Bernard Maris

Economie is geen wetenschap

Het bijgeloof van onze tijd ontmaskerd

Uit het Frans vertaald door Lidewij van den Berg en Daan Pieters

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Bijzondere dank gaat naar Martin de Haan. Alle citaten van Michel Houellebecq die in het boek voorkomen, met inbegrip van de nog niet eerder in boekvorm verschenen poëzievertalingen, zijn van zijn hand.

Oorspronkelijke titel Houellebecq économiste, verschenen bij Flammarion

Oorspronkelijke tekst © Flammarion, 2014

Nederlandse vertaling © Lidewij van den Berg, Daan Pieters en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Marlies Visser

Omslagillustratie Nicolas Wiel © Flammarion

isbn 978 90 445 3544 0

nur 320/323

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Hoofdstuk 1
==

De absolute heerschappij
van het individu

of Alfred Marshall

#

‘En wiens fout is het dat we zo veel liefde nodig hebben?

Dat we radicaal niet bij machte zijn ons aan te passen

Aan deze wereld van veralgemeende transacties

Die de psychologen en alle anderen

Zo graag ingevoerd zouden zien worden?’

‘Confrontation’, La Poursuite du bonheur

‘Ik hoor de autobussen en het zacht gedruis

Van het sociaal verkeer’

Le Sens du combat

#

Niets is collectief. Individuen zijn eeuwig conflicterende of transigerende atomen. Ze zijn niet meer dan enigszins hoger ontwikkelde apen die een soort voortdurende brownse beweging ondergaan en daaronder lijden. ‘Het lijden is het noodzakelijke gevolg van de vrije ruimte tussen de delen van het systeem.’[1] Woorden als ‘collectiviteit’, ‘gemeenschap’, ‘vereniging’, ‘samenleving’, ‘altruïsme’, ‘vrijgevigheid’ en ‘goedheid’ bestaan niet voor economen.

Door een merkwaardige list van de ratio leidt al dat rivaliserende egoïsme tot wat economen een evenwicht noemen: als ik van de bakker of slager een stuk brood of vlees krijg, is dat geen gevolg van zijn welwillendheid, maar van zijn egoïsme, van zijn kille ratio.

Dat zei Adam Smith. Dat zegt ook Michel Houellebecq: ‘Wij zijn kil en rationeel geworden (…); we willen vóór alles vervreemding en afhankelijkheid voorkomen.’[2]

Toch is het niet altijd zo geweest. Volgens de grote klassieke economen (Smith, Ricardo, Malthus en later Marx) bestaan er klassen: renteniers, ondernemers, werknemers. Maar sinds Marshall[3] bestaan er alleen nog maar utilitaristische individuen. Anders gezegd, het gaat om ‘rationele’ individuen; hun handelen is gebaseerd op de wet van vraag en aanbod – het grondbeginsel van de economie – en op het uitdrukken van genoegen en lijden in geldwaarde.

Zo werkt het natuurlijk niet. Individuen, toevallige elementaire deeltjes die zelf uit toevallige elementaire deeltjes bestaan, zijn weliswaar volkomen egoïstisch, maar ook compleet irrationeel. Inderdaad: alleen de zelfzucht bestaat. ‘Er is geen enkele reden om aan te nemen dat de universele wetten van zelfzucht en boosaardigheid op hen niet van toepassing zijn.’[4] Maar individuen, tijdelijke aggregaten van elementaire deeltjes die met andere elementaire deeltjes in botsing komen, zijn niet rationeel.

Hélène, de echtgenote van de rechercheur in De kaart en het gebied, doceert economie. Haar bichon gaapt of keft wanneer Schumpeter of Keynes wordt geciteerd. ‘Het bestaan van irrationele economische subjecten was altijd al de schaduwzijde, de achilleshiel van elke economische theorie geweest’,[5] zegt Hélène. Haar belangstelling voor economie is na verloop van jaren sterk afgenomen. Meer en meer kwamen de theorieën die bedoeld waren als pogingen om economische verschijnselen te verklaren op haar over als onsamenhangend, ongegrond en louter oplichterij …

Hoe kan een discipline die er niet eens in slaagt verifieerbare voorspellingen te doen in godsnaam voor een wetenschap doorgaan?

Hélène heeft het over Popper[6] en diens begrip falsificeerbaarheid als criterium om het onderscheid te maken tussen wetenschap en pseudowetenschap. ‘Het was zelfs opmerkelijk (…) dat er een Nobelprijs voor economie werd toegekend, alsof die discipline zich kon laten voorstaan op dezelfde methodologische ernst en dezelfde intellectuele gestrengheid als de scheikunde of de natuurkunde.’[7] Ze glimlacht als ze een deskundige hoort praten over de beurscrisis: over een week zal duidelijk worden dat al zijn voorspellingen fout waren. Dat geeft niet, dan vragen ze een andere deskundige, of misschien zelfs dezelfde, en die doet dan weer nieuwe voorspellingen, nog altijd even zeker van zijn zaak … Ze is gedesillusioneerd. ‘Haar beroepsleven kwam kortom neer op het onderwijzen van tegenstrijdige absurditeiten aan streberige imbecielen.’

Maar waarom kiest ze dan voor economie? Uit moedeloosheid en lafheid, de meest voorkomende gebreken. Het biedt haar enkele symbolische voordelen, haar status aan de universiteit, haar bijdrage aan het huishoudboekje. Maar ze doceert een vak dat ze veracht. En Houellebecq, die soms blijft hangen bij ‘een slaapverwekkend economisch debat op de nieuwszender lci’, besluit: ‘De economie was bijna nergens mee verbonden, alleen met het meest machinale, voorspelbare, mechanische deel van de mens. Niet alleen was het geen wetenschap, het was ook geen kunst, het was al met al zo ongeveer niets.’

‘Mechanisch en machinaal’: een vreselijk oordeel waarmee de trieste discipline de doodsteek wordt toegebracht. Rational fools[8] schreef Nobelprijswinnaar economie Amartya K. Sen, ‘rationele dwazen’ dus, nauwelijks tot iets anders in staat dan wat meer gekwijl wanneer de prijzen dalen en wat minder als ze stijgen. Dieren met even simpele reacties als de hond van Pavlov, die op financiële prikkels reageren: voor wat extra loon werk je harder en als de prijzen wat dalen, koop je meer. Punt uit.

Maar de mens is een veel ingewikkelder en interessanter dier. Niemand werkt alleen voor het geld, niemands koopgedrag is volstrekt rationeel. ‘Waarschijnlijk maakte juist het feit dat de drijfveren van zowel producenten als consumenten zo door en door ongrijpbaar waren de economische theorieën zo speculatief en uiteindelijk zo bedrieglijk.’[9] Het is een schokkende uitspraak. De fundamentele kritiek van Keynes op de economie van Marshall is er volledig in vervat. Het woord ‘ongrijpbaar’ zegt alles. Door de fundamentele twijfel te introduceren in de economie, laat Hélène (of Keynes) de discipline op haar grondvesten schudden en richt ze haar gedachten op het werkelijke leven, met de hartstochten, bevliegingen, na-aperijen, angsten en het kuddegedrag die bijvoorbeeld ook kenmerkend zijn voor het reilen en zeilen van de beurs. En Houellebecq weidt uit over misdaad en kunst. Dat zijn zeer typisch menselijke bezigheden. Net als werken.

Maar er bestaat natuurlijk wel degelijk een wet van vraag en aanbod … Inderdaad. Laat ik het daar eens over hebben.

Er bestaat een wet van vraag en aanbod op het gebied van seks, aldus Houellebecq, want rijke landen kopen seks van arme, en er bestaat een wet van vraag en aanbod voor toerisme, want landen als Frankrijk verkopen hun toerisme aan nieuwe rijken, bijvoorbeeld Chinezen. De wet van vraag en aanbod is vaak het uitgangspunt voor de gedachten van Houellebecqs personages. Zo mijmert Jed Martin in De kaart en het gebied dat ‘de handelswaarde van lijden en dood groter was geworden dan die van genot en seks’. De wet van vraag en aanbod kan worden toegepast op zijn eigen artistieke productie; Jed kent zijn marktwaarde. Maar wat hij echt waard is, weet hij niet.

In het licht van de epistemologie is de wet van vraag en aanbod borrelpraat. Het is een waarheid als een koe, een ongeveer even grote dooddoener als ‘je jeugd kan niet eeuwig duren’ of ‘morgen wordt het mooi weer als het niet regent’. De wet klopt in veel gevallen duidelijk niet: telkens wanneer er schaapachtig of massaal wordt gespeculeerd, stijgt de vraag mee met de prijzen, om maar een voorbeeld te geven. De wet van vraag en aanbod zegt dat ‘de prijzen stijgen na een daling’ of dat ze ‘dalen na een stijging’. En zoals Keynes ironisch opmerkte, kun je net zo goed beweren dat de zee weer kalm wordt na de storm. Alles keert uiteindelijk terug naar een evenwicht. Alles komt uiteindelijk terecht. Het wordt niet noodzakelijkerwijs goed, maar uiteindelijk komt alles terecht.

Hoe moeten we dan de samenleving verklaren?

De samenleving lijkt op een verward kluwen. Talloze mensen hebben geprobeerd het te ontwarren: sociologen (Durkheim), antropologen (Mauss), psychologen (Le Bon) en natuurlijk ook economen. Maar economen hebben een onmetelijk voordeel ten opzichte van de rest: ze geloven dat de samenleving niet bestaat.

Margaret Thatcher, die een absoluut economische manier van denken had, zei het al: ‘There is no such thing as society.’[10] Er is geen samenleving, geen gemeenschap, er zijn alleen individuen die woorden uitwisselen, en blikken, goederen, geld, weet ik veel. Ik weet alleen dat het initiatief voor elk van die handelingen wordt genomen door een berekenend, rationeel individu, dat de voor- en nadelen, de baten en de lasten afweegt. Soms gaat het zelfs zover dat hij zich wil ophangen als de prijs van zijn leven te hoog wordt in verhouding tot de magere voordelen die het oplevert.

In Frankrijk werden de corporaties en intermediaire organisaties afgeschaft door het decreet-d’Allarde en de wet-Le Chapelier. Daarmee stond de wetgever niemand nog toe om met zijn streven naar samenwerking tussen de burgers en de publieke zaak te komen. Bovenaan bevindt zich de staat, onderaan een massa individuen. En daartussenin de economie.

Op deze hypothese, deze monadische grondstelling, hebben economen hun theorema’s gebouwd. Volgens hun opvatting is de samenleving dus een ‘wereld van veralgemeende transacties’, met als eindresultaat het door Houellebecq verachte kwantificeerbare geluk.

We zijn doordrenkt van wat ze ‘methodologisch individualisme’ noemen. We zien onszelf dus in naam van de economie als autonome, denkende atomen. Zo leven ook de personages van Michel Houellebecq, in absolute eenzaamheid, de eenzaamheid van het zogenaamd rationele individualisme.

In de economie draait alles om het vernietigen van de banden die individuen zouden kunnen hebben met hun familie, hun verwekkers, hun dierbaren. Houellebecq vertelt over het proces van individualisering en versplintering van samenlevingen, dat Marx al bezighield. De liberale economie vernietigt alles wat collectief is: teams op het werk, gezinnen, stellen. In die zin is de seksuele emancipatie een explosie van individualisme, die ‘leidde tot de vernietiging van die tussengemeenschappen, de laatste buffers tussen het individu en de markt’[11]. Met name in Elementaire deeltjes wordt die verfoeilijke ‘tendens van sociale versplintering’ beschreven, of beter gezegd: gepoëtiseerd.

De geleidelijke ondergang van sociale en gezinsstructuren in de loop der eeuwen, het uiteenvallen van alle collectieve banden, de verpulvering van de samenleving tot een massa monaden die eeuwig met elkaar in botsing komen, hardnekkig en eindeloos tegen elkaar aan knallen, leidt ertoe dat we onszelf zien als geïsoleerde deeltjes, onderhevig aan de botsingswet. Arme kleine individuele deeltjes, arme voorlopige aggregaten …

Het eindresultaat van dit alles is een algemene ondergang en, hou je vast, moord en ellende. ‘Het individualisme leidt logischerwijs tot moord en ellende.’[12] Dit sociaal-economische systeem van onophoudelijk met elkaar botsende menselijke deeltjes zorgt ervoor dat de mensheid afstevent op ‘een catastrofe die we elk moment kunnen bereiken, en die verschrikkelijk zal zijn. (…) Geleid door een vals beeld van de wereld gaan we op de ondergang af (…). De ik-gedachte houdt nu al meer dan vijf eeuwen het terrein bezet; het is tijd voor iets anders.’[13]

Dat valse beeld is het economisme, waarmee om het even welk fenomeen kan worden gerationaliseerd door het na een fictieve berekening van de werkzame krachten te kwantificeren.

Een voorbeeld. Economen hebben berekend dat vleermuizen de Amerikanen 22,9 miljard dollar hebben opgeleverd. Dat is de waarde van de pesticiden die dankzij de dieren werden uitgespaard en van het werk om die pesticiden te verspreiden. De arbeid van vleermuizen wordt dus gerationaliseerd met een berekening die gebaseerd is op het aanbod en de vraag van zogenaamd rationele individuen (consumenten en producenten van landbouwproducten).

Een voor de hand liggende opmerking is dat economen daar niet mee zijn begonnen: al sinds Benjamin Franklin wordt gesteld dat elke menselijke handeling die leed of genot tot gevolg heeft, is uit te drukken in geld. En nog vroeger was er een zekere Descartes, die een scheiding creëerde tussen de denkende mens en de wereld, en nog veel vroeger de christelijke geloofsleer, die stelde dat elke minuscule zondaar voor zijn Oneindige, Almachtige God staat. En Marx merkte op dat het christendom ten grondslag lag aan ‘het ijskoude water van de egoïstische berekening’; een overbekende uitdrukking die door Houellebecq wordt aangehaald.

Dat is zo. Maar economen zijn grotendeels verantwoordelijk voor de versplintering en de constructie van dit nihilistische, cynische hypernarcisme omdat hun stellingen zo vaak worden herhaald dat ze op den duur als vanzelfsprekende waarheden worden beschouwd. Economen hebben de almachtige ratio gekwantificeerd.

Maar het ergste komt nog.

Zijn mensen niet ‘redelijk’? Volgens economen doet het er niet toe: ze zijn redelijk ‘ondanks zichzelf’. Hun gedrag is rationaliseerbaar. En aangezien het ex post rationaliseerbaar is, dus na hun handelen, is het ‘alsof’ ze ex ante rationeel waren.[14]

Met andere woorden, elk gedrag – zelfs het meest bizarre – kan worden verklaard door een berekening van de voor- en nadelen, of de kosten en baten. Elk individu berekent de voor- en nadelen, wat hij of zij ook uitvoert, ‘onder overigens gelijke omstandigheden’, in een bepaalde omgeving of in een parametrische[15] wereld, zoals Houellebecq zou zeggen.

In een veel banalere context hebben marketeers deze hypothese overgenomen. Ze hebben de neurowetenschappen en de kennis over hormonaal bepaald gedrag gebruikt om voorspellingen te doen over verlangens die ze willen omzetten in consumptie. In die zin komt de economie voort uit de behoefte aan ‘rationele zekerheid waaraan het Westen achteraf alles zal blijken te hebben opgeofferd: zijn godsdienst, zijn geluk, zijn hoop, en ten slotte ook zijn leven.’[16] De economie spreekt zich niet zozeer uit over het rationele, maar veel erger: over het rationaliseerbare.

Zelfs als je niet rationeel bent, is je gedrag dat achteraf beschouwd altijd.

Geluk valt echter niet te rijmen met het gebruik van de rede. Dat is de paradox van de ‘wetenschap’ van het gekwantificeerde geluk, die door haar methode (en haar moraal, met schrikwekkende geboden: bereken, spaar, optimaliseer!) het geluk doodt.

Uiteraard zijn mensen niet rationeel of berekenend. Daarom blijven ze verrassen, met hun hartstochten, hun angsten, hun gevoelens van blijdschap, hun twijfels, hun naïeve verlangens, hun frustraties en nog veel meer dingen, zoals rugpijn. De voornaamste reden dat ze niet zo zijn – en hier roep ik de hulp in van onze schrijver – is dat ze gehinderd worden door twee belangrijke ‘handicaps’, namelijk de liefde en de angst om ouder te worden en te sterven. Dat laatste is een onverdraaglijke gedachte voor tweevoeters. Liefhebben en niet ouder worden zijn twee kernbegrippen in de romans van Houellebecq.

De vermeende autonomie van rationele wezens is niet meer dan ‘de bruisende stroom van het vergankelijke’. Zo mooi geformuleerd! In je eentje stel je niets voor, slechts een creditcardnummer in een spreadsheet. Het individu ‒ dat zichzelf als vrij beschouwt en denkt dat het niet wordt belemmerd door de groep waartoe het behoort, zijn loyaliteit, banden, tradities, zijn plichten als vazal en als leenheer ‒ is niet meer dan een flits in een systeem van veralgemeende transacties, een ruilwaarde, een punt in een door imbecielen opgestelde grafiek, een getal in een tabel.

De volmaakte mens in deze eeuwige maalstroom is de trader. Hij staat rechtstreeks in contact met de markt, heeft geen salaris, bedrijfscultuur of wat dan ook meer nodig en speculeert op iets volstrekt neutraals, ongrijpbaars en maatschappelijks, namelijk geld. Hij is totaal niet geëngageerd en weet zelfs niet meer wat privé of publiek is; het is zijn rol om te surfen op de golven van de chaos. Hij denkt dat hij kan ontsnappen aan de twee ‘vreemde attractoren’ van deze voortdurend in wanorde verkerende wereld: de liefde en de angst om ouder te worden.

We moeten op onze hoede zijn voor economen. Economie is immers meer dan een metafysisch hersenspinsel; economie is een ijzeren moraal. Je moet rationeel handelen en de kosten en baten berekenen; je moet baatzuchtig zijn; je moet van geld houden, je moet je leven, je keuzes, je verlangens vertalen in geldwaarde. Je moet rationeel en baatzuchtig zijn. En zelfs als je onbaatzuchtig bent, ben je eigenlijk toch baatzuchtig. Je probeert immers impliciet winst te maken (financieel of symbolisch) met je onbaatzuchtigheid. Ben je altruïstisch? Dan ben je eigenlijk egoïstisch en rationeel in je vrijgevigheid, omdat je daar een of ander voordeel mee kunt halen. Kosten en baten. Geef je aan goede doelen? Dan ben je een kil, berekenend mens dat daar morele of andere voordelen mee probeert te behalen. Verhang je jezelf? Dan heb je berekend dat je leven niets meer waard was en heb je gespaard voor een touw. Kosten en baten. Egoïstisch of altruïstisch? Soms is het voordeliger om altruïstisch te zijn.

Dit normatieve aspect van de economie is essentieel. Economie is geen vage ideologie, maar juist een heel precieze, verdorven, schadelijke – erger dan godsdiensten ooit zijn geweest. Want elke godsdienst, zelfs de meest idiote (die werd bedacht door ‘smerige bedoeïenen die niets anders te doen hadden – neemt u mij niet kwalijk – dan hun kamelen te sodeflikkeren’[17]), bestaat voor een deel uit fantasie. Helaas komen we niet zo gemakkelijk van economie af als van godsdienst. Ze volgde de wetenschap op. Na het christendom kwam de wetenschap (‘Wetenschap is onze godsdienst’, zei Auguste Comte) en vervolgens de economie, die een terugkeer betekende naar de ergste vorm van religie, namelijk de gerationaliseerde religie.

De neergang van het christendom maakte de weg vrij voor materialisme en moderne wetenschap, wat twee belangrijke ontwikkelingen tot gevolg had: de opkomst van het rationalisme en die van het individualisme, de twee pijlers van de economie. Maar Houellebecq voegt daar nog iets aan toe: het individualisme zal worden gevoed door de seksuele en materiële concurrentie.

Economische concurrentie is een metafoor voor de controle over ruimte en tijd. Het is een uiting van de strijd tegen schaarste, want schaarste vormt de kern van het economische probleem. Als er overvloed is, bestaat er geen economie; daarom hebben marxisten altijd gestreefd naar overvloed, naar een terugkeer naar het paradijs, waar alles voor het oprapen ligt.

Concurrentie is een voedingsbodem voor individualisme en vice versa, en daaruit komen haat, ijdelheid en verlangen voort. In tegenstelling tot genot is verlangen een bron van lijden en afschuw, omdat het gedoemd is onvervuld te blijven. De economie wakkert eeuwig het verlangen aan, en veroorzaakt bijgevolg onvoldaanheid en ongeluk.

‘De verlangens tot een ondraaglijk niveau opzwepen en de verwezenlijking ervan steeds onmogelijker maken, dat was het enige principe waarop de westerse samenleving berustte.’[18] Aan de andere kant had je denkers die het verlangen probeerden te onderdrukken, zoals Plato en Fourier. Ze staan in de bibliotheek van Michel Houellebecq, een personage in De kaart en het gebied.

De economie beschrijft dus een wereld zonder verbondenheid, dat wil zeggen zonder liefde en goedheid (een van de lievelingswoorden van de auteur). ‘De liefde bindt, en bindt voor eeuwig. De naleving van het goede is een binding, de naleving van het kwade een ontbinding. Het isolement is een andere naam voor het kwaad; het is ook een andere naam voor de leugen.’[19] Wat moet het goede een gruwel zijn voor de kille, rationele wezens die de economie heeft gecreëerd. De economie heeft ons bezoedeld. We zijn bang. We willen elke vorm van vervreemding en afhankelijkheid van een ander vermijden. We leven in een wereld waar de grootste luxe erin bestaat dat we de middelen hebben om andere mensen te ontlopen.

Dat is volgens Georg Simmel de meest elementaire functie van geld: het biedt de mogelijkheid om mensen niet meer in de ogen te hoeven kijken. En we kijken ze nooit meer aan, onze ogen zijn aan onze computers of smartphones gekluisterd, we schermen angstvallig onze zelfzuchtige eenzaamheid af. Ieder voor zich. Allemaal doen we mee aan de eeuwige economische oorlog die sinds De wereld als markt en strijd de achtergrond is waartegen Houellebecqs romans zich afspelen en tot een natuurlijke toestand is geëvolueerd.

Waarom hebben zijn romans zo veel succes? Omdat hij die oorlog voor het eerst zo virtuoos op muziek heeft gezet. Het ‘kapitalisme [is] per definitie een permanente staat van oorlog (…), een eeuwig voortdurende strijd die nooit een einde kan hebben.’[20] Terwijl het lijden van Dostojevski’s personages te maken heeft met de dood van God, kreunen Houellebecqs helden onder het eeuwige geweld van de markt.

Ik moet toegeven dat ik diep onder de indruk ben: wat de schrijver klaarspeelt, is des te verbluffender omdat niets banaler is of verder van de poëzie staat dan de economie. Economie reduceert de duizend-en-een poëtische aspecten van het leven tot twee dimensies: geld op de x-as en rationaliteit op de y-as. Een totaal vlakke wereld. Zoals Baudelaire en Mallarmé zich door ennui hebben laten inspireren tot prachtige gedichten, zo gebruikt Houellebecq de brokstukken van de markt om ons mee te slepen in zijn boeiende romans. Als mateloos bewonderaar van Baudelaire tovert ook hij ennui om in goud, het ennui van die ‘afgrijselijk saaie’ wetenschap, aldus het hoofdpersonage van Platform.

Houellebecq heeft een hekel aan liberalisme, de ideologie van de vrije individuen die allemaal tegen elkaar vechten. Dat schreef hij opnieuw in Publieke vijanden, en hij had het al prachtig uitgedrukt in het gedicht ‘Dernier rempart contre le libéralisme’:

‘We verzetten ons tegen de liberale ideologie omdat ze niet bij machte is het individu een zin, een weg te bieden om zich te verzoenen met zijn gelijke in een gemeenschap die je als menselijk zou kunnen aanmerken.’[21]

Onze dichter voegt er nog aan toe dat wanneer hij hoort praten over de ‘sociale kosten’ van een ontslagronde, hij een enorme behoefte krijgt om ‘een half dozijn accountants-administratieconsulenten te wurgen’.[22] Het individu, dat voortdurend de lofzang op de geneugten van het individuele initiatief te horen krijgt, is

‘een even wreed als meelijwekkend klein dier,

En dat het nogal zinloos zou zijn hem te vertrouwen, of hij moet worden teruggedreven, ingesloten en vastgehouden binnen de strenge beginselen van een onaantastbare moraal,

Wat niet het geval is.

In een liberale ideologie, uiteraard.’[23]

De moraal van de liberale ideologie is immers totaal anders: wees egoïstisch en wreed. Onderdruk en dood je naaste. Maak misbruik van hem. Freud heeft exact hetzelfde geschreven in Het onbehagen in de cultuur.[24]

[1] Houellebecq, Michel. De koude revolutie.

[2] Houellebecq, Michel. Platform.

[3] Alfred Marshall (1842-1924), professor en vriend van Keynes, geciteerd door Michel Houellebecq.

[4] Houellebecq, Michel. De koude revolutie.

[5] Houellebecq, Michel. De kaart en het gebied.

[6] Karl Popper (1902-1994), Oostenrijks filosoof en epistemoloog.

[7] Houellebecq, Michel. De kaart en het gebied.

[8]Sen, Amartya Kumar. ‘Rational Fools: A Critique of the Behavioural Foundation of Economic Theory’, in Philosophic and Public Affairs.

[9] Houellebecq, Michel. De kaart en het gebied.

[10] ‘Weet u, de samenleving bestaat niet. Er zijn personen — mannen of vrouwen — en er zijn gezinnen. Geen enkele regering kan iets doen zonder de mensen, en de mensen moeten in de eerste plaats voor zichzelf zorgen. Het is onze plicht om voor onszelf te zorgen, en daarna voor onze buren. Mensen denken te veel aan hun voordelen, zonder rekening te houden met de bijbehorende plichten. Een voordeel kan niet bestaan voordat iemand zijn plicht heeft vervuld.’ (Interview in het tijdschrift Woman’s Own, september 1987.)

[11] Houellebecq, Michel. Elementaire deeltjes.

[12] Houellebecq in gesprek met Jean-Yves Jouannais en Christophe Duchatelet in De koude revolutie.

[13] Idem.

[14] Nobelprijswinnaar Milton Friedman heeft deze vreemde redenering uitvoerig ontwikkeld. Wat geeft het dat de premissen niet juist waren, als de conclusies maar kloppen … Echt waar! Je staat versteld van zo’n onwetenschappelijke geest.

[15] Hij bedoelt een wereld die niet kan worden gewijzigd.

[16] Houellebecq, Michel. Elementaire deeltjes.

[17] Houellebecq, Michel. Platform.

[18] Houellebecq, Michel. Mogelijkheid van een eiland.

[19] Houellebecq, Michel. Elementaire deeltjes. Overigens komt het woord ‘duivel’ oorspronkelijk van het Griekse diabolos, dat ‘scheiding’ of ‘leugen’ betekent.

[20] Houellebecq, Michel. Platform.

[21] Houellebecq, Michel.‘Dernier rempart contre le libéralisme’, in Le Sens du combat.

[22] Idem.

[23] Houellebecq, Michel.‘Dernier rempart contre le libéralisme’, in Le Sens du combat.

[24] Freud, Sigmund. Het onbehagen in de cultuur.

Hoofdstuk 2
==

Het bedrijf en de creatieve vernietiging

of Joseph Schumpeter

#

Valérie: ‘Denk je dat dit nou de zogenaamde aanbodeconomie is?’

Michel: ‘Weet ik veel … (…) Ik heb nooit iets van economie begrepen, het lijkt wel of ik er een blinde vlek voor heb.’

Platform

‘Hij woonde in een bungalow in Chevilly-Larue, precies in het midden van een zone waar de “creatieve vernietiging”, zoals Schumpeter het zou hebben genoemd, in volle gang was.’

Mogelijkheid van een eiland

‘Hij zag eruit als een handelsagent; hij leek aan het eind van zijn Latijn.’

De kaart en het gebied

‘In blinkende liften stijgen managers

Naar hun calvarie’

Le Sens du combat

#

De wereld als markt en strijd was Michel Houellebecqs eerste roman. Het boek is veel meer dan een roman over het bedrijfsleven: De wereld als markt en strijd is een klaagzang over het liberalisme. Een klaagzang die snerpt, vals is, net als de taal van de bedrijfsleiders en directeuren die een ‘bedrijfscultuur’ willen ontwikkelen.

Het bedrijf is een ecosysteem. Het is de leefwereld van een essentieel personage: de manager. Het bedrijf waar de hoofdpersoon van De wereld als markt en strijd, een systeemanalist-programmeur, werkt, heeft een bedrijfscultuur ontwikkeld. Dat is niet helemaal een oxymoron, maar eerder een nogal verwarrende en enigszins ordinaire, ergerlijke uitdrukking, ongehoord bijna, een beetje zoals ‘reclamecultuur’. Frédéric Beigbeder, een van de vluchtige personages in De kaart en het gebied, die van communicatie naar literatuur is ‘overgestapt’, schampert: reclame is slechts een techniek om ‘mensen dingen te laten kopen die ze niet nodig hebben en waar ze geen geld voor hebben’. Hij heeft het over de onontkoombare, schreeuwerige, steeds terugkerende ‘walgelijke reclame’, even walgelijk als de afdeling personeelszaken met de kerstboom, de beste wensen van de directie en de bonussen, en het hele management dat zich wil hullen in deze fameuze bedrijfscultuur.

Je voegen naar de cultuur van je eigen toko is voor ieder al dan niet weldenkend mens nogal deprimerend. Managers voegen zich. Kijk maar naar hun quasiblije koppen boven hun witteboordenoverhemden bij afscheidsborrels en verjaardagen …

Het bedrijf is een koninkrijk met vrijwillige slavernij. Managers hebben hier niet de macht. Ze zijn gedwongen hun meester te dienen om een salaris te behouden waarmee ze hun enige drijfveer – consumeren – kunnen bevredigen.

‘Managers consumeerden: hun unieke functie.’[25]

Als trouwe honden worden ze geregeld vernederd en moeten ze voortdurend met elkaar concurreren. Ze lijden onder deze heimelijke strijd. Altijd moeten ze op hun hoede zijn, klaar om zich te meten met hun soortgenoten, om hen te bespioneren, te trachten hun een hak te zetten. In hun concurrentiestrijd doen managers denken aan slakken in stolpflessen die steeds weer op elkaar proberen te klauteren. Managers zijn loonslaven, geknecht door hun behoeften.

Aha, behoeften! Een van de sleutelwoorden van de economie.

Behoeften zijn oneindig, inkomsten schaars … Vandaar dat de prijzen enzovoort. ‘Toch beginnen de radertjes van de behoefte weer te draaien.’[26] Managers ploeteren voort, zonder ooit hun behoeften te kunnen bevredigen. Ook al verdienen ze veel geld, hun honger naar prullaria wordt nooit gestild, en bovenal hebben ze nooit echt controle – over zichzelf noch over een ander.

Op het schilderij van de door presentator Jean-Pierre Pernaut voorgezeten redactievergadering in De kaart en het gebied is aan de gezichten van de redactieleden een soort ‘slaafse afkeer’ af te lezen, getemperd door een beetje bewondering. Het is onmogelijk de chef die je laat lijden niet te benijden of te bewonderen … Maar op zijn eigen niveau is Jean-Pierre Pernaut ook een soort manager. En zelfs Patrick Le Lay, de topman van tf1, die als dronken grappenmaker eveneens zijn opwachting maakt als personage in de roman, is niet meer dan een supermanager. Hij is een knecht van de echte bazen die de zender waarvan hij heer en meester dacht te zijn hebben teruggekocht en het feest verlaten met de zelfgenoegzaamheid van echte directeuren, terwijl ze hem geringschattend opnemen.

Als je het bedrijf binnenkomt, betreed je het strijdperk, waar je nooit meer uit komt. Het is een soort initiatierite. Je bent geen kind meer. Of misschien ben je, zegt de dichter, ‘als een kind dat niet meer mag huilen.’[27] De markt heeft je handje voor altijd in een ijzeren greep. Voortaan zul je moeten vechten om te overleven, als prooi of haai tussen de haaien.

Deze strijd, deze concurrentie waarin we allemaal als schapen moeten meerennen,[28] is een vereenvoudigde versie van de wet van de jungle, waar de sterken de zwakken opeten ter verbetering van de soorten. Volgens dit sociale darwinisme, dit liberalisme à la Spencer (die Darwin en zijn nadruk op het vermogen tot samenwerken als oorsprong van de menselijke heerschappij over de andere soorten volkomen verkeerd interpreteerde), moeten goede werknemers over slechte zegevieren en moeten goede bedrijven slechte opslokken.

Na afloop van dit kannibalenfestijn, van deze concurrentiestrijd, wordt een evenwicht bereikt.

Een theoreticus van het evenwicht was de Fransman Léon Walras.[29] Evenwicht is een mythische, tijdloze toestand waarin vraag en aanbod precies op elkaar aansluiten en waarin iedereen, bedrijven en consumenten, bevredigd is – wat dus nooit gebeurt. Want het levensbeginsel van het kapitalisme is nu juist de eindeloze onbevredigdheid.

In het uiterste geval kan Walras’ evenwicht lijken op dat van Darwin voor de diersoorten: een altijddurend, natuurlijk evenwicht dat in de loop van eeuwen, zelfs millennia, nauwelijks verandert.[30] Het evenwicht tussen mensen en bedrijven die mensen in dienst hebben, is uiterst wankel, altijd tijdelijk en wordt steeds weer door de directie ter discussie gesteld.

De managers (laten we het maar niet hebben over de lompe, weerzinwekkende[31] proletariërs, die niet meetellen en nauwelijks plaats innemen) balanceren dus voortdurend op het slappe koord, en hun leed is onmetelijk. Bij France Télécom benemen sommigen zich van het leven, terwijl hun werkgever, een grapjas, het heeft over een ‘suïcidetrend’.

Als hij spreekt over ‘creatieve vernietiging’ citeert Houellebecq uiteraard ook de bedenker van dit concept: Joseph Schumpeter.[32]

De markt vermorzelt en vermaalt onophoudelijk – mensen, geld, producten. Schumpeter was van mening dat het kapitalisme zich uiteindelijk zou uitputten in dit spel van creatieve vernietiging, om te verworden tot een erbarmelijke sociaal-democratie; Houellebecq ziet het eerder uitmonden in de apocalyps en sluit zich dus aan bij Malthus.

De creatieve vernietiging zorgt ervoor dat managers en werknemers in het algemeen onder een schrikbewind leven.

Ze heeft invloed op alle niveaus – op zowel dat van de arbeid (functies voortdurend ter discussie stellen, onuitgesproken, eeuwige twijfel over het nut van de inspanningen, ondergeschikten tegen elkaar uitspelen) als dat van de consumptie, terwijl consumeren nota bene het enige doel van de werknemers is. De geprogrammeerde veroudering van producten – die steeds weer, en steeds sneller, naar de schroothoop worden verwezen, wat een prachtige scène oplevert in De kaart en het gebied[33] – is een manier om de onzekerheid te bestendigen waarin deze arme lieden rondspartelen. De maatschappij staat hun net iets meer toe dan de basale bevrediging van hun behoefte aan voedingsstoffen: ze kunnen dus ‘proberen te leven’. Proberen te leven …

Dat is het hele concept van het door Malthus uitgewerkte en door Marx in zijn theorie over de vermogenswinst vrijwel helemaal overgenomen ‘sociaal bestaansminimum’. De arbeider moet iets meer krijgen dan het absolute minimum om te kunnen leven, zodat hij zich kan voortplanten en nieuwe arbeidertjes kan produceren. Etymologisch gezien is de proletariër iemand die geen ander bezit heeft dan zijn kroost. Een talrijk kroost kan een groot reserveleger aan arbeidskrachten opleveren, waardoor de lonen kunnen dalen. Een redelijke werkloosheidsmarge is zo gek nog niet.

Een kilo brood was het basiselement voor het bestaansminimum van de werknemer in de tijd dat de directeuren van de hoogovens het nog voor het zeggen hadden. Waarschijnlijk zijn de smartphone, het internetabonnement en de liter benzine ervoor in de plaats gekomen. Maar het concept blijft hetzelfde: de manager kan niet overleven zonder voortdurend zijn computer te gebruiken. Het principe van het sociale bestaansminimum betekent dat je maar nét het hoofd boven water mag houden, precies lang genoeg om te consumeren wat je hebt geproduceerd, en dat je buiten de tijd dat je consumeert niet kunt leven.

Zo’n leven zou onacceptabel zijn als mensen niet in de luren werden gelegd met nieuwigheden. Daarom is innovatie nodig. Een ondernemer, zo schreef Schumpeter, is iemand die tot innovatie in staat is.

Voor alle duidelijkheid: bij innovatie gaat het er meestal om voorwerpen waaraan het publiek ten onrechte zou kunnen wennen en waaraan het een zeker gevoel van veiligheid zou kunnen ontlenen, als verouderd te presenteren. Tegelijkertijd vormen al te ingrijpende innovaties een bedreiging voor de winst van grote ondernemingen, die zich de innovaties toe-eigenen om ze te exploiteren en hun bedenkers het zwijgen op te leggen. Alleen economen geloven in ‘echte’ concurrentie, in ‘vrije en eerlijke’ concurrentie: in De kaart en het gebied stelt Houellebecq het cynisme waarmee Bill Gates te koop loopt in De weg die voor ons ligt[34] aan de kaak. In dat boek geeft de baas van Microsoft toe dat hij niets bijzonders heeft uitgevonden, maar alleen opkocht wat kleine, innoverende bedrijfjes al hadden ontworpen en getest. Hij verscheen zelf pas in tweede instantie op het toneel en kon de pioniers uitschakelen dankzij de lage kosten van de massaproductie.

Maar onder de pseudonieuwigheid en het klatergoud van de creatieve vernietiging, de essentie van het kapitalisme, gaat iets veel vreselijkers schuil, namelijk de angst die de onophoudelijke veranderingen teweegbrengen bij ondergeschikten en de ijzeren controle waaraan ze worden onderworpen. Creatieve vernietiging is de gesel en de angst.

In de eerste jaren van het nieuwe millennium trachtten de Franse werkgevers[35] een filosofie van het risico aan de man te brengen en een onderscheid te maken tussen risicofielen en risicofoben. ‘Risico is onze grondstof’, zei Denis Kessler, topman van een grote Franse verzekeringsmaatschappij. De onzekerheid is als het ware terrein aan het winnen, voegde hij daaraan toe, alleen heeft die niet meer betrekking op de natuur (God, het lot), maar op het gedrag van de anderen.

Wie ‘risico’ zegt, zegt ‘werkgeversmoraal van het risico’. Het risico krijgt een centrale rol in het hedendaagse maatschappelijke en politieke bewustzijn. Het biedt, zo benadrukte Denis Kessler, de gelegenheid tot een ‘wedergeboorte, een nieuwe kans die de politieke filosofie uit haar dodelijke lethargie zou kunnen wekken’. Maar de samenleving bestaat nu eenmaal uit mensen die risico’s nemen en mensen die dat niet doen.

Onze cultuur verheerlijkt avonturiers, jagers, pioniers, uitvinders enzovoort, maar geen ambtenaren. En tussen die avonturiers, jagers en uitvinders zitten ook … ondernemers. De economie van Frankrijk wordt bepaald door de stemming van vijfduizend ondernemers. Daartegenover heb je ‘de werknemers, die vastzitten aan hun werk als puntkokkels aan hun rots’, placht de hertog van Brissac, de voormalige directeur van staalfabriek Schneider, te zeggen.

Het is waar. Noodgedwongen of uit angst hebben werknemers iets van de lijfeigenen van vroeger. De bazen zijn de risicofielen, de slaven de risicofoben.

Houellebecqs personages leven met deze verinnerlijkte angst. De hoofdpersoon uit De wereld als markt en strijd zweet peentjes. Bruno, uit Elementaire deeltjes, heeft de op kostschool ondergane treiterijen en mishandelingen verinnerlijkt. Sterkere jongens hebben hem vernederd, geslagen en ondergepist. De kapitalistische samenleving was zijn leerschool. Alle positieve romanpersonages zijn dichters in een samenleving van bruten. Maar de markt (de concurrentie, het bedrijf) houdt de zachtmoedigen – en het grootste deel van de anderen trouwens ook – gevangen onder een schrikbewind dat grotendeels is gebaseerd op de onzekerheid die de markt zelf creëert: onzekerheid over het werk (werkloosheidsrisico), de hoogte van het loon, de consumptie (veroudering van gebruiksvoorwerpen, waarover later meer).

Vóór Houellebecq heeft geen enkele romanschrijver zo goed de essentie weten te vangen van het kapitalisme, dat is gebouwd op onzekerheid en angst.

Onzekerheid en angst waren de effectiefste hekken rond de concentratiekampen. Bruno Bettelheim[36], die eerst Dachau en daarna Buchenwald heeft overleefd, vraagt zich af hoe de kampbewakers erin slaagden om met zo weinig middelen de orde te bewaren in die overbevolkte concentratiekampen. Waarom braken er geen opstanden uit tijdens overplaatsingen, wanneer een heel klein aantal bewakers massa’s mensen moest begeleiden?

Bettelheims antwoord is helder. Houellebecq zegt hetzelfde over de op geld gebaseerde samenleving: de kampbewakers bleven de gevangenen onophoudelijk infantiliseren door ze voortdurend in onzekerheid, in twijfel, in angst voor gevaar te laten. Elk causaal verband dat een actie zou kunnen rechtvaardigen, werd verbroken. Net als kinderen leefden de gevangenen in het hier en nu. Soms werd een handeling beloond, dan weer werd dezelfde handeling bestraft. Het afstemmen van reacties op observaties werd onmogelijk voor een gevangene. Daardoor werd het instinct tot zelfbehoud wreed gebroken. Slechts weten wat degene die het voor het zeggen heeft je toestaat te weten, zo ziet de belevingswereld van een klein kind eruit, of van een slaaf.

Zo gaat het ook in een fabriek: kleine gebeurtenissen vernietigen de individuele persoonlijkheid. In de keiharde samenleving van het kamp overleeft alleen diegene die erin slaagt geen machine te worden en iets van emotie weet te behouden. In de keiharde samenleving waarin de hoofdpersonages van Michel Houellebecq zich bewegen, mogen alleen de zachtmoedigen overleven: de dichters, de dromers, de zwakken, en vooral de vrouwen, die oneindig veel altruïstischer en zachter zijn dan mannen, samen met iedereen die niet machinaal reageert op de prikkels van het geld. Kortom, de tegenpolen van de homo economicus. De anderen, de ‘vrijwillig onderworpenen’, zij die ‘erin geloven’ of doen alsof ze erin geloven, proberen ruimte of kracht terug te winnen door zich met hun onderdrukkers te identificeren. Zij vechten om ruimte of tijd.[37]

Managers zijn meelijwekkend als kinderen en net als kinderen blijken het wispelturige, veeleisende, brullende krengetjes. Houellebecq herinnert ons aan het infantiele karakter van de markteconomie, die is gegrondvest op onverzadigbaarheid.

Kinderachtig is de onophoudelijke en onverzadigbare hebzucht van consumenten. Nooit zullen we genoeg geld hebben. Kinderachtig is de manier waarop werknemers zich gedragen tegenover hun baas; kinderachtig hoe ze in de supermarkt ronddolen, hoe opgewonden ze raken van de uitverkoop, hoe ze met hun vingers op hun speeltjes zitten te tikken.

De onvervulbaarheid van de hebzucht, die eeuwig terugkeert ondanks alle aankopen, ondanks de overdaad aan spullen … het onvermogen te worden bevredigd en de infantiele manier om steeds méér te eisen, dat is de essentie van het kapitalisme. Een groot econoom heeft dat ontdekt: niet Marx, die nooit oog heeft gehad voor de notie van hebzucht of behoefte in de economie, maar John Maynard Keynes[38].

[25] Houellebecq, Michel. La Poursuite du bonheur.

[26] Houellebecq, Michel. Le Sens du combat.

[27] Houellebecq, Michel. La Poursuite du bonheur.

[28] Cum currere, ‘samen rennen’.

[29] Léon Walras (1834-1910).

[30] Wat een beetje overeenkomt met het evenwicht, of het ‘einde van de geschiedenis’ van Malthus: een heleboel armen die ternauwernood de eindjes aan elkaar kunnen knopen, met daarnaast een uiterst kleine rijke minderheid.

[31] Zoals de bouwvakkers die jaloers zijn op Daniel1 in Mogelijkheid van een eiland, en het enige wezen dat hij liefheeft, zijn hond, doden.

[32] Ook theoreticus van de onderneming, de ondernemingsgeest en de innovatie, theoreticus van de economische cycli van expansie en recessie.

[33] Zie hoofdstuk 3.

[34] Gates, Bill. De weg die voor ons ligt.

[35] Bij monde van de president en de vicepresident van Medef, Antoine Seillière en Denis Kessler.

[36] Bettelheim, Bruno. Het verlichte hart.

[37] ‘De mensen vochten om stukken tijd.’ (Houellebecq, Michel. Renaissance.)

[38] Dostaler, Gilles en Maris, Bernard. Capitalisme et pulsion de mort.