen opnieuw ernstige vertraging op. Goed dat Vincenzo Nibali al in Londen van een verse leiderstrui was voorzien. Dat hij níét hoefde te vrezen voor een rol à la Norbert Callens, 65 jaar geleden.

Marcel Kittel reed in het groen. Op de sprint van Der Blitz stond, net als in 2013, ook dit jaar geen maat, in Harrogate noch in Londen. Van Mark Cavendish had de Duitser al niets meer te duchten; die was zo ondersteboven van de handdruk van princess ‘Kiss nie’ Kate, dat hij al in rit 1 in de ambulance moest. En in deze etappe van dinsdag was ook een tweede Brit van de eerste rij voor Harewood House, Chris Froome, tegen het asfalt geketst. De renners vielen weer als frontsoldaten. Maar níét Kittel. Die diep moest gaan, naar de eindstreep in Villeneuve-d’Ascq. Heel diep. Het Giant-treintje was hem kwijt, het was versnellen tot de bloedblaasjes uit zijn longen sprongen, maar de overwinning smaakte extra süss. Bergetappes zijn heroïsch door het atletisch duurvermogen, ploegentijdritten fascinerend door de techniek, maar een goeie massasprint is alles tegelijk.

Ik kan urenlang de herhalingen afdraaien, pixel voor pixel. Zie het positiespel, zie de trein zich formeren, zie de branding met het hele peloton, zie de snelheid en de spanning, zie de lont aan het kruit likken, zie … de … En dan ineens: de flits die de hemel verlicht! Het is het opblazen van een luchtballon, en daar ultiem de lucht uit laten lopen. Piiiiiiieeeeuuuwww …! … Jaaaahhhh …! … Ssssjt …

Giant-Shimano is de perfecte ploeg voor Kittel, de perfecte afronder.

Ik ga Ieper in. Even bijkomen van de extase. Kittel – zo veel beter, zo veel puurder, zo veel schoner toch dan Erik Zabel, Olaf Ludwig, Rudi Altig misschien zelfs.