Karl Ove Knausgård
en Fredrik Ekelund

Uit & thuis

Uit het Noors vertaald door Maud Jenje
en Sofie Maertens

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel Hjemme-Borte, verschenen bij Pelikanen Forlag

Oorspronkelijke tekst © 2014 Pelikanen Forlag. All rights reserved.

Nederlandse vertaling © Maud Jenje, Sofie Maertens en De Geus bv, Breda 2016

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Åsa Wallin

isbn 978 90 445 3546 4

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Voorwoord

door Henk Spaan

Uit & thuis betekent behalve een kennismaking met het diepste wezen van Knausgård – die van top tot teen voetbalfanaat is – de ontmoeting met een Zweedse schrijver die we in Nederland niet kenden. Fredrik Ekelund is een krachtig stilist die in deze briefwisseling nergens onderdoet voor zijn wereldberoemde Noorse vriend.

Mijn boekenkast staat vol sportboeken: van Roger Angell, Liebling, Mailer, Halberstam, Hornby en Roger Kahn tot en met David Remnick, en niet een van de werken van deze auteurs lijkt op Uit & thuis. Of toch één: Red Mist van de Ierse dichter Conor O’Callaghan. Hoewel dat boek over Roy Keane gaat, spelen de broer van de auteur, zijn vrouw en kinderen en de krantenverkoper op de hoek van de straat een even grote rol als de protagonist.

De briefwisseling die de Zweed en de Noor, de eerste uit en de ander thuis, onderhouden tijdens het wk 2014 van Rio gaat over van alles in hun gewone leven, dus ook over de wedstrijden. Vooral Knausgård heeft zo veel last van zijn dagelijkse beslommeringen – boodschappen doen, met de kinderen naar het zwembad, het schrijven van een essay, koken – dat het kijken naar de wedstrijden er af en toe bij inschiet. Hij valt ook steeds in slaap. Klagen is een beproefde Knausgårdtechniek die ook hier haar waarde bewijst.

Fredrik Ekelund (62) is de bon vivant. Hij verblijft in Brazilië, reizend als een teenager van de ene slaapbank naar de andere. Intussen voetbalt hij op het strand (waar ze hem Ibra noemen), zit hij in het café en bietst hij toegangskaartjes voor een wedstrijd bij kennissen van de Zweedse tv.

Op geen enkele manier kun je dit prachtige boek tot de journalistiek rekenen, daarvoor is het te persoonlijk en in journalistiek opzicht te vrijblijvend. Dat betekent niet dat de schrijvers geen verstand van voetbal hebben. Anders had ik dit dikke boek al snel weggelegd en het niet in twee dagen verslonden. Grinnikend las ik hun veroordeling van Robbens schwalbes. Vooral die tegen Mexico maakt hen razend. Ook de getatoeëerde Sneijder kan niet rekenen op Scandinavische sympathie. Het doelpunt van Robin van Persie beschouwt vooral Ekelund als een van de twee mooiste van het toernooi.

Knausgårds analyse van de persoonlijkheid van Luis Suárez is briljant. De Uruguayaan opereert intuïtief en binnen het grenzeloze kader van zijn gevoel is alles, maar dan ook alles mogelijk. Twee dagen later bijt Suárez Chiellini, wat hem in Knausgårds ogen alleen maar aandoenlijker maakt.

Uit & thuis bevat een schitterende beschouwing over talent. Ekelund zegt dat zijn voetballende dochter geen talent had, maar door dag in dag uit te oefenen toch een goed niveau haalde.

Nee, zegt een Zuid-Amerikaanse dichter dan, het aangeboren talent had ze al, het kostte haar alleen veel trainingen om het te vinden. Knausgård leest deze brief likkebaardend. Hij herkent het noodzakelijke en smartelijke zwoegen dat aan het zelfvertrouwen van een schrijfeuforie voorafgaat.

Zo gaat deze meesterlijke briefwisseling over ‘meer dan voetbal’, om een term uit Barcelona te parafraseren. Uit & thuis is dan ook meer dan een voetbalboek.

#

Limhamn (Zweden), 10 juni 2014

Beste Karl Ove!

Ik begin met een herinnering uit 1983. 19 november. Ik was student in Parijs en woonde in de Cité Universitaire, schreef voor de inmiddels opgeheven uitgeverij Arbetet en werkte aan mijn eindscriptie over een Franse proletarische auteur die ik het jaar daarvoor had leren kennen, Georges Navel. Het was een gelukkige tijd. In augustus van datzelfde jaar had uitgeverij Bonniers mijn eerste roman, Stuv Malmö, kom (De dokwerkers van Malmö), geaccepteerd, waardoor ik in de roes leefde van de overtuiging dat ik op een dag zou worden waar ik van droomde: schrijver. Overdag bezocht ik het Collège de France, waar ik naar Michel Foucault en Emmanuel Le Roy Ladurie luisterde, of ik sloop de École Normale binnen om naar Jacques Derrida te luisteren. Daar, aan de voeten van Foucault en Derrida, werd de intellectuele roes waar ik toen in leefde nog intenser.

19 november was de dag voor ik tweeëndertig werd. Ik zat in de mensa aan de boulevard Saint-Michel en vlak tegenover mij kwam een man zitten met een bezorgd en nogal streng indianengezicht. We raakten aan de praat. Hij was Mexicaan en werkte als chemicus in de rue d’Assas, daar niet ver vandaan. Ik was van plan om de volgende dag een verjaardagsetentje in mijn studentenkamer te organiseren en in een opwelling had ik Juan, want zo heette hij, ook uitgenodigd. We werden vrienden, trokken vaak met elkaar op, en de volgende dag kwam ik erachter dat hij naar Parijs was verhuisd met een Amerikaanse met wie hij een kind had gekregen. Goed en wel in Parijs had hij zijn homoseksualiteit ontdekt, waarna hij scheidde en ging samenwonen met een Fransman. Op een dag hadden we het over Octavio Paz. Ik drukte mijn bewondering uit voor de Mexicaanse dichter en gaf mijn nieuwe vriend te kennen dat ik Spaans wilde leren om Paz in het origineel te kunnen lezen, en ik vroeg hem of hij niet samen met mij Paz wilde lezen. En zo geschiedde. Op een bankje in de Jardin du Luxembourg. Hij las voor, ik zei hem na, en proefde van zinnen als El laberinto de soledad en A cinco años de Tlatelolco en het woord ‘soledad’ vond ik zo mooi dat het alleen al daarvoor de moeite loonde om een heel nieuwe taal te leren.

Zo kwam de Latijns-Amerikaanse deur voor mij op een kier te staan.

Via het bankje in de Jardin du Luxembourg ben ik dus – als je elke taal als een huis kunt beschouwen – het Spaanse huis binnengeklauterd. Vreemd genoeg voelde ik me er meteen helemaal thuis, alsof het Spaans op mij – of in mij – had zitten wachten. Er schuilt een luchtigheid in het Spaans, het is een melodieuze en mooie klinkertaal, die mij bij het Portugees heeft gebracht – de Braziliaanse variant, nota bene – ook mooi, maar moeilijker uit te spreken, moeilijker te verstaan en meer een medeklinkertaal, niet met diezelfde luchtigheid.

Vandaag is het weer zover. Latijns-Amerika voor misschien al de twintigste keer. In 1985, toen ik naar Chili vertrok, maakten we een tussenlanding in Recife en toen ik daar van de trap van het vliegtuig stapte, ging ik liggen en kuste ik de grond. Een intuïtief gebaar, als hulde aan de voetbalhelden uit mijn kindertijd: Pelé en Garrincha. Nu doe ik dat niet meer, de grond kussen, maar ik voel wel een sterk verlangen en ben in gedachten allang ter plekke.

Warme groeten, Frederik

#

Glemmingebro (Zweden), 11 juni 2014

Beste Fredrik,

Rond het tijdstip dat jij in Rio de Janeiro uit het vliegtuig stapte, was ik op de jaarafsluiting van de klas van mijn oudste dochter, op het strand een paar kilometer hiervandaan, waar we zelf meegebrachte worstjes grilden en een potje slagbal speelden: de derde klas tegen de ouders, onze schaduwen lang in het licht van de ondergaande zon. Het plan was om je rond negenen te schrijven, zodra de kinderen in bed lagen, maar ik ben net een paar dagen terug uit de Verenigde Staten en heb nog steeds last van een jetlag: om half negen viel ik met kleren en al aan in slaap, met de kinderen om me heen, en ik werd pas om half twee midden in de nacht wakker, omgeven door stilte. Plan B was om aan het einde van deze ochtend te schrijven, ik had een nanny geregeld, zoals ze dat tegenwoordig noemen, die zich over onze vier maanden oude dochter zou ontfermen opdat ik kon werken. Anne, zo heet onze jongste, is normaal gesproken nooit lastig – ze gaat om half negen slapen en wordt rond zes uur, half zeven weer wakker – maar uitgerekend vandaag, op het moment dat ik mijn tijd hard nodig had, krijste ze als een bezetene. De nanny kreeg haar niet stil, dus moest ik zelf aan de bak, haar eerst rustig zien te krijgen, dan haar de fles geven en haar luier verschonen – en toen ik haar weer overhandigde, wat denk je? Nieuwe aanval, ze krijste zo hard dat ze rood aanliep en de tranen langs haar wangen biggelden. Ik nam haar weer over en toen ze kalmeerde, nam de nanny haar mee in de kinderwagen. Ze zijn nog steeds buiten aan het wandelen, in de zachte zomerregen. En ik ben eindelijk aan het schrijven.

Uit de brief die jij gisteren schreef, trek ik de voor de hand liggende conclusie dat je een romanticus bent. In elk geval vond ik dat waarover je schreef romantisch. Studietijd in Parijs, met Foucault en Derrida, bijeenkomsten met jonge mensen uit Zuid-Amerika – dan denk ik aan wat Parijs betekende voor de Latijns-Amerikaanse schrijvers, in het bijzonder Cortázar, die er jarenlang in ballingschap leefde en er enkele van de meest fantastische verhalen schreef die ik ooit heb gelezen. Wat je schrijft, wekt bij mij een verlangen daar te zijn, en een gevoel dat het te laat is, dat ik de boot heb gemist. Maar jij bent daar geweest. En je eerste boek is er geaccepteerd – dat is ook romantisch, de jonge schrijver in Parijs. Ik daarentegen ben een protestant in hart en nieren. Ik ben iemand die zichzelf dingen ontzegt, die nee zegt tegen dingen, en hoewel ik graag lees over het weelderige, stomende, extraverte, levendige volksleven, waar het overschot van menselijke aard is, niet materieel of economisch, is dat toch een wereld waarin ik niet kan leven, waarin ik me ternauwernood kan ophouden, ik wend me ervan af, verlang ernaar alleen te zijn, slaag er niet in me een houding te geven tegenover al die gulheid en warmte.

Waarom ik dit schrijf?

Je hebt het misschien al geraden. Brazilië, dat is niets voor mij. Niet het Braziliaanse leven, ofschoon ik het nooit aan den lijve heb ondervonden en alleen maar ken uit verhalen, en evenmin het Braziliaanse voetbal. Toen Duitsland tegen Brazilië speelde tijdens het wk van 2002 in Korea en Japan, was ik voor Duitsland. Dat was ik nooit eerder geweest, en waarschijnlijk zal dat ook nooit meer gebeuren. Maar het was van twee kwaden het minste. Ik zag de wedstrijd samen met mijn broer, in een bar in Stockholm, en toen Brazilië scoorde, draaide hij zich naar mij toe en applaudisseerde demonstratief, alsof hij wilde zeggen: je zit zó fout dat je dát niet snapt.

Dat ik geen partij kies voor Brazilië, geen fan ben van het Braziliaanse voetbal, is een beetje alsof ik zeg dat ik lelijke vrouwen boven mooie verkies. Als ik mag kiezen, neem ik altijd het lelijkste meisje. Of, om een voorbeeld te geven dat niet onmiddellijk als seksistisch wordt opgevat: het is alsof ik zeg dat ik de voorkeur geef aan slechte in plaats van aan goede boeken.

Zo is het niet altijd geweest. Toen ik jong was, wilde ik de wereld ontdekken, ik wilde alles zien, ruiken, horen en proeven. Ik wilde het leven. Ik had plannen om rond te trekken, door Europa, onderweg te werken, een aantal jaren weg te blijven terwijl ik aan de grote roman werkte. Ik wilde mensen ontmoeten, avonturen beleven, verliefd worden, dronken zijn, de wereld met open armen begroeten. Het liep anders, ik ging nooit op reis, in plaats daarvan bleef ik in Bergen plakken – niet in Parijs, zoals jij, evenmin in Latijns-Amerika – wat de opmaat was voor een langzaam proces waarin ik het leven verloochen en dat nu zijn hoogtepunt heeft bereikt, hier, in dit piepkleine dorpje op het Zweedse platteland waar ik woon en waar ik nauwelijks een mens tegenkom en al helemaal geen sociaal leven leid (gisteren op de jaarafsluiting heb ik niemand gesproken). Ik drink heel weinig, ik eet met mate, en geef helemaal niets om eten. Ik heb continu een slecht geweten omdat ik te weinig werk – het is ongepast om niets te doen, dat is lanterfanten.

Daarom roept je brief, die gaat over jong zijn en leven, zulke sterke verlangens in mij op. Maar ik heb de boot gemist, en tijdens het wk-voetbal, dat morgen begint, sympathiseer ik zoals altijd met twee ploegen: Argentinië en Italië. Zoals je weet traditioneel cynische ploegen, in hun beste jaren altijd extreem goed defensief georganiseerd en eerder inspelend op de zwakheden van de tegenstander dan uitgaand van hun eigen kracht. Ze hebben altijd buitengewoon veel kwaliteit, toch laten ze op een of andere manier nooit iets extra’s zien, ze doen nooit iets moois om het mooie, behalve als het iets oplevert. En dat, dat ze het wel kunnen maar zich inhouden, raakt iets in mij.

Mijn eerste betrouwbare tv-herinnering gaat terug tot de zomer van 1978, het wk in Argentinië. Een mensenzee op de tribune, de met confetti bedekte voetbalvelden, Ricardo Villa, Osvaldo Ardiles, Mario Kempes. Ik wist niets van de politieke situatie daar, uiteraard, ik was negen jaar, maar ik was betoverd. Argentinië, de ploeg én het land, stond voor iets sprookjesachtigs. Later is dat sprookjesachtige gegroeid, want ik las Borges, ik las Cortázar – en ik lees nu César Aires – en ik las de Poolse schrijver in ballingschap Witold Gombrowicz. (Zijn dagboeken zijn fantastisch, ze zijn geschreven in Argentinië, en wanneer hij tegen het einde van zijn leven vertrekt naar Parijs, de oude wereld, is het alsof zijn dagboeken sterven, ze missen alle vitaliteit, alle kracht – had hij die dan geput uit zijn leven als balling in Buenos Aires?) Hier zit veel romantiek in, maar het is een andere vorm van romantiek dan ik in jou of jouw brief vind – om de eenvoudige reden dat het Brazilië dat jij omarmt een fysieke waarde in je leven is, je bent daar ontelbare keren geweest, je hebt vrienden daar, je kent de cultuur door en door – je beheerst de taal, hebt Braziliaanse literatuur vertaald in het Zweeds – en, niet in de laatste plaats, je speelt voetbal als een Braziliaan! Brazilië is voor jou het echte leven, het leeft. En Argentinië voor mij? Ik ben er nog nooit geweest, het is maar een droom, een fantasie, slechts verankerd in de boeken die ik heb gelezen. Het is het tegenovergestelde van geleefd, het tegenovergestelde van leven, het is niet-leven en de uiterste consequentie daarvan is het leven verloochenen – ook daarom was de werktitel van mijn romancyclus, die uiteindelijk Mijn strijd zou heten – lange tijd Argentinië.

Morgen begint het wk. Ik verheug me erop. Ik herinner me alle wereldkampioenschappen vanaf 1978: wat ik deed, hoe ik leefde, wie ik was, en hoe de wereld er toen uitzag. Maar ik heb ze altijd alleen maar op tv gezien, nooit in werkelijkheid, en dat wil ik graag zo houden. En dat is het uitgangspunt voor dit boek, toch? Het leven tegen de dood, ja tegen nee, Brazilië tegen Argentinië.

Alle goeds,

Karl Ove

#

Rua Assunção 174, Botafogo, Rio de Janeiro (Brazilië), 11 juni

Beste Karl Ove!

Ondertussen ben ik geland. Wat is die luchthaven- en vliegtuigwereld toch droomachtig. Die vervreemding in de vertrekhallen, iedereen getransformeerd tot niets meer dan een lichaam, net grote stukken vlees in jurken en pakken, en bijna iedereen met een gesloten gezicht. Hoe heeft het zo vanzelfsprekend kunnen worden om voor een trans-Atlantische vlucht op een stoel te gaan zitten zonder ook maar je naaste medepassagiers te begroeten?

Ik las Rubens Figueiredo in het vliegtuig, een schrijver uit Rio die fantastische novelles schrijft die zich afspelen in zinsbegoochelende junglelandschappen, daarna verdoofde ik me met een whisky, drie glazen rode wijn en een slaappil. Ik werd uitgerust wakker en toen, toen pas – na tien uur vliegen – begon ik met mijn naaste buur te praten, een vrouw uit Rio van in de veertig. Eén woord, Karl Ove, een zacht kloppen op een vreemde deur, en de wereld gaat voor je open. Ik heb dat nu al zo vaak meegemaakt en ik vind het geweldig. Ze was met twee collega’s in Moskou en Wenen geweest, werkte in de schoonheidsbranche, had een eigen salon in Rio en plotseling toonde ze mij foto’s van haar zoon, een twintigjarige prof in Cagliari, Italië. Ze omschreef zichzelf als een flamenguista doente (fanatiek supporter van Flamengo) en lachte, en toen ik zei dat ik in Botafogo zou overnachten, zei ze dat ik een taxi kon delen met haar vriendin Patricia, en zodoende – terwijl ik druk in gesprek was met alweer een schoonheidsspecialiste – gleed de taxi de Rio-ochtend in, door het donkere, arme, noordelijke Rio, vochtig en grijs onder dikke regenwolken, over een snelweg die me altijd doet denken aan de balas perdidas (verdwaalde kogels), want hier leven aan weerszijden twee bendes op voet van oorlog met elkaar, en naar het schijnt zijn er al vaker mensen in voorbijrijdende auto’s door hun kogels geraakt. Zo sterven in Rio jaarlijks talloze onschuldige mensen: kinderen in hun bed, minnaars in een hotelkamer, moeders op weg naar school, taxichauffeurs die gewoon hun werk proberen te doen.

De gedachte aan de snelle dood is hier dus nooit ver weg.

Ze zetten me af bij een roestige ijzeren poort aan de Rua Assunção 174, waar mijn gastheer me slaapdronken – het was zeven uur toen ik aankwam – verwelkomde. Hij heet Afonso Machado en is muzikant, gitarist, en speelt samen met heel wat grote namen, zoals Chico Buarque en Elza Soares. Bij Afonso heb ik een eigen kamer in een oude villa, ingesloten tussen de jungle, een bergwand, andere villa’s en een paar flatgebouwen.

Ondertussen heb ik hier mijn eigen wereld ingericht, met een bibliotheek, een tv, een cd-speler, boeken, een printer. Wat een gelukzaligheid om waar dan ook telkens opnieuw je eigen wereld en atelier in te kunnen richten. Van hieruit schrijf ik je dus en als ik door het open raam kijk, zie ik een streepje hemel, twee huizenblokken en om de tien minuten een binnenlands vliegtuig dat door de hemel dreunt, en dat heeft ook met het voetbal te maken, want een honderdtal meter verderop ligt het riante stadion van Fluminense fc, en het was ook op dat veld dat Brazilië in 1919 voor het eerst Zuid-Amerikaans kampioen werd, met een doelpunt in de verlenging van Arthur Friedenreich, de mulat die blank wilde zijn.

Het klikte meteen tussen Afonso en mij, hij heeft een guitige blik, lacht altijd, heeft een warme uitstraling en, zoals zovelen hier, dat typische Rioachtige, dat lakse, ietwat nonchalante, dat niet ironisch of gekunsteld is, maar heel natuurlijk. Hij zette ontbijt klaar en amper een paar minuten later waren we waar men hier zo vaak belandt: in de voetbalwereld. Hij ís Botafogo. Zo wordt dat gezegd. Je bént je ploeg, gewoon fan zijn volstaat hier niet. En toen hadden we het meteen over Garrincha, Botafogo’s beste speler aller tijden. Ik vertelde over de film die Lasse Westman en ik hadden gemaakt over Garrincha’s Zweedse zoon, Ulf Lindberg. Hij vertelde dat hij op tournee was geweest met Elza Soares, die jarenlang een stormachtige relatie met Garrincha had gehad, en over haar stem, hoe ongelooflijk hij die vond, en vindt. En toen vertelde hij, met zijn mond vol, dat zijn vader hem als kleine jongen had meegenomen naar het Maracanã-stadion om naar Botafogo fr te kijken, en dat hij er in 1962 bij was toen Botafogo voor honderdzestigduizend toeschouwers cr Flamengo versloeg met 3-0 in de finale van het toernooi van Rio, misschien Garrincha’s beste match ooit, vergelijkbaar met de opening van de groepswedstrijd in 1958 tussen de Sovjet-Unie en Brazilië in het Ullevi-stadion.

Inderdaad, het klopt wat je schrijft, op een bepaald moment in ons leven zijn we ontzettend ontvankelijk en laten de dingen soms een blijvende indruk op ons na. Het eerste wk dat door jouw poriën drong, was dat van 1978, vandaar je voorliefde voor Argentinië. Voor mij was dat het wk van 1970, toen Pelé het hoogtepunt van zijn carrière beleefde en Brazilië volgens velen de beste nationale ploeg ooit ter wereld had. Maar, en dat is belangrijk, ik ga niet mee met jouw dichotomie, hetzij dit, hetzij dat, dat je ofwel het ene ofwel het andere moet zijn, want vaak blijkt – zoals bij mij het geval is – dat je het allebei bent. Toen ik twaalf was, won Engeland het wk met spelers als Bobby Charlton, Bobby Moore, Nobby Stiles en Alan Ball. Allemaal spelers naar mijn hart, vooral Moore, die in mijn ogen heel mannelijk en knap was en bijgevolg – zo dacht ik toen – ook goed. Ik hield van het Nederlandse voetbalteam, Cruijff en Neeskens, dat waren boodschappers uit hogere sferen. Ik heb een innerlijke cartotheek met grote Duitse voetballers die ik bewonder (Seeler, Beckenbauer, Netzer, Rummenigge, Littbarski en Häßler, bijvoorbeeld) en het Argentinië dat in 1971 won, vond ik ook goed, vooral Kempes’ natuurlijke kracht, hoe hij door de confettiregen stoof zonder dat iemand hem kon tegenhouden, en Maradona, Karl Ove, allemachtig! Er is geen enkele voetballer – behalve Garrincha – die ik meer bewonder dan el pibe de oro, de gouden jongen. Een van de mooiste momenten uit mijn leven was toen ik hem in 1990 in Florence ontmoette, na de achtste finale tussen Argentinië en Brazilië, die hij had beslist met een geniale dribbel op het middenveld voor hij de bal naar Caniggia passte. Ik zat op de eerste rij tijdens de persconferentie en was volledig door hem ingenomen: zijn intelligente blik, zijn snelle antwoorden, zijn nederige houding tegenover de verslagen tegenstanders. Toen het voorbij was, stond hij op en plotseling hoorde ik mezelf zeggen: Diego, por favor!, waarop hij, die in Italië zo veel haat en achterklap over zich heen kreeg, zich omdraaide, naar me toe kwam en zijn handtekening zette op het schrijfblok dat ik naar hem uitstak. Op dat moment veranderden alle tweehonderd andere aanwezige sportjournalisten net als ik in kleine jongens, en terwijl zij het podium bestormden, ging ik er met het dierbare kleinood dat ik later heb ingelijst, van tussen. We moeten inderdaad een soort polemiek levendig houden rond het voetbal, maar daarvoor zijn Brazilië-Italië, of Brazilië-Engeland/Duitsland wel beter geschikt als elkaars tegenpolen, de wedstrijd van 1982 in Barcelona (Italië-Brazilië, 3-2) zegt eigenlijk alles over die tegenstelling tussen ‘het Braziliaanse’ (wat dat ook moge zijn) en ‘het Italiaanse’ (wat dat ook moge zijn).

Vanavond ga ik ergens in Botafogo dineren met Afonso, en als ik denk aan wat jij schreef over eten, drinken en vrouwen, krijg ik toch een beetje hartzeer, omdat wat je schrijft in schril contrast staat met alles wat ik daarbij voel: ik hou van eten en drinken en soms voel ik, bij een rijkelijk gedekte tafel in het gezelschap van goede vrienden, of in een steakrestaurant, zoals Porcão hier in Rio (tegen een vaste prijs kun je zo veel eten als je maar wilt), dat ik geen mens ben maar een soort vleesetend wezen, dat ik één wil worden met wat ik eet, een stille extase (thuis zeiden Marianne en de kinderen dat ik een soort brommend geluid maak als ik in die toestand ben), die ook terug te vinden is in mijn relatie tot wijn, bier en sterkedrank, dat ik voortdurend verder wil, dieper, binnen in iets anders, groters – dionysisch? – en wat je schrijft over vrouwen begrijp ik ook niet. Ik bedoel, ik begrijp het wel, maar bij mij is het net andersom. Als een knappe vrouw de kamer binnenkomt waarin ik mij bevind, gaat er een schok door me heen, dat gebeurt vaak, en het is niet zoals bij Jorge Amado, die met alle vrouwen ter wereld naar bed wil, maar een soort bewondering voor schoonheid, het plezier om heel even het privilege te hebben om van het raadsel van de schoonheid te mogen genieten. Aangezien dat allemaal taboe was, protestants taboe, in de maoïstische (lees: hyperprotestantse) jaren zeventig, had het gekund dat ik op een dag in een soort impuls om alle uitingen van het eros in mij te beteugelen, veranderde in een op alle vlakken geslachtsloos en verlicht wezen waarvan alle menselijke activiteit gereduceerd was tot argumentatie en dialectiek. O jee!

Hier sluit ik af voor vandaag, beste vriend. Nu is het tijd voor Copacabana. In het beste geval wordt het voetbal, of voetvolley, met een paar kameraden. Anders wordt het gewoon een snelle duik, gevolgd door een of twee caipirinha’s.

Warme groeten, Fredrik

#

Glemmingebro, 12 juni

Beste Fredrik,

Zolang ik me kan heugen ben ik in voetbal geïnteresseerd. Een paar van mijn vroegste herinneringen gaan ook over voetbal, ik was misschien een jaar of vijf, we speelden altijd op de veldjes in de buurt, soms met een hele groep jongens, soms met een paar, maar het was een van de dingen die we deden en waar we gelukkig van werden: een bal, een veldje, twee jassen als doelpalen. O, de kreten in de avondschemer, de bal zwaar en glad van de nattigheid, of droog en licht met scheurtjes tussen de leerstiksels, die constante spanning, de teleurstelling als de eersten naar huis gingen en er opnieuw teams gevormd moesten worden, soms nog maar twee tegen twee, tot het niet meer ging, óf omdat het te donker werd óf omdat de laatsten naar huis afdropen. In de herfst in de regen, in de winter in de sneeuw, in de lente in de blubber, in de zomer in de hitte: altijd en overal voetbal. Op het asfaltweggetje voor het huis, op het licht glooiende grasveldje op het plateau net achter de rots bij zee, op de open plek van platgetrapte aarde in het bos. Ik herinner me dat er een keer een toernooi werd georganiseerd, iedereen die wilde, kon zich met een team aanmelden en wij, de jongens uit de buurt, deden dat. Die spanning. We moesten een paar kilometer fietsen om er te komen, we hadden een tenue (T-shirts in min of meer dezelfde kleur) en we speelden op een echt veld tegen een echt team. Aan die dag heb ik een van mijn sterkste jeugdherinneringen. Ik geloof dat als ik heel eerlijk ben en de verschillende fases in mijn leven democratisch bekijk, dat die dag, waarop we een ploeg op de been hadden gebracht en een compleet toernooi speelden, een van de belangrijkste momenten uit mijn leven is. Ik stond in het doel, ik wilde graag keeper worden, maar kon maar naar één kant duiken, naar links, en toen ik als zevenjarige bij een club ging (bij de pupillen van Trauma – een naam waar alle collega’s van mijn moeder, psychiatrisch verpleegkundigen, om lachten als ze die op de rug van mijn trainingsjack zagen), was er al een keeper, dus ik werd veldspeler. We trainden twee keer per week, herinner ik me, en tijdens het seizoen speelden we wekelijks één wedstrijd. Daarnaast voetbalden we iedere avond thuis en elke vrije minuut op school. Mijn clubteam had een paar bijzonder talentvolle spelers en meestal wonnen we de wedstrijden met een doelpunt of zes, niet zelden haalden we dubbele cijfers, en ik geloof dat we in die tijd, toen ik nog bij de club was – dus tot op de dag dat we op mijn dertiende verhuisden –, ieder jaar kampioen werden. Elke zomer deden we mee met de Norway Cup, één keer haalden we de zestiende finale en kwamen we uit tegen Tromsø, met spelers die allemaal een kop groter waren dan wij. Ik speelde op het middenveld, hoorde niet bij de betere spelers, en hoewel ik daar wel van droomde en ik op lange, trage, saaie zomerdagen de bal soms urenlang tegen een enorme muur stond te trappen, of samen met een vriendje stiekem op het sportveld vrije trappen oefende, was dat toch nooit het belangrijkste; ik voetbalde in de eerste plaats omdat het altijd, hoe dan ook, leuk was. Het werd nooit saai. Het was altijd spannend. En misschien, bedenk ik nu, was al het andere maar bijzaak en was het ons er alleen maar om te doen dat we iets samen deden, want iedereen deed mee, niemand werd buitengesloten, en je vergat jezelf. Als ik voetbalde, hoorde ik ergens bij, het was een wereld binnen de wereld, waar eigen regels golden, en waar ik gelukkig was. Ja, verdomd, daar ging het om: geluk. In iets anders verkeren dan in jezelf. Dat duurde tot mijn zestiende, toen kreeg ik andere denkbeelden over mezelf, ik luisterde naar Britse postpunk en die muziek speelde een oneindig grote rol in mijn leven. Ik ergerde me er plotseling aan dat ik geen goede voetballer was en alleen als ik uitzonderlijk goed was geweest, had ik het kunnen rechtvaardigen om door te gaan, dan had ik op een waardige manier verder kunnen spelen, maar ik was niet goed en dus stopte ik. In diezelfde periode begon ik te drinken, en daarin vond ik iets vergelijkbaars: een wereld binnen de wereld, waar andere regels golden en waar je jezelf vergat. Maar ik bleef naar voetbal kijken. Mijn favoriete teams waren ik Start in Noorwegen, Liverpool in Engeland en om de vier jaar, tijdens het wk-voetbal, Italië en Argentinië.

Destijds, in de jaren zeventig, was het voetbal niet zo commercieel als nu. Het was nog niet zo belangrijk, niet iedereen was ermee bezig of cultiveerde het. In mijn klas zaten misschien vijf jongens die er gek van waren. Op tv kwam bijna nooit voetbal: je had op zaterdag de voetbaltoto van de Engelse competitie, en je had de fa-cupfinale in mei, een belangrijke dag, en de twee Europese finales voor de beker- en de landskampioenen, ook in mei. Daarbij kwamen de interlands van Noorwegen. Ik ben opgegroeid in een familie van voetballiefhebbers. Mijn opa, die in Kristiansand woonde, fietste om de week op zondag naar het Start-stadion om de thuiswedstrijd van ik Start te zien. Ik herinner me hoe we vol spanning toekeken als de straat voor zijn huis volliep met supporters naarmate de aftrap dichterbij kwam, en ook weer na afloop van de wedstrijd. Als opa terugkwam, was het nooit moeilijk om te raden hoe het gegaan was. Hij praatte altijd negatief over het team, het was altijd slecht, maar dat was vooral een praatje voor de vaak, want de volgende keer stapte hij weer op de fiets, vermoedelijk vol goede hoop. Wij waren bij hem thuis omdat ook mijn vader naar de thuiswedstrijden ging kijken, naderhand gingen mijn broer en ik mee. Naar voetbalwedstrijden gaan was een van de weinige dingen die mijn broer en ik samen met onze vader deden, en het was een van de weinige dingen die wij als familie samen met vele andere mensen deden. Nog altijd lopen de rillingen me over de rug als ik het collectieve gebrul uit een voetbalstadion hoor. ik Start won in 1978 voor de eerste keer de landstitel, ik moet toen een paar wedstrijden hebben gezien, maar ik herinner me er niet één. Ik weet nog wel dat mijn vader een keer doordeweeks naar Kristiansand reed, het moet het jaar daarop zijn geweest, in 1979, want toen speelden ze in de uefa-cup tegen Eintracht Frankfurt[1]. Dat betekende veel voor mijn vader, een Duitse ploeg in het stadion van Kristiansand. We zijn ook verschillende keren naar uitwedstrijden geweest, ik herinner me er maar een paar, we zaten bijna de hele ochtend in de auto, daarna twee uur lang in een vreemd stadion, en waren ten slotte weer urenlang onderweg naar huis, in het donker. Eén wedstrijd tegen Mjøndalen, of ‘de bruinhemden’ zoals ze enigszins ongepast werden genoemd, staat me nog helder voor de geest. In 1980 was ik in het Start-stadion toen ik Start voor de tweede keer landskampioen werd, en ik stormde het veld op. Na de wedstrijd stond ik het team onder aan de kleedkamers toe te juichen, de spelers kwamen naar buiten en gooiden hun shirts naar beneden, ik kreeg er een te pakken, dat van Svein Mathisen, maar een man rukte het uit mijn handen. O, de namen van die spelers, ze roepen een verdwenen wereld op: Svein Mathisen, Helge Skuseth, Reidar Flaa, Trond Pedersen, Roy Amundsen, Steinar Aase. Ik las voetbalmagazines, ik spelde na de wedstrijden de sportpagina’s van alle kranten, ik zag alles wat er over voetbal werd uitgezonden op tv. Dat het niet zo alomtegenwoordig was, maakte deel uit van het plezier, want je kreeg zo zelden bijvoorbeeld ac Milan of Real Madrid of Bayern München te zien dat het voelde als een geschenk, een voorrecht. In die wereld, waarin eigenlijk alles om voetbal draaide, was het wk-voetbal iets ongelooflijks. Elke dag wedstrijden, vaak met spelers over wie ik alleen maar had gelezen. Het eerste wk waar ik oud genoeg voor was om er alles van mee te krijgen, was dat van 1982. Frankrijk, met Rocheteau op de vleugel, dat klassieke langharige dribbeltype, herinner je je hem, Fredrik? De wedstrijd tegen Duitsland, was dat de halve finale? Ik geloof nog steeds dat dat de beste voetbalwedstrijd is die ik ooit heb gezien. Ik heb nog dagenlang gerouwd, dat is werkelijk het enige woord dat de lading dekt voor de emoties waarmee die wedstrijd me vervulde: rouw. En is het niet ongelooflijk dat op datzelfde wk het Brazilië van Zico en Sócrates meedeed, en het Italië van Paolo Rossi? Voor mij zijn dit drie van elkaar gescheiden werkelijkheden, die ik elk in een ander vakje in mijn kluis met herinneringen bewaar. Daarin zitten de wedstrijden, maar ook de hele wereld van waaruit ik ze bekeek. 1998, ik herinner me Argentinië-Engeland, en dat mijn eerste roman af was en uit zou komen, maar ook, juist los van al het andere, Brazilië-Noorwegen, de strafschop in de slotminuten waar ik niet naar durfde te kijken, mijn broer met verstikte stem aan de telefoon vlak erna, omdat we Brazilië hadden verslagen en de groepsfase hadden overleefd. Ik was toen in Molde en na de wedstrijd omhelsde iedereen elkaar op straat, bekenden en onbekenden. Het wk in 2002, toen Italië gedupeerd werd door de scheidsrechter, ik was op dat moment in Stockholm, in een Italiaanse koffiebar, en was nog nooit zo verliefd geweest. De wedstrijden werden toen in de ochtend uitgezonden, we keken in bed naar Zweden-Argentinië en ook naar de wedstrijd waarin Zweden werd uitgeschakeld door Senegal, na de pirouette van Anders Svensson en het daaropvolgende schot waarbij de bal tegen de paal knalde en over de zijlijn vloog. Het wk in 2006, we hadden toen al twee kinderen, en zagen de finale samen met hen in een hotelkamer in Bergen, buiten was het donker en het bliksemde, geloof ik, met Zidane – wellicht een van de grootste Europese spelers ooit, elke beweging die hij maakte was een ongelooflijk genot om naar te kijken – die Materazzi met een kopstoot velde. Het wk in 2010, dat we ergens hier in de buurt zagen, we hadden een huisje gehuurd, gingen elke ochtend zwemmen, en daarna op huizenjacht – we kochten uiteindelijk dit huis! – en bekeken ’s avonds twee wedstrijden. Het was een perfecte zomer, zoals alle zomers met wk-voetbal perfect zijn.

Bedankt voor je brief. Het was al laat toen ik hem kreeg en ik heb hem vlak voor ik in slaap viel in bed gelezen, met het schaamrood op de kaken, omdat hij over de werkelijkheid gaat en die van mij niet, ik schrijf over theorieën, gekunsteld en karikaturaal, en daar was ik eigenlijk best tevreden over omdat ik het punt had bereikt waar ik moest kiezen tussen leven en dood, ja en nee, alles of niets. Jouw brief heeft dat vriendelijk gecorrigeerd, niet doordat je commentaar leverde, maar door een voorbeeld te zijn van iets anders, namelijk van complexiteit. Dat heb ik vaker, dat ik iets schrijf wat er op het eerste gezicht goed uitziet, maar waarvan ik dan een uur of een paar jaar later pas begrijp dat het nooit zo is, het is nooit zo simpel, nooit alleen maar het een of het ander. Dit draait eigenlijk om afstand en dat is een wezenlijk literair probleem, denk ik; door te schrijven ontstaat er een afstand ten opzichte van datgene waarover je schrijft, en afstand vereenvoudigt. Vorm vereenvoudigt nog meer. Als je literatuur beschouwt als een autonome eenheid, is dat geen probleem, dan heeft ze geen representatieve verantwoordelijkheid. Wil je echter schrijven over het leven, dan is de vereenvoudiging een plaag, iets wat je constant moet bevechten. Dat doe je door zo dichtbij mogelijk te komen, een plek te bereiken waar alle grote lijnen, alle generaliserende, overkoepelende verbanden niet langer gelden en ongrijpbaar zijn. Voor mij is dat simpelweg de taak van de literatuur. Niet noodzakelijkerwijs in de vorm van realisme of de beschrijving van de werkelijkheid, maar als een onverzettelijk, hardnekkig aandringen op en zoeken naar de ontbinding van de structuur van wat we weten. In het echte leven ziet het er anders uit, daar is het bijna tegenovergesteld, daar zijn de vereenvoudiging en de generalisering noodzakelijk, ze vormen de kaders van het dagelijkse en het sociale leven, anders zou alles chaotisch en onoverzichtelijk zijn. Ik weet dat dit abstract klinkt, dat het alleen maar een idee is dat ik heb, misschien zelfs een idee-fixe, maar het is gebaseerd op een specifieke ervaring: Linda, met wie ik getrouwd ben, heeft een bipolaire stoornis, en de keren dat ze de stemmingswisselingen die daarbij horen niet in bedwang kan houden, is het alsof haar persoonlijkheid constant verandert, van het depressieve, waarin alles stil en zwijgzaam is, onbeweeglijk en onmogelijk, tot het manische, waarin alles open, beweeglijk en mogelijk is en omarmd wordt, met alle niveaus die je kunt bedenken tussen die twee uitersten in. Hier thuis zoeken we voortdurend naar stabiliteit, naar rust en regelmaat – de routines zijn als een weg door het onoverzichtelijke en chaotische heen, en dat lukt prima, we hebben het goed met elkaar. Maar doordat een mens die je door en door kent, zoals je alleen iemand kunt kennen met wie je al vele jaren samenleeft, plotseling anders wordt, plotseling in beweging is, rijst de vraag wat persoonlijkheid eigenlijk is, wat karakter eigenlijk is. Voor mij is dat iets, een kern, iets onveranderlijks. Uiteraard met variaties – we kennen allemaal wel iemand die plotseling een tweede jeugd beleeft, en die dan heel andere, voorheen ondenkbare dingen doet – maar toch, overzichtelijk en in relatieve samenhang. Strikt genomen weet ik niet veel over de mensen die ik ken, van de meeste heb ik een duidelijk beeld – hij is zus, zij is zo – en vanuit die vereenvoudiging leef ik met hen samen. De afstand die dergelijke generalisaties creëren, is noodzakelijk opdat het sociale leven kan functioneren. Daarom leggen we onze ziel nooit bloot wanneer we iemand ontmoeten, en gebeurt het wel – want het gebeurt toch, er is altijd wel iemand die zich niet aan de afspraak houdt – dan wordt het ongemakkelijk, ondraaglijk, ervaren we dat als een last en zijn we opgelucht als het gesprek met zo iemand afgelopen is. In de literatuur is het omgekeerd, daar gaat zowel de schrijver als de lezer op zoek naar die overschrijding. Daar gaat het om de ontbinding van de bestaande structuren. Het lijkt alsof er een pragmatische waarheid is waar we naar leven, en een essentiële waarheid, die we kennen of die we niet kennen, maar waar we slechts zelden naar leven. Die zien we pas bij crises, wanneer iemand sterft, wanneer iemand geboren wordt, wanneer iemand verliefd wordt, als alle regels, alle begrenzingen in één klap worden opgeheven.

Ik hoop dat je het daar naar je zin hebt, Fredrik – vergeet niet ook een beetje voor mij te leven!

Alle goeds,

Karl Ove

[1] Knausgårds herinnering laat hem in de steek: ze speelden in 1977 tegen Eintracht Braunschweig.

#

Botafogo, 12 juni

Beste Karl Ove,

Ik heb een heel duidelijk beeld van jou op mijn netvlies van een paar jaar geleden, van toen je je handen vol had met je derde of vierde deel van Mijn strijd. Ik zat in de auto in Skolgatan te wachten op een paar muzikanten die ik zou ophalen voor een van onze optredens. Ik stond voor Pizza Siciliana toen ik je zag lopen. Het goot, ik had de ruitenwissers aan en daar, in de regen, met je handen stevig om de duwstang van de kinderwagen geklemd en met die ernstige, gefocuste blik van je, verscheen je als een kapitein op een kinderwagenschip in de storm, het kind slingerde heen en weer in de wagen, en nu ik dat beeld zo voor mezelf formuleer, bedenk ik dat het misschien jouw wilskracht is die in dat beeld tot uiting komt – ik weet het, je had gewoon je kind van de crèche gehaald, maar toch – die krachtige wil om vooruit te gaan, met het leven, de kinderen, de liefde, Linda en het schrijven, je grootste kracht. Niemand houdt je tegen. Niets houdt je tegen. En toen verdween je uit het straatbeeld, als een weggespoeld droombeeld.

‘Je ziel blootleggen’? Ja, dat is vreemd. We gaan met elkaar om, leven en wedijveren met elkaar: vrienden, collega’s, kameraden uit onze jeugd, en toch weten we zo bitter weinig over elkaar en zien we elkaar zo weinig. En kijken we elkaar zo weinig in de ogen. En we worden elke keer zo bang als het gebeurt. De voorbije jaren heb ik geprobeerd om daar iets aan te veranderen, en nu probeer ik zo vaak mogelijk in andermans ogen te kijken, bewust zijn of haar blik te kruisen, om te zien wat er gebeurt, maar ook omdat ik werkelijkheid wil, intensiteit, leven, dat ligt waarschijnlijk aan mijn leeftijd, zoals je weet ben ik vorige herfst zestig geworden, en ik wil dat alles echt is, dichtbij, ik wil wat me nog rest niet vergooien aan slaapwandelaarsgesprekken, slaapwandelaarslevens, en daarom word ik ook geprovoceerd door mensen die geeuwen, die niets van hun leven willen maken, die na een feestje of een etentje vroeg naar huis gaan. Ik weet het, Karl Ove, waarschijnlijk klinkt dat als een soort hysterie, en dat is het misschien ook, een uiting van wanhoop, en ik sta open voor die gedachte en ik vermoed dat dat komt doordat ik acht jaar geleden prostaatkanker heb overwonnen. Na de operatie en nadat duidelijk was geworden dat ik nog een erectie kon krijgen, heb ik mezelf beloofd dat ik ernaar zou streven dat vanaf dat ogenblik alles betekenis en intensiteit zou hebben, dat niets tot een slaapwandelaarsbestaan kon worden herleid.

Nu wil ik niet beweren dat dat ook daadwerkelijk zo is, maar de ambitie heb ik wel, en misschien is het dat wel wat je bij mij ontwaart en wat je met het woord ‘levensgenieter’ bedoelt. Ik wil inderdaad dat alles een smaak heeft. En gisteren gebeurde hier iets wat daarmee te maken heeft. Nadat ik de brief aan jou had geschreven, ben ik naar het metrostation gewandeld om er de metro te nemen naar Cantagolo, een station op Copacabana, en toen ik weer bovenkwam in het licht in de Rua Barata Ribeiro, ging er een rilling door me heen, een aanwezigheidsrilling, een geluksgevoel. Hier ben je nu! Op dit eigenste moment ben je hier, te midden van dit gekrioel, te midden van deze werkelijkheid, de bars zijn overvol en het verkeer dreunt voorbij en daar, helemaal aan het eind van de straat, als een blauwe vlek: de Atlantische Oceaan.

Op dat moment was ik hier echt geland, en ik heb het niet over het wk maar over Rio en Brazilië, de vreugde van aanwezig te mogen zijn in een wereld die ik vaak niet helemaal begrijp. Telkens wanneer ik over ‘Brazilië’ praat, lijkt het alsof datgene waarover ik praat uit mijn handen glipt, een stuk zeep, een aal, iets wat zich nooit helemaal laat vangen, en tijdens een gesprek met een vriend hier vorige lente, Lennart Palméus, die vroeger zeeman was en nu eigenaar is van een strandhotel, vertelde ik hem dat hoeveel ik ook lees over Brazilië, hoe vaak ik hier ook ben, ik toch het gevoel heb dat ik het nog altijd niet begrijp. Hij lachte met heel zijn verweerde zeemansgezicht en zei – hij woont hier al dertig jaar, heeft vier kinderen met zijn Braziliaanse vrouw: Bij mij is het niet anders, Fredrik! Maar waar ligt dat aan? Geef me Frankrijk, Italië, Duitsland, Argentinië en nog een heleboel andere landen, en ik voel dat ik ze kan duiden volgens een soort rationaliteit, maar met Brazilië gaat dat niet, dat ligt aan Afrika, geloof ik. Aan het feit dat ik te weinig weet over Afrika en de Afrikaanse religie en cultuur, want Brazilië is een bonte mengeling van Afrika, Portugal, Frankrijk, Nederland en verschillende indianenculturen, het zogenaamde syncretisme. In onze Europese wereld zijn we bijna altijd ofwel dit ofwel dat, terwijl men het hier vaak allebei is.

Vervolgens liep ik verder naar de zee, tot op het strand, langs de bars met supporters uit de hele wereld. Ik nam een duik in de golven. Ik genoot van de aanblik van de containerschepen aan het koord van de horizon, de Suikerbroodberg, de flatgebouwen langs het strand, daarna een beetje joggen op het strand, stretchen, en dan de nerveuze stappen in de richting van het veld bij Posto 4, waar het spel volop aan de gang was.

Ik ging langs de zijlijn staan en keek geïnteresseerd toe, en toen vroeg iemand me opeens: You want to play? Toen ik antwoordde: Sim, quero jogar (Ja, ik wil spelen), verscheen er een grote glimlach op het gezicht van O Ladrão (De Dief), zoals hij wordt genoemd. Ik heb in de loop der jaren al meermaals met die mannen gespeeld, maar de groep is groot en er komen vaak nieuwe gezichten bij, daardoor ken ik maar een paar van hen goed, twee spelers in het bijzonder (ze spelen hier elke dag om vijf uur, Karl Ove, het hele jaar door), die beangstigend goed zijn en bijna volledige balcontrole hebben in dat diepe zand (beachvoetbal is vermoeiend, je moet de bal in de lucht proberen te krijgen en hem onmiddellijk doorspelen, de bal door het zand duwen is een hachelijke zaak, maar die twee zijn echte meesters), een van hen fascineert me geweldig, ik kan uren naar hem staan kijken, hij heeft een ietwat strenge gelaatsuitdrukking, lacht nooit en spuwt bijna onophoudelijk scheldwoorden uit (Porra! Filho da puta!), alsof hij door een innerlijk, bijna genetisch lijden wordt gedreven (en krijgt hij een scheidsrechterlijke beslissing tegen zich, dan regredieert hij tot peuter en schreeuwt en brult hij tot hij zijn zin krijgt), maar wat een trap! Goeie genade! In minder dan een fractie van een seconde wipte hij de bal op en trapte hij een volley waardoor de bal als een komeet door de lucht suisde.

Deze wereld, die van het gewone voetbalspel, is voor mij veel reëler dan de wk-wereld en vind ik ook veel leuker. En zo is het altijd geweest. De magie van de bal op je voet te voelen, je eigen voet, is altijd groter geweest dan de wereld van de toeschouwer, maar ik zou liegen als ik beweerde dat ik niet ook als toeschouwer word meegezogen in die grote passie. In het Malmö-stadion bijvoorbeeld, of soms ook als de Zweedse nationale ploeg speelt. Maar ook andere ploegen kunnen me in vuur en vlam zetten, en het is interessant dat je twee wedstrijden noemt die ook bij mij hun sporen hebben nagelaten, West-Duitsland-Frankrijk in 1982 en Zweden-Senegal in 2002.

Het doet nog altijd pijn als ik terugdenk aan die wedstrijd van Frankrijk. Ik zat in een café in Arles. Ik werkte toen als buschauffeur in Frankrijk, voor tweeëntwintig fotografen die ik naar een fotofestival had gebracht. Zij waren niet in voetbal geïnteresseerd, dus ik zat daar alleen. Het jaar daarvoor was ik in een langdurige depressie beland, maar op dat moment ging het allemaal weer beter. Ik was van het ene uiterste in het andere beland en was hevig verliefd, op een Franse dame die mijn lerares was geweest in Lund. Ze was in Parijs, en ik zou later die dag naar haar toe rijden. Zo zat ik daar, net zo aanwezig in haar, in haar woorden, haar gezicht, haar schoonheid, haar werkelijkheid, als in die onwaarschijnlijke voetbalwedstrijd, die een parodie werd op alles wat we als ‘Frans’ en ‘Duits’ beschouwen, elegantie tegenover efficiëntie, en als het dat maar was geweest, dat de Duitsers hadden gewonnen, dan had ik me kunnen verzoenen met de eindscore. O jogo bonito mag af en toe eens opzij worden gezet, maar dat brute geweld, Schumachers aanval op Battiston, was crimineel. Schumacher had niet alleen van het veld moeten worden gestuurd, hij had moeten worden veroordeeld tot, weet ik veel, zeven, acht maanden gevangenis. Zoiets.

Op basis van de uitslag van deze wedstrijd heb ik een kleine theorie bedacht, een theorie over de twee parallelle wk-verhalen, het objectieve (vastgelegd in de statistieken en de uitslagen) en ‘de parallelle wk-waarheid van de voetbalfans’, en in die tweede wereld, die ook de wereld van de herinnering is, was Frankrijk de winnende ploeg, met Platini, Tigana, Giresse en co., zij zijn het die we ons herinneren. Hetzelfde in 1954, de ‘eigenlijke’ winnaar van toen was de Hongaarse ploeg met Puskás als aanvoerder. Of zoals in 1974, toen was het Nederland met Cruijff en Neeskens dat won in onze harten. Twee modi staan hier tegenover elkaar. De conjunctief (de wereld zoals hij zou kunnen/moeten zijn) en de indicatief (de wereld zoals hij is), en zoals we weten is Duitsland heel goed in indicatiefvoetbal.

De tweede wedstrijd die je aanhaalt, is mij ook bijgebleven, misschien nog meer omdat het om Zweden ging. De achtste finale tegen Senegal in 2002. In de vooravond was ik in de wk-studio geweest van de Zweedse televisiezender svt, onder anderen samen met de befaamde Noorse coach Drillo[2], daarna overnachtte ik in een hotel. De wedstrijd tegen Senegal zou ’s ochtends worden gespeeld. Ik werd vroeg gewekt door een radeloos geschreeuw buiten voor het raam: Fucking cocaïnehoer, loop naar de hel! Een wanhopige leerling van het Östermalmgymnasium die het uitmaakte met zijn vriendin, of zoiets. Zijn woorden sneden de ochtend aan diggelen en bleven als een echo in mij hangen terwijl ik liggend op mijn hotelbed naar de wedstrijd tegen Senegal keek. En de Zweedse coach Lagerbäck, de slaapwandelaar, die Zlatan veel te laat inzette, en ja, de rest is geschiedenis. Zo bijten voetbalherinneringen zich in ons vast, vermengd met al de rest, en soms kan de wk-periode een tijdbalk zijn, een beetje zoals bij popmuziek, waar we de werkelijkheid en onze eigen levens op kunnen afstemmen.

Het is bijna zover. Het is 13.14 uur, Brazilië-Kroatië begint hier om 17.00 uur en op de achtergrond hoor ik hier en daar getoeter. Ik ga de wedstrijd bekijken op een groot scherm op Copacabana. Een wk, wat is dat eigenlijk? Een groot theater voor dromers, want deze momenten, de uren voor de eerste aftrap, zijn het meest groots. Wanneer de dromen van álle supporters leven en nog intact zijn. Die van de Brazilianen, de Argentijnen, de Duitsers en de Italianen, bijvoorbeeld, dromen over goud, net zoals de dromen van de Iraniërs, Australiërs, Kameroeners en Zwitsers over doorgaan na de groepsfase. Dat is mooi. Het feest leeft. Iedereen is aanwezig. De tafel is gedekt. Er hoeft nog niemand naar huis terug, en het eerste melancholische gevoel van verrotting – de eerste uitgebloeide bloemen – en dat het bijna voorbij is, het besef van het verlies, de nederlaag, dat hebben we nog niet gehad. Want er hangt ook een intense melancholie rond een wk-toernooi – dit is mijn vierde wk –, een gevoel van leegte zelfs dat je na een groepsfase bekruipt, en zeker als de halve finales eraan komen. Dan zitten nog vier vrolijke mensen aan tafel, terwijl alle andere het feest al hebben verlaten.

Warme groeten, Fredrik

[2] Bijnaam van Egil Olsen. Hij kreeg die vanwege zijn eeuwige drang als speler om te dribbelen.

#

Glemmingebro, 13 juni

Beste Fredrik,

En we zijn begonnen. Die zo vertrouwde geluiden die in de zomeravond uit het tv-toestel stromen, wanneer het buiten warm en donker is, dat aanhoudende gejuich, die opgewonden commentatoren, je kunt erin meegaan of niet, maar ze definiëren hoe dan ook de tijd, kaderen het ogenblik in, maken het op een bepaalde manier al historisch terwijl het nog bezig is: de zomer van 2014.

Gisteren was ik voor Kroatië. Ik heb altijd al bewondering gehad voor dat voetballand, dat zo veel technisch begaafde spelers heeft voortgebracht, maar dat ook altijd lelijk heeft gevoetbald, altijd een element van wreedheid in zijn spel heeft gehad, altijd over de grens is gegaan. Gisteren deden ze dat niet, ze kwamen wel een paar keer gevaarlijk in met gestrekt been, in het bijzonder één overtreding van Corluka sprong eruit, maar tegenwoordig is dat bij alle ploegen schering en inslag. Nee, wat opviel was het tempo van hun spel. Modrić liep als de wind, hij heeft iets eigens, volgens mij komt dat omdat al zijn acties naar voren zijn gericht, er zit geen enkele defensieve gedachte in hem. De bal veroveren, naar voren spelen, en alles moet snel gaan. Ik had het gevoel dat de Kroaten op de toppen van hun kunnen speelden, dat ze de hele tijd maximaal presteerden, en dat er niet meer in zat. Zelfs toen ze na elf minuten de leiding namen en veruit het beste van het spel hadden, geloofde ik niet dat ze zouden winnen, het Braziliaanse team straalde een zekere rust uit, het bezeten, bijna manische spel van Kroatië werd schijnbaar langzaam onschadelijk gemaakt door een ploeg die in de eerste plaats solide is, maar die ook een uitgebreider repertoire heeft. Ik lette speciaal op Luiz Gustavo en Paulhino. Paulhino speelde een slechte wedstrijd, hij was bijna nergens bij betrokken – ik weet eigenlijk helemaal niet wat hij kan, want de keren dat ik hem heb gezien bij Tottenham, speelde hij altijd onzichtbaar – terwijl Luiz Gustavo schitterde, hij deed alles goed en bracht de hele tijd rust in het spel. Absoluut niet spectaculair, absoluut simpel, maar foutloos, stabiel, evenwichtig. Hoewel Oscar goed was gisteren – hij had een paar zeldzame dribbels in de kleine ruimte tegen drie man, die hij zowaar uitspeelde – en hoewel Neymar bij tijd en wijle excelleerde, is er toch iets met dit team waardoor ik niet geloof dat ze het tot de finale brengen. Ze hebben een geweldig centraal verdedigingsduo, maar de backs, Alves en Marcelo, zijn niet de meest betrouwbare verdedigers ter wereld, vooral Alves liet zich gemakkelijk passeren. Ze hebben een goed verdedigend middenveld, maar zijn Neymar, Oscar, Hulk en Fred werkelijk goed genoeg om dit team naar de finale te loodsen? Denk aan wie Argentinië op die posities heeft: Di Maria, Higuaín, Messi en Agüero …

Ik was voor de Kroaten, maar had al snel door dat ze het niet zouden redden, en toen viel ik in slaap! Het was onmogelijk om mijn ogen open te houden. Het was half elf, de kinderen waren nog op, maar hoewel ik al maanden naar deze wedstrijd had uitgekeken, en hoewel ik mijn uiterste best deed – ik ging de hele tijd verzitten en probeerde me te concentreren – was ik rond de dertigste minuut vertrokken. Toen er nog vijf minuten te spelen waren, werd ik wakker. Ik zag de doelpunten in de uitzending na de wedstrijd, slaapdronken, en ging naar bed, alweer in een stil, donker huis. Ik begin me af te vragen of ik geen narcolepsie heb … Maar het is gewoon een jetlag, en verder ben ik waarschijnlijk behoorlijk overwerkt. Ik ben net drie weken op promotietour geweest voor mijn boek, niets is zo vermoeiend voor de geest als dat – en het is mijn geest die uitgeput is, die wil slapen.

Gisteren werd ik om half vijf wakker door Anne, ze lag naast me in haar ledikantje te brabbelen. Ik verwarmde wat melk voor haar, daarna ruimde ik de keuken en de woonkamer op terwijl zij tevreden in haar bedje lag – we hebben een huishoudelijke hulp die één keer per week komt, en dan mag het hier geen zwijnenstal zijn. Om half zeven maakte ik de andere kinderen wakker, het was hun laatste schooldag en het was relatief gemakkelijk om hen tot actie aan te zetten. Eerst Heidi en John, die ik naar de buitenschoolse opvang breng, een paar honderd meter hiervandaan, ik neem dan tegelijkertijd die sullige hond van ons mee, en Anne in de kinderwagen – daarna Vanja, die een half uur later de bus neemt. Toen dat achter de rug was, ruimde ik verder op, kookte flessen uit en mengde de flesvoeding, voor de oppas – ik heb haar twee dagen ingehuurd om tijd te hebben om dit te schrijven – en toen zij en de huishoudelijke hulp er waren, ben ik hiernaartoe gekomen, naar het huisje naast ons woonhuis dat ik als werkkamer gebruik, en heb een paar uur gewerkt. Wat doet dat met mijn gemoedstoestand? Twee vrouwen die voor mij werken? Nee, Fredrik, dat geeft me nog geen gevoel van verbondenheid met de arbeidersklasse. Om half twee haalde ik Linda op van het station in Ystad, ze is twee dagen in Helsingborg geweest, we deden wat inkopen en toen nam ze Anna over, terwijl ik een uurtje ging drummen – over het waarom misschien later meer – tot de kinderen thuiskwamen. We aten warm, Linda had vis klaargemaakt, en daarna reden we naar school, het was de bedoeling om eerst te socializen – we kwamen opzettelijk te laat – en vervolgens in de kerk het jaar af te sluiten. Alles bij elkaar duurde de afsluiting drie uur. Misschien zijn er een paar opa’s en oma’s die zo trots zijn op hun kleinkinderen dat ze het geweldig vinden om hen in de kerk te zien en de tijd vergeten, maar negenennegentig procent van de ouders had die vluchtige, rusteloze blik in de ogen die je normaal gesproken alleen achter de tralies in de dierentuin ziet. Gelukkig begon Anne te krijsen, dus ik kon naar buiten, reed haar ongeveer een uur rond in de kinderwagen, over het kerkhof, terwijl ik rookte, grafstenen bekeek en de vergankelijkheid van het leven overpeinsde.

Vanmorgen zorgde Linda voor Anne, dus ik sliep tot half zeven, ontbeet en ging naar mijn werkkamer, waar ik het laatste uur van Brazilië-Kroatië in de herhaling zag. Ik kende de uitslag al, maar wist niet hoe onrechtvaardig die was – Brazilië verdiende het wel te winnen, maar het tweede doelpunt, waar iedereen het vandaag over heeft, was een klassieke, ouderwetse blunder van de scheidsrechter. Fred versierde een penalty, Neymar werkte de bal ternauwernood voorbij de keeper en Brazilië kreeg zijn droomstart.

Zodra Neymar de bal heeft, gaat het publiek uit zijn dak. Geeft dat niet aan dat het publiek bestaat uit een stelletje meelopers, die geen verstand hebben van voetbal, maar vooral de ster verafgoden? Dat gevoel kreeg ik tenminste. Het was wel indrukwekkend toen de muziek bij de laatste strofe van het volkslied werd weggedraaid en alleen het gezang van het stadion, de zestigduizend-en-nog-wat mensen, opklonk. De Zweedse commentatoren zeiden dat ze kippenvel kregen, maar dat komt omdat sport en Brazilië uitzonderingsgebieden zijn, plaatsen waar het Zweeds-zijn niet geldt, want normaal gesproken, mijn Zweedse vriend in Brazilië, is zo’n blij, nationalistisch zingen iets wat de Zweden niet kunnen of willen begrijpen. Dat weet ik als Noor, na dertien jaar in deze monarchie met dubbele moraal.

Ik heb vandaag ook naar de serie over oude, Braziliaanse voetbalhelden gekeken die ze gisteren tijdens de rust vertoonden. Het was de beurt aan Sócrates. Toen herinnerde ik me dat Brazilië ook in 1982 zo uitzonderlijk was, met Zico, Sócrates en Eder, onder anderen.

Zo veel nostalgie, zo’n groot verlangen naar iets wat voor altijd verloren is. Terwijl we toch midden in het leven staan, en dat het enige is wat we hebben en het naar alle waarschijnlijkheid geenszins slechter is dan datgene wat we ooit hadden, en terug willen.

Is dat niet merkwaardig? Over twintig jaar zal een hele generatie dertigers terugverlangen naar deze zomer, die waarin we ons op dit moment bevinden, en de tv-beelden waar we nu naar kijken, zullen omgeven zijn met een heel eigen aura en mystiek.

Nu zijn dat gewoon televisiebeelden.

Een van mijn favoriete boeken is De wereld van gisteren van Stefan Zweig, waarin hij zijn jeugd beschrijft in de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie tijdens de eeuwwisseling, in die voor ons oude, vreemde wereld die met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verdween. Hij beschrijft hoe niet de jeugdigheid het ideaal was, zoals nu, maar de middelbare leeftijd, het rijpe – zodat alle jongens hun best deden er oud uit te zien, ze cultiveerden buikjes, baarden, droegen een bril en liepen met een wandelstok. Hij beschrijft ook hoe ze op het gymnasium idolaat waren van kunst – van muziek, vooral Mahler, van poëzie, Rilke was de grote dichter – ongeveer op dezelfde manier waarop wij idolaat waren van popmuziek. Maar het interessantste is zijn beschrijving van de tijd vlak voordat de oorlog uitbreekt. Niemand weet wat hem te wachten staat, het is al langere tijd vrede geweest en de oorlogen die in het verleden waren gevoerd, waren allemaal beperkt geweest, hadden zich afgespeeld tussen soldaten, niet tussen burgers. De zomer is warm en heeft een zekere diepte, iets eeuwigs, denk ik, iets voldaans en traags. De oorlog die zich aankondigt, maar waar niemand kennis van heeft of de omvang van kent, is gewenst, al was het alleen maar omdat hij een verandering in zich draagt; er staat iets te gebeuren. Het is spannend en het is romantisch. De mensen hebben een voorstelling van een wereld die alleen maar betrekking heeft op kopen en verkopen, op nuttig en aangenaam, vrede en rust, en plotseling doet zich de kans voor in actie te komen, heldenmoed te tonen, roem te verwerven. Maar hier wilde ik niet naartoe, mijn punt is simpel: we weten nooit wat er kan gebeuren, alles kan van de ene op de andere dag worden omgegooid. Uiteraard privé, plotseling sterft er iemand van wie we houden, of plotseling laat iemand ons in de steek, maar ook collectief. Toen afgelopen voorjaar het conflict tussen Oekraïne en Rusland oplaaide en Poetin de Krim annexeerde, met het argument dat er Russen wonen, moest ik, zoals iedereen, denken aan de annexatie door Duitsland in de jaren dertig, die vanuit een vergelijkbare argumentatie plaatshad. Begin dit jaar ontmoette ik een Amerikaanse journaliste, ze werkte voor The New York Times en vertelde me over de huidige situatie van de joden in een van de voormalige Oost-Europese landen, ik geloof Hongarije, waar ze openlijk worden getreiterd. Velen van hen zijn inmiddels geëmigreerd. De drempel voor wat je wel of niet kunt zeggen over joden is verlaagd. De vraag die zij zich stellen, is: wanneer weet je of de grens is bereikt, wanneer moet je vertrekken? Voor alle joden in de jaren dertig in Duitsland, en ook voor andere Duitsers trouwens, gold dat ze niet wisten wat er stond te gebeuren. Zo’n Duitse jood was Victor Klemperer, ik heb eerder over hem geschreven, maar ik doe het opnieuw, want het is zo onwaarschijnlijk dat hij probeerde alles op een zo positief mogelijke manier te interpreteren, op basis van hoe het daarvoor was geweest.

Eén ding is zeker: gebeurt zoiets weer, dan niet in dezelfde vorm. Het zal zich voordoen als iets wat we niet kennen en niet kunnen voorspellen. Daarom is het heden altijd onschuldig, het heeft altijd iets naïefs en onwetends over zich. Wanneer de tien-, vijftienjarigen van nu vervuld zullen zijn van nostalgie naar deze zomer, die de tv-beelden uit Brazilië in ons verankeren, zullen ze ook iets weten wat wij niet weten: hoe het is gegaan. Wat er daarna gebeurde.

Het is een even vreselijke als fantastische gedachte.

De natiestaat valt uit elkaar, het gebeurt langzaam maar zeker. Wat staat ons te wachten? In wat voor wereld zullen we over twintig jaar leven?

Toen ik onlangs in New York was, dineerde ik met een paar andere schrijvers. Zadie Smith was er met haar man, de Noord-Ierse schrijver Nick Laird, en Katie Kitamura was er met haar man Hari Kunzru. Zadie is Britse, haar moeder komt uit Jamaica en haar vader uit Engeland, Katie is Amerikaanse en heeft Japanse ouders. Hari is Brits-Pakistaans. Ze hadden het over hoe ze hun kinderen zouden opvoeden. Ze hadden het over welke uitingen van Amerikaans racisme te vergelijken waren met de Britse. Het was geen theoretische discussie, het ging over de praktijk, iets wat ze aan den lijve hadden ondervonden. In Groot-Brittannië is het iets van de laatste jaren, de drempel voor wat je kunt zeggen is verlaagd, en de ukip, te vergelijken met de Zweedse nationalistische partij Sverigedemokraterna, is er explosief gegroeid. Onlangs was ik in Hay, Wales, ik verbleef in een hotel en de eigenaar, die me verwelkomde, had het al binnen een paar minuten over immigratie, zonder enige aanleiding. Dat zou vijf jaar geleden ondenkbaar zijn geweest.

Volgens mij gaat dit over wat jij schrijft, Fredrik, over wat er gebeurt wanneer je iemand recht in de ogen kijkt. Er gebeurt zowel iets bij de observant als bij de geobserveerde.

Wat gebeurt er wanneer je mensen niet meer recht aankijkt?

Je beschermt jezelf.

Waartegen?

Precies, tegen het leven zelf.

Het is zo verdomd moeilijk om te leven.

Niets van wat je tot nu toe hebt geschreven, sprak me zo aan als wat je schreef over dat het reëel moet zijn, dat het echt moet zijn, levend, intens, en dat je bent begonnen mensen recht in de ogen te kijken, op een andere manier dan vroeger. Ik snap precies wat je bedoelt. Iets gaat open, het sluit zich niet. Je wilt de wereld openhouden. Je wilt eruit halen wat erin zit. Omdat je weet dat je niet lang meer hebt. Dan is het voorbij. Dan is er niets meer en zal er nooit meer iets zijn. Alleen het nu telt, en het is gewoon nu of nooit.

En toch sla ik mijn ogen neer. Ik verstop me.

Ik begin geen praatje met passagiers in het vliegtuig, ik praat niet eens met mijn buren, en wanneer ik het wel doe, gebeurt dat vanuit de wens dat ik er snel vanaf ben, wat ze uiteraard merken, want mijn lichaamstaal spreekt boekdelen.

In Zweden is ‘arbeidersklasse’ een eervol begrip, er is niets beters voor een schrijver dan te kunnen zeggen dat hij uit de arbeidersklasse komt, hoewel niemand eigenlijk nog weet wat dat betekent of inhoudt. Amper geld, slechte arbeidsvoorwaarden, gezwoeg, weinig kansen – wat is daar nu zo goed aan? Waar is de aura gebleven? De aura zit in de taal, alleen daarin is het fijn om uit de arbeidersklasse te komen. En zoals we weten: hoe hoger de opleiding, hoe gezonder en actiever we zijn, hoe minder tv, hoe beter de voeding, hoe langer we leven. Klassen, dat betekent de bevoorrechten tegenover de niet-bevoorrechten. Degenen die erbij horen tegenover degenen die erbuiten staan. Degenen die zichzelf en hun waarden kunnen uiten, tegenover degenen die dat niet kunnen. Ik weet niet of je de column van Jonas Thente in het dagblad Dagens Nyheter hebt gelezen over de haat op internet, over hoe het komt dat blanke mannen van middelbare leeftijd vrouwen en allochtonen zo sterk kunnen haten, en daar anoniem uitdrukking aan geven? Hij zocht het antwoord in dit simpele gegeven: die mensen staan erbuiten. Ze hebben geen stem, hun mening telt niet, en als die toch wordt gehoord, wordt erop neergekeken. Ook dat is de arbeidersklasse. Ik weet dat je precies hierover hebt geschreven, over die oude arbeidersklassecultuur van weleer die je nog steeds tegenkomt, maar die ook vrouw- en immigrantvijandigheid insluit die misschien alleen maar een uitdrukking is van onmacht. Waardeloosheid. ‘Buitenstaanderschap’, zoals dat in Zweden heet – alweer zo’n eervol woord! Voor mij hangt het allemaal samen, 1914, 1933, 2014. Crises, veranderingen, verschuivingen, nieuwe vijandigheden, nieuwe collectiviteit, onzekerheid. Wat is goed, wat is fout? De geschiedenis zal het uitwijzen, maar die is nog niet geschreven. Nu ligt het nog open.

Ook het voetbal hoort hierbij, want voetbal is toch niets anders dan opium voor het volk? Het is de verdoving, de vlucht, de fictie. Maar het is ook het tegenovergestelde. Voetbal maakt contact mogelijk, je kunt er met jan en alleman over praten. Ook met buren en medepassagiers. Het is dat wat ons bindt, het is een referentiekader. Het spel op zichzelf is misschien triviaal, een tijdverdrijf (of, zoals mijn vriend Geir vaak zegt, een doodverdrijf), maar is goed beschouwd niet alles triviaal? Wat het wk brengt, is plezier, spanning, fascinatie, saamhorigheid. En dat op zich is niet slecht.

En dan tot slot nog een kleine correctie: toen ik schreef dat ik niet van mooie vrouwen hou, bedoelde ik dat niet letterlijk. Ik bedoelde eerder de overeenkomst met Brazilië, dat niet van Brazilië houden hetzelfde is als niet van mooie vrouwen houden. Eten is niet mijn ding, drinken evenmin, maar als het over vrouwen en hun schoonheid of aantrekkingskracht gaat, sta ik aan jouw kant! Ik zou eigenlijk willen dat het niet zo was, want het zorgt constant voor problemen, die duizelingwekkende afgrond tussen wat je wilt en wat je kunt doen. Ach, je kent het. Er zijn mensen die vinden dat je zo niet mag denken, er zijn er zelfs die beweren dat ze zo niet denken, maar zij liegen, dat weet ik heel zeker, alle mannen die ik ken, denken constant aan vrouwen, elke dag vanaf hun zesde tot hun negenenzestigste. Dat is geen seksisme, dat is menselijk.

Alle goeds,

Karl Ove