Yanis Varoufakis

De economie zoals uitgelegd aan zijn dochter

Uit het Nieuwgrieks vertaald door Noortje Pelgrim

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Milondas stin kori mou ya tin ikonomia, verschenen bij Patakis Publishers

Oorspronkelijke tekst © S. Patakis S.A. & Yanis Varoufakis, Athene 2013

Nederlandse vertaling © Noortje Pelgrim en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp en -illustratie © Anne de Laat, Ontwerphaven

isbn 978 90 445 3579 2

nur 740/240

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Voorwoord

Een jeugdherinnering die in mijn geheugen gegrift staat, is het krakende geluid van de Deutsche Welle. Tijdens die sombere jaren van onze dictatuur (1967-1974) waren de uitzendingen van de Deutsche Welle voor de Grieken een onmisbaar tegenwicht tegen de almachtige staatspropaganda. Mijn ouders kropen altijd dicht tegen de radio aan, soms onder een deken, om nieuwsgierige buren niet in de gelegenheid te stellen de veiligheidspolitie te bellen. Elke avond weer brachten deze ‘verboden’ uitzendingen een zuchtje frisse lucht in ons huis vanuit een land, Duitsland, dat pal achter de Griekse democraten stond. Hoewel ik te jong was om te begrijpen waarom mijn ouders zo aan de radio waren gekluisterd, was voor mijn kinderlijke geest Duitsland, en daarmee Europa, een bron van hoop.

Terwijl ik dit voorwoord schrijf van een boek voor een ander kind, mijn dochter, heb ik grote behoefte die herinnering op te halen, als een kleine hommage aan het idee van Europa als een gebied van gedeelde democratische idealen. Als een kleine opgeheven vuist tegen de recente tendens bij Europese volken zich uit elkaar te laten drijven door een gemeenschappelijke munt, terwijl ze tot de invoering daarvan steeds nader tot elkaar kwamen.

Onze Europese Unie is ooit in het leven geroepen vanuit de veronderstelling dat we eerst onze economische belangen moesten bundelen om tot een politieke en sociale unie te komen; dat de economie de wegbereider zou zijn voor een gezamenlijk Europees bestel. Het was een goed idee, behalve dat er met het verstrijken van de jaren een probleem ontstond: ons collectieve idee van wat ‘economie’ nou eigenlijk betekende, werd steeds beperkter. Ongemerkt maakten simplistische ideeën zich van ons meester en werd het domein van de economie losgekoppeld, afgescheiden van politiek, filosofie en cultuur. En zo werd de factor economie zo overheersend dat bij het maatschappelijk debat de noties democratie, politiek en cultuur steeds verder op de achtergrond raakten, tot ze niet meer dan schaduwen waren van wat ze eens geweest waren.

Ik geef toe dat wij economen deze gestage erosie van ons collectieve begrip van waar economie over gaat op ons geweten hebben. Voor we het wisten, waren markten niet langer een middel in dienst van maatschappelijke doeleinden, maar waren ze ongemerkt veranderd in een doel op zich. Door zowel financialisering alsook de ontwikkelingen in de economische theorie begonnen we sterk te lijken op de cynicus van Oscar Wilde: iemand die alles van prijzen en niets van waarden weet. En dan was er natuurlijk ook nog de tendens binnen de instellingen van onze Europese Unie om grote beslissingen te laten nemen door technocratische commissies, die in wezen neerkomen op ‘politiekvrije zones’. Ironisch genoeg was het juist de taal van de economen die de weg bereidde voor een mindset die niet alleen politiek en cultuur uit het centrum van de macht verwijderde, maar ook economie.

Maar genoeg hierover! Dit boek is niet bedoeld als hetze tegen Europa of Griekenland, noch als iets anders wat mijn dochter zou kunnen vervelen. Ik heb het geschreven om te kijken of ik een recalcitrante tiener ervan kon overtuigen dat economie te belangrijk is om alleen aan economen over te laten – en te leuk om veronachtzaamd te worden door mensen die zich doorgaans niet met geld en financiën bezighouden. Dat er, als je goed kijkt, achter elke economische theorie een fascinerend debat schuilgaat: een debat over menselijke angsten waaraan tot nog toe alleen dichters, toneelschrijvers en musici een zinnige bijdrage hebben geleverd.

Heb ik dit boek echt voor mijn dochter geschreven? Niet helemaal. Ik heb het voornamelijk geschreven om de grenzen van mijn eigen begrip te onderzoeken. Want als het me niet zou lukken de grondslagen van de economie aan een tiener uit te leggen, dan zou dat veel zeggen over mijn eigen grip op de materie. Immers, als je er niet in slaagt jongeren ertoe aan te zetten om zich druk te maken over rijkdom, armoede en economische macht (en de manier waarop die macht is verdeeld), dan heb je zelf ook niet echt door hoe onze samenleving in elkaar zit. Mijn dochter heeft verder wel degelijk een ongelooflijk belangrijke rol gespeeld. Ze is mijn ergste criticus; elke keer als ik klaar was met een hoofdstuk vroeg ik me af of ze me na het lezen ervan vol afschuw zou aankijken. Niets motiveert een schrijver meer!

Dus zo zit het. Met dit boek probeer ik bij lezers die normaal gesproken niets ophebben met het economisch discours belanstelling te wekken voor economische ideeën en processen, door te laten zien hoeveel invloed ze hebben op onze verbeelding, denkbeelden en passies. Dat doe ik door de volgende vraag te stellen: hoe heeft economische macht uit de schaduw van politieke en militaire macht kunnen kruipen, om vervolgens beetje bij beetje de menselijke samenleving over te nemen? Hoe is de moderne wereld tot stand gekomen? En waarom zijn de huidige economische theorieën deel van de problemen die de wereld continu creëert, in plaats van deel van de oplossing?

Dankbetuigingen

Ik ben Elena Pataki, mijn Griekse uitgever, grote dank verschuldigd; dit boek was haar geesteskind. Ik wil ook de auteurs en creatieve genieën bedanken aan wie ik veel ontleend heb. Dat zijn onder meer Jared Diamond, wiens Zwaarden, paarden en ziektekiemen ten grondslag ligt aan een gedeelte van mijn hoofdstuk over de oorzaken van grote ongelijkheid; R.A. Radford, wiens verslag van een krijgsgevangenkamp een fantastische bron is voor inzichten in marktwerkingen; Marlowe, Goethe en Dickens, wier Faust en Ebenezer Scrooge mijn verhaal over schuld en rente inspireerden; Sophocles, wiens strofen over de macht van voorspellingen een centrale plaats inneemt in mijn verhandeling over de twee markten (de geldmarkt en de arbeidsmarkt) die ten grondslag liggen aan economische crises; en natuurlijk de gebroeders Wachowski voor hun fantastische The Matrix, een film tjokvol relevante economische, ecologische en ethische angstbeelden.

Als laatste wil ik mijn dochter bedanken voor haar bokkige houding ten opzichte van alles wat ik doe. Uiteindelijk was die toch de drijvende kracht achter dit boek.

1. Waarom zo veel ongelijkheid?

#

Waarom zijn de Aboriginals Engeland niet binnengevallen?

Alle baby’s worden naakt geboren. Maar al heel snel worden sommigen verpakt in peperdure kleding uit de chicste boetieks, terwijl de grote meerderheid in vodden wordt gewikkeld. Als ze wat groter zijn, halen de eersten hun neus op als familie voor de zoveelste keer met kleren aan komt zetten als cadeau (want ze hebben liever andere cadeaus), terwijl de tweede groep droomt van een dag waarop ze naar school kunnen gaan zonder gaten in hun schoenen.

Dat is één kant van de ongelijkheid die onze wereld bepaalt. Misschien heb je van een dergelijke ongelijkheid gehoord, maar kun je je er niet echt een voorstelling van maken. Want laten we wel wezen, de school waar wij jou naartoe sturen, Xenia, wordt niet bezocht door kinderen die moeten leven in armoede of onder geweld, zoals de overgrote meerderheid van de kinderen op de wereld. Maar ik weet dat je ten minste in theorie beseft dat de meeste kinderen op de wereld niet zijn zoals jij en je medescholieren. Onlangs vroeg je me: ‘Waarom zo veel ongelijkheid?’ Mijn antwoord toen bevredigde zelfs mijzelf niet. Dus ik hoop dat je me nog een poging laat wagen, dit keer door jou een vraag te stellen.

Aangezien je in Australië woont en opgroeit, heb je op school in Sydney manifestaties bijgewoond en les gekregen over de Aboriginals – over het onrecht dat hun is aangedaan, over hun cultuur die de Engelse kolonialen twee eeuwen lang vertrapt hebben, over de armoede waaronder ze schandalig genoeg nog steeds gebukt gaan. Maar heb je je weleens afgevraagd waarom de Engelsen Australië zijn binnengevallen? Waarom ze het land van de Aboriginals hebben ingepikt (en hen in feite hebben weggevaagd), en er niet het tegenovergestelde is gebeurd? Waarom zijn de Aboriginalstrijders niet in Dover aan land gegaan om tijdens een snelle opmars naar Londen iedere Engelsman die zich verzette om te brengen? Ik durf te wedden dat op jouw school geen enkele leraar zelfs maar heeft durven nadenken over deze vraag.

En toch is die vraag belangrijk. Als we hem niet uitvoerig beantwoorden, lopen we het risico dat we er zonder meer van uitgaan dat Europeanen intelligenter zijn en meer in hun mars hebben. De tegenovergestelde redenering, dat de Aboriginals betere mensen en dus niet een zelfde soort meedogenloze kolonialen waren, overtuigt evenmin. Die zou alleen geldig zijn als ze zeewaardige schepen hadden gebouwd, de wapens en macht hadden verworven om de Engelse kust te bereiken, het Engelse leger op de vlucht hadden gejaagd, maar er desondanks voor hadden gekozen de Engelsen niet te onderwerpen, maar ze hun land in Sussex, Surrey en Kent te laten behouden.

Dus blijft de vraag: waarom is er zulke ongelijkheid tussen volken? Zijn sommige volken slimmer dan andere? Of is er iets anders, iets wat niets te maken heeft met afstamming of het dna van mensen, dat verklaart waarom je in de straten van de stad waar je woont nooit de armoede hebt gezien die je waarnam toen je rondwandelde in Thailand?

Markten, iets anders dan economie

In de maatschappij waarin je opgroeit heerst de foutieve opvatting dat economie gelijk is aan ‘de markt’. Wat zijn markten precies? Markten zijn het domein van ruil. In de supermarkt vullen we ons karretje met producten en die ‘ruilen’ we voor geld; het geld wordt daarna weer geruild voor andere producten door degene die het geld int (de eigenaar van de supermarkt, de werknemer van de supermarkt, die betaald wordt van het geld dat wij aan de kassa betalen, enzovoort). Als er geen geld bestond, zouden we de verkoper andere goederen in ruil hebben gegeven. Een markt is dus een plek waar geruild wordt. In onze tijd kan het zelfs een digitale plek zijn, bijvoorbeeld als je me vraagt apps van iTunes voor je te kopen of boeken bij Amazon.

Dit betekent dat er al markten waren in de tijd dat we nog in bomen leefden, voordat we de landbouwproductie hadden ontdekt. Als een van onze voorouders een ander een banaan aanbood en daarvoor een appel terugvroeg, was dat evengoed een vorm van ruil; een niet-ontwikkelde markt waar de prijs van een appel een banaan was en omgekeerd. Maar dat was geen werkelijke economie. Voor het creëren van een echte markt was nog iets anders nodig: we moesten gaan produceren, in plaats van alleen maar op beesten te jagen, vissen te vangen en bananen te verzamelen.

Twee grote sprongen

Ongeveer 82.000 jaar geleden maakte de mens de Eerste Grote Sprong: we kregen het voor elkaar met onze stembanden niet alleen onsamenhangende kreten uit te slaan, maar ook spraak voort te brengen. 70.000 jaar later (dus ongeveer 12.000 jaar geleden) maakten we de Tweede Grote Sprong: we slaagden erin de grond te bewerken. Met spraak en de mogelijkheid om voedsel te produceren, in plaats van alleen te schreeuwen en te consumeren wat de aarde ons bood aan wilde dieren, noten of vruchten, kon dat wat we ‘economie’ noemen ontstaan.

Vandaag de dag, 12.000 jaar nadat de mens had ‘uitgevonden’ dat hij de grond ook zelf kon bewerken, hebben we alle reden om die uitvinding een écht historisch moment te noemen: voor het eerst was de mens niet meer afhankelijk van wat de aarde hem verschafte; hij leerde hoe hij de aarde producten voor hem kon láten voortbrengen, al moest hij daar wel moeite voor doen. Was dit een moment van vreugde en opluchting? Helemaal niet! Mensen leerden de grond alleen maar te bewerken omdat ze honger leden. Dankzij hun slimme manier van jagen hadden ze de meeste beesten uitgeroeid, en omdat ze in getal zo waren toegenomen, groeiden er aan de bomen onvoldoende vruchten voor iedereen. Honger dwong de mens ertoe technieken te bedenken om de grond te bewerken.

Zoals met alle technologische revoluties het geval is, was ook deze geen kwestie van een keuze. De technologie van grondbewerking, van landbouweconomie, diende zich aan. En daarmee veranderde als vanzelf de menselijke samenleving. De landbouwproductie creëerde voor het eerst het basisgegeven van een echte economie: het overschot. Wat is dat? Overschot ontstaat wanneer de opbrengst van de grond meer dan voldoende is om ons te voeden en om de zaden te vervangen die we dit jaar gebruikt hebben (en die we vorig jaar opzij hadden gelegd), én wanneer we in staat zijn opbrengst apart te houden voor toekomstig gebruik. Denk aan graan dat je opslaat voor slechte tijden, bijvoorbeeld als hagelbuien een volgende oogst verwoesten. Of denk aan extra zaad om het toekomstige overschot nog groter te maken.

Hier moet je op twee dingen letten. Ten eerste kun je met jacht, vissen en het verzamelen van noten en vruchten moeilijk een overschot creëren, omdat vissen, hazen en bananen na een tijdje gaan bederven en rotten. Dit in tegenstelling tot koren, mais, rijst en gerst, die je kunt bewaren. Ten tweede had de mogelijkheid van de productie van een landbouwoverschot de volgende wonderen voor de maatschappij tot gevolg: schrift, schuld, geld, staten, legers, geestelijkheid, bureaucratie, technologie, en zelfs de eerste vorm van biochemische oorlogvoering. Laten we ze een voor een bekijken …

Schrift

Volgens de archeologen verschijnt de eerste vorm van schrift in Mesopotamië. Wat legden de mensen daar vast? Ze registreerden de hoeveelheid koren die iedere boer in de gemeenschappelijke opslagplaats deponeerde.

Dat is logisch: het was moeilijk voor iedere boer om een eigen pakhuis te bouwen en daar zijn overschot in op te slaan. Een gezamenlijke opslagplaats onder toezicht van een opzichter lag voor de hand. Uiteraard was er bewijs nodig dat laten we zeggen Nabuch honderd kilo in de opslagplaats had liggen. Het eerste schrift was ontwikkeld om dergelijke boekhoudkundige bewijzen te noteren, zodat iedereen kon aantonen hoeveel hij in de gemeenschappelijk pakhuizen had opgeslagen. Het is geen toeval dat samenlevingen die geen behoefte hadden aan de ontwikkeling van landbewerking omdat er meer dan voldoende vruchten en wilde dieren waren (denk aan de Aboriginals en de oorspronkelijke bevolking van Noord-Amerika), tevreden waren met schilderen en muziek maken; voor hen bestond geen enkele noodzaak om het schrift uit te vinden!

Schuld en geld

De boekhoudkundige registratie van hoeveelheden producten, zoals het graan van onze vriend Nabuch, was ook het begin van schuld en geld. Uit archeologische vondsten weten we dat veel werknemers betaald werden met scherven waarop cijfers waren geschreven die aangaven hoeveel kilo graan de heerser hun verschuldigd was voor hun werk op het land. Omdat het graan waar deze cijfers betrekking op hadden soms nog niet eens geproduceerd was, vertegenwoordigden die scherven een vorm van schuld van de heerser aan de werknemer. Tegelijkertijd was het een vorm van geld: werknemers gebruikten de scherven om producten van anderen te kopen.

Maar de interessantste uitvinding was toch wel het metalen geld. Dat metalen munten werden gecreëerd om te gebruiken bij transacties, waarbij ze dus van hand wisselden, is een veelgehuldigde opvatting. Maar die klopt niet. In Mesopotamië werden metalen munten gebruikt om de verdeling van het landbouwoverschot te registreren, lang voordat dit overschot was geproduceerd. We hebben gegevens waaruit blijkt dat de eigendomsrechten van het graan in de gezamenlijke pakhuizen op een bepaald moment werden vastgelegd met fictieve metalen munten. Fictieve? Ja, fictieve! Er stond bijvoorbeeld in het kasboek: ‘Nabuch heeft graan ontvangen ter waarde van drie metalen munten.’

Het grappige is dat die munten ofwel helemaal niet bestonden (ze werden pas honderden jaren later geslagen) ofwel werkelijk bestonden, maar veel te zwaar waren om in omloop te brengen. Dus transacties over aandelen in overschot vonden plaats op basis van fictieve munteenheden. Zoiets vereiste wat we vertrouwen of krediet noemen, credere in het Latijn en credit in het Engels – mensen moesten erop ‘vertrouwen’ dat die fictieve eenheden een ruilwaarde hadden en het daarom waard waren om voor te werken.

Maar dat vertrouwen kan er alleen maar zijn als er zoiets bestaat als wat wij staat noemen: een collectieve institutie die over de dood van de heerser heen reikt en die mensen het vertrouwen geeft dat ze te zijner tijd het deel van het overschot dat hun toekomt ook werkelijk zullen krijgen.

Staat, ambtenarenapparaat en legers

Schuld, geld, krediet en staat gaan dus hand in hand. Zonder schuld was het niet gemakkelijk om het landbouwoverschot te beheren. Met het ontstaan van schuld verscheen ook het geld. Maar wilde het geld waarde hebben, dan had het een collectieve institutie nodig die het betrouwbaar maakte: de staat.

Een staat kan niet bestaan zonder overschot. De staat heeft immers ambtenaren nodig om de overheidszaken te beheren (bijvoorbeeld rechtbanken die bemiddelen in conflicten over wat de een de ander schuldig is), politieagenten om de eigendomsrechten te beschermen en – natuurlijk – machthebbers met, terecht of onterecht, een hoge levensstandaard. Niets van dit alles kan in stand gehouden worden zonder een omvangrijk overschot, waar al die mensen van moeten leven die niet op het land werken. Ook kan er zonder overschot geen georganiseerd leger bestaan. En zonder georganiseerd leger kan het gezag van de heerser en, in het algemeen, dat van de staat zich niet laten gelden, want zonder leger is het overschot van die samenleving kwetsbaar voor dreigingen van buitenaf.

Geestelijkheid

Alle staten die ontstonden in landbouwsamenlevingen verdeelden, historisch gezien, het overschot op een jammerlijk ongelijke manier, namelijk ten gunste van de maatschappelijke, politieke en militaire machthebbers. Maar de macht van heersers zou nooit groot genoeg zijn tegenover de boeren, die weliswaar niet in die macht deelden, maar wel de overgrote meerderheid vormden. Als de boeren de handen ineensloegen, zou het binnen enkele uren afgelopen zijn met het regime dat hen uitbuitte.

Hoe wisten de machthebbers hun macht te behouden en konden ze, ongehinderd door de meerderheid, het overschot in hun eigen belang blijven verdelen? Het antwoord is: door principes te verkondigen die de meerderheid ervan overtuigden dat de machthebbers terecht de machthebbers waren. Dat het zo moest zijn. Dat ze blauw bloed hadden. Dat hun recht op de heerschappij van een hogere macht afkomstig was. Dat de zaken zo waren omdat God het wilde.

De macht van de staat, van de heersers, kon alleen maar bestaan zolang de meerderheid bleef geloven dat zij terecht de macht in handen hadden. Iemand of iets moest die dominante ideologie legitimeren, moest naast de heerser staan als de vertegenwoordiger op aarde van een nog ‘hogere’ macht, moest het gezag van de heerser zegenen. Dat kon natuurlijk niet maar één persoon zijn, zoals het geval was vóór de ‘uitvinding’ van de landbouweconomieën. Het nu geproduceerde overschot maakte de sociale en bureaucratische organisatie van de samenleving ingewikkelder. Zoals de staat moest voortbestaan na de dood van de heerser, zo moest ook de staatsmacht blijvend veiliggesteld worden met rituelen die door een geestelijkheid ‘ontdekt’ en ingevoerd werden. In eerste instantie werd hiermee de geestelijkheid zelf, die investeerde in de angst van mensen voor de dood, en vervolgens de staatsmacht van de heerser gelegitimeerd. Zonder overschot zou er geen enkele reden zijn geweest om zo’n gecompliceerde geestelijkheid te ontwikkelen en in stand te houden (gegeven het feit dat de leden ervan niets produceren).

Technologie

Ver voor de uitvinding van de landbouw zorgde de menselijke geest al voor technologische revoluties. Het gebruik van ijzeren voorwerpen of van vuur zijn daar voorbeelden van. Maar het landbouwoverschot heeft de technologie een fenomenale impuls gegeven. Dat is logisch. Ten eerste werden de beste ‘uitvinders’ erdoor bevrijd van de noodzaak op wilde dieren te jagen om zich te voeden. De hoeveelheid die ze van het landbouwoverschot kregen als beloning voor hun vondsten (zoals gereedschap dat nuttig was op het land, wapens voor het leger, juwelen voor de heerser), hing af van de vraag die er was naar hun producten.

Daarnaast creëerde de landbouweconomie zelf technologische behoeften die er eerder niet waren, zoals ploegen of irrigatiekanalen.

Biochemische oorlog

Het overschot brengt dodelijke bacteriën met zich mee. Toen tonnen graan voor het eerst in gezamenlijke depots werden opgeslagen en evenzovele mensen daaromheen in dorpen en steden opeengepakt zaten, samen met de beesten die ze bijvoorbeeld nodig hadden voor hun melk, was deze overgeconcentreerde biomassa een reusachtig industrieel laboratorium. Daarin ontwikkelden zich binnen de kortste keren bacteriën, die muteerden en monsters werden; tenminste, vergeleken met wat de mensen tot dan toe waren tegengekomen op het platteland.

Nieuwe wrede en noodlottige ziekten maakten veel slachtoffers. Maar in de loop van de tijd werden de bewoners van de landbouweconomieën er niet meer ziek van, zelfs niet van de cholera- en tyfusbacteriën of het griepvirus. De bewoners waren de dragers van miljoenen van deze micro-organismen zonder er zelf nog last van te hebben. En als ze dus gebieden binnenvielen waar geen landbouwproductie ontwikkeld was, dan hoefden ze nauwelijks het zwaard te heffen om deze volkeren te veroveren. Eén handdruk was voldoende om de meeste mensen daar uit te roeien.

Zo stierven er in Australië en Amerika veel meer autochtone bewoners door het contact met bacteriën die de binnenvallende Europeanen bij zich droegen dan door kanonschoten, kogels en messteken. In sommige gevallen legden de Europeanen zich zelfs bewust toe op deze biochemische oorlogsvoering. Er zijn gegevens waaruit blijkt dat een Indianenvolk in Amerika werd uitgeroeid nadat een vertegenwoordiging van Europese kolonisten dekens aan hen had geschonken die opzettelijk besmet waren met de tyfusbacterie.

Terug naar de vraag over de Engelsen en de Aboriginals

Tijd om terug te keren naar de vraag waarmee ik begon: waarom vielen de Engelsen Australië binnen en de Aboriginals niet Engeland? Meer in het algemeen, waarom zijn alle imperialistische supermachten ontstaan in Eurazië en, recenter, in de Verenigde Staten na de migratie vanuit Europa? Waarom is er geen enkele supermacht ontstaan bij de zwarte mensen van Afrika of Australië? Is het een kwestie van dna? Nee, zeker niet! Het antwoord is te vinden in wat ik je hiervoor vertelde.

We hebben gezien: in het begin was er het overschot. Zonder landbouwoverschot was er geen stimulans om legers, autoritaire staten, schrift, technologie, buskruit, zeewaardige schepen, enzovoort in het leven te roepen.

We hebben gezien dat de landbouweconomieën zelfs biochemische wapens ontwikkelden waarmee men de leden van niet-agrarische gemeenschappen, zoals de Aboriginals, kon uitroeien.

We hebben gezien dat er in landen zoals Australië, een land zonder voedselschaarste (omdat drie tot vier miljoen mensen er in bewonderenswaardige ‘samenwerking’ met de natuur exclusieve toegang hadden tot de flora en fauna van een continent ter grootte van Europa), geen enkele reden was voor de uitvinding van landbouwtechnologie om overschotten te verzamelen.

Tegenwoordig weten we, en jij weet dat heel goed, dat de poëzie, muziek en mythologie van de Aboriginals van grote culturele waarde waren. Maar zij hadden niet de middelen om andere volken aan te vallen of zichzelf te verdedigen. De Engelsen echter, als deel van de Euraziatische ontwikkeling, waren genoodzaakt om een overschot en alles wat daarbij hoort te ontwikkelen: van zeewaardige schepen tot en met biochemische oorlogswapens. Dus toen ze bij de Australische kust aankwamen, hadden de Aboriginals geen enkele kans op overleving.

En Afrika?

‘En de Afrikanen?’ zul je me terecht vragen. ‘Waarom was er nog niet één sterke Afrikaanse macht die Europa kon bedreigen? Waarom was de slavenhandel zo’n eenrichtingsverkeer? Waren de zwarte mensen dan minder begaafd dan de Europeanen?’

Zo zit het niet. Kijk eens naar de kaart en vergelijk de vorm van Afrika met die van Eurazië. Het eerste wat je ziet, is dat Afrika langwerpig is. Het continent begint bij de Middellandse Zee, strekt zich uit naar het zuiden richting de evenaar en komt dan bij de milde klimaten van het zuidelijk halfrond. Met andere woorden: Afrika bestrijkt veel verschillende klimaatzones, van de Saharawoestijn via het subtropische gebied daaronder en de zuiver tropische klimaten daar weer onder, tot het milde Zuid-Afrika. Kijk nu eens naar Eurazië. In tegenstelling tot Afrika, dat zich uitstrekt van noord naar zuid, begint Eurazië bij de Atlantische kust en loopt dan naar het oosten tot de kusten van China en Vietnam bij de Stille Oceaan: het is dus ‘gedrongen’ (als je me toestaat dit woord te gebruiken).

Wat betekent dit? Als je Eurazië doorkruist van de Stille tot de Atlantische Oceaan kom je maar kleine veranderingen in klimaat tegen – terwijl je in Afrika, als je van Johannesburg naar Egypte reist, talloze klimaatzones passeert. Waarom is dat zo belangrijk? Om de eenvoudige reden dat de Afrikaanse samenlevingen die wél een landbouweconomie ontwikkelden – zoals het geval was in wat tegenwoordig Zimbabwe is – zich niet konden uitbreiden richting Europa, omdat hun producten verder naar het noorden, bij de evenaar of, nog erger, in de Sahara, niet konden groeien. De volken van Eurazië konden hun landbouwproductie juist gemakkelijk naar het oosten of het westen uitbreiden. Ze konden andere gebieden binnenvallen en zich niet alleen de overschotten maar ook de culturen van de samenlevingen die ze verjoegen toe-eigenen, hun technologieën imiteren en zo hele wereldrijken vormen. In Afrika was dat vanwege de geografie onmogelijk.

Waarom dus zo veel ongelijkheid?

Als we naar de mondiale verdeling van goederen kijken, verklaart mijn verhaal hierboven dat Afrika, Australië en Amerika onderworpen werden door de Europeanen. Ook objectieve geografische omstandigheden leidden als vanzelf tot de huidige situatie van de Aboriginals, van de inheemse volken van Amerika en de grote meerderheid van de Afrikanen. Dus dat heeft niets te maken met het dna van blanke, zwarte, gele of blauwe mensen. De sleutel is het steeds maar groter worden (accumulatie) van landbouwoverschotten en het gemak, of juist de moeite, waarmee volken hun landbouwteelt konden uitbreiden. Daarmee steunden de volgende zaken elkaar: a. de accumulatie van overschot en b. de vorming van grote expansieve (imperialistische, zoals we ooit zeiden!) staatkundige eenheden.

Maar de ongelijkheid ontstond nog op een ander niveau: binnen de ontwikkelde samenlevingen. Waarmee we teruggaan naar het verhaal over hoe staat en geestelijkheid ontstonden door het landbouwoverschot. Om die overschotten voortdurend te laten groeien moesten macht en dus ook rijkdom sterk geconcentreerd worden in de handen van weinigen. En dat gebeurde. Omdat deze ongelijkheid zorgt voor ongelijke politieke macht, heeft ze de neiging zichzelf te voeden, om al groeiend zichzelf te reproduceren.

Inderdaad, toegang tot het groeiende overschot geeft economische, politieke en zelfs ook culturele macht, die je weer kunt gebruiken om een nog groter deel van het toekomstige overschot te verwerven. Om het eenvoudiger te zeggen: het is veel gemakkelijker een miljoen euro te verdienen als je al vele miljoenen euro bezit. Als je daarentegen niets hebt, kan zelfs duizend euro een onbereikbare droom zijn.

Ongelooflijke ongelijkheid is er dus op twee niveaus. Ten eerste is nu op mondiaal niveau duidelijk waarom sommige landen straatarm de 20ste en 21ste eeuw in gingen, terwijl andere alle voordelen hadden van macht en rijkdom, vaak verworven door de arme landen te plunderen. Ten tweede is er de ongelijkheid binnen elke samenleving. Vaak zelfs zie je dat de (weinige) rijken in de armste landen veel rijker zijn dan de vele rijken in rijkere staten.

De geschiedenis die ik je in dit hoofdstuk heb verteld, voert de wortels van ongelijkheid terug op de eerste technologische revolutie van de mens: de ontwikkeling van de landbouw, want die produceerde een economisch overschot. Die geschiedenis gaat door in het volgende hoofdstuk. Daarin zal blijken dat de ongelijkheid door de daaropvolgende industriële revoluties (bijvoorbeeld de uitvinding van stoommachines of van computers) nog groter werd, wat gevolgen had voor de samenlevingen van nu.

Voordat we verder gaan, eerst een aansporing: laat je nooit verleiden om de ongelijkheid die je nu als jongere onaanvaardbaar vindt, goed te praten.

De ongelijkheid als een zichzelf voedende ideologie

Toen ik het had over de rol van de geestelijkheid, zei ik dat deze functioneert door met ideologische dogma’s de ongelijke verdeling van het overschot te legitimeren in de ogen van zowel de have’s als de have not’s. De geestelijkheid fungeert op een doeltreffende manier, als ze een geheel van overtuigingen weet te scheppen – een soort mythologie – dat het steeds weer produceren van overschot ondersteunt, en ook de ongelijke verdeling daarvan.

Als je er goed over nadenkt, kun je je niets gemakkelijkers voorstellen dan de overtuiging van de have’s dat zij hun bezit ‘waard zijn’. Van kinds af aan overtuig je jezelf er systematisch van dat je speelgoed, je kleren, je huis terecht van jou zijn. Onze hersenen vinden automatisch: ‘ik heb X’ = ‘ik ben X waard’. Dat is de psychologische basis van de ideologie die stelt dat het ‘juist’ en ‘gepast’ en ‘noodzakelijk’ is dat de machthebbers en de have’s (gewoonlijk zijn dat dezelfde mensen) veel hebben en ‘de anderen’ veel minder.

Je moet het ze maar niet kwalijk nemen. Het is ongelooflijk veel gemakkelijker onszelf ervan te overtuigen dat de verdeling zoals we die waarnemen ‘logisch’, ‘natuurlijk’ en ‘rechtvaardig’ is, vooral als een en ander in ons voordeel uitvalt. Als je het gevoel hebt dat je zelf ook toegeeft aan dergelijke gedachten, denk dan aan wat ik in het begin heb gezegd: dat, hoewel alle baby’s naakt worden geboren, van sommige vaststaat dat ze in dure kleren worden gehuld, terwijl andere veroordeeld zijn tot honger, uitbuiting en misère. Blijf ervan overtuigd dat deze realiteit niet ‘logisch’, niet ‘natuurlijk’ en niet ‘rechtvaardig’ is.