Fred Vargas

IJsmoord

Uit het Frans vertaald door Rosa Pollé en Nini Wielink

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre

Oorspronkelijke titel Temps glaciaires, verschenen bij Flammarion

Oorspronkelijke tekst © Fred Vargas en Flammarion Parijs, 2015

Nederlandse vertaling © Rosa Pollé, Nini Wielink en De Geus bv, Breda 2016

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Trevor Payne/Trevillion Images (onderste beeld)

isbn 978 90 445 3566 2

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

1

Twintig meter nog maar, twintig kleine meters tot aan de brievenbus, het was moeilijker dan ze had verwacht. Belachelijk, dacht ze, je hebt geen kleine of grote meters. Je hebt meters, meer niet. Merkwaardig dat je voor de poorten van de dood en vanaf die uitzonderlijke plek aan onbenullige onzin blijft denken, terwijl je veronderstelt dat je een belangrijke uitspraak zult doen, die met gloeiend ijzer in de annalen van de wijsheid van de mens zal worden gebrand. Een uitspraak die vervolgens hier en daar zal worden rondgebazuind: ‘Weet je wat de laatste woorden waren van Alice Gauthier?’

Al had ze niets gedenkwaardigs mee te delen, ze moest wel een cruciale boodschap doorgeven, die zou verschijnen in de annalen van de laaghartigheid van de mens, die oneindig veel meer omvatten dan die van de wijsheid. Ze keek naar de brief, die trilde in haar hand.

Kom op, zestien kleine meters. Vanuit de deuropening van haar pand hield Noémie haar in het oog, klaar om bij de eerste wankeling in te grijpen. Noémie had alles in het werk gesteld om te voorkomen dat haar patiënte zich alleen op straat waagde, maar het heerszuchtige karakter van Alice Gauthier had gezegevierd.

‘Zodat je over mijn schouder kunt kijken om het adres te lezen zeker?’

Noémie was beledigd geweest, zo was ze niet.

‘Zo is iedereen, Noémie. Een vriend van mij – een oude boef trouwens – zei altijd: “Als je een geheim wilt bewaren, bewaar het dan ook.” Ikzelf heb lange tijd een geheim bewaard, maar het zou me kunnen belemmeren om in de hemel te komen. Hoewel het zelfs zo nog niet zeker is dat ik er kom. Duvel op, Noémie, en laat me gaan.’

Schiet op, verdorie, Alice, anders komt Noémie naar je toe gerend. Ze leunde op haar rollator, nog negen meter te gaan, nog acht grote meters minstens. Voorbij de apotheek, en de wasserette, en de bank, en dan zou ze bij de kleine gele brievenbus zijn. Terwijl ze begon te glimlachen omdat de goede afloop nabij was, duizelde het haar opeens, ze liet los en zakte ineen voor de voeten van een vrouw in het rood, die haar met een kreet opving in haar armen. De inhoud van haar tas verspreidde zich over de grond, de brief viel uit haar hand.

De apothekeres kwam aangerend, stelde vragen, bevoelde en beredderde, terwijl de vrouw in het rood de hier en daar op de grond liggende voorwerpen in de handtas stopte en die naast haar neerzette. Haar kortstondige rol was al uitgespeeld, de hulpdiensten waren onderweg, ze had hier niets meer te zoeken, ze kwam overeind en verdween naar de achtergrond. Graag had ze zich nog nuttig gemaakt, nog even van belang willen zijn op de plaats van het ongeval, op zijn minst haar naam willen geven aan de hulpdiensten die in groten getale kwamen aanzetten, maar nee, de apothekeres had de leiding geheel in handen genomen, geholpen door een radeloze vrouw die beweerde de verpleegster te zijn; ze schreeuwde, huilde een beetje, mevrouw Gauthier had absoluut niet gewild dat ze meeging, ze woonde op een steenworp afstand, op 33bis, ze was beslist niet nalatig geweest. De vrouw werd op een brancard gelegd. Kom op, meid, je hebt er niets meer mee te maken.

Jawel, dacht ze terwijl ze haar weg vervolgde, jawel, ze had echt iets gedaan. Door de vrouw in haar val tegen te houden, had ze voorkomen dat haar hoofd tegen het trottoir sloeg. Misschien had ze wel haar leven gered, wie kon het tegendeel beweren?

De allereerste aprildagen, het weer werd zachter in Parijs, maar de gevoelstemperatuur was laag. De gevoelstemperatuur. Als er werkelijk een gevoelstemperatuur was, hoe noemde je dan die andere temperatuur? De verstandstemperatuur? Marie-France fronste haar wenkbrauwen, geërgerd door de onnozele vragen die door haar hoofd zoemden als vliegjes die niets te doen hadden. Juist nu ze iemands leven had gered. Of zei je ‘de hoofdtemperatuur’? Ze fatsoeneerde haar rode jas en stak haar handen in de zakken. Rechts haar sleutels, haar portemonnee, maar links iets diks van papier wat ze daar nooit in had gestopt. De linkerzak was bestemd voor haar vervoersbewijs en de achtenveertig cent voor een brood. Bij een boom bleef ze staan om na te denken. Ze had de brief in handen van de arme vrouw die was gevallen. Bedenk je zeven keer voordat je tot handelen overgaat, werd haar altijd ingepompt door haar vader, die overigens zijn leven lang nooit tot handelen was overgegaan. Aan meer dan vier keer bedenken kwam hij waarschijnlijk niet toe. Het handschrift op de envelop was beverig en de naam, Alice Gauthier, stond in grote, onvaste letters op de achterkant. Ja, het was haar brief. Ze had alles in de handtas teruggestopt, en in haar haast om papieren, portefeuille, medicijnen en zakdoeken op te rapen voordat de wind ermee aan de haal ging, had ze de brief in haar zak gestoken. De envelop was aan de andere kant van de tas terechtgekomen, de vrouw hield hem waarschijnlijk in haar linkerhand. Dat was ze in haar eentje gaan doen, peinsde Marie-France: een brief posten.

De brief naar haar terugbrengen? Waar dan? Ze was naar de eerstehulppost van een of ander ziekenhuis gebracht. De brief aan de verpleegster op nummer 33bis toevertrouwen? Pas op, Marie-France, pas op. Bedenk je zeven keer. Dat die mevrouw Gauthier gevaren had getrotseerd om in haar eentje die brief te gaan posten, betekende dat ze in geen geval wilde dat die in handen zou vallen van iemand anders. Bedenk je zeven keer, maar niet tien of twintig, voegde haar vader er dan aan toe, want anders verliezen de gedachten hun kracht en komt er niets meer uit. Je hebt mensen die zo in kringetjes zijn blijven ronddraaien, triest is dat, kijk maar naar je oom.

Nee, niet de verpleegster. Mevrouw Gauthier was niet voor niks zonder haar eropuit getrokken. Marie-France keek om zich heen of ze een brievenbus zag. Daar, die kleine gele rechthoek aan de overkant van het plein. Marie-France streek de envelop glad op haar been. Ze had een missie, ze had die vrouw gered en ze zou de brief redden. Die was er om gepost te worden, toch? Dus deed ze niets verkeerds, integendeel.

Ze liet de envelop in de gleuf voorsteden glijden nadat ze verscheidene malen had vastgesteld dat het departement 78, Yvelines, betrof. Zeven keer, Marie-France, geen twintig, anders gaat die brief nooit weg. Daarna stak ze haar vingers onder de klep van de brievenbus door om zich ervan te vergewissen dat de envelop er echt in lag. Dat was dat. Laatste lichting om zes uur ’s avonds, het was nu vrijdag, de geadresseerde zou hem maandagochtend vroeg ontvangen.

Goed gedaan, meid, heel goed gedaan.

2

Tijdens de vergadering met zijn manschappen zat commissaris Bourlin van het 15de arrondissement van Parijs op de binnenkant van zijn wangen te bijten, aarzelend, zijn handen op zijn dikke buik. Hij was een knappe jongen geweest, wisten oudgedienden nog, voordat hij in een paar jaar tijd moddervet was geworden. Maar hij had nog wel allure en dat bleek uit de respectvolle manier waarop zijn medewerkers naar hem luisterden. Zelfs wanneer hij luidruchtig, welhaast ostentatief zijn neus snoot, zoals daarnet. Voorjaarsverkoudheid, had hij verklaard. Geen enkel verschil met een najaars- of winterverkoudheid, maar dit had iets luchtigers, minder alledaags, vrolijkers als het ware.

‘We moeten seponeren, commissaris’, zei Feuillère, de ongedurigste van zijn brigadiers, en daarmee gaf hij beknopt weer wat het algemene standpunt was. ‘Het is vanavond zes dagen geleden dat Alice Gauthier overleed. Het is zelfmoord, dat is een uitgemaakte zaak.’

‘Ik hou niet van zelfmoordenaars die geen brief achterlaten.’

‘Die jongen uit de rue de la Convention, twee maanden geleden, die heeft niks achtergelaten’, wierp een agent tegen die bijna net zo zwaarlijvig was als de commissaris.

‘Maar hij was zo dronken als een aap, alleenstaand en hij had geen centen, dat is heel wat anders. Hier hebben we een vrouw met een geregeld bestaan, een gepensioneerde lerares wiskunde, nooit over de schreef gegaan, we hebben alles nagepluisd. En ik hou ook niet van zelfmoordenaars die ’s ochtends hun haar wassen en parfum opdoen.’

‘Reden te meer’, zei een stem. ‘Als je toch dood bent, kun je er maar beter mooi uitzien.’

‘En ’s avonds’, zei de commissaris, ‘laat Alice Gauthier, geparfumeerd en in mantelpak, de badkuip vollopen, trekt haar schoenen uit en laat zich volledig gekleed in het water zakken om haar aders door te snijden?’

Bourlin pakte een sigaret, dat wil zeggen twee, want met zijn dikke vingers was hij niet in staat er maar een tegelijk tevoorschijn te halen. Dus had hij altijd losse sigaretten naast zijn pakjes liggen. En zo gebruikte hij ook geen aansteker vanwege het kleine wieltje waar hij geen grip op had, maar een grote doos lucifers, formaat open haard, die zijn broekzak deed opbollen. Hij had afgekondigd dat er in dit vertrek van het politiebureau gerookt mocht worden. Een rookverbod maakte hem pisnijdig, aangezien er over iedereen – en dan bedoel ik echt iedereen, alle levende wezens – per jaar zesendertig miljard ton co2 werd uitgestort. Zesendertig miljard, zei hij nadrukkelijk. En dan mag je op een perron in de openlucht geen sigaret opsteken?

‘Commissaris, ze was stervende en dat wist ze’, hield Feuillère vol. ‘Dat vertelde haar verpleegster: ze had de vrijdag ervoor geprobeerd een brief te posten, zo arrogant als wat, ijzeren wilskracht, en het was haar niet gelukt. Met als gevolg dat ze vijf dagen later in haar badkuip haar aders opensnijdt.’

‘Een brief die misschien haar afscheidsboodschap bevatte. Wat zou kunnen verklaren dat er bij haar thuis niet zoiets ligt.’

‘Misschien zelfs haar uiterste wilsbeschikking.’

‘Voor wie?’ onderbrak de commissaris zijn manschappen en hij nam een lange haal. ‘Ze heeft geen erfgenamen en weinig spaargeld op de bank. Haar notaris heeft geen nieuw testament ontvangen, haar twintigduizend euro gaat naar de bescherming van de ijsberen. En ondanks het feit dat ze die zeer belangrijke brief is kwijtgeraakt, pleegt ze zelfmoord in plaats van dat ze een nieuwe schrijft?’

‘Omdat die jongeman bij haar langs is geweest, commissaris’, was het weerwoord van Feuillère. ‘Op maandag en daarna op dinsdag nog een keer, de buurman weet het zeker. Hij heeft hem horen aanbellen en zeggen dat hij kwam voor de afspraak. Op het tijdstip waarop ze elke dag alleen is, tussen zeven en acht uur ’s avonds. Dus zij heeft die afspraak gemaakt. Misschien heeft ze hem haar uiterste wilsbeschikking meegedeeld, in dat geval werd de brief overbodig.’

‘Een onbekende jongeman die spoorloos is verdwenen. Op de begrafenis waren er alleen maar bejaarde neven en nichten. Geen jongeman. Dus? Waar is hij gebleven? Dat hij zo intiem met haar was dat ze hem met spoed bij zich liet komen, betekent dat hij familie of een vriend was. In dat geval zou hij naar de uitvaart zijn gekomen. Maar nee, hij is in lucht opgegaan zeker. Lucht verzadigd van kooldioxide, wil ik nog maar even zeggen. De buurman heeft overigens van achter de deur gehoord hoe hij zich aankondigde. Wat was de naam ook alweer?’

‘Hij kon het niet goed verstaan. André of “Dédé”, hij weet het niet.’

‘André is een naam voor een oude man. Waarom zegt hij dat het een jonge man was?’

‘Op grond van zijn stem.’

‘Commissaris,’ begon een andere brigadier, ‘de rechter eist dat we seponeren. We zijn geen stap opgeschoten met die middelbare scholier met messteken, noch met die vrouw die is overvallen in parkeergarage Vaugirard.’

‘Ik weet het’, zei de commissaris en hij greep de tweede sigaret, die naast zijn pakje lag. ‘Ik heb gisteravond een gesprek met hem gehad. Als je dat een gesprek kunt noemen. Zelfmoord, zelfmoord, we moeten seponeren en voortmaken, op gevaar af dat we de feiten, en dat zijn er inderdaad niet veel, onderschoffelen en eroverheen lopen alsof het paardenbloemen zijn.’

Paardenbloemen, dacht hij, zijn de arme sloebers van de bloemenmaatschappij, niemand heeft respect voor ze, ze worden onder de voet gelopen of aan de konijnen gevoerd. Terwijl niemand erover zou peinzen een roos te vertrappen. Laat staan aan de konijnen te geven. Er viel een stilte, ieder was met zijn gedachten bij het ongeduld van de nieuwe rechter of bij de negatieve bui van de commissaris.

‘Ik seponeer’, liet Bourlin zuchtend weten, als was hij lichamelijk verslagen. ‘Op voorwaarde dat we nogmaals proberen het teken te verklaren dat ze naast haar badkuip heeft aangebracht. Heel duidelijk, heel krachtig, maar onbegrijpelijk. Dat is haar laatste boodschap.’

‘Maar die is ondoorgrondelijk.’

‘Ik bel Danglard. Hij weet het misschien.’

En toch, peinsde Bourlin terwijl hij zijn kronkelende gedachten vervolgde, zijn paardenbloemen taai, terwijl een roos altijd kwijnt.

‘Inspecteur Adrien Danglard?’ vroeg een agent. ‘Van de Misdaadbrigade van het 13de arrondissement.’

‘Ja, die. Hij weet dingen die jullie in nog geen dertig levens zullen leren.’

‘Maar achter hem’, mompelde de agent, ‘staat commissaris Adamsberg.’

‘Nou en?’ zei Bourlin terwijl hij zich welhaast majesteitelijk verhief, met zijn vuisten op de tafel.

‘Nou niks, commissaris.’

3

Adamsberg pakte zijn telefoon op, schoof een stapel dossiers aan de kant en legde zijn voeten op de tafel terwijl hij in zijn stoel achteroverleunde. Hij had vannacht nauwelijks een oog dichtgedaan, want een zus van hem had, god mocht weten hoe, een longontsteking opgelopen.

‘Die vrouw van nummer 33bis?’ vroeg hij. ‘Aders opengesneden in het bad? Waarom moet je me daar om negen uur ’s ochtends mee lastigvallen, Bourlin? Volgens de interne verslagen gaat het om een bewezen zelfmoord. Heb je twijfels?’

Adamsberg mocht commissaris Bourlin wel. Een stevige eter, stevige roker, stevige drinker, die voortdurend op uitbarsten stond en op volle kracht leefde langs de rand van de afgrond, hard als steen en met een krullenkop als een lammetje, een onvermoeibare kerel met wie je rekening moest houden en die op zijn honderdste nog steeds deze functie zou bekleden.

‘Rechter Vermillon, die nieuwe ijverige magistraat, zit als een teek op mijn huid’, zei Bourlin. ‘Weet je wat teken doen?’

‘Jazeker. Als je bij jezelf een moedervlek met pootjes ontdekt, dan is dat een teek.’

‘En wat doe ik dan?’

‘Dan wip je hem eruit met een heel klein koevoetje. Daarvoor bel je me toch niet?’

‘Nee, vanwege die rechter, die gewoon een hele grote teek is.’

‘Moeten we hem er samen uit wippen met een hele grote koevoet?’

‘Hij wil dat ik seponeer en ik wil niet seponeren.’

‘Met als reden?’

‘De zelfmoordenares, met parfum op en ’s ochtends haar haren nog gewassen, heeft geen brief achtergelaten.’

Adamsberg liet met gesloten ogen Bourlin in een rad tempo zijn verhaal vertellen.

‘Een onbegrijpelijk teken? Vlak bij haar bad? En waarmee kan ik je dan helpen?’

‘Jij, nergens mee. Ik wil dat je die kop van Danglard naar me toe stuurt om ernaar te kijken. Misschien weet hij het, ik kan niemand anders bedenken. Dan heb ik tenminste een gerust geweten.’

‘Alleen zijn kop? En wat doe ik met zijn lijf?’

‘Stuur dat lijf er zo mogelijk maar achteraan.’

‘Danglard is nog niet gearriveerd. Je weet dat hij zijn eigen werkrooster heeft, al naar gelang zijn dagen. Dat wil zeggen al naar gelang zijn avonden.’

‘Haal hem uit bed, ik wacht daar op jullie beiden. Nog één ding, Adamsberg, de agent die met me meekomt, is een uilskuiken. Die moet nog het een en ander leren.’

Op de oude bank van Danglard gezeten sloeg Adamsberg een kop sterke koffie achterover terwijl hij wachtte tot de inspecteur klaar was met aankleden. Hij had gemeend dat het de snelste oplossing was om hem ter plekke wakker te gaan schudden en hem meteen in zijn auto te laten stappen.

‘Ik heb niet eens tijd om me te scheren’, mopperde Danglard en hij boog zijn lange, slappe lichaam om zichzelf in de spiegel te bekijken.

‘U komt niet altijd geschoren op het bureau.’

‘Dit is wat anders. Ik word verwacht als deskundige. En een deskundige scheert zich.’

Adamsberg inventariseerde ongewild de twee flessen wijn op de salontafel, het glas dat op de grond lag en het nog vochtige tapijt. Witte wijn geeft geen vlekken. Danglard was waarschijnlijk direct op zijn bank in slaap gevallen, zonder zich deze keer zorgen te maken over de ongeruste blik van zijn vijf kinderen, die hij opvoedde als culturele wondertjes. De tweelingen waren nu uitgevlogen naar de campus van de universiteit en die lege plek in zijn gezin vond hij maar niks. Toch woonde de jongste nog thuis, die met de blauwe ogen, die niet van Danglard was en die zijn vrouw als klein jongetje bij hem had achtergelaten toen ze bij hem wegging, waarbij ze zich niet eens in de gang had omgedraaid, zoals hij wel honderd keer had verteld. Vorig jaar had Adamsberg, op gevaar af een breuk tussen beide mannen te veroorzaken, de rol van wreedaard op zich genomen door Danglard mee te slepen naar de dokter, en als een benevelde halfdode had de inspecteur de uitslagen van het onderzoek afgewacht. Uitslagen die onweerlegbaar waren. Sommige kerels weten net de buien te ontlopen, dat kon je wel zeggen, en dat was een van de grote talenten van inspecteur Danglard.

‘Verwacht waarvoor eigenlijk?’ vroeg Danglard terwijl hij zijn manchetknopen vastmaakte. ‘Waar gaat het over? Een hiëroglief, klopt dat?’

‘Over de laatste tekening van een zelfmoordenares. Een raadselachtig teken. Het zit commissaris Bourlin erg dwars, hij wil het begrijpen voordat hij de zaak seponeert. De rechter zit hem als een teek op de huid. Een hele dikke teek. We hebben een paar uur de tijd.’

‘Ah, is het Bourlin’, zei Danglard en hij ontspande zich terwijl hij zijn jasje gladstreek. ‘Is hij beducht voor een zenuwinzinking van de nieuwe rechter?’

‘Hij is bang dat-ie als teek zijn gif over hem uitbraakt.’

‘Hij is bang dat-ie hem als teek de inhoud van zijn speekselklieren inspuit’, corrigeerde Danglard terwijl hij zijn das knoopte. ‘Heel anders dan bij een slang of een vlo. Een teek is trouwens geen insect, maar een spinachtige.’

‘Precies. En wat denkt u van de inhoud van de speekselklieren van rechter Vermillon?’

‘Eerlijk gezegd niets goeds. Trouwens, ik ben geen deskundige op het gebied van duistere tekens. Ik ben een mijnwerkerszoon uit het Noorden’, benadrukte de inspecteur nog eens met trots. ‘Ik weet alleen hier en daar wat dingetjes.’

‘Niettemin rekent hij op u. Voor zijn geweten.’

‘Het lijdt geen twijfel dat ik die ene keer dat ik de rol van geweten vervul, niet in gebreke kan blijven.’

4

Danglard was op de rand van de blauwe badkuip gaan zitten, de badkuip waarin Alice Gauthier haar aders had opengesneden. Hij keek naar de witte zijkant van het badkamermeubel, waar ze met een oogpotlood het opschrift had aangebracht. In de kleine badkamer stonden Adamsberg, Bourlin en zijn agent zwijgend af te wachten.

‘Zeg wat, beweeg, verdorie, ik ben het orakel van Delphi niet’, riep Danglard, geërgerd omdat hij het teken niet onmiddellijk had ontcijferd. ‘Agent, zou u zo vriendelijk willen zijn een kop koffie voor me te maken, ze hebben me uit bed gehaald.’

‘Uit bed of uit een kroeg in de vroege ochtend?’ vroeg de agent binnensmonds aan Bourlin.

‘Ik heb scherpe oren’, zei Danglard, in een elegante houding op de rand van die oude badkuip gezeten, zonder zijn ogen van de getekende figuur af te wenden. ‘Ik heb niet om commentaar gevraagd, ik heb vriendelijk om koffie gevraagd.’

‘Een koffie’, bevestigde Bourlin en hij pakte de agent bij zijn arm, die hij met zijn grote hand makkelijk omvatte.

Danglard haalde een kromgebogen notitieboekje uit zijn achterzak en tekende de figuur na: een hoofdletter H, waarvan de middenstreep schuin liep. Bovendien liep er nog een holle lijn door die streep heen:

‘Houdt het verband met haar initialen?’ vroeg Danglard.

‘Ze heette Alice Gauthier, meisjesnaam Vermond. Niettemin zijn haar andere twee voornamen Clarisse en Henriette. De H van Henriette.’

‘Nee’, zei Danglard en hij schudde zijn slappe wangen, waar een grijze waas overheen lag van zijn baard. ‘Het is geen H. Die streep is duidelijk schuin, die loopt krachtig omhoog. En het is geen handtekening. Een handtekening verandert altijd, die neemt de persoonlijkheid van de schrijver in zich op, die buigt, die vervormt, krimpt in. En dat stemt niet overeen met de rechtlijnigheid van deze letter. Het is de getrouwe, welhaast schoolse weergave van een teken, van een acroniem, en het is niet vaak gedaan. Ze heeft het hooguit één of misschien vijf keer opgeschreven. Want het is het werk van een ijverige, toegewijde beginneling.’

De agent kwam terug met de koffie en uitdagend reikte hij Danglard het gloeiend hete plastic bekertje aan.

‘Dank u’, prevelde de inspecteur zonder te reageren. ‘Als ze zelfmoord heeft gepleegd, verwijst ze naar degenen die haar daartoe hebben aangezet. Waarom zou ze in dat geval het teken coderen? Uit angst? Voor wie? Voor haar naasten? Ze nodigt uit tot onderzoek, zonder evenwel iemand te verraden. Als ze is vermoord – en dat houdt u bezig, Bourlin? – verwijst ze waarschijnlijk naar haar aanvallers. Maar nogmaals, waarom niet ongecodeerd?’

‘Het is ongetwijfeld zelfmoord’, bromde Bourlin verslagen.

‘Mag ik?’ vroeg Adamsberg met zijn rug tegen de muur geleund, en hij haalde bewust een verfrommelde sigaret uit zijn jasje.

Magische woorden voor commissaris Bourlin, die reageerde door een enorme lucifer af te strijken en er op zijn beurt een op te steken. De agent verliet chagrijnig de kleine badkamer, die plotseling met rook was gevuld, en ging op de drempel staan.

‘Haar beroep?’ vroeg Danglard.

‘Wiskundelerares.’

‘Daar hebben we ook niets aan. Het is geen wiskundig of natuurkundig teken. En ook geen teken van de dierenriem of een hiëroglief. Noch van de vrijmetselaars of van een duivelse sekte. Dat allemaal niet.’

Hij stond even geërgerd en in gedachten verdiept te mompelen.

‘Tenzij’, ging hij verder, ‘het een Oudnoorse letter is, een rune, of zelfs een Japans letterteken, of Chinees. Je hebt van dat soort H’s met een schuine streep. Maar die vertonen niet die holle lijn erboven. Daar wringt ’m de schoen. Dan rest ons nog de mogelijkheid dat het een cyrillische letter is, maar dan slecht uitgevoerd.’

‘Cyrillisch? Hebben we het nu over het Russische alfabet?’ vroeg Bourlin.

‘Russisch, maar ook Bulgaars, Servisch, Macedonisch, Oekraïens, dat is breed.’

Met een blik wist Adamsberg een halt toe te roepen aan het erudiete vertoog dat de inspecteur, zoals hij merkte, net wilde gaan houden over het cyrillische schrift. En inderdaad, Danglard voelde zich tot zijn spijt genoodzaakt af te zien van het verhaal over de volgelingen van de heilige Cyrillus die dit alfabet hadden bedacht.

‘In het cyrillisch heb je een letter , niet te verwarren met de ’, legde hij uit terwijl hij een schetsje maakte in zijn notitieboekje. ‘Jullie zien dat die letter een hol teken aan de bovenkant heeft, een soort napje. Je spreekt het min of meer uit als “oï” of “aï” al naar gelang de context.’

Danglard ving opnieuw een blik op van Adamsberg, en daarmee stopte zijn uiteenzetting.

‘Gesteld dat de vrouw’, vervolgde hij, ‘moeite heeft gehad met het aanbrengen van het teken, vanwege de afstand tussen de badkuip en de zijkant van het meubel, waardoor ze haar arm moest uitstrekken, dan zou het kunnen dat ze het napje verkeerd heeft geplaatst en in het midden heeft gezet in plaats van erboven. Maar als ik me niet vergis, wordt die niet aan het begin van een woord gebruikt, maar aan het eind. Ik heb nog nooit gehoord van een afkorting waarbij het eind van een woord wordt gebruikt. Kijk maar eens of er in haar telefoonlijst of adressenboekje iemand voorkomt die zich van het cyrillische alfabet zou kunnen bedienen.’

‘Dat zou tijdverspilling zijn’, bracht Adamsberg daar voorzichtig tegen in.

Dat Adamsberg voorzichtig had gesproken, was niet om te voorkomen dat Danglard gekrenkt zou zijn. Enkele uitzonderingen daargelaten sloeg de commissaris geen hoge toon aan, maar sprak hij heel rustig, op het gevaar af dat zijn gesprekspartner in slaap viel door zijn mineurstem, die voor sommigen licht hypnotisch was en voor anderen aantrekkelijk. De resultaten van een verhoor verschilden al naar gelang het werd afgenomen door de commissaris of door een van zijn medewerkers, want Adamsberg bracht ofwel slaperigheid teweeg, of een stroom van plotselinge bekentenissen, zoals je weerspannige spijkers aantrekt met een magneet. De commissaris maakte er geen punt van en gaf toe dat hij soms zelf weleens in slaap viel zonder dat hij het in de gaten had.

‘Hoezo tijdverspilling?’

‘Jawel, Danglard. We kunnen beter eerst uitzoeken of die holle lijn voor of na de schuine streep is getekend. En hetzelfde geldt voor de twee verticale lijnen van de H: eerder aangebracht? Of later?’

‘Wat maakt dat uit?’ vroeg Bourlin.

‘En’, vervolgde Adamsberg, ‘of de schuine streep van onder naar boven of van boven naar onder loopt.’

‘Uiteraard’, beaamde Danglard.

‘De schuine streep doet denken aan een kras’, vervolgde Adamsberg. ‘Die je zet als je iets doorstreept. Mits je hem van onder naar boven trekt, met vaste hand. Als die glimlach eerst is getekend, dan is hij vervolgens doorgehaald.’

‘Welke glimlach?’

‘Ik bedoel: de bolle lijn. In de vorm van een glimlach.’

‘De holle lijn’, corrigeerde Danglard.

‘Oké. Die lijn op zich doet denken aan een glimlach.’

‘Een glimlach die iemand zou hebben willen uitwissen’, suggereerde Bourlin.

‘Zoiets. En die verticale strepen zouden de glimlach kunnen omgeven, als een vereenvoudigde voorstelling van een gezicht.’

‘Erg vereenvoudigd’, zei Bourlin. ‘Met de haren erbij gesleept.’

‘Te veel met de haren erbij gesleept’, bevestigde Adamsberg. ‘Maar controleer het toch maar. In welke volgorde schrijf je die letter in het cyrillisch, Danglard?’

‘Eerst de twee strepen, dan de schuine lijn en dan het napje erboven. Zoals wij de accenten als laatste toevoegen.’

‘Dus als het napje eerst is getekend, is het geen mislukte cyrillische letter’, merkte Bourlin op, ‘en verspillen we geen tijd met het zoeken naar een Rus in haar agenda’s.’

‘Of een Macedoniër. Of een Serviër’, voegde Danglard eraan toe.

Het zat Danglard dwars dat hij het teken niet had weten te ontcijferen en op straat slofte hij achter zijn collega’s aan, terwijl Bourlin door de telefoon zijn bevelen gaf. Eigenlijk slofte Danglard altijd bij het lopen, waardoor zijn zolen snel sleten. Aangezien de inspecteur bij gebrek aan enige schoonheid erg gesteld was op echte Engelse elegantie, was het altijd een probleem als hij een nieuw paar Londense schoenen moest hebben. Iedere reiziger die naar Groot-Brittannië ging, kreeg het verzoek een paar voor hem mee te brengen.

De agent was onder de indruk geraakt van de staaltjes van kennis die Danglard had tentoongespreid, en hij liep nu gedwee naast hem. Hij had ‘het een en ander geleerd’, zou Bourlin hebben gezegd.

Op het place de la Convention gingen de vier mannen ieder een kant op.

‘Ik bel zodra ik de uitslagen heb,’ zei Bourlin, ‘dat zal niet lang duren. Bedankt voor de hulp, maar ik denk dat ik vanavond zal moeten seponeren.’

‘Als we er toch niks van begrijpen,’ zei Adamsberg met een luchtig handgebaar, ‘kunnen we zeggen wat we willen. Mij doet het denken aan een guillotine.’

Bourlin bleef even staan kijken naar zijn collega’s die wegliepen.

‘Maak je geen zorgen’, zei hij tegen zijn agent. ‘Zo is Adamsberg.’

Alsof die woorden voldoende waren om het mysterie op te helderen.

‘Maar’, zei de agent, ‘wat zit er in dat hoofd van inspecteur Danglard dat hij dit allemaal weet?’

‘Witte wijn.’

Nog geen twee uur later belde Bourlin naar Adamsberg: de twee verticale strepen waren als eerste getrokken, de linker en daarna de rechter.

‘Zoals je een H begint dus’, ging hij verder. ‘Maar vervolgens heeft ze die holle lijn getekend.’

‘Niet als een H dus.’

‘En anders dan bij het cyrillische schrift. Jammer, ik vond het wel leuk. Daarna heeft ze de schuine lijn toegevoegd, die van onder naar boven is getrokken.’

‘Ze heeft de glimlach doorgestreept.’

‘Juist. En zo hebben we niks, Adamsberg. Geen initiaal en geen Rus. Alleen een onbekende afkorting die bedoeld is voor een stelletje onbekenden.’

‘Een stelletje onbekenden die ze aansprakelijk stelt voor haar zelfmoord, of die ze wil waarschuwen voor een gevaar.’

‘Of’, opperde Bourlin, ‘ze pleegt wel degelijk zelfmoord omdat ze ziek is. Maar eerst verwijst ze naar iets of iemand, naar een gebeurtenis uit haar leven. Een laatste bekentenis voordat ze de wereld verlaat.’

‘En wat voor soort bekentenis doe je pas op het allerlaatste moment?’

‘Een geheim waarvoor je je schaamt.’

‘Zoals?’

‘Verzwegen kinderen?’

‘Of een zonde, Bourlin. Of een moord. Wat zou die brave Alice Gauthier van jou kunnen hebben gedaan?’

‘“Braaf” zou ik niet zeggen. Autoritair, gehard, tiranniek zelfs. Niet erg sympathiek.’

‘Heeft ze problemen gehad met haar vroegere leerlingen? Met de onderwijsinspectie?’

‘Ze stond heel goed aangeschreven, ze is nooit overgeplaatst. Veertig jaar op dezelfde middelbare school, in een moeilijke wijk. Maar volgens haar collega’s durfden de kinderen, en zelfs de grootste klieren, geen mond open te doen tijdens haar lessen, ze had de wind eronder. Natuurlijk was ze in de ogen van zo’n rector een heilige. Ze hoefde maar bij de deur van een klas te verschijnen, of het lawaai hield meteen op. Haar straffen waren berucht.’

‘Lijfstraffen misschien?’

‘Naar alle waarschijnlijkheid niets van dien aard.’

‘Wat dan? Huiswerk driehonderd keer overschrijven?’

‘Dat ook niet’, zei Bourlin. ‘Haar straf was dat ze niet meer van hen hield. Want ze hield van haar leerlingen. Daar dreigde ze mee: dat ze haar liefde kwijtraakten. Veel leerlingen kwamen haar na de les opzoeken met een of andere smoes. Om je een idee te geven van de kracht van dat vrouwtje: ze had een knaap die anderen chanteerde bij zich laten komen, en niemand weet hoe, maar binnen een uur had hij de hele bende aan haar uitgeleverd. Zo’n vrouw was dat.’

‘Scherp, nietwaar?’

‘Denk je weer aan je guillotine?’

‘Nee, ik denk aan die weggeraakte brief. Aan die onbekende jongeman. Een oud-leerling van haar misschien.’

‘En in dat geval zou het teken betrekking hebben op die leerling? Een teken van een groep? Van een bende? Maak me niet zenuwachtig, Adamsberg, ik moet vanavond seponeren.’

‘Nou, traineer de zaak. Al is het maar één dag. Leg uit dat je het cyrillische schrift bestudeert. En vertel vooral niet dat het hiervandaan komt.’

‘Waarom traineren? Denk je ergens aan?’

‘Nergens aan. Ik zou graag een beetje willen nadenken.’

Bourlin slaakte een moedeloze zucht. Hij kende Adamsberg lang genoeg om te weten dat ‘nadenken’ bij hem niets betekende. Adamsberg dacht niet na, hij ging niet in zijn eentje aan een tafel zitten met een potlood in de hand, hij stond niet in opperste concentratie uit een raam te staren, hij maakte geen overzicht van de feiten, met pijlen en getallen op een bord, hij liet zijn kin niet op zijn vuist steunen. Hij gaf niet thuis, liep geruisloos, zwalpte tussen de bureaus heen en weer, hij leverde commentaar, ijsbeerde met trage passen door de ruimte, maar nog nooit had iemand hem zien nadenken. Hij leek als een vis af te drijven. Nee, een vis drijft niet af, een vis gaat op zijn doel af. Adamsberg deed eerder denken aan een spons die door de stroom wordt meegevoerd. Maar wat voor stroom? Sommigen zeiden trouwens dat wanneer zijn bruine, wazige blik nog vager werd, het was alsof hij algen in zijn ogen had. Hij was meer een zee- dan een landwezen.

5

Marie-France schrikte op toen ze de overlijdensberichten las. Ze had een achterstand opgelopen, moest verscheidene dagen inhalen, dus vele tientallen doden de revue laten passeren. Niet dat dit dagelijkse ritueel haar een morbide voldoening verschafte. Maar – en het was verschrikkelijk dit te zeggen, dacht ze andermaal – ze keek uit naar het overlijden van haar volle nicht, die vroeger genegenheid voor haar had opgevat. In die welgestelde tak van de familie werd bij overlijden een bericht in de krant geplaatst. Zo had ze gehoord van de dood van twee andere neven en van de man van haar nicht. Die dus alleen en rijk achterbleef – want haar man had merkwaardig genoeg fortuin gemaakt met de handel in opblaasbare ballen – en Marie-France vroeg zich voortdurend af of er een kans bestond dat het manna van de nicht op haar neerdaalde. Ze had wat dat manna betreft zitten rekenen. Hoeveel kon het zijn? Vijftigduizend? Een miljoen? Meer? Hoeveel zou ze na aftrek van de belasting overhouden? Zou haar nicht eigenlijk wel op het idee komen haar tot erfgename te benoemen? Stel dat ze alles zou weggeven voor de bescherming van de orang-oetangs? Dat was een van haar dingen geweest, de orang-oetangs, en dat begreep Marie-France heel goed, ze was bereid te delen met die arme dieren. Laat je niet meeslepen, meid, beperk je tot het lezen van de berichten. Haar nicht was al bijna tweeënnegentig, het kon niet lang meer duren, toch? Hoewel er in de familie hopen honderdjarigen waren, zoals er in andere families voortdurend kindertjes op de wereld worden geschopt. Bij hen werden er ouden van dagen op de wereld geschopt. Ze voerden niet veel uit, dat moest gezegd worden, en dan bleef je jong naar haar idee. Maar haar nicht had veel rondgezworven op Java, op Borneo en al die angstaanjagende eilanden – vanwege de orang-oetangs – en dat hakt erin. Ze las verder, in chronologische volgorde.

Haar neven Régis Rémond en Martin Druot,
haar vrienden en collega’s vervullen de droeve plicht
u mee te delen dat

Alice Clarisse Henriette Gauthier, geboren Vermond,

op de leeftijd van zesenzestig jaar,
na een langdurig ziekbed is overleden.
Het uitdragen van de overledene
op nummer 33bis in de rue de la …

Op 33bis. Ze hoorde de verpleegster weer roepen: ‘Mevrouw Gauthier op nummer 33bis …’ Die arme vrouw, zij had haar leven gered – door te voorkomen dat ze met haar hoofd tegen de grond smakte, ze was er nu van overtuigd – maar niet voor lang.

Tenzij die brief? De brief die ze had besloten te posten? Stel dat ze er verkeerd aan had gedaan? Dat die belangrijke brief onheil teweeg had gebracht? Dat dit de reden was waarom de verpleegster zich er zo tegen had verzet?

Die brief zou hoe dan ook verstuurd zijn, sprak Marie-France zichzelf bemoedigend toe en ze schonk zich een tweede kop thee in. Het lot had beslist.

Nee, de brief zou niet verstuurd zijn. Hij was weggewaaid bij die val. Nadenken, meid, bedenk je zeven keer. Stel dat mevrouw Gauthier eigenlijk een … – hoe zei de baas bij wie ze vroeger werkte dat ook alweer? Het woord lag hem in de mond bestorven – een misslag had begaan? Dat wil zeggen iets wat je niet wilt maar toch doet, om redenen die jezelf niet duidelijk zijn. Stel dat ze uit angst om haar brief te posten zo duizelig was geworden? En dat ze hem, bij wijze van misslag, had verloren omdat ze van haar idee afzag vanwege redenen die haarzelf niet duidelijk waren?

Maar in dat geval had zíj beslist. Zij, Marie-France, die had besloten de bedoeling van de oude vrouw te respecteren. En toch had ze zich wel degelijk bedacht, niet te kort en niet te lang, voordat ze naar de brievenbus was gelopen.

Vergeet het, je zult nooit weten hoe het zat. En niets wijst erop dat die brief funeste gevolgen heeft gehad. Dat is zomaar een gedachte, meid.

Maar met de lunch was Marie-France het nog steeds niet vergeten, wat bleek uit het feit dat ze niet verder was gekomen met haar overlijdensberichten, en in dat stadium nog steeds niet wist of de orang-oetangnicht wel of niet was overleden.

Ze ging op weg naar de speelgoedwinkel waar ze parttime werkte, maar ze had buikpijn en kon niet helder denken. En dat betekent dat je piekert, meid, en je weet best wat papa daarover altijd heeft gezegd.

Niet dat ze nooit onderweg het politiebureau had opgemerkt – zes van de zeven dagen kwam ze erlangs – maar deze keer verscheen het plotseling als een lichtpunt, een vuurtoren in de nacht. Een vuurtoren in de nacht, ook dat zei haar vader. ‘Maar het vervelende van een vuurtoren’, voegde hij er dan aan toe, ‘is dat het licht knippert. Dus jouw plan komt en gaat voortdurend. En bovendien dooft het licht zodra het dag is.’ Nou, het was dag en toch scheen het licht in het politiebureau als een vuurtoren in de nacht. Wat bewees dat je, met alle respect, in de vaderlijke woorden best wat wijzigingen mocht aanbrengen.

Met knikkende knieën ging ze naar binnen, kreeg de droefgeestige knaap bij de receptie in het oog, en verderop een heel grote, heel dikke vrouw, die haar angst aanjoeg, en daarna een kleine, blonde, onopvallende man, die haar niet erg aansprak, en nog wat verderop een kaalhoofdige man, die eruitzag als een oude vogel op zijn nest in afwachting van een laatste broedsel dat maar niet wil komen, en daar zat iemand te lezen – en ze had heel scherpe ogen – in een tijdschrift over vissen, en ze zag een dikke witte kat die op een kopieerapparaat lag te slapen en een stevig gebouwde vent die de indruk wekte dat hij de hele wereld wel te lijf wilde gaan, en het scheelde niet veel of ze was weer vertrokken. Nee hoor, dacht ze opeens, want de vuurtoren knippert natuurlijk, en op dit moment is het licht uit. Een man met een buikje, smaakvol gekleed maar vormeloos, kwam haar met sloffende tred tegemoet en wierp haar een blauwe, heldere blik toe.

‘Zoekt u iets?’ vroeg hij goed articulerend. ‘Aanklachten wegens diefstal, overvallen en dergelijke kunt u hier niet doen, mevrouw. U bent hier bij de Misdaadbrigade. Doodslag en moorden.’

‘Is daar een verschil tussen?’ vroeg ze angstig.

‘Een heel groot verschil’, zei de man en hij boog zich lichtelijk naar haar toe, als bij een begroeting uit de vorige eeuw. ‘Een moord wordt gepleegd met voorbedachten rade. Doodslag kan onopzettelijk zijn.’

‘Ja, dan kom ik voor een mogelijke doodslag, niet opzettelijk.’

‘U dient een aanklacht in, mevrouw?’

‘Ik bedoel nee, ik heb misschien zelf doodslag begaan, zonder het te willen.’

‘Was er een vechtpartij?’

‘Nee, commissaris.’

‘Inspecteur. Inspecteur Adrien Danglard. Tot uw dienst.’

Het was lang geleden of nog nooit gebeurd dat iemand zo respectvol en hoffelijk tegen haar had gesproken. De man was niet knap – alsof hij geen botten had, was ze geneigd te denken – maar mijn hemel, die aardige woorden van hem, daar ging het om. Opnieuw ging de vuurtoren aan.

‘Inspecteur,’ zei ze zekerder van zichzelf, ‘ik ben bang dat ik een brief heb verstuurd die tot de dood heeft geleid.’

‘Een dreigbrief? Een boze brief? Een wraakbrief?’

‘Welnee, inspecteur’ – en ze sprak graag dit woord uit, dat haar aanzien leek te geven. ‘Ik weet het gewoon niet.’

‘Wat niet, mevrouw?’

‘Wat erin stond.’

‘Maar u zegt dat u hem hebt verstuurd, nietwaar?’

‘Zeker weten heb ik hem verstuurd. Maar ik heb eerst goed nagedacht. Niet te kort en niet te lang.’

‘En waarom hebt u hem gepost – dat klopt toch? – als hij niet van u was?’

De vuurtoren was uit.

‘Nou, omdat ik hem van de grond heb opgeraapt en die mevrouw vervolgens is overleden.’

‘U hebt dus een brief gepost voor een vriendin, klopt dat?’

‘Helemaal niet, ik kende die vrouw niet. Ik had alleen net haar leven gered. Dat is toch niet niks?’

‘Dat is geweldig’, bevestigde Danglard.

Had Bourlin niet gezegd dat Alice Gauthier van huis was gegaan om een brief te posten, die verdwenen was?

Hij richtte zich zo goed als hij kon in zijn volle lengte op. In feite was de inspecteur lang, veel langer dan de kleine commissaris Adamsberg, maar niemand zag dat.

‘Geweldig’, zei hij nogmaals, met aandacht voor de verwarring van deze vrouw in de rode jas.

De vuurtoren ging weer aan.

‘Maar daarna is ze doodgegaan’, zei ze. ‘Ik las het vanochtend bij de overlijdensberichten. Die bekijk ik af en toe,’ legde ze iets te snel uit, ‘om te zien of ik niet de begrafenis mis van iemand die ik ken, van een oude vriendin, begrijpt u.’

‘Die oplettendheid strekt u tot eer.’

En Marie-France voelde zich opgemonterd. Ze ervoer een soort genegenheid voor deze man die haar zo goed begreep en prompt haar zonden rechtvaardigde.

‘Dus ik las dat Alice Gauthier van nummer 33bis dood was. En haar brief had ik gepost. Mijn hemel, inspecteur, stel dat ik het allemaal heb ontketend? En toch had ik me zeven keer bedacht, en niet meer.’

Danglard huiverde bij de naam Alice Gauthier. Op zijn leeftijd was huiveren zo zeldzaam geworden en zijn nieuwsgierigheid naar de kleine gebeurtenissen van het leven was zo snel bevredigd, dat hij dankbaarheid voelde voor de vrouw in de rode jas.

‘Op welke datum hebt u die brief gepost?’

‘De vrijdag daarvoor dus, toen ze op straat niet goed werd.’

Danglard gebaarde naar haar.

‘Ik verzoek u met me mee te gaan naar commissaris Adamsberg’, zei hij en hield haar vast bij haar schouders, alsof hij bang was dat de onbekende gegevens waarover zij beschikte onderweg versnipperd zouden raken, zoals een vaas die breekt zijn inhoud verliest.

Gefascineerd liet Marie-France zich leiden. Ze was op weg naar de werkkamer van de grote baas. En zijn naam – Adamsberg – was haar niet onbekend.

Ze werd teleurgesteld toen de hoffelijke inspecteur de deur van de kamer van de chef opende. Daar lag een slaperige persoon, gekleed in een zwartkatoenen jasje over een zwart T-shirt, met zijn voeten op tafel uit te rusten, heel wat anders dan de welgemanierde man die haar had opgevangen.

De vuurtoren ging uit.

‘Commissaris, mevrouw zegt dat ze de laatste brief van Alice Gauthier heeft gepost. Het leek mij belangrijk dat u haar verhaal hoort.’

Terwijl zij meende dat hij bijna sliep, opende de commissaris schielijk zijn ogen en ging weer rechtop zitten. Stijfjes liep Alice op hem af, ontstemd omdat ze de vriendelijke inspecteur moest inruilen voor deze onduidelijke figuur.

‘Bent u de chef?’ vroeg ze ontgoocheld.

‘Ik ben de commissaris’, antwoordde Adamsberg glimlachend, gewend aan de vaak verbijsterde blikken die hij tegenkwam, maar er niet van onder de indruk. Met een gebaar verzocht hij haar tegenover hem te gaan zitten.

Je moet nooit geloven in de autoriteit van autoriteiten, zei papa altijd, dat zijn de ergste. Waaraan hij in werkelijkheid toevoegde: ‘Klootzakken.’ Marie-France hulde zich in stilzwijgen. Zich bewust van het feit dat ze in haar schulp kroop, beduidde Adamsberg Danglard naast haar plaats te nemen. En inderdaad besloot ze pas te gaan praten nadat de inspecteur haar daartoe had aangemaand.

‘Ik was bij de tandarts geweest. In het 15de arrondissement, dat is niet mijn buurt. Het ging zoals het ging, ze liep met haar rollator en ze werd niet goed en toen viel ze. Ik ving haar op in mijn armen en daardoor klapte ze niet met haar hoofd tegen het trottoir.’

‘Een heel goede reflex’, zei Adamsberg.

Niet eens ‘mevrouw’, zoals de inspecteur zou hebben gezegd. Niet eens een ‘geweldige’ daad. Een alledaags woord voor een politieman en, let wel, ze was niet dol op de politie. En die ander mocht dan een gentleman zijn – maar wel een verdwaalde gentleman – deze, de chef, was gewoon een politieman, en binnen twee minuten zou hij haar beschuldigen. Je loopt naar de politie en even later ben je schuldig.

Vuurtoren uit.

Adamsberg keek weer naar Danglard. In geen geval naar haar identiteitspapieren vragen, zoals normaliter werd gedaan, want dan waren ze haar kwijt.

‘Wonder boven wonder was mevrouw daar,’ benadrukte de inspecteur, ‘ze heeft haar behoed voor een klap die fataal had kunnen zijn.’

‘Het lot heeft u op haar weg gebracht’, vulde Adamsberg aan.

Niet ‘mevrouw’, maar toch een compliment. Marie-France keek met haar antipolitiegezicht schuin naar hem op.

‘Wilt u koffie?’

Geen antwoord. Danglard stond op en spelde voor Adamsberg, van achter Marie-France’ rug, geluidloos de twee lettergrepen ‘me-vrouw’. De commissaris begreep het.

‘Mevrouw,’ zei Adamsberg met nadruk, ‘wilt u een kop koffie?’

Na een kort instemmend knikje van de vrouw in het rood ging Danglard de trap op naar de automaat. Adamsberg had het kennelijk door. Deze vrouw moest je geruststellen, prijzen, haar zwakke zelfgevoel opkrikken. Je moest goed letten op de manier van spreken van de commissaris, die was te ongedwongen, te naturel. Maar hij wás naturel, zo was hij geboren, rechtstreeks ontsproten aan een boom of aan het water of aan een rots. Afkomstig uit de Pyreneeën.

Toen de koffie eenmaal was geserveerd – in kopjes en niet in plastic bekers – nam de inspecteur de teugels van het gesprek over.

‘U hebt haar dus opgevangen toen ze viel’, zei hij.

‘Ja, en haar verpleegster kwam meteen aangerend om haar te helpen. Ze schreeuwde, ze zwoer dat mevrouw Gauthier beslist niet had gewild dat zij meeging. De apothekeres nam de zaak over en ik verzamelde alle spullen die uit haar tas waren gevallen. Want wie zou daaraan gedacht hebben? Het ambulancepersoneel denkt nooit aan zoiets. Terwijl in onze tas ons hele leven zit.’

‘Dat is waar’, sprak Adamsberg bemoedigend. ‘Mannen stoppen dat allemaal in hun zakken. En u hebt dus een brief opgeraapt?’

‘Ze hield hem ongetwijfeld in haar linkerhand, want hij was aan de andere kant van de tas terechtgekomen.’

‘U let goed op, mevrouw’, zei Adamsberg glimlachend.

Die glimlach stond hem goed. Die was innemend. En ze voelde wel dat de chef belangstelling voor haar had.

‘Maar ik heb het alleen niet meteen beseft. Later, toen ik naar de metro liep, vond ik hem in mijn jaszak. U denkt toch niet dat ik die brief heb gepikt, hè?’

‘Zulke dingen doe je zonder erbij na te denken’, zei Danglard.

‘Precies, zonder erbij na te denken. Ik zag de naam van de afzender, Alice Gauthier, en ik begreep dat het haar brief was. Toen heb ik goed nagedacht, zeven keer en niet meer.’

‘Zeven keer’, herhaalde Adamsberg.

Hoe kon je nou tellen hoe vaak je dacht?

‘En geen vijf, of twintig. Mijn vader zei altijd dat je je zeven keer moest bedenken voordat je iets deed, maar niet minder, want dan deed je iets doms, en vooral niet meer, want dan ging je in een kringetje ronddraaien. En als je steeds maar ronddraaide, zonk je als een schroef in de grond weg. En dan kon je later niet meer in beweging komen. Dus dacht ik: die mevrouw had in haar eentje naar buiten willen gaan om de brief te posten. Dan moest dat wel belangrijk zijn, toch?’

‘Heel belangrijk.’

‘Dat maakte ik eruit op’, zei Marie-France wat zelfverzekerder. ‘En ik heb het nog gecontroleerd, het was echt haar brief. Ze had haar naam in grote letters achter op de envelop geschreven. Eerst meende ik dat ik hem aan haar terug moest geven, maar ze was naar het ziekenhuis gebracht, en waar? Ik had geen idee, de ambulancemensen hebben niet eens het woord tot me gericht en niet gevraagd hoe ik heette of wat dan ook. Daarna leek het me het beste om hem terug te brengen naar 33bis, de verpleegster had gezegd waar ze woonde. Inmiddels had ik me al vijf keer bedacht. Nee, doe dat vooral niet, zei ik tegen mezelf, want die mevrouw wilde niet dat haar verpleegster meeging. Misschien vertrouwde ze het niet, of zo. En toen heb ik bij de zevende keer, na wikken en wegen, besloten af te maken wat die arme vrouw niet had kunnen doen. En heb ik hem gepost.’

‘En hebt u misschien gezien wat het adres was, mevrouw?’ vroeg Adamsberg lichtelijk ongerust.

Want het was heel goed mogelijk dat deze vrouw, zo voorzichtig in haar gedrag en gekweld door een goed geweten, uit discretie de naam van de geadresseerde niet had willen lezen.

‘Allicht, ik had die brief zo grondig bekeken, want ik dacht steeds na. En ik moest het adres wel weten om de juiste gleuf van de brievenbus te kunnen kiezen: parijs, voorsteden, provincie of buitenland. Je moet je natuurlijk niet vergissen, want dan raakt de post weg. Ik heb het steeds maar weer gecontroleerd, 78, Yvelines, en toen heb ik hem gepost. Maar sinds ik heb vernomen dat die arme vrouw dood is, ben ik bang dat ik iets vreselijk stoms heb gedaan. Voor het geval dat de brief iets aan het rollen heeft gebracht. Iets waardoor ze is doodgegaan. Zou dat ongewilde doodslag zijn? Weet u waaraan ze is overleden?’

‘Daar komen we zo nog op, mevrouw,’ zei Danglard, ‘maar uw hulp wordt door ons zeer op prijs gesteld. Ieder ander zou die brief misschien zijn vergeten en nooit naar ons toe zijn gekomen. Maar hebt u, naast 78, Yvelines, de naam van de geadresseerde gezien? En weet u die wonder boven wonder nog?’

‘Niks wonder boven wonder, ik heb een goed geheugen. De heer Amédée Masfauré, Stoeterij La Madeleine, Route de la Bigarde, 78491, Sombrevert. Dat moet in de gleuf voorsteden, toch?’

Adamsberg stond op en rekte zich uit.

‘Fantastisch’, zei hij terwijl hij naar haar toe liep en nogal vrijpostig aan haar schouder schudde.

Dit misplaatste gebaar schreef ze toe aan zijn tevredenheid en ze was zelf ook blij. Een hartstikke geslaagde dag, meid.

‘Maar wat ikzelf graag wil weten,’ zei ze, nu weer ernstig, ‘is of mijn daad de dood van die arme vrouw heeft veroorzaakt, een terugslag of zoiets. U moet goed begrijpen dat dit me dwarszit. En ik snap dat als de politie belangstelling toont, dat betekent dat ze niet in haar bed is gestorven, of vergis ik me?’

‘U kunt er niets aan doen, mevrouw, op mijn erewoord. Het beste bewijs is wel dat de brief maandag, op zijn laatst dinsdag, is gearriveerd. En dat mevrouw Gauthier op dinsdagavond is overleden. En dat ze intussen geen enkele post, geen enkel bezoek of telefoontje heeft ontvangen.’

Terwijl Marie-France zeer opgelucht herademde, keek Adamsberg even naar Danglard: we liegen tegen haar. We vertellen niets over de bezoeker van maandag en dinsdag. We liegen, we gaan haar leven niet vergallen.

‘Dus ze is gewoon een natuurlijke dood gestorven?’

‘Nee, mevrouw’, aarzelde Adamsberg. ‘Ze heeft zelfmoord gepleegd.’

Marie-France gaf een gil en Adamsberg legde een, deze keer bemoedigende, hand op haar schouder.

‘We denken dat de brief, die verdwenen leek, de laatste woorden bevatte die ze tegen een dierbare vriend wilde zeggen. U hoeft uzelf dus niets te verwijten, integendeel zelfs.’

Nog voor Marie-France de brigade had verlaten – naar behoren uitgeleide gedaan door Danglard – belde Adamsberg de commissaris van het 15de arrondissement.

‘Bourlin? Ik heb die knaap van je. De geadresseerde van de brief van Alice Gauthier. Amédée en nog wat, in Yvelines, maak je geen zorgen, ik heb het volledige adres.’

Nee, woorden kon hij waarachtig niet onthouden. Marie-France stak wat dat betreft met kop en schouders boven hem uit.

‘En hoe heb je dat gedaan?’ vroeg Bourlin, die zich al begon op te winden.

‘Ik heb niks gedaan. De onbekende vrouw die Alice Gauthier bij haar val op de been heeft gehouden, heeft haar spullen opgeraapt en zonder erbij stil te staan de brief in haar zak gestopt. Het mooiste is dat ze hem na lang nadenken – zeven keer, ik bespaar je de details – heeft gepost. En nog mooier is dat ze het volledige adres van de geadresseerde heeft onthouden. Ze heeft het zonder aarzelen voor me opgedreund, zoals je de fabel van “De raaf en de vos” zou opzeggen.’

‘Waarom zou ik “De raaf en de vos” opzeggen?’

‘Ken je die niet?’

‘Nee. Afgezien van “U bent de feniks onder de bewoners van dit bos”. Onbegrijpelijk. Uiteindelijk onthou je het best wat je niet begrijpt.’

‘Laat die raaf maar zitten, Bourlin.’

‘Jij hebt hem ter sprake gebracht.’

‘Sorry.’

‘Geef mij het adres van die knaap.’

‘Ik lees het voor: Amédée Masfauré, en ik weet niet hoe je dat uitspreekt. m a s f a u r é.’

‘Amédée. Zoals het “Dédé” dat de buurman hoorde. Hij is dus gekomen zodra hij de brief heeft ontvangen. Ga door.’

‘Stoeterij La Madeleine, Route de la Bigarde, 78491, Sombrevert. Is dat wat?’

‘Dat is wat, behalve dan dat ik vanavond moet seponeren. De rechter is zenuwachtig geworden van dat cyrillisch, ik heb maar één dag erbij gekregen. Dus ik spring in mijn auto en ga nu die Amédée opzoeken.’

‘Kan ik incognito met je mee, met Danglard?’

‘Vanwege dat teken?’

‘Ja.’

‘Oké’, zei Bourlin na een korte stilte. ‘Ik weet wat het is om aan een hersenbreker te zijn begonnen en er niet mee op te kunnen houden. Eén ding: waarom is die vrouw naar jou gegaan in plaats van dat ze op mijn bureau is verschenen?’

‘Kwestie van aantrekkingskracht, Bourlin.’

‘Maar in werkelijkheid?’

‘In werkelijkheid komt ze elke dag langs de brigade. En is ze naar binnen gegaan.’

‘En waarom heb je haar niet meteen naar mij gestuurd?’

‘Omdat ze in de ban was geraakt van Danglard.’