Katrine Marçal

Je houdt het niet voor mogelijk

Een jonge vrouw rekent af met (mannelijk) egoïsme in de economie

Uit het Zweeds vertaald door Maydo van Marwijk Kooy

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

Oorspronkelijke titel Det enda könet, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Published by arrangement with Bonnier Rights, Stockholm, Sweden, through Kontext Agency, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Katrine Kielos, 2012

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Suzanne Hertogs, Ontwerphaven

Omslagillustratie © Everett Collection, Shutterstock

isbn 978 90 445 3564 8

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

EERSTE HOOFDSTUK

Waarin we het economisch universum betreden en ons afvragen wie de moeder was van Adam Smith

Hoe kom je aan je avondeten? Zo luidt een van de basisvragen van de economie. Die vraag kan simpel lijken, maar is in werkelijkheid uiterst gecompliceerd.

De meesten van ons produceren maar een heel klein deel van wat we iedere dag consumeren. De rest kopen we. Het brood ligt in het schap in de winkel en als we het licht aandoen, stroomt er elektriciteit door de leidingen. Maar voor twee broden en een kilowatt elektriciteit is het gecoördineerde werk van duizenden mensen over de hele wereld nodig.

De boer die tarwe verbouwt en dat aan de broodfabriek verkoopt. Het bedrijf dat zakken verkoopt waarin het brood wordt verpakt. De broodfabriek die brood verkoopt aan het supermarktbedrijf en de supermarkt die het aan jou verkoopt. Om ervoor te zorgen dat het brood op een gewone dinsdagochtend in het schap ligt, zijn er bovendien mensen nodig die werktuigen verkopen aan de boeren, levensmiddelen naar de winkels brengen, vrachtwagens onderhouden, supermarkten schoonmaken en vakken vullen.

Dat hele proces moet zich ongeveer op het juiste moment voltrekken, in ongeveer de juiste volgorde en vaak genoeg om geen lege plekken in de vakken van de winkel te laten ontstaan. En dat geldt niet alleen voor levensmiddelen, maar ook voor alle boeken, barbiepoppen, bommen, ballonnen en al het andere wat we misschien willen kopen of verkopen. Moderne economieën zijn ingewikkeld.

Dus vragen de economen zich af: wat zorgt ervoor dat ze functioneren?

Economie is weleens beschreven als de wetenschap van het conserveren van liefde.[1] Het basisprincipe luidt: liefde is schaars. Het is moeilijk om van je naaste te houden, laat staan van je op één na naaste. Daarom moeten we zuinig zijn op de liefde, en haar niet onnodig verspillen. Als we onze liefde besteden aan de samenleving, blijft er niets over voor ons privéleven. Liefde is moeilijk te vinden – en nog moeilijker te bewaren. Daarom vonden de economen dat we onze samenleving rond iets anders moesten organiseren.

Bijvoorbeeld egoïsme. Daarvan is er meer dan genoeg.

Adam Smith, de vader van de moderne economie, schreef in 1776 de woorden die onze huidige kijk op de economie hebben bepaald: ‘Wij krijgen ons avondeten van de slager, de brouwer en de bakker. Niet omdat ze ons aardig vinden, maar omdat ruilhandel hun eigenbelang dient.’

Smith meende dat de slager zijn werk doet omdat het tevreden klanten en daarmee geld oplevert. Niet omdat hij aardig is. De bakker bakt niet en de brouwer brouwt niet omdat hij mensen blij wil maken, maar uit economisch belang. Als het brood of het bier goed is, dan komen mensen het kopen. Daarom produceren de bakker en de brouwer hun waren. En niet omdat ze graag willen dat de mensen goed brood of lekker bier krijgen. Dat is niet de reden. De reden is hun eigenbelang.

Eigenbelang, daar kun je van op aan. Eigenbelang is onuitputtelijk.

Liefde daarentegen is schaars. Daarvan is er niet genoeg voor een hele samenleving; die bewaar je in een trommel, voor privégebruik. Anders bederft ze.

‘Wat is honderd meter lang, verplaatst zich met een slakkengang en leeft alleen maar op kool?’[2]

Antwoord: De rij bij een bakker in de Sovjet-Unie.

Wij willen het niet zoals in de Sovjet-Unie.

Adam Smith vertelde het verhaal waarom de vrije markt de beste manier is om een efficiënte economie tot stand te brengen. Het waren revolutionaire en radicale ideeën over vrijheid en autonomie. Weg met tolheffingen en reguleringen. Als de markt ongehinderd zijn werk mag doen, zal de economie op rolletjes lopen, aangedreven door eigenbelang. Als elk individu zijn eigen belang nastreeft, krijgt het publiek de middelen die het nodig heeft. Dan ligt het brood op de plank, stroomt de elektriciteit door de draden. En krijg jij je avondeten.

De verbindende factor is ons aller eigenbelang. En dat terwijl niemand over het grotere geheel hoeft na te denken. Het is tovenarij. En het is een van de beroemdste verhalen van onze tijd geworden.

Voor die eerste economen was het duidelijk dat de wereld draaide op eigenbelang. ‘Het uitgangspunt van de economie is dat ieder individu handelt uit eigenbelang[3]’, schreven de economen aan het eind van de achttiende eeuw. De moderne economie was gebouwd op ‘de rots van het eigenbelang’[4] en we moesten allemaal bewonderend knikken.

Economie ging in eerste instantie niet over geld maar over een visie op de mens. Het is het verhaal dat wij worden gedreven door eigenbelang. In iedere situatie. En van alles wat dat inhoudt.

Dat is nog steeds het uitgangspunt van de economische standaardtheorieën. Als we het hebben over ‘economisch denken’ bedoelen we: mensen die doen wat ze doen omdat ze denken er beter van te worden. Het is misschien niet het meest vleiende beeld van de mens, maar wel het meest correcte. En als je iets wilt bereiken, kun je beter uitgaan van de werkelijkheid. De moraal zegt ons hoe we willen dat de wereld functioneert; economen zeggen ons hoe hij werkelijk functioneert.[5] Dat zeggen zij zelf in elk geval.

En veel meer hoeven we niet te weten. Zo leven we ons leven. En zo functioneert de samenleving. Door een onzichtbare hand. Het is de grote paradox. En zoals we weten, spreekt God altijd in paradoxen.

‘De onzichtbare hand’ is de bekendste uitdrukking uit de economie. Adam Smith heeft het begrip gemunt, maar de economen na hem zijn ermee aan de haal gegaan.[6] De onzichtbare hand beroert alles, stuurt alles, is aanwezig in alles, bepaalt alles – maar je kunt hem niet zien of voelen. Hij grijpt niet in van boven, van buiten, zit nergens aan en verplaatst niets. Hij ontstaat vanzelf binnen en tussen de handelingen en keuzes van individuen. Het is de hand die het systeem vormt, van binnenuit. Die gedachte is voor hedendaagse economen veel centraler geworden dan ze voor Adam Smith was. In The Wealth of Nations noemt de vader van de economie het begrip maar één enkele keer. Terwijl het inmiddels vaak gezien wordt als de basis van de moderne economie en haar heel bijzondere universum.

Een eeuw voordat Adam Smith over de onzichtbare hand vertelde, publiceerde de Engelsman Isaac Newton zijn werk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica.

De astronoom, wiskundige, natuurkundige en alchemist Newton verklaarde hierin de kracht die de maan in zijn baan houdt. Hij berekende de bewegingen van de hemellichamen, de trek van de zwaartekracht die de appel omlaag laat vallen – dezelfde zwaartekracht die de hemellichamen op hun plaats houdt.

Newton gaf ons de moderne wetenschap en een heel nieuwe kijk op het bestaan.

In die tijd werd wiskunde gezien als een goddelijke taal: door de wiskunde maakte God ‘het boek van de natuur’ toegankelijk voor de mens. God gaf ons de wiskunde zodat wij zijn schepping konden begrijpen. De hele wereld was in de ban van Isaac Newtons ontdekkingen.

Adam Smith en de zich ontwikkelende economische wetenschap misschien nog wel het meest.

De wetten van het zonnestelsel, die daarvóór alleen God had gekend, konden plotseling door middel van de wetenschappelijke methode begrepen worden. Het wereldbeeld veranderde. Van een wereld waarin God zich met de dingen bemoeide, een mening had, strafte, zeeën deed samenvloeien, bergen verzette en dagelijks persoonlijk miljoenen bloemen opende, naar een wereld waarin God afwezig was en het universum een klok was die hij weliswaar had gemaakt en had opgewonden, maar die nu op eigen kracht liep.

De wereld werd een eenheid als een apparaat, een enorm object, een gigantisch bouwwerk waarvan de verschillende delen als raderen in elkaar grepen. Intellectuelen begonnen steeds meer te denken dat de wijze waarop Newton de bewegingen van de planeten had verklaard uiteindelijk alles zou kunnen verklaren. Isaac Newton had de natuurwetten ontdekt – en daarmee Gods werkelijke plan met de wereld.

Eenzelfde benadering kon de natuurwetten van de samenleving blootleggen, dacht Adam Smith – en daarmee Gods werkelijke plan met de samenleving.

Als de natuur geregeerd werd door wetten, dan gold dat ook voor het sociale systeem.

Als er een mechanisme was voor de natuur, moest er ook een mechanisme zijn voor de samenleving.

Als er wetten waren volgens welke hemellichamen zich bewogen, dan moesten er ook wetten zijn waarnaar mensenlichamen zich gedroegen.

En die moesten wetenschappelijk te formuleren zijn. Als we die wetten konden begrijpen, zouden we de samenleving ernaar kunnen inrichten. Dan zouden we in harmonie met het werkelijke plan kunnen leven. Met het tij meezwemmen, niet ertegenin, en bovendien alles begrijpen. De maatschappij zou een soepel uurwerk kunnen worden, dat tikte op de manier die het beste voor ons was.

Dat was de opgave die Adam Smith en de economische wetenschap zich stelden. En die was niet gering. Hoe bereiken we natuurlijke harmonie?

Men nam aan dat de centrale rol die de zwaartekracht speelde in het zonnestelsel, vergelijkbaar was met het eigenbelang in de maatschappij.

‘Ik kan de bewegingen van de hemellichamen berekenen, maar niet de dwaasheden van de mens’[7], had Newton zelf toch gezegd. Maar niemand trok zich er iets van aan. Adam Smith meende dat hij Gods plan voor de wereld had blootgelegd: een systeem van natuurlijke vrijheid gepresenteerd als een natuurlijk spiegelbeeld van Newtons fysica.

Als je iets wilt begrijpen, deel het dan op. Dat was in het kort de wetenschappelijke methode waarvan Newton zich bediende. Deel het geheel op in kleinere deeltjes. Begrijp je ze nog steeds niet – deel dan ook die weer op. En ga zo maar door. Tot je bij het kleinste deeltje komt, dat ondeelbaar is. Het basislegosteentje waaruit al het andere is opgebouwd. Het atoom. Of nog kleiner: elementaire deeltjes. Vervolgens bestudeer je die. En als je die begrijpt, dan begrijp je alles.

Veranderingen van het geheel berusten niet op veranderingen in de atomen, die worden niet beïnvloed door dat waar ze deel van uitmaken. Iedere verschuiving is gewoon een nieuw patroon waarin ze zich hebben georganiseerd. Hun bewegingen worden gestuurd door natuurwetten. En de wereld is even logisch als een klok.

Economen probeerden deze truc te herhalen. Als je de economie wilt begrijpen, deel haar dan op. Deel alle complexe, gecoördineerde processen op die ervoor zorgen dat het speklapje op een doodgewone dinsdagochtend bij de slager ligt. Begrijp je het nog steeds niet, ga dan door met opsplitsen. In nog kleinere delen. Economen komen dan uit bij wat ze menen dat het kleinst mogelijke deel is waaruit de economie is opgebouwd. En noemen dat het ‘individu’.

Begrijp je het individu, dan begrijp je alles, dachten ze.[8] Zoals de natuurkunde zich in die tijd bezighield met ondeelbare atomen, zo hield de zich ontwikkelende economische wetenschap zich bezig met zelfstandige individuen. De samenleving is een optelsom van individuen. Als de economie verandert, komt dat niet doordat het individu veranderd is – zijn identiteit staat vast. Maar hij maakt wel keuzes. Iedere verandering is alleen maar een nieuw patroon waarin hij zich voegt, van nieuwe keuzes die hij maakt met betrekking tot anderen. Mensen komen niet bij elkaar, maar interacteren. Als biljartballen. Het bewustzijn van het individu, waarover alleen hijzelf iets kan zeggen, blijft altijd onveranderd.

En toen was er stilte.

Adam Smiths grote verdienste was dat hij vanaf het eerste begin de economie in het natuurkundig wereldbeeld plaatste. Logisch, rationeel en voorspelbaar. Zo dacht men in die tijd over de natuurkunde. Dit was voordat tijd en ruimte samensmolten tot ondeelbare ruimtetijd. Voordat het universum zich bij iedere meting in zo veel delen opdeelde als het aantal denkbare uitkomsten van die meting. Maar economen hebben zich nooit erg veel van de moderne natuurkunde aangetrokken. Ze staren nog steeds naar Newtons sterrenhemel.

‘Had God een keus?’ placht de vader van de moderne natuurkunde, Albert Einstein, zich aan het begin van de twintigste eeuw af te vragen.[9] Bestond er een ander, nog onbekend alternatief voor de wetten van de fysica? Een andere manier om de dingen te doen? Zo dachten de economen van zijn tijd zelden. Zij waren zeker van hun zaak. Economische theorie is ‘een verzameling generalisaties waarvan de wezenlijke juistheid en waarde slechts door onwetenden en dwarsliggers in twijfel kan worden getrokken’, schreef de Britse econoom Lionel Robbins in 1945.[10] Het punt was dat er geen alternatief wás. De markt was een deel van de menselijke natuur. En economen bestudeerden de markt en dus de mens.

Vroeger lieten vorsten raadgevers naar het hof komen, die van alles aflazen aan de ingewanden van dode dieren. Ze bestudeerden vorm en kleur ervan om hun heerser te informeren over de wijze waarop de goden wellicht zouden reageren op een of ander politiek besluit. De Etrusken in het oude Italië verdeelden de buitenste rand van een schapenlever in zestien afzonderlijke delen. Maar sindsdien heeft de wereld zich ontwikkeld. En hebben economen de rol van deze raadgevers overgenomen. Nu proberen zij min of meer juiste voorspellingen te doen over hoe de markt zal reageren op een besluit dat politici willen nemen.

Velen van ons willen wel in een markteconomie leven, maar niet in een marktmaatschappij. Ons is verteld dat het één onlosmakelijk is verbonden met het ander. Fidel Castro zei dat er maar één ding erger is dan uitgebuit worden door het kapitalisme van de multinationals, namelijk níét uitgebuit worden door het kapitalisme van de multinationals. Misschien heeft hij gelijk. ‘Er is geen alternatief’, zei Margaret Thatcher.[11] Men meende (in elk geval tot aan de financiële crisis van 2008) dat het kapitalisme was geslaagd in iets wat alle wereldreligies niet was gelukt: de mensheid verenigen in één groot genootschap. De wereldmarkt.

De markt kan beslissen wat ijzer en zilver zullen kosten, wat mensen nodig hebben, hoeveel kindermeisjes, piloten en ceo’s moeten verdienen. Wat je betaalt voor een lippenstift, een grasmaaier en een hysterectomie. De markt vertelt ons wat het mag kosten om een investeringsbank in de spaartegoeden van de Amerikaanse belastingbetaler te laten crashen (70 miljoen dollar per jaar).[12] En wat het in een westerse welvaartsstaat mag kosten om de hand van een angstige 87-jarige vrouw vast te houden die haar laatste zevenhonderd ademteugen uitblaast (ongeveer 10 euro per uur).[13]

Als Adam Smith zijn eten kreeg, dacht hij niet dat dat was omdat de slager en de bakker hem aardig vonden – maar omdat ruilhandel in hun belang was. Hun eigenbelang zorgde ervoor dat het eten op Adam Smiths tafel kwam.

Maar was dat eigenlijk wel zo? Wie maakte dat speklapje eigenlijk klaar?

Adam Smith is nooit getrouwd. De vader van de economische wetenschap woonde een groot deel van zijn leven bij zijn moeder.[14] Zij zorgde voor het huishouden en een ander familielid regelde zijn geldzaken. Toen Adam Smith commissioner werd van de douane in Edinburgh, verhuisde zijn moeder met hem mee. Zij heeft haar hele leven voor haar zoon gezorgd en haar aandeel wordt door Adam Smith weggelaten.

In de tijd dat Adam Smith leefde, konden de slager, de bakker en de brouwer alleen hun werk doen als hun vrouwen, moeders of zusters uur na uur en dag na dag de kinderen verzorgden, het huis schoonmaakten, eten kookten, kleren wasten, tranen droogden en burenruzies bijlegden. Hoe je ook naar de markt kijkt, hij is altijd gebaseerd op een andere economie. Een economie waarover we het zelden hebben.

Het elfjarige meisje dat iedere ochtend vijftien kilometer loopt om brandhout te halen voor haar familie, speelt een grote rol in de economische ontwikkeling van haar land. Maar haar werk wordt niet erkend. Het meisje is onzichtbaar in de economiestatistieken. In het bbp, dat de totale economische activiteit van een land meet, wordt zij niet meegerekend.[15] Wat zij doet, wordt niet belangrijk geacht voor de economie. Of voor de groei. Kinderen baren, kinderen opvoeden, de moestuin wieden, eten koken voor broertjes en zusjes, de koe melken, kleren naaien voor familieleden of Adam Smith verzorgen zodat hij The Wealth of Nations kan schrijven. In de economische standaardtheorieën wordt niets daarvan gezien als ‘productieve’ arbeid.

Buiten het bereik van de onzichtbare hand is er de onzichtbare sekse.

De Franse schrijfster en feministe Simone de Beauvoir beschreef de vrouw als ‘de tweede sekse’.[16] Eerst komt de man. Het is de man die telt. Hij definieert de wereld. Voor het overige, dus de zaken die hij niet doet maar waarvan hij wel afhankelijk is om te kunnen doen wat hij doet, is er de vrouw.

Zodat hij kan doen wat telt.

Adam Smith slaagde erin slechts de helft van het uitgangspunt van de economie te beschrijven. Hij kreeg zijn eten niet alleen omdat ruilhandel in het belang van kooplieden is. Adam Smith kreeg zijn eten evenzogoed omdat zijn moeder ervoor zorgde dat het iedere avond op tafel kwam.

Tegenwoordig wordt er wel gezegd dat de economie niet alleen gebaseerd is op een ‘onzichtbare hand’, maar evenzeer op een ‘onzichtbaar hart’.[17] Dat is misschien een al te geïdealiseerd beeld van de werkzaamheden die de samenleving van oudsher aan de vrouw heeft toebedeeld. We weten niet waarom de moeder van Adam Smith voor haar zoon zorgde.

We weten alleen maar dát ze het deed.

[1] Zie McCloskey, 2000, p. 13.

[2] Grap uit de voormalige Sovjet-Unie.

[3] Edgeworth, 1967, p. 16.

[4] Stigler, 1971, p. 265.

[5] Uit het voorwoord van Levitt & Dubner, Freakonomics, 2006.

[6] Het begrip komt slechts één keer voor in zijn boek The Wealth of Nations en dan betreft het importrestricties. Zie p. 194.

[7] Toegeschreven aan Isaac Newton. Het citaat wordt voor het eerst genoemd in het boek van Henry Richard Fox Baumes The Romance of the Trade uit 1871.

[8] Zie o.a. Davis, 2003.

[9] O.a. geciteerd in Hawking, 1993, p. 113.

[10] Robbins, 1945, p. 1.

[11] De Britse premier bediende zich vaak van deze slogan. ‘There is no alternative’ wordt ook wel verkort tot ‘tina’.

[12] Richard S. Fuld Jr., ceo van Lehmann Brothers, verdiende tussen 2000 en 2007 naar schatting 500 miljoen dollar. Zie ook Bebchuk, Cohen, Spamann, 2010.

[13] De laagste salarisschaal voor ziekenverzorgers in Zweden.

[14] Zie Philipsson, 2010.

[15] Voor meer over vrouwen en de berekening van het bbp, zie Waring, 1999.

[16] De Beauvoir, 1949.

[17] Folbre, 2001.

TWEEDE HOOFDSTUK

Waarin we worden voorgesteld aan de economische mens en in de ban van hem raken

De schrijver van de boeken over Winnie de Poeh, A.A. Milne, merkte eens op dat vooral kinderen dol waren op verhalen over onbewoonde eilanden.[18] Het idee om te stranden in een geïsoleerde wereld sprak op een bijzondere manier tot hun verbeelding.

Milne meende dat dit was omdat het eenzame eiland het kind de meest effectieve mogelijkheid bood om te vluchten uit de werkelijkheid. Geen moeder, geen vader, geen broertjes en zusjes; geen sociale controle, plichten, conflicten of machtsspelletjes. Een heel nieuwe wereld. Helder en duidelijk. Je bent vrij en alleen, met slechts je eigen voetsporen in het zand. En vooral: het is een wereld waarin het kind zelf de macht kan opeisen.

De troon bestijgen en zichzelf uitroepen tot zonnegod.

Je kunt zeggen dat economen een beetje op kinderen lijken. Velen van hen zijn dol op Robinson Crusoe. De meeste mensen die economie hebben gestudeerd, hebben hun docent wel een versie van Daniel Defoe’s roman uit 1719 horen vertellen.[19] Je kunt je natuurlijk afvragen wat een verhaal over een blanke, racistische man, die zesentwintig jaar in zijn eentje op een onbewoond eiland woont voor hij vriendschap sluit met ‘een wilde’, te zeggen heeft over moderne economieën.

Maar dan heb je nog niet begrepen waar het in de economische wetenschap om draait.

Daniel Defoe’s schipbreukeling wordt gezien als de ultieme economische mens. Crusoe is terechtgekomen op een onbewoond eiland zonder sociale codes en wetten. Er is niets wat de economie hindert en het eigenbelang kan ongestoord worden nagejaagd. Op Crusoe’s eiland is de economische impuls van de rest van de wereld afgescheiden en daarom is Crusoe voor economen een schoolvoorbeeld.

Op de markt worden wij geacht anoniem te zijn. Daarom zou de markt ons vrijmaken. Het doet er niet toe wie je bent. Karaktereigenschappen en persoonlijke relaties spelen geen rol. Alleen je betaalvermogen is van betekenis. De keuzes die mensen maken, zijn vrij en onafhankelijk, we staan los van onze achtergrond of omgeving, als eenzame eilanden in een lege oceaan. Niemand beoordeelt ons en niemand houdt ons vast of tegen. Er zijn alleen begrenzingen van technische aard: het eindige aantal uren in een dag en de eindige voorraden natuurlijke hulpbronnen. Robinson Crusoe is vrij en zijn relaties met andere mensen zijn vooral gebaseerd op het nut dat ze voor hem kunnen hebben.

Niet omdat hij slecht is, maar omdat dat rationeel is – zoals rationeel in dit verhaal wordt voorgesteld.

In de roman wordt Robinson Crusoe in York in Groot-Brittannië geboren.[20] Zijn vader is koopman en Robinson heeft twee oudere broers. De ene sterft in een oorlog en de andere verdwijnt. Robinson studeert rechten maar voelt zich niet erg aangetrokken tot het veilige bestaan van de Britse middenklasse. In plaats daarvan monstert hij aan op een schip naar Afrika. Na een aantal reizen komt hij uiteindelijk in Brazilië. Daar begint hij wat ten slotte een zeer succesvolle plantage zal worden. Robinson Crusoe wordt rijk. Maar Robinson Crusoe wil nog rijker worden. Er varen schepen naar Afrika om slaven te halen en hij gaat aan boord. Tijdens zijn laatste reis vergaat zijn schip en Robinson Crusoe spoelt als enige aan op een nabijgelegen onbewoond eiland.

Hier begint het avontuur.

Robinson leeft vele jaren in isolement, met slechts een paar dieren als gezelschap. ‘Wilden’ en kannibalen plunderen de stranden. In zijn logboek houdt hij in kolommen niet alleen bij over hoeveel geld en materieel hij beschikt, maar ook hoeveel geluk en pech hij heeft.

Hij mag dan op een onbewoond eiland zijn – maar hij leeft.

Hij mag dan geïsoleerd zijn van de anderen – maar hij verhongert niet.

Hij mag dan geen kleren hebben – maar het klimaat is aangenaam.

In iedere situatie berekent Robinson de winst. En hij is heel tevreden. Vrij van begeerte, jaloezie en trots. Vrij van andere mensen. Triomfantelijk schrijft hij dat hij kan doen en laten wat hij wil. Hij kan zich koning of keizer van het eiland noemen. Wat een feest! Vrij van afleiding en lichamelijke lusten richt hij zich op bezit en controle. Het eiland ligt daar om door hem veroverd te worden en de natuur is er om door hem getemd te worden.

De roman over Robinson Crusoe wordt vaak verteld als illustratie van het probleemoplossend vermogen en de vindingrijkheid van de mens. Robinson kweekt mais, maakt aarden kruiken en melkt geiten. Hij maakt kaarsen van geitentalg en twijnt pitten van gedroogde brandnetels. Maar het is niet alleen Robinsons vindingrijkheid waarop het kleine eenmansmaatschappijtje is gebouwd. Hij gaat in totaal dertien keer naar het gestrande schip om materialen en werktuigen te halen. Die gebruikt hij om het eiland en op den duur ook andere mensen aan zich te onderwerpen.

Die werktuigen en materialen zijn geproduceerd door anderen, ook al zijn ze nog zo ver weg. En Robinson is volledig van hun werk afhankelijk.

Na vijfentwintig jaar op het eiland komt Robinson uiteindelijk in aanraking met een inboorling. Hij redt hem van de kannibalen en geeft hem de naam van de dag waarop ze elkaar hebben ontmoet. Vrijdags dankbaarheid kent geen grenzen. Hij houdt van Robinson als van een zoon en werkt voor hem als een slaaf. Vrijdag, die zelf een kannibaal is, verlangt wel naar mensenvlees maar verandert zijn eetgewoonten uit consideratie met Robinson. Bijna drie jaar brengen ze met elkaar door in wat de schrijver Daniel Defoe beschrijft als een staat van volkomen geluk. Ten slotte worden ze ontdekt en varen ze terug naar Europa.

Na aankomst in Lissabon ontdekt Robinson dat hij ongelooflijk rijk is geworden. De plantage in Brazilië is tijdens zijn afwezigheid door zijn arbeiders gaande gehouden en heeft al die jaren dat hij weg was grote winsten gemaakt. Robinson verkoopt zijn aandeel, trouwt en krijgt drie kinderen. Daarna sterft zijn vrouw. Die serie gebeurtenissen – huwelijk, kinderen en dood – wordt in de roman met één enkele zin beschreven.

En Crusoe gaat weer scheep.

De Ierse schrijver James Joyce beschreef Robinson Crusoe als de belichaming van de ‘mannelijke zelfstandigheid, onbewuste wreedheid, koppigheid, trage maar effectieve intelligentie, seksuele apathie en berekende zwijgzaamheid’.

Robinson Crusoe leeft in afzondering, en economen houden ervan mensen af te zonderen. De op zijn onbewoonde eiland gestrande Robinson maakt het mogelijk na te denken over de manier waarop de mens zonder of los van zijn omgeving zou reageren. Dat is precies wat de meeste economische standaardmodellen doen. Ceteris paribus, oreert de hoogleraar economie enthousiast in het Latijn.[21] ‘Het overige blijft gelijk.’ In een economisch model dat meerdere variabelen kent, moet je één enkele variabele isoleren – anders werkt het niet. Slimme economen zijn zich altijd bewust geweest van het probleem van deze redeneerwijze, maar zij vormt nog steeds de basis van ‘hoe een econoom moet denken’. Je moet de wereld kunnen vereenvoudigen om eraan te kunnen rekenen en men heeft ervoor gekozen om dat op Adam Smiths wijze te doen.

In het boek schept Robinson Crusoe snel een economie. Hoewel er geen geld is op het eiland, koopt en ruilt hij naar hartelust – de waarde van goederen wordt bepaald door de vraag.

Het principe dat de waarde van een goed wordt bepaald door de vraag, wordt ook verteld in de vorm van een verhaal over twee gestrande mannen.

Stel je twee mannen op een onbewoond eiland voor: de ene heeft een zak rijst en de andere heeft tweehonderd gouden kettingen. Thuis op het vasteland had je met een gouden ketting een hele zak rijst kunnen kopen, maar nu zijn de mannen niet op het vasteland. Ze zijn gestrand en dat verandert de waarde van hun spullen.

De man met de rijst kan plotseling alle gouden kettingen vragen voor één portie rijst. Misschien wil hij zelfs wel helemaal niet ruilen. Wat moet hij op het eiland met een gouden ketting? Economen zijn dol op dit soort verhalen, ze knikken en vinden dat ze iets ongehoord diepzinnigs hebben ontdekt over hoe mensen functioneren.

In hun standaardmodellen is er namelijk nooit sprake van dat twee mensen op een verlaten eiland misschien wel met elkaar gaan praten of dat ze zich eenzaam voelen. Bang zijn. Elkaar nodig hebben. Na een tijdje te hebben gekletst, zouden ze erachter zijn gekomen dat ze als kind geen van beiden van spinazie hielden en dat ze ooms hadden die lange periodes aan de drank waren. Nadat ze daar een tijdje over hadden gepraat, hadden ze de rijst waarschijnlijk gedeeld. Het feit dat wij mensen op deze manier kunnen reageren, heeft dat geen economische betekenis?

De mannen in het verhaal zitten niet zozeer vast op een onbewoond eiland, ze zitten vooral vast in zichzelf. Solistisch. Geïsoleerd. Onbereikbaar. Slechts door middel van handel en concurrentie in staat tot interactie met elkaar. Niet in staat de wereld om zich heen als iets anders te zien dan een reeks goederen. Alles moet gekocht, geruild en verkocht worden met een zo groot mogelijke winst.

Robinson Crusoe is hét voorbeeld van de economische mens. Homo economicus wordt hij genoemd, en deze ligt ten grondslag aan alle bekende economische theorieën. De economische wetenschap meende dat de studie zich moest richten op het individu. Om die reden moest men een vereenvoudigd verhaal bedenken over hoe het individu zich gedroeg. Zo ontstond er een model van menselijk handelen dat het economisch denken sindsdien heeft bepaald.[22] En bovendien is dit individu een ongehoord charismatische persoon.

Wie economie studeert, moet een sprookje leren over een man die de wereld intrekt om zijn winst te maximaliseren. Onder de geldende omstandigheden en beperkingen. Hij wordt geacht een algemeen geldende, zij het vereenvoudigde, beschrijving te zijn van wat de mens is. Het gaat op voor zowel mannen als vrouwen, rijken als armen, ongeacht cultuur of religie, voeten of handen. De economische mens beweert in ieder van ons een puur economisch bewustzijn te beschrijven. Waardoor we wensen formuleren en die vervolgens proberen te vervullen.

De economische mens is rationeel en wordt geleid door zijn verstand, hij doet niets wat hij niet hoeft te doen en als hij het toch doet dan is het om genot te verkrijgen of pijn te vermijden. Hij zal altijd pakken wat hij pakken kan, alles doen om te winnen, om degenen die in de weg staan te slim af te zijn of desnoods uit de weg te ruimen.

De economische standaardmodellen zeggen dat wij in feite allemaal zo zijn. In elk geval voor zover wij voor economen relevant zijn. En daarom moet dát deel door economen bestudeerd worden. De meest fundamentele eigenschap van mensen is dat wij eindeloos veel willen hebben. Alles. Nu. Meteen. Maar dat kan niet. De eindeloze wensen van mensen worden begrensd door de beperkte hoeveelheid middelen op de wereld en door het feit dat ieder ander natuurlijk ook dingen wil hebben. Alles. Nu. Meteen. En als je niet alles kunt krijgen, dan moet je kiezen. Schaarste maakt keuze noodzakelijk.

Keuze betekent alternatieve kosten, gemiste inkomsten van de niet-gekozen mogelijkheden. Kies je het ene pad, dan kun je niet tegelijkertijd ook het andere kiezen. De economische mens heeft bepaalde voorkeuren.

Als hij liever tulpen wil dan rozen en liever rozen dan margrieten, dan kiest hij ook eerder tulpen dan margrieten. Bovendien is hij altijd rationeel – hij kiest de minst kostende weg om zijn doelen te bereiken.

We bedenken wat we willen hebben en vervolgens komen we in actie om het te verkrijgen. We berekenen de kortst mogelijke afstand tussen A en B. We willen zo veel mogelijk tegen zo laag mogelijke kosten. Daar gaat het allemaal om. Je beslist wat je wilt en in welke volgorde. Vervolgens probeer je eraan te komen. Klaar voor de start … af. Dan begint het leven. En zo eindigt het trouwens ook. Goedkoop inkopen, duur verkopen.

Het grote voordeel van de economische mens is dat hij voorspelbaar is. Daarom kun je alle problemen die hij ontmoet in elegante wiskunde uitdrukken. De mens als homo economicus is berekenbaar. Er is slechts eigenbelang en uit een dood universum kunnen we de natuurwetten van de samenleving afleiden.

Net als Robinson Crusoe was de economische mens een moderne mens die zich had vrijgemaakt van ouderwetse, irrationele onderdrukking. Net als Robinson Crusoe kon hij zichzelf redden, was er geen koning of keizer die hem kon voorschrijven wat hij moest doen. Hij was zijn eigen koning of keizer, hij was vrij en van niemand. Zo was de nieuwe mens, waarmee de economische wetenschap de moderne tijd betrad.

De economische mens bepaalde zijn eigen leven en liet anderen hun leven bepalen. Hij was ongehoord competent. Domweg omdat hij mens was. Zijn superieure verstand maakte hem tot heer over zijn eigen wereld, en niet tot dienaar of ondergeschikte. Hij was vrij. Hij kon in iedere situatie bliksemsnel alle mogelijke alternatieven overzien en tegen elkaar afwegen. Zoals een schaker op wereldniveau doorkruiste hij met al zijn keuzemogelijkheden het bestaan. Zo was de menselijke natuur, zeiden de economen van de negentiende eeuw. Bovendien was de mens tolerant: de economische mens beoordeelde anderen niet op hun afkomst maar op hun (mogelijke) toekomst. Hij was bovendien nieuwsgierig en flexibel. Hij streefde er altijd naar het beter te krijgen. Meer te hebben. Meer te zien. Meer te beleven.

Werken heeft geen intrinsieke waarde, vindt de economische mens, maar het is nodig om ergens te komen. Hij stelt doelen, komt in actie, vinkt ze af en gaat verder. Hij blijft nooit staan bij wat voorbij is, kijkt alleen maar vooruit. Wil hij jou hebben, dan doet hij er alles aan om jou te krijgen. Liegen, stelen, vechten, alles verkopen wat hij heeft. Hij is solistisch maar zijn solisme is wellustig. Hij doet altijd alles om zijn verlangens te bevredigen. Liever door af te dingen en te onderhandelen dan door geweld te gebruiken. Niet iedereen kan nu eenmaal tegelijk aan de trog. De goederen en diensten in de wereld zijn begrensd. Hij bewondert mensen die geslaagd zijn. Het gaat erom te krijgen wat je wilt. Het in je handen te houden en te zeggen: ‘Dit is van mij’.

Aan het eind van de film zal hij altijd in zijn eentje wegrijden, de zonsondergang tegemoet.

Emoties, altruïsme, zorgzaamheid komen niet in de economische standaardtheorieën voor. De economische mens kan een voorkeur hebben voor saamhorigheid of voor een bepaald gevoel maar het is slechts een voorkeur – net zoals je appels kunt prefereren boven peren. Soms wil hij iets voelen – vanwege de ervaring. Maar gevoelens zijn geen onlosmakelijk deel van hem. Voor de economische mens is er geen kindertijd, hij is van niets of niemand afhankelijk en er is geen maatschappij die hem beïnvloedt. Hij herinnert zich zijn eigen geboorte. Die was niet anders dan al het andere.

Rationeel, egoïstisch en niet afhankelijk van zijn omgeving. Alleen op een eiland of alleen in de maatschappij, het maakt niet uit. Er bestaat geen samenleving, er zijn alleen individuen.

Economie wordt dus de wetenschap van het ‘conserveren van liefde’. De samenleving wordt bijeengehouden door eigenbelang. Uit Adam Smiths onzichtbare hand wordt de economische mens geboren. De liefde kon worden bewaard voor de privésfeer. Het was belangrijk die apart te houden.

Anders zou de honingpot weleens leeg kunnen raken.

Bernard de Mandeville, een Nederlandse arts die in Engeland werkte, publiceerde in 1714 zijn beroemde fabel over bijen.[23] Grinnikend beschrijft hij hoe zij, als alle bijen doen wat zij zelf willen, ook het beste resultaat voor de hele kast bereiken. Het eigenbelang dient het algemeen belang, zolang de bijen maar hun gang mogen gaan. Als je je ermee bemoeit, komt er geen honing. IJdelheid, jaloezie en hebzucht vergroten merkwaardig genoeg het geluk in de kast. Die lage gevoelens doen bijen harder werken. Zo krijgen we economische groei en blijft de honing altijd vloeien. Greed is good. Op eigenbelang kunnen we bouwen.

Als iedereen egoïstisch handelt, vindt er een magische omwisseling plaats naar wat het beste is voor het geheel. Net zoals bij Smith. Ons egoïsme en onze hebzucht kunnen door de onzichtbare hand van de economie worden omgezet in harmonie en balans – een verhaal dat qua zingeving en vergiffenis niet onderdoet voor de diepste mysteriën van de Katholieke Kerk. Jouw hebzucht en egoïsme vormen eigenlijk jouw verzoening met andere mensen.

‘Amerika functioneert niet zonder diepgeworteld geloof – en het doet er niet toe welk’, zei president Dwight D. Eisenhower.[24]

Het idee dat de economie door een onzichtbare hand gestuurd werd, ontwikkelde zich tot de gedachte dat de markt ook een einde zou maken aan de geschiedenis. Als onze economische belangen steeds verder vervlochten zouden raken, zouden de primitieve conflicten van daarvoor niet langer nodig zijn. Je schiet je neef niet neer omdat hij moslim is als je gemeenschappelijke economische belangen hebt. Je rent niet naar je buurman om die te vermoorden omdat je dochter met hem naar bed is geweest als jouw bedrijf van hem afhankelijk is.

De onzichtbare hand houdt je tegen.

De bloedige gebeurtenissen van de twintigste eeuw hebben laten zien dat de mens niet zo eenvoudig in elkaar zit. Maar het is een goed verhaal. En de meeste mensen willen een goed verhaal niet nader onderzoeken.

In elk geval niet grondig en vrijwillig.

Het mechanisme van de markt zou wereldvrede en geluk voor iedereen kunnen produceren uit zoiets simpels als onze ordinaire smerige gevoelens. Het is dus niet zo vreemd dat we ons hebben laten verleiden. Exploitatie was niet langer persoonlijk. De vrouw die haar rug ruïneert voor 6 dollar per uur doet dat niet omdat iemand slecht is of haar daartoe heeft veroordeeld. Niemand is schuldig, niemand is verantwoordelijk. Het is gewoon de economie. En die is aangeboren. Die is in feite ons diepste wezen.

Omdat wij allemaal als de economische mens zijn.

[18] Milne, 2004, p. 14-16.

[19] Zie bijvoorbeeld Grapard & Hewitson, 2011.

[20] Defoe, 1992.

[21] Voor een definitie, zie bijvoorbeeld Marshall, 1920, boek V, hoofdstuk V.

[22] Het was John Stuart Mill die de term ‘de economische mens’ voor het eerst gebruikte. Het begrip wordt in verband gebracht met achttiende-eeuwse denkers als Adam Smith, maar het wordt pas vanaf de negentiende eeuw breed gebruikt. Voor meer over de homo economicus, zie Persky, 1995.

[23] Zie Mandeville, 2006.

[24] Geciteerd in Nelson, 2002, p. 301.