Liza Marklund

IJzer en bloed

Annika.11

Uit het Zweeds vertaald door Marika Otte en Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Järnblod, verschenen bij Piratförlaget

Oorspronkelijke tekst © Liza Marklund, 2015

Nederlandse vertaling © Marika Otte, Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Heide Benser/Corbis/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 3570 9

nur 332/305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Maandag 1 juni

#

dit was het laatste lichaam.

Het was een overweldigend gevoel, een soort afscheid, hij zoog het in zich op, liet het ruisen van de boomtoppen door zijn wezen gaan.

De plek was mooi op zijn eigen kale en pretentieloze manier, in de loop van de tijd was hij bijna sacraal geworden: de morenegrond, de gloed in de stammen van de afgestorven dennenbomen, de berk met zijn muizenoren.

Acht hadden ze er hier achtergelaten, dit was het negende. Hij herinnerde ze zich allemaal nog, niet eens zozeer hun gezicht als wel hun toon, hun frequentie, de vibratie die hun levensader geweest was.

Nu was het afgelopen.

Het laatste lichaam.

Hij keek erop neer.

Spijkerbroek en gymschoenen, blouse, riem, bruin jack. Een prachtexemplaar van de homo sapiens, hij had de gelegenheid gehad om deze te leren kennen, ze waren een poos met elkaar omgegaan. Mooie kleding, van de soort waar hij zelf van hield. Het had hem soms verdriet gedaan dat hij gedwongen was zich ervan te ontdoen, al die leuke persoonlijke bezittingen, hij die opgegroeid was met spaarzaamheid, die geleerd had op een bescheiden en verantwoordelijke manier om te gaan met de middelen van Moeder Aarde.

Hij keek op naar de hemel. Die hing zo laag hier bij de poolcirkel, de wolken zweefden vlak boven de hoofden van de mensen, streken langs hun wenkbrauwen. Binnenkort zou de zon niet meer ondergaan, niet voordat de kou in de herfst de blaadjes van de bomen knaagde en de Russische winter vanuit het oosten binnenstroomde.

Hij treurde om zijn broer.

Hun hele leven waren ze een en dezelfde geweest, elkaars spiegelbeeld, hadden ze hun gedachten en gevoelens gedeeld, maar nu voelde hij de kloof. Hij hield zich op de hoogte van de ontwikkelingen in de streng beveiligde rechtszaal, maar hij werd gekweld door de eenzaamheid, en hij was geen goede martelaar.

Zorgvuldig veegde hij het slachtpistool af aan het mos.

Hij moest de pijn kunnen delen.

#

‘je bent ingestort’, zei de psycholoog. ‘Wat is er precies gebeurd?’

Annika schoof in haar stoel heen en weer, ze voelde zich te mager en hoekig voor het logge meubelstuk. Ze hield de armleuningen vast om niet weg te zinken, merkte dat haar handpalmen klam waren. Hoevelen hadden er hier vóór haar met het koude zweet in hun handen gezeten? Hadden hun angstzweet in het grove textiel achtergelaten?

Haastig trok ze haar handen van de leuningen en balde ze samen op haar schoot.

‘Ik ben zowel bij de huisarts als bij de bedrijfsarts geweest en ze hebben me helemaal binnenstebuiten gekeerd, fysiek mankeert er niks aan me … Jimmy, met wie ik samenwoon, vond dat ik hiernaartoe moest.’

‘Dus het is niet je eigen besluit geweest?’

De vraag klonk niet beladen, er klonk geen kritiek in door. Annika wierp een snelle blik op de vrouw aan de andere kant van de houten tafel: haar gezicht was even neutraal als haar stem en kapsel. Wat zou er eigenlijk in haar omgaan? Vond ze het bespottelijk dat Annika een afspraak gemaakt had? Dat ze de plek van iemand anders innam, die hem wél nodig had? Of was ze gewoon blij met de inkomsten?

Annika stak haar hand uit naar het glas water op tafel. Ernaast stond een doos met tissues, was het soms de bedoeling dat ze ging zitten snotteren? Deed iedereen hier dat? En als ze niet huilde, was dat dan fout?

‘Ik moest iets doen, voor de kinderen. Ik maak ze bang. Of beter gezegd: die ene keer deed ik dat.’

‘Toen ze je tijdens een paniekaanval aantroffen?’

Annika verschoof weer in haar stoel, haar benen voelden loodzwaar, haar rug was stijf als een plank. Het lukte niet om een prettige houding te vinden, ze gaf het op en probeerde zich te ontspannen.

‘Kun je iets meer over die aanval vertellen?’

Het licht van de plafondlamp weerkaatste in de brillenglazen van de psycholoog, voor haar was dit een heel gewone dag op het werk, misschien ging ze straks lasagne eten als lunch, een ommetje maken, de was bij de stomerij ophalen.

‘Ik … Het is in de hal gebeurd. Ik zakte zomaar in elkaar, kon geen lucht meer krijgen, het werd zwart voor mijn ogen … Serena en Jacob – dat zijn de kinderen van Jimmy – kwamen net op dat moment thuis uit school en … nou, die hebben dus een ambulance gebeld.’

Ze nam nog een slokje water, het smaakte lauw en wrang.

‘Ze kwamen met een brancard en alles aanzetten, maar ik heb ze natuurlijk weer weg moeten sturen.’

‘Omdat je wist wat er aan de hand was?’

Het donker, dat zich net buiten je blikveld bevond, schaduwen die om je heen joegen, die je de adem, het gehoor en het bewustzijn ontnamen; ze waren niet gevaarlijk, niet gevaarlijk, niet gevaarlijk, ze gingen weer weg, je ging niet dood. Je voelde dat je handen gingen tintelen, je ogen gingen prikken, dat je hoofd achteroverklapte, je benen verslapten; je kreeg geen lucht meer, en dan volgde het donker, dat je opslokte zodat je viel en maar bleef vallen. Het was niet gevaarlijk, je ging niet dood, tot nu toe was dat in elk geval niet gebeurd.

Ze schraapte haar keel.

‘Er is niks mis met me. Ik ben kerngezond.’

‘Weet je wat een paniekstoornis is?’

Ja, ze had beschaamd, stiekem gegoogled. Normale, gezonde mensen lieten zich niet door duisternis en spoken beheersen.

‘Maar inmiddels is mijn leven weer op orde, op het moment voel ik me totaal niet slecht. Ik heb helemaal geen angsten, het klopt niet.’

‘Je kunt heel goed angsten hebben zonder dat je dat weet’, zei de psycholoog. ‘Veel mensen denken dat het een hartinfarct is als ze een paniekaanval krijgen en gaan naar de Eerste Hulp.’

‘Maar hoe komt het dat het erger geworden is?’

‘Dus je vindt dat de aanvallen heftiger geworden zijn?’

Annika keek door het raam naar buiten. Het had de hele ochtend geregend, er gleden nog steeds aarzelend wat druppels over de ruit, misschien was het inmiddels gestopt, in elk geval bijna.

‘Ik begrijp het echt niet, ik heb het nog nooit zo goed gehad. Ik … We hebben een supergoede relatie, het gaat prima met de kids, ik heb het naar mijn zin op mijn werk, mijn ex-man gedraagt zich keurig. Ik ben zelfs vriendinnen geworden met Sophia, de vrouw waarmee hij me ooit bedrogen heeft …’

‘Heb je zelf enig idee waar het door komt?’

Een plotselinge woede; moest ze zélf met alle antwoorden aankomen? Waar betaalde ze eigenlijk voor?

Annika voelde haar kaken verstrakken.

‘Je vader is overleden toen je een tiener was’, ging de psycholoog verder, terwijl ze door haar papieren bladerde. ‘Had je een goede band met hem?’

Jaja, nu moest ze haar jeugd gaan herkauwen. Annika streek met haar handen over de zijkanten van haar broek.

‘Maar dat is immers al zo lang geleden, meer dan twintig jaar …’

Er viel een stilte in de kamer. Buiten dreunde het verkeer. De tissues die uit de kartonnen doos staken bewogen door een onmerkbaar zuchtje wind. De bekleding van de stoel kriebelde in haar rug.

‘Je moeder leeft nog wel? Hoe is je relatie met haar?’

Annika keek op haar horloge.

‘Hoelang moeten we nog? Wanneer mag ik weg?’

De psycholoog leunde naar achteren, zou de rugleuning bij haar ook kriebelen?

‘We kunnen nu stoppen, als je dat wilt.’

Annika bewoog niet, voelde zich opeens loodzwaar, werd ze eruit gegooid? Terwijl zij zelf deze afspraak gemaakt had? Voor elfhonderd kronen per uur nog wel?

‘Wilt u dat ik vertrek?’

De psycholoog wierp een blik op de klok aan de wand.

‘Er is nog tijd over’, antwoordde ze. ‘Je besluit zelf of je wilt blijven of niet.’

De kamer kromp ineen, drukte tegen haar achterhoofd; was ze niet hier om hulp te krijgen? Begeleiding?

De vrouw glimlachte naar haar.

‘Ik wil graag dat je blijft.’

De verkeersgeluiden stierven weg. Waar had ze naar gevraagd? Naar haar moeder, Barbro?

Annika verzamelde moed, het donker kolkte achter haar.

‘Ze … Mijn moeder houdt niet van me.’

‘Waarom denk je dat?’

‘Vanwege mij moesten ze trouwen, mijn moeder kon niet met haar kunstopleiding beginnen. Dat heeft ze me nooit vergeven.’

De psycholoog keek haar een tijdje zwijgend aan, bestudeerde toen haar aantekeningen.

‘Je hebt een zus, Birgitta …? Hebben jullie goed contact?’

Annika probeerde te glimlachen.

‘Toen ze een kind kreeg, ben ik daar via Facebook achter gekomen; ik wist niet eens dat ze zwanger was.’

‘Is jullie relatie altijd zo geweest?’

‘We hebben onze hele kindertijd samen op één kamer geslapen, maar nu weet ik niet eens waar ze woont.’

De psycholoog knikte en maakte een aantekening op haar notitieblokje.

‘Bij het invullen van het formulier heb je onder “Overige gegevens” geschreven dat je vijftien jaar geleden voor een misdrijf bent veroordeeld. Zou je daar iets meer over willen vertellen?’

De kamer begon weer te krimpen, het donker streek langs haar achterhoofd.

‘Dood door schuld. Ondertoezichtstelling voor een periode van twee jaar. Mijn vriend, Sven. Het was … een ongeluk, zou je kunnen zeggen …’

De woorden weergalmden in de kleine ruimte. De psycholoog reageerde niet. Ze zat nog steeds in haar stoel aan de andere kant van de kleine tafel, haar benen over elkaar en haar handen gevouwen op haar schoot.

‘Wat voel je als je hierover praat?’

Er kwam een pieptoon Annika’s hoofd, een hoog, doordringend geluid vanuit het niets, ze moest luider gaan praten om zich verstaanbaar te maken.

‘Niets speciaals. Vijftien jaar, dat is lang geleden.’

‘Waar in je lichaam voel je iets? In je buik, in je keel, op je borst?’

Het waren maar woorden. Ze konden haar geen kwaad doen. Als ze nu gewoon dat gepiep kon uitzetten, dan kon ze wat zeggen. Het had inmiddels al niets meer te betekenen, haar ‘ik’ moest ondoordringbaarder worden dan het donker om haar heen, want alleen dan zou ze kunnen ademhalen.

#

de algemene redactie van de Kvällspressen baadde in haar gebruikelijke blauwe schijnsel. Annika zag Berit Hamrin achter haar computer zitten; de spanningen gleden van haar af en lieten slechts een vage zweem van hoofdpijn achter.

Vijftien jaar lang had ze het grootste deel van de tijd dat ze wakker was in deze ruimte doorgebracht, een oneindige jacht op de dingen die gebeurd waren of konden gebeuren, en gedurende bijna al die tijd had haar collega Berit Hamrin op de stoel naast haar gezeten.

Ze zette haar tas op hun gemeenschappelijke bureau, trok haar jas uit en liet hem over de armleuning van de stoel vallen. Annika’s collega was ouder, had volwassen kinderen en woonde met haar man op een boerderij.

‘Hoe staat het met de twitterstrijd?’ vroeg Annika.

Er ontglipte Berit een kleine zucht.

‘De tv-persoonlijkheid heeft in een nieuwe tweet haar excuus aangeboden voor de aanval op de soapster, en de soapster heeft dat via een bericht op Facebook aanvaard.’

De benauwende kamer van de psycholoog gleed weg, loste op.

‘Ach, wat fijn voor iedereen’, reageerde Annika.

Het donker om haar heen, dat haar kon opslokken en verstikken, trok zich terug in de hoeken. Op de redactie bleef het bijna altijd op zijn plek. Hier was licht; technisch, geconstrueerd licht, dat de wereld helderheid en duidelijkheid verschafte. De interpretatie van de werkelijkheid, de verschillende krantenedities, de voortdurende verandering: ze was er een functionerend en geïntegreerd onderdeel van. De landelijke editie, oftewel de femkryss, de eerste oplage van de krant, die op aanbesteding in het land werd gedrukt of bij het ochtendgloren met transportvliegtuigjes werd gedistribueerd, de trekryss, de geüpdatete editie voor de buitenwijken, die met vrachtwagens in Mälardalen werd rondgebracht, en de ettkryss, de Stockholmeditie, die in geval van het uitbreken van een crisis en in het geval van een prinsessenverloving werd uitgebracht: de werkelijkheid, gestructureerd en hanteerbaar.

En dan was er nog de sjukryss, het object dat zich in haar speciale antipathie mocht verheugen: de editie die alleen op het interne netwerk van de krant te vinden was.

Annika haalde haar laptop uit haar tas en liep weg om koffie te halen terwijl het programma opstartte. Ze ging met de bittere drank in haar hand achter haar computer zitten en verzamelde moed.

De sjukryss bevatte de wensdromen van de nieuwschefs voor de uitgaven van morgen, voor de toekomst zoals die zou moeten zijn, met kant-en-klare krantenkoppen en vaak met zowel foto’s als onderschriften; de verslaggevers hoefden alleen nog maar de werkelijkheid in te vullen opdat die in de utopie paste.

De hypothetische krant van morgen kopte met Berits verhaal: de tv-persoonlijkheid, schrijfster van hoofdartikelen voor een provinciaal dagblad, die altijd op de derde woensdag van de maand in het panel van een van de ochtendtalkshows zat, had een gemene tweet geschreven over een voormalige soapster die in gewicht was toegenomen. Patrik Nilsson, de nieuwschef, bezat het onvoorstelbare vermogen om de onbeduidendste ondoordachte hatelijkheden op het internet boven water te krijgen en uit te vergroten tot enorme ruzies in de krant, en deze keer had hij zijn kruit niet gespaard:

VROUWELIJKE TV-PERSOONLIJKHEID

SCHOFFEERT ROSA MET GEWICHT

klonk de voorgestelde kop.

Er stond een foto van een graatmagere blondine bij met als bijschrift: ‘De kwetsende opmerking van de tv-persoonlijkheid over haar gewicht heeft Rosa diep geraakt.’

‘De beoogde storm in de sociale media is helaas uitgebleven’, zei Berit.

Annika begreep wat ze bedoelde. De storm aan reacties op het internet, waaruit de krant had willen citeren en waarop die zich had willen baseren, was nooit opgekomen (een paar reacties als: ‘altijd weer dat commentaar op het uiterlijk van vrouwen’ zouden in een uiterst geval van nood al voldoen, maar kennelijk waren die niet eens beschikbaar) en daarmee zou Rosa en de volgens haar kwetsende opmerking nog voor er zelfs maar iets opgekomen was naar de vuilnishoop van de massamedia afgevoerd worden.

‘Ik vind anders dat Rosa een paar kilo zou moeten aankomen’, zei Berit. ‘Dat zou haar goed doen. Waar werk jij vandaag aan?’

‘Aan de moord op Josefin’, antwoordde Annika.

Berit keek op en zette haar bril af.

‘Dat was in die zomer toen Zweden wel een bananenrepubliek leek. Het was zo heet als in een bakoven, we hadden een torenhoge inflatie en waren supergoed in voetbal.’

‘Vijftien jaar geleden’, vulde Annika aan. ‘Mijn eerste creditline in de krant.’

Berit zette haar bril weer op en ging verder met de haattweet tegen Rosa, Annika klikte haar achtergrondmateriaal tevoorschijn.

In de lente hadden de lezers mogen stemmen op oude misdaden waarover ze meer wilden lezen (dat werd ‘interactiviteit’ genoemd en was het leading word van tegenwoordig). Annika had zowel artikelen als tv-items over meerdere van de populaire oude rechtszaken geproduceerd, de meeste waren zeer vaak bekeken op internet. De zondagspecials hadden ook goed verkocht. Ze was verbaasd over de populariteit van de retrospectieve schrijfstijl, die overal en in alle vormen gedijde. De tv dramatiseerde en versloeg, alle kranten produceerden bijlagen, gevestigde schrijvers schreven in romanvorm over oude rechtszaken.

Ze nam de samenvatting door van het geval dat de titel de seksmoord op het kerkhof had gekregen.

De negentienjarige Josefin Liljeberg was op een snikhete zaterdagochtend naakt en gewurgd achter een grafsteen gevonden. De moord was nooit opgehelderd.

Annika klikte de portretfoto van de vrouw ten tijde van haar eindexamen tevoorschijn, de witte examenpet op haar blonde haar, een schittering in haar ogen. Ze had als stripteasedanseres in seksclub Studio Sex gewerkt. Annika meende te weten wie haar vermoord had: Joachim, haar vriend en de eigenaar van de seksclub. Die club bestond allang niet meer, maar Joachim liep nog steeds op vrije voeten rond, bewoog zich waarschijnlijk glad en met de ogen van een slang door die duistere wereld waarin hij thuishoorde.

Berit zuchtte en keek op haar horloge.

‘Ik denk dat ik die arme, knokige Rosa maar even laat voor wie ze is’, zei ze, terwijl ze haar laptop dichtklapte.

‘Ben je van plan naar de beveiligde rechtszaal te gaan?’

Berit versloeg de rechtszaak tegen houthandelaar Ivar Berglund, die de naam ‘De Timmerman’ door de sensatiekranten toebedeeld gekregen had. De zaak was juist zijn tweede week in de arrondissementsrechtbank ingegaan.

‘De politievrouw die hem heeft opgepakt gaat getuigen. Weet jij welk verband er tussen Berglund en die mishandelde politicus in Solsidan bestaat?’

Annika draaide haar haren tot een knotje op haar hoofd.

Het was niet gemakkelijk om alle wendingen in de zaak bij te houden. De alleenstaande vijfenvijftigjarige uit Vidsel in Norrbotten werd aangeklaagd voor de wrede moord op een zwerver in Nacka een jaar geleden. Annika had de artikelen geschreven die ertoe geleid hadden dat hij was opgepakt. Ze was daardoor ook de eerste geweest die met het nieuws dat hij was aangehouden was gekomen, wat de Kvällspressen op die bewuste middag tot winnaar gemaakt had van de strijd om de eerste editie. Naderhand had ze uitgebreide achtergrondartikelen over de man geschreven, zijn huis en werkplaats gefilmd, alle toegankelijke jaarverslagen van zijn bedrijf doorgenomen, met zijn klanten en buren gepraat, kortom een ‘Dramadossier’ geproduceerd, zoals dat bij de krant genoemd werd.

‘Nina Hoffman heeft hem opgepakt’, zei Annika. ‘We hebben veel over deze zaak gesproken, en we kunnen het niet opschrijven, maar zij is er zeker van dat de moord op de zwerver en de mishandeling van Ingemar Lerberg door een en dezelfde persoon zijn begaan. Er zaten maar een paar dagen tussen de twee misdrijven en er zijn meerdere verbanden tussen de zaken.’

‘In de aanklacht staat niets wat daarop wijst’, weerlegde Berit.

‘Klopt,’ antwoordde Annika, ‘maar die vermoorde zwerver was katvanger bij de Spaanse firma van Nora Lerberg. De politie heeft verder een kindertekening op de plaats delict in Nacka gevonden waarvoor dezelfde krijtjes gebruikt waren als die in de slaapkamer van de kinderen van Lerberg lagen. En er was sprake van hetzelfde soort geweld. Dat zijn geen bewijzen, maar toeval kan het niet zijn. De zaken moeten met elkaar te maken hebben.’

‘De zaak tegen Berglund is ontzettend mager’, zei Berit. ‘Het wordt nog interessant om te zien of ze hem veroordeeld krijgen.’

‘Heb je Patriks wensdromen in de sjukryss gezien?’ vroeg Annika.

De verwachte kop op het interne netwerk van de krant luidde:

TIMMERMAN LEIDDE DUBBELLEVEN

Zo kluste hij bij als sadist

Berit schudde haar hoofd, pakte haar aktetas en liep naar de portiersloge.

Annika ging weer verder met de sjukryss. Er waren nog meer gehoopte nieuwsontwikkelingen voor deze ochtend in de planning opgenomen. De nationale feestdag kwam dichterbij en men speculeerde in hoeverre prinses Madeleine in staat zou zijn om de Atlantische Oceaan over te steken om samen met de rest van de koninklijke familie deel te nemen aan de feestelijkheden op Skansen (de gewenste kop was: maddie stelt het zweedse volk teleur, alsof de gehele natie unaniem vol verwachting de adem inhield of het jongste koningskind haar etage op Manhattan zou verlaten om de slecht zittende nationale klederdracht aan te trekken).

Van een topsportster werd vermoed dat ze zich zou uitspreken over een mogelijk dopingschandaal, er was een hittegolf in aantocht en van de laatste opiniepeilingen werd verwacht dat ze zouden uitwijzen dat de regering de parlementsverkiezingen de komende herfst zou verliezen.

‘Annika, zou je een dingetje over de extreme hitte kunnen fabriceren?’

Patrik stond in zijn volle lengte voor haar, Annika wierp een blik op het display van haar mobiel.

‘Het spijt me zeer’, zei ze. ‘Heb zo dadelijk een afspraak met een officier van justitie.’

De nieuwschef kreunde theatraal en maakte rechtsomkeer, hij wist dondersgoed dat ze van het nieuwsredactiewerk vrijgesteld was, maar wie was zij om het hem kwalijk te nemen dat hij het probeerde? Ze klapte haar laptop dicht en pakte haar boeltje bij elkaar.

#

met een draaierig gevoel in zijn buik keek Anders Schyman uit over de redactie. Achter de glazen wand flikkerde de nieuwsdesk met Patrik Nilsson die in twee mobiele telefoons tegelijk praatte, Sjölander die geconcentreerd het volgende artikel over prinses Madeleine zat te tikken, Annika Bengtzon op weg naar de uitgang met haar tas over haar schouder. De ventilatoren van de computers deden de lucht trillen.

Het scenario was zo pijnlijk bekend en tegelijkertijd zo onbeschrijflijk vreemd, en binnenkort zou het verleden tijd zijn.

Hij leunde somber achterover in zijn stoel, trok het bovenste blaadje van de stapel die het dichtst bij hem lag naar zich toe, de notulen van de bestuursvergadering van afgelopen vrijdag. Dat was 29 mei geweest, de datum zou historisch gaan worden: de dag waarop het begin van het einde een feit was geworden. De tijd van Gutenberg was voorbij, het gedrukte woord was niet meer van belang.

Hij stond rusteloos op en ging zo dicht bij de wand staan dat zijn adem condenseerde op het glas. Wat zou hij anders hebben kunnen doen?

De Zweedse journalistiek was bijna honderd jaar gelijk opgegaan met de verzorgingsstaat, de link tussen de macht en de burgers: als het ene instortte stond het andere onvermijdelijk hetzelfde te wachten. Mediaonderzoekers hadden twintig jaar geleden al beweerd ‘dat 1990 als het einde van een tijdperk gezien kan worden: dat van de nationale welvaartsstaat en de journalistiek’.

Hij had een kwarteeuw, het grootste deel van zijn carrière, reservetijd gekregen.

Het was niets om over te janken, hij kon de verzorgingsstaat niet helemaal alleen opnieuw opbouwen.

In een impuls draaide hij zich om om De geredigeerde maatschappij, het boek van Jan Ekecrantz en Tom Olsson, uit de kast te trekken, hij las de onderstreepte regels in het voorwoord, ondanks het feit dat hij ze uit zijn hoofd kende:

‘… de verslaggevende en rapporterende journalistiek is steeds meer vervangen door abstracte situatieschetsen, waarin deelnemers veranderen in vaak onzichtbare bronnen. De huidige journalistiek wordt gekenmerkt door een geïnformeerd verstand dat de neiging heeft om maatschappelijke problemen te transformeren in informatieproblemen en het publieke debat in talkshows en infotainment. Openlijk commerciële en partijdige journalistiek krijgt steeds meer speelruimte. De traditionele journalistieke idealen (spiegelen wat er feitelijk gebeurt, de macht controleren en bekritiseren, als een kanaal fungeren tussen bestuurders en bestuurden) worden contraproductief …’

Hij sloeg het boek dicht en sloot zijn ogen.

‘Wij leven onze levens zoals we onze dagen leven’, had er op zijn ontbijtnota gestaan in een hotel in Oslo, waar hij de afgelopen herfst op een seminar geweest was met de familie die de krant in zijn bezit had. De woorden waren recht zijn plexus solaris ingegaan, hij kon zich nog steeds zijn reactie herinneren, het koude zweet in zijn handen: Hoe leefde hij zijn dagen? Hoe had hij zijn leven geleefd? Zoals die dag in Noorwegen, in de raamloze vergaderruimte waar gediscussieerd werd over de digitalisering van de media, of zoals vandaag, de dag waarop zijn hoop op de krantenkoppen van de volgende dag gericht was op onfatsoenlijke vrouwen die beledigingen over elkaar schreven op sociale media die niemand las?

Hij ging weer zitten, zijn knieën deden pijn, hij frummelde aan de stapels papier op zijn bureau.

Tijd was er in overvloed tot het moment dat die bijna op was.

Misschien had hij een bedrijf moeten starten, een huis moeten bouwen, een kind moeten krijgen, iets blijvends hebben moeten doen. Maar feit was dat hij zich met zoiets niet beziggehouden had, hij had voor het heden gebouwd en niet voor de toekomst, hij had zijn werkende leven besteed aan het definiëren en het proberen te verklaren van de maatschappij waarin hij leefde, die beter te maken, rechtvaardiger. Het enige wat hij had was zijn nagedachtenis, zijn rol in de geschiedenis van de media, iets anders zou hij niet nalaten.

Hij keek uit over de redactie; hoe zou hij dit overleven?

Al deze jaren bij de krant had hij onafgebroken aan ontwikkeling gewerkt, collega’s opgeleid tot alle posities die nodig waren om de cijfers hoog te houden en de krantenkoppen zwart. Maar het was niet alleen de branche zelf die continu veranderde, de tijd zelf werd onophoudelijk opnieuw gedefinieerd, zonder overzichtskaarten; hij stuurde door de jungle op adrenaline en instinct, laveerde constant tussen aan de grond lopen en landmijnen. Hij had een heleboel collega’s tot sleutelpersoon in de organisatie weten te vormen, binnen de categorieën nieuws, sport, entertainment, internet, cultuur en tv. Ze waren zelf gedwongen geweest hun werk in het nieuwe, onontgonnen medialandschap te definiëren en hij was trots op ze, op zichzelf, en op zijn vermogen vooruit te zien.

Maar hij was niet in staat geweest een allesomvattende functie te reconstrueren, een versie van zichzelf, maar dan 2.0. Een publicist met de vrijheid van meningsuiting in zijn ruggenmerg, respectloosheid in zijn hart, de techniek helemaal voorin, in de frontaalkwab, en het kompas in zijn pik. Hij was er niet aan toegekomen, de dagen waren te kort geweest, waren te snel voorbijgevlogen en nu was het te laat.

Tijd was er in overvloed tot het plotseling voorbij was.

De objectieve, controlerende, informerende nieuwsjournalistiek zoals iedereen, alle hedendaagse deelnemers, die kende, die zou niets anders worden dan een korte passage in de geschiedenis van de mensheid, en hij persoonlijk was degene geweest die aan het roer gestaan had terwijl ze recht op de hel aanstuurden.

#

de motregen van die ochtend was afgenomen en had de straten mat en donker achtergelaten. Het regenfront zou richting het noorden wegtrekken en de warmte van de Middellandse Zee zou het middendeel van Zweden, Svealand, in de middag bereiken. Annika kon de klammigheid al op haar huid voelen. Het verkeer gleed traag voorbij alsof het door stroop heen moest. Ze liet de bussen voor wat ze waren en liep stevig door op de stoep, dat ging sneller.

Ze nam de weg door het Rålambshovspark en stak schuin het doolhof van Kungsholmen in: straatjes en steegjes waar ze blindelings de weg wist, ze kon almaar blijven lopen om dan plotseling ergens te zijn zonder precies te weten hoe ze er gekomen was. De gebouwen bogen vertrouwelijk naar haar toe, fluisterden welkomstwoorden in de wind, de stenen vergaten niet. In deze wijk was ze terechtgekomen toen ze voor het eerst naar Stockholm was gekomen, in een ouderwets appartement in een huis op de Agnegatan, met alleen maar koud water uit de kraan en een badkamer in het souterrain. Hier had ze, toen de kinderen klein waren, samen met Thomas in een groot appartement gewoond, met de kamers op een rij naast elkaar, uitkijkend op de Hantverkargatan, hier hadden ze hun trouwreceptie gehouden, en hier was ze in een driekamerflat beland toen de scheiding van Thomas rond was.

Hier had ook Josefin Liljeberg gewerkt, en was ze overleden.

Annika passeerde de Hantverkargatan en zag Kronoberget achter de brandweerkazerne oprijzen, de wandelpaden, de grasvelden en de loofbomen, die nog niet dezelfde diepgroene chlorofylnuance hadden bereikt. De speeltuin langs de Kronobergsgatan zat vol mensen: moeders met kinderen, maar ook een paar vaders. Het gelach en gegil bracht iets in haar boven, een verdriet over wat geweest was. Ze passeerde zandbakken, klimrekken en glijbanen en liep de steile heuvel op.

‘De seksmoord op de begraafplaats’, had men de moord op Josefin genoemd, maar dat was geen correcte beschrijving.

De plek waar Josefin gevonden was, was een oude joodse begraafplaats, die aan het eind van de achttiende eeuw helemaal aan de uiterste rand van de stad aangelegd was, maar die inmiddels lag ingebed in een van de grote parken van de binnenstad. En het was geen seksueel misdrijf geweest, ze was gewurgd door haar vriend.

Annika liep langzaam naar het hek. De plek was de afgelopen jaren gerestaureerd. De woekerende wildgroei was weggehaald, de omgevallen stenen waren rechtop gezet. 209 mensen hadden hier hun rustplaats, wist ze, de laatste begrafenis had in 1857 plaatsgevonden.

Deze plek had iets magisch. De geluiden van de stad verdwenen, je ervoer hier een gat in de tijd, een heldere verstildheid. Ze legde haar hand op het koude ijzerwerk, liet haar vingers de cirkels en bogen volgen, de gestileerde davidsterren.

Die hete zomer, Annika’s eerste bij de krant: ze was toen invalkracht en zat er om de telefoon van de tiplijn op te nemen, en dit was haar kans, ze had erop aangedrongen over Josefin te mogen schrijven, haar eerste artikelen met een eigen creditline.

Hier had ze gelegen, precies op deze plek aan de andere kant van het hek.

De ruwe grauwheid van de steen op de achtergrond, het doffe groen, het schaduwspel van de bladeren, de klammigheid en de hitte.

Annika had haar in de troebele, grauwe ogen gekeken, haar geluidloze schreeuw gehoord.

‘Hij is ermee weggekomen’, fluisterde ze tegen Josefin. ‘Hij heeft in de gevangenis gezeten, maar niet voor wat hij jou heeft aangedaan. Misschien is het al te laat.’

Ze voelde tranen opkomen. Daar had je de eerste waarheid waarover ze nooit had geschreven, er waren er met de jaren meer gevolgd. Zo lang geleden, en toch zo dichtbij. Sven had in die zomer nog geleefd, ze voelde zijn woede in het donker om zich heen, hoe ontzet en teleurgesteld hij geweest was omdat ze een baan in Stockholm had aangenomen, van hem weg had willen komen, hou je niet van me? De onzekerheid en de angst, die hand in hand waren gegaan: hoe zou haar leven eruit gaan zien?

Zo is het dus geworden, dacht ze, terwijl ze haar tranen droogde.

Ik ben hier gebleven, hier moest ik zijn.

Ze liet het ijzeren hek los, pakte haar kleine videocamera uit haar tas en filmde de begraafplaats uit de losse hand (ze had het niet kunnen opbrengen een statief mee te nemen), zoomde in op de plek waar Josefin gelegen had en liet ten slotte het focuspunt omhooggaan en tussen de boomtoppen verdwijnen. Mocht het nodig zijn, dan kon ze terugrijden en een stand-upper voor de plaats delict doen; op dit moment kon ze nog niet bepalen wat ze in dat geval tegen de camera zeggen zou; eerst zou ze het materiaal moeten monteren en structureren. In plaats daarvan keerde ze de plek haar rug toe, opeens hevig verlangend om ervan weg te komen, ze wilde Josefin niet zijn, wilde niet dichtbij zijn.

Snel liep ze richting het Openbaar Ministerie aan de Kungsbron. De temperatuur steeg, haar rug werd nat. Het asfalt rook naar teer.

De vooronderzoeken waren vrijwel altijd geheime informatie, zo ook het vooronderzoek naar de moord op Josefin, maar toch wist Annika wat de inhoud ervan was. Daaruit bleek dat Joachim, de vriend van Josefin, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid aan de moord schuldig was. Annika had een verzoek ingediend om het materiaal geheel of gedeeltelijk in te mogen zien: gegevens die als onschadelijk werden beschouwd voor het onderzoek, konden immers bij uitzondering vrijgegeven worden, ook al was er uiteindelijk geen vervolging ingesteld.

De wind wakkerde aan, het wolkendek brak. Ze versnelde haar pas.

Vijftien jaren waren er verstreken, maar na de moord op Olof Palme was de wet aangepast, zodat een moord nooit verjaren kon. Het was nog steeds mogelijk om genoegdoening te krijgen, als er nieuwe feiten bovenkwamen, als een getuige opeens begon te praten, als iemand de moeite wilde nemen die getuige vragen te stellen.

Haar mobiel rinkelde helemaal onder in haar tas, ze bleef staan en viste hem tussen de balpennen vandaan. Ze keek op het display, het was Barbro, haar moeder.

Ze nam op, afwachtend.

‘Waar ben je?’ vroeg Barbro.

Annika keek om zich heen, hoek Bergsgatan-Agnegatan, vlak naast het Politiebureau.

‘Op m’n werk, of … nou, ik sta op het punt een officier van justitie te interviewen over een moordzaak.’

‘Is het die Timmerman?’

‘Nee, dit is een andere …’

‘Weet je waar Birgitta is?’

Annika keek boven de daken van de huizen, de wolken raasden langs de hemel. Het donker kronkelde op de achtergrond.

‘Nee, geen flauw idee. Hoezo?’

Annika hoorde de angst in haar eigen stem. Wat had ze nu weer fout gedaan?

‘Wanneer heb je voor het laatst iets van haar gehoord?’

O god, wanneer was dat geweest? Annika streek het haar van haar voorhoofd weg.

‘Dat moet een jaar geleden zijn, ruim, ze had een oppas nodig voor een lang weekend. Zij en Steven zouden werk proberen te vinden in Noorwegen.’

‘Maar sindsdien dan?’

Annika merkte dat er bij haar gevoel van opstandigheid een gevoel van onzekerheid kwam, haar kaken verstrakten.

‘Mamma, Birgitta en ik … we spreken elkaar niet zo vaak.’

Waarom drukte ze zich zo uit? Waarom zei ze de waarheid niet: mijn zus en ik hebben überhaupt geen contact, ik weet niet eens waar ze woont.

Ze hoorde haar moeder in de hoorn snotteren.

‘Wat is er dan gebeurd?’ vroeg Annika, ze deed haar best om vriendelijk te klinken (niet bang, niet boos, niet te nonchalant).

‘Ze is gisteren niet van haar werk thuisgekomen.’

‘Haar werk?’

‘Ze had dagdienst bij de MatExtra, Steven en ik zijn zo ongerust.’

Dat moesten ze inderdaad wel zijn, aangezien Barbro de moeite nam om haar te bellen. Annika probeerde zich milder op te stellen.

‘Hebben jullie naar haar werk gebeld? Haar vrienden? Sara, heb je die al gebeld?’

‘Steven heeft met haar baas contact opgenomen en ik heb met Sara gesproken.’

Annika dacht koortsachtig na.

‘Haar oude tekenlerares, Margareta, ze hadden in het verleden tenminste heel veel contact, hebben jullie …’

‘We hebben iedereen gebeld.’

Natuurlijk. Annika stond onder aan de lijst.

‘Kun je je voorstellen hoe ongerust we zijn?’ vroeg Barbro, haar stem ging omhoog.

Annika sloot haar ogen, wat zij zei of deed maakte niet uit. Ze zag haar moeder voor zich, handenwringend, frummelend aan haar wijnglas, vertwijfeld zoekend naar iemand om de schuld te geven. Ze kon net zo goed zeggen wat ze dacht.

‘Mamma,’ sprak ze langzaam, ‘weet je zeker dat Steven de waarheid spreekt?’

Een seconde stilte.

‘Hoe bedoel je?’

‘Ik ben er niet altijd zo zeker van dat Steven … goed voor Birgitta is. Ik vond dat hij haar kleineerde, het was bijna alsof ze bang voor hem was.’

‘Waarom zeg je dat? Met Steven is niets mis.’

‘Weet je zeker dat hij haar niet slaat?’

Weer een seconde pauze. De stem van haar moeder klonk scherp toen het antwoord kwam: ‘Verwar jezelf niet met Birgitta.’

Toen werd er opgehangen.

Annika streek het haar uit haar gezicht. Ze legde haar hoofd in haar nek en keek langs het gebouw omhoog, daarboven was haar oude appartement, waar haar ex-man nog steeds woonde; o god, deze straten zaten vol spoken.

Een politieauto kwam langzaam langsrijden om bij de Kronobergsgevangenis wat verderop in de straat naar binnen te gaan, ze ving een glimp op van een jonge man op de achterbank, met verward haar, misschien werd hij aangehouden of was hij in hechtenis genomen, of wellicht werd hij alleen maar verhoord; iets had hij in elk geval gedaan en als hij geen crimineel was, dan was hij op het verkeerde tijdstip op de verkeerde plek geweest, of wist hij iets wat hij niet behoorde te weten.

Ze had ook een keer op de achterbank van een politieauto gezeten, dat was op die zomerdag bij de fabriek in Hälleforsnäs toen Sven doodgegaan was, ze had haar dode kat in haar armen gedragen en geweigerd hem los te laten, die lieve Whiskas, haar lieve schatje, uiteindelijk had ze het kattenlijkje mee mogen nemen de auto in, ze had in zijn pels zitten huilen.

Birgitta had haar het gebeurde met Sven nooit vergeven. Haar zus was altijd op een irritante, vertrouwelijke, kleinezusjesachtige manier verrukt van Sven geweest. Hij had Birgitta altijd vastgegrepen en gekieteld tot ze het uitgilde en er was iets onbehaaglijk intiems in hun spel geweest; Birgitta was tenslotte maar twee jaar jonger dan zij, en blond en schattig.

Annika trok haar schouders op en pakte haar tas steviger beet, aarzelde een moment maar tikte toen ‘Birgitta Bengtzon’ in op de mobiele app Hitta.se (Birgitta had ‘Andersson’, Stevens achternaam, niet aangenomen toen ze trouwden).

Eén hit: Branteviksgatan 5f in Malmö.

Malmö? Zou ze niet naar Oslo verhuizen?

#

thomas zag hoe Annika haar telefoon in die afgrijselijk lelijke tas stopte en zich in de richting van de Scheelegatan haastte, een klein schommelend hoofdje vier verdiepingen lager, donker haar dat pretentieloos alle kanten uit stond. Zolang hij kon volgde hij haar met zijn blik, maar na slechts een paar seconden was ze verdwenen, opgeslokt door auto’s en boomtoppen. Teleurstelling maakte zich van hem meester, zijn hartslag ging omlaag. Hij had haar toevallig in het oog gekregen (of misschien bestond toeval niet, maar waren het gewoon krachten tussen mensen onderling; hij had haar aanwezigheid misschien op een onbewust niveau geregistreerd, haar gedachten gevoeld die op hem gericht waren en was gedwongen geweest naar buiten te kijken om te checken wat daar aan hem trok), in elk geval: daar stond ze, met haar gezicht recht op zijn slaapkamerraam gericht. Hij was ervan uitgegaan dat ze op het punt stond hem te bezoeken en had besloten niet open te doen, hij had haar niets te zeggen, ze kon daar lekker buiten blijven staan, buitengesloten, en naar binnen verlangen.

En toen had ze zich gewoon omgedraaid en was weggelopen.

De teleurstelling ging over in een bijtende woede.

Hij was níémand voor haar, niemand. Zijn ramen liep ze voorbij en ze bleef er slechts voor staan om wat in haar telefoon te praten, misschien wel met haar nieuwe man, hij hoopte het, want ze had zich ongemakkelijk gevoeld, dat had hij meteen gezien, iets aan haar uitgespreide handen. Trouble in paradise? Nu al?

Die gedachte vijzelde zijn humeur wat op, hij merkte plotseling dat hij honger had en in de koelkast had hij lekker eten, echt góéd eten, klaar om opgewarmd te worden.

Hij was zo iemand die lekker at en lekker dronk, die energie stak in en belang hechtte aan kwaliteit in het dagelijks leven. Feit was dat hij zo opgevoed was, het belang en de voordelen in te zien van een goedverzorgd uiterlijk, zich correct te gedragen, welwillend en welbespraakt.

En daarom paste hij zo buitengewoon slecht in dit vreselijke appartement, drie kamers op de bovenste verdieping in een oude arbeiderswijk zonder stijl of pretentie.

Hij deed de koelkastdeur open met De Haak en haalde met zijn hand (zijn énige) de zeetongfilets tevoorschijn en zette het gerecht in de magnetron.

En in de eerste plaats: hij was eigenlijk geen gehandicapte, het was zo belachelijk onrechtvaardig dat juist hém dit was overkomen.

De magnetron kwam brommend op gang. Een lichte lunch met vis omdat hij een zwaarder avondmaal zou eten: een diner in de eetzaal op de begane grond van het parlementsgebouw, waar hij als afgevaardigde van de regering aanwezig zou zijn.

Zijn baan paste hem in tegenstelling tot zijn appartement uitermate goed. Zijn taak op het ministerie van Justitie was prestigieus, als eenvoudige ambtenaar secretaris mogen zijn van een groot onderzoek met een eigen parlementaire adviescommissie was alleen maar weggelegd voor mensen als hij.

Hij onderzocht het vraagstuk over anonimiteit op internet, (nou ja, formeel gezien stond een oude afgedankte minister aan het hoofd maar híj deed het werk), hij moest een afweging maken tussen persoonlijke integriteit en misdaadbestrijding. Internethaat was een toenemend probleem. De maatschappij had betere tools nodig om mensen op te sporen die anderen op internet krenkten, maar wie moest de ip-adressen onderzoeken, wanneer en op welke manier? Politie, Openbaar Ministerie, of zou er een besluit van de rechter nodig zijn? Hoe werkte je samen met buitenlandse autoriteiten, wat betekende het als de servers in vreemde landen stonden? Zoals gebruikelijk ontwikkelden de techniek en de misdaad zich sneller dan autoriteiten en politie, en de wetgeving volgde zonder twijfel als laatste.

Staatssecretaris Halenius en de minister hadden samen met de hoofdambtenaar juridische zaken de richtlijnen voor de onderzoekscommissie opgesteld, niet tot in detail uitgewerkt, maar volledig open. Soms benoemde de regering een onderzoekscommissie alleen maar om iets bevestigd te krijgen wat al besloten was, maar dat was deze keer niet het geval. Het resultaat stond dus niet bij voorbaat vast, maar lag volledig in zijn handen. Hij beschikte over zijn eigen tijd, kon komen en gaan wanneer hij wilde, en nu was het nagenoeg af, klaar om op de volgende regeringsbijeenkomst besproken te worden, gevolgd door de aanvraag van een preadvies.

Hij was, kort gezegd, zo iemand die de macht vertegenwoordigde, die verantwoordelijkheid op zich nam en de toekomst creëerde.

Het belletje van de magnetron ging, zijn zeetongetjes waren klaar om genuttigd te worden, maar ze moesten even wachten. In plaats daarvan liep hij naar zijn computer en logde in via een site waarvan het ip-adres nooit te traceren was. Hij zocht het discussieforum op waar hij ooit een alternatieve identiteit gecreëerd had. Hij had zich ‘Gregorius’ genoemd (vernoemd naar Hjalmar Söderbergs antiheld in Dokter Glas: bedrogen door zijn echtgenote, vermoord door zijn huisarts). Ooit had hij er iets op gezet, gewoon om te kijken wat er gebeurde. De tekst ging over Annika’s hoofdredacteur, een echt pretentieloze zak hooi eigenlijk. Tot op de dag van vandaag kwam het voor dat er mensen voortborduurden op zijn bijdrage, hij vond het interessant om te zien hoe de discussie zich ontwikkelde.

Hij moest even zoeken voor hij zijn bijdrage terugvond, het stond inmiddels vrij ver naar beneden op de site, maar hier was het.

Gregorius:

Anders Schyman zou met een honkbalknuppel in zijn hol geneukt moeten worden. Dat de splinters maar als een bloederige grafkrans rond zijn anus mogen blijven steken.

Zijn handpalmen werden altijd enigszins warm als hij deze regels las. Zijn hartslag ging een beetje omhoog en hij voelde zijn bovenlip vochtig worden. Er waren geen nieuwe commentaren bij gekomen sinds hij voor de laatste keer gekeken had, iets wat hij registreerde met een lichte teleurstelling diep in zijn keel. Hij scrolde omlaag langs de commentaren die er al gestaan hadden. De allereerste van de reeks, ‘hahaha, way to go man! U butfuck him real good’, kon als vrij representatief beschouwd worden voor de bijdragen die daarna gevolgd waren. Het niveau van debatteren was niet bepaald hoog, dat moest hij toegeven. Een paar debattants hadden zich verzet tegen zijn taalgebruik, hem een ‘vulgaire idioot’ genoemd, een ‘hersendode amoebe’, maar hoe smaakvol en genuanceerd was het eigenlijk om je op die manier uit te drukken?

Dit was nou niet bepaald iets waar hij bijzonder trots op was, maar wie was er niet een keer de mist in gegaan? Bovendien was het in het kader van zijn opdracht zowel interessant als gerechtvaardigd om kennis te vergaren in deze kwestie. Een democratie was gebouwd op het feit dat er onaangename zaken mochten bestaan, Voltaire had gezegd: ‘Ik haat je opinies maar ben bereid te sterven voor je recht ze te uiten’ (of eigenlijk had hij het in feite niet zo gezegd, maar was het de teneur geweest van een brief die hij op 6 februari 1770 aan Le Riche geschreven had).

Thomas liet zijn blik weer over zijn bijdrage glijden.

Anders Schyman zou met een honkbalknuppel in zijn hol geneukt moeten worden …

De woorden stonden er, uitgesproken en eeuwig, becommentarieerd en bevestigd.

Hij haalde diep adem, klikte de site weg. Een rust verspreidde zich in zijn lichaam, De Haak hield op te jeuken. Annika kon daar beneden op straat lekker blijven staan met haar telefoon en haar lelijke tas.

Nu had hij echt honger, en de zeetongetjes waren precies warm genoeg.

Bewonderd, gerespecteerd, gevreesd.

Iémand.