Frank de Kruif

Het havenschandaal

Het verbijsterende verhaal achter een miljoenenaffaire

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

www.fondsbjp.nl

© Frank de Kruif, 2015

Omslagontwerp en -illustratie © Moker Ontwerp

isbn 978 90 445 3581 5

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Proloog

Augustus 2004. Op een zonnige nazomermiddag betreden drie mannen in donkere pakken de presentatieruimte op de zeventiende verdieping van het World Port Center, de trotse toren op de kop van de Wilhelminapier waarin het Havenbedrijf Rotterdam huist. Aan hun lichaamshouding en strakke gezichten leest de opgetrommelde pers af dat er iets ernstigs aan de hand moet zijn. Havenwethouder Wim van Sluis neemt het woord en maakt bekend dat Willem Scholten, de gevierde directeur van het Havenbedrijf, diezelfde ochtend met onmiddellijke ingang is geschorst.

Geflankeerd door Hans Smits, die als lid van de raad van commissarissen het stokje van Scholten tijdelijk overneemt, legt Van Sluis een summiere verklaring af: Scholten heeft buiten medeweten van iedereen voor een slordige 100 miljoen euro garanties afgegeven voor bankleningen aan het rdm-concern van zakenman Joep van den Nieuwenhuijzen. Omdat de rdm in de problemen is geraakt, kloppen de banken bij Scholten aan om de leningen terug te betalen. Voor het Havenbedrijf en de gemeente Rotterdam dreigt een grote strop.

Behalve dat Scholten zou hebben gehandeld ‘ter bescherming van de Rotterdamse havenbelangen in verband met duikbootorders’, weet Van Sluis niet meer bijzonderheden te melden. Hij verwijst naar het onderzoek dat het college van burgemeester en wethouders van Rotterdam heeft ingesteld. Zolang dat onderzoek duurt, is het gissen naar wat Willem Scholten heeft gedaan, en waarom hij het heeft gedaan.

Juni 2015. Willem Scholten en Joep van den Nieuwenhuijzen zitten zij aan zij tegenover hun rechter. Al elf jaar lang probeert justitie het tweetal veroordeeld te krijgen voor omkoping, oplichting, valsheid in geschrifte en faillissementsfraude. In eerste instantie is dat gelukt. Beiden zijn schuldig bevonden en hebben een onvoorwaardelijke gevangenisstraf gekregen. Nu, in hoger beroep, proberen de verdachten dat weer ongedaan te maken. Scholten en Van den Nieuwenhuijzen ontkennen ook maar iets met fraude en corruptie te maken te hebben. Ze zijn onschuldig.

Inmiddels is er meer duidelijkheid omtrent het vage verhaal over de ‘havenbelangen’ en de ‘duikbootorders’. De rdm was in de race voor het leveren van onderzeeërs aan Taiwan. De ‘order van de eeuw’ voor de onderneming van Van den Nieuwenhuijzen. Maar China maakte bezwaar en dreigde Nederland in het algemeen en de haven van Rotterdam in het bijzonder met een boycot. Van den Nieuwenhuijzen was bereid om in het belang van de ‘bv Nederland’ van de levering af te zien, zij het dat daar dan compensaties tegenover moesten staan. Scholten wilde die namens het Havenbedrijf geven. Door de garanties te verstrekken voorkwam hij een desastreuze boycot van de haven.

Augustus 1998. Willem Scholten en Joep van den Nieuwenhuijzen zitten op een terras aan de Groenplaats in Antwerpen aan een koel glas witte wijn. Ze hadden elkaar leren kennen nadat de zakenman het rdm-complex in de Rotterdamse haven had overgenomen, en waren bevriend geraakt. Ze keuvelen wat over Antwerpen. Van den Nieuwenhuijzen vertelt dat hij hier wel een pied-à-terre zou willen hebben, nu hij vaak in het verre buitenland verblijft. Scholten praat over zijn privéleven, over de scheiding van zijn vrouw en over zijn nieuwe vriendin. Met die vriendin zou hij wel een plek willen hebben om zich buiten het zicht van Rotterdamse vrienden en bekenden terug te trekken. Ter plekke ontstaat het idee: als Van den Nieuwenhuijzen er nu een appartementje koopt voor door de week, dan kan Scholten er met zijn vriendin in het weekeinde in.

Een vriendendienst, meer niet. Maar justitie, die de zaak eind 2004 is gaan onderzoeken, neemt met die onschuldige verklaring geen genoegen. Al helemaal niet als de speurneuzen van de fiod ontdekken dat Van den Nieuwenhuijzen ook nog eens een groot geldbedrag op een geheime rekening van Scholten heeft gestort. Niet een Chinese boycot, maar ordinaire omkoping is de reden geweest waarom de havendirecteur zijn zakenvriend met de garanties ter wille is geweest.

Fraude en corruptie

Ziedaar, in het kortst mogelijke bestek, het begin en het einde van wat bekendstaat als het havenschandaal. Met Willem Scholten en Joep van den Nieuwenhuijzen heeft justitie twee grote vissen aan de haak. Hier worden de hoogste ambtenaar ooit en een van de bekendste ondernemers ooit in een Nederlands corruptieproces vervolgd. En dat in een tijd dat Nederland nog niet zo gewend is aan witteboordencriminaliteit met een ambtelijk stempel, en Rotterdam al helemaal niet. De vlucht van gemeenteraadslid en havenondernemer Lodewijk Pincoffs, die naar New York vertrok en de Maasstad met een miljoenenschuld achterliet, was alweer honderdvijfentwintig jaar geleden. En de bonnetjesaffaire waarin burgemeester Bram Peper eind jaren negentig verzeild raakte, was achteraf klein bier geweest.

Tot het einde van de twintigste eeuw had Nederland in de waan geleefd dat fraude en corruptie zich uitsluitend in verre en minder verre buitenlanden voordeden. Rond de eeuwwisseling werd die droom verstoord toen de bouwfraude aan het licht kwam: aannemers hadden jarenlang opdrachten onder elkaar verdeeld, opdracht gevende ambtenaren in het zonnetje gezet en zelfs omgekocht. In de nieuwe eeuw leek het alsof Nederland schade had in te halen. De misleidend opgestoken duimen van Nina Brink bij de beursgang van World Online. De opgepompte omzetcijfers in het boekhoudschandaal bij het Ahold van Cees van der Hoeven. En de waarschijnlijk grootste corruptiezaak binnen de landsgrenzen: de vastgoedfraude, waarbij een criminele organisatie onder leiding van Jan van Vlijmen het Bouwfonds en het Philips Pensioenfonds 250 miljoen euro lichter maakte. De affaires volgden elkaar in die eerste jaren van de eenentwintigste eeuw in hoog tempo op.

Willem Scholten heeft de twijfelachtige eer de eerste te zijn in een reeks bestuurders en (semi-)ambtenaren wier naam de laatste tien jaar in diskrediet is geraakt. Hij ging mannen voor als Eerste Kamerlid en wethouder van Roermond Jos van Reij – El Rey – en de Noord-Hollandse gedeputeerde Ton Hooijmaijers, beiden vervolgd wegens corruptie. Ook topmannen van enkele woningbouwcoöperaties passen in het rijtje: Eric Staal, verantwoordelijk voor het derivatendrama bij Vestia en de Maserati-rijdende directeur Hubert Möllenkamp bij Rochdale. Met de woningcoöperaties heeft het Havenbedrijf Rotterdam gemeen dat het gefinancierd is met gemeenschapsgeld, en dat de directie zich beweegt in een schemergebied van publieke en private belangen. Ook is er een overeenkomst te vinden in de kritiek – meestal achteraf – dat het toezicht op dit soort half-commerciële overheidsinstellingen tekortschiet. Er hing een sfeer van liberalisering en deregulering, er heerste een sentiment waarin de overheid ‘uit’ was en de vrije markt ‘in’. De heren konden hun gang gaan.

Kortom, het havenschandaal lijkt te passen in een patroon. Het moet gezegd: ook een van de hoofdrolspelers daarin heeft geen onbesproken reputatie. De eertijds als ‘bedrijvendokter’ bekendstaande Joep van den Nieuwenhuijzen heeft al eerder voor de rechter gestaan. Talloze malen in civiele procedures, maar ook al twee keer in een strafzaak. Justitie had hem aangeklaagd wegens misbruik van voorkennis bij transacties rond zijn bedrijven hcs en rdm. Vooral de hcs-zaak was geruchtmakend. Aan de vooravond van een reddingsoperatie van het automatiseringsbedrijf zou hij een groot pakket aandelen hebben verkocht om de beurskoers naar beneden te krijgen. Van die lage koers zou hij als een van de grootaandeelhouders bij de aandelenemissie van het geplaagde bedrijf hebben geprofiteerd. Maar na een slepende rechtszaak was hij door de Hoge Raad, de hoogste rechterlijke instantie, van de aanklacht vrijgesproken. Hij behield zijn blanco strafblad. Maar hij verloor zijn faam als redder van in moeilijkheden geraakte ondernemingen. En bouwde een imago op van een zakenman voor wie je op je hoede moest zijn.

Bekende Rotterdammer

Sinds zijn heldhaftige rol in de vrijlating van zijn ontvoerde schoonmoeder Toos van der Valk in 1982 geniet Joep van den Nieuwenhuijzen de status van Bekende Nederlander. Willem Scholten is hooguit een Bekende Rotterdammer. Maar in die kleinere kring heeft hij een goede naam. Anno 2015 heeft hij die bij velen nog steeds, ondanks zijn smadelijke vertrek elf jaar eerder, en ondanks alles wat er naar boven is gekomen over zijn rol in het havenschandaal. ‘Heel veel mensen hadden en hebben een zwak voor Willem Scholten. Hij was toch een beetje de Pietje Bell van de Rotterdamse haven.’

Er zijn maar weinig mensen te vinden die Scholten geen aardige kerel vinden. Dat fictieve straatschoffie uit het vooroorlogse Rotterdam, het blijkt een rake typering. Ondeugend maar sympathiek. Met het hart op de goede plaats. Iemand die anderen voor zich kan innemen. Vrienden, kennissen, collega’s, bestuurders, politici, ondernemers en arbeiders uit de haven: nee, niet iedereen prijst hem de hemel in. Maar velen kijken met genoegen terug op de tijd dat zij met hem te maken hebben gehad: ‘Eén groot feest om met hem te werken.’ En ze betreuren dat hij zo hard van zijn voetstuk is getuimeld.

Scheepsmaten uit de jaren zestig herinneren zich hun stuurman bij de Rotterdamsche Lloyd als een ‘prachtkerel’. Een jongen van zijn generatie, zonder de idealen van provo misschien, maar met hetzelfde gebrek aan eerbied voor gezag. Iemand die vaak overhooplag met zijn meerderen aan boord. ‘Hij was erg progressief en stak dat niet onder stoelen of banken, vooral aan tafel lag hij regelmatig in de clinch met de iets meer conservatief ingestelden. Lang haar had hij ook, en dat weigerde hij af te knippen. Als de kalende kapitein dan vroeg: “Wanneer ga je nou eens naar de kapper?”, dan antwoordde Willem: “U gaat zelf toch ook nooit naar de kapper?”’

De haren wapperden ook aan de wal, waar hij zich als een ideale stapmaat ontpopte, ‘want hij versierde altijd en overal een “net naaimeisje”, dat meestal samen met een vriendin was’. Kroegen in havensteden over de hele wereld werden onveilig gemaakt. Met durf, lef en een vlotte babbel nam Willem zijn maten op sleeptouw. ‘Willem is een echte Rotterdammer, geen woorden maar daden, alhoewel hij wel aardig kon lullen …’[1]

Scholten wilde niet blijven varen, hij was ambitieus, ging in 1972 op latere leeftijd rechten studeren, en nam weer drie jaar later een baan aan wal. Wel in de Rotterdamse haven, want daar lag zijn hart. Hij ging als commerciële man bij maritiem dienstverlener Smit werken en nam zijn eigenschappen mee. Doortastend in het nemen van beslissingen, zo nodig met risico. Riskante projecten in de Perzische Golf, ten tijde van de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren tachtig. Pijpleidingen aanleggen, scheepswrakken bergen. ‘Hij pakte dingen op die anderen nog niet bedacht hadden en ging er dan ook voor’, herinnert een oud-collega zich nog. ‘Hij was ondernemend, iemand die kansen zag, af en toe ook een beetje opportunistisch, echt commercieel gedreven. Slim, boerenslim. Hij werkte meer met gut feeling dan met onderbouwing. Dat was een zwakke plek, al was hij wel goed met cijfers.’ Op zijn gevoel afgaan, meer dan een plan maken en uitvoeren, dat was zijn aanpak, ook in de uitvoering. ‘Hij zag wel stippen aan de horizon, maar het systematisch doordenken en heel strategisch een route uitstippelen, dat was niet zijn stijl. Hij zag waar hij naartoe wilde, maar ging er vervolgens zigzaggend heen.’ Dus niet altijd recht op zijn doel af, maar op zijn eigen manier. Met weinig respect voor hiërarchie. Als hij dacht dat iemand in de organisatie hem kon helpen, ging hij er zelf op af. Als je daarbij als afdelingsdirecteur werd gepasseerd, moest je dat maar accepteren. ‘Hij regelde de dingen graag zelf. Daar moest je niet moeilijk over doen.’

Collega’s bij het Havenbedrijf herinneren zich ook een harde werker, iemand die er altijd was, of het nu ’s ochtends vroeg was of ’s avonds laat. ‘Hij was er altijd voor me als ik hem nodig had, ook al was dat in het weekeinde.’ Iemand met een grote dossierkennis ook, die alles leek te weten. ‘Ik weet nog dat hij vaak op zondag op de fiets stapte – wielrennen was zijn grote hobby – en tochten door de haven maakte. Dan had hij weer iets opvallends gezien op de Delta Terminal van ect en kregen wij dat op de maandagochtendvergadering te horen. Er ontging hem weinig.’

Als baas was hij een leider, maar meer à l’improviste dan uit de boekjes van de managementopleiding. Geen people’s manager in de zin dat hij systematisch veel aandacht aan zijn mensen en hun ontwikkeling schonk. Hij kon mensen wel inspireren, hun het gevoel geven dat ze belangrijk waren. Hij moest je dan wel zien zitten, want hij kon selectief zijn. Als je niet voldeed, of hij had – om wat voor reden dan ook – een aversie tegen je, dan kwam je niet in beeld. Maar dat overkwam niet veel van zijn ondergeschikten. Je kon het ook rustig met hem oneens zijn, is de ervaring van een collega bij het Havenbedrijf. ‘Ook als je verschil van inzicht had, was het prettig met hem te werken. Je kon een woordenwisseling hebben, maar hij zette nooit een hoge toon op als hij zijn zin niet kreeg. Hij was niet rancuneus of haatdragend.’ Integendeel: hij hield van discussie. Dat past bij de ‘zoekende en onderzoekende’ persoon die hij was. ‘Hij was niet apodictisch, geen schoolmeester die zei: zo is het, en niet anders.’ Een andere collega: ‘Hij had de gave om je te laten geloven dat hij naar je luisterde en je serieus nam. Tegelijkertijd had hij zelf ook een grote overtuigingskracht.’

Die combinatie van eigenschappen – luisteren en overtuigen – hielpen hem ook in de omgang met de politiek en de ambtenarij. In Rotterdam was dat makkelijker dan in Den Haag. ‘Die commissie Haven van de gemeenteraad, die had hij drie keer in zijn zak.’ Wethouders bieden weinig tegenspel, behalve de eerste die hij meemaakt: René Smit. Scholten werkt met hem samen tot diens vertrek in 1996. Smit was een jonge, onafhankelijke geest voor wie Scholten, die in zijn hoge, politiek gevoelige functie als directeur van het Havenbedrijf zelf ook nog maar net kwam kijken, het grootste respect had. Ze voelen elkaar goed aan, samen gaan ze de boer op met het Havenplan 2010, waarin voor het eerst de aanleg van de Tweede Maasvlakte wordt genoemd als broodnodige uitbreiding voor de haven. Met alle wethouders die erop volgen klikt het minder goed, waarbij de inmiddels door de wol geverfde directeur de inhoudelijk onervaren wethouders overvleugelt. ‘Scholten was én deskundig én handig in het inpakken van mensen.’

Bij het Rijk ondervindt Scholten meer weerstand, omdat het landsbelang nu eenmaal niet altijd strookt met het Rotterdams belang. In Den Haag loopt hij tegen muren op. Maar: ‘Willem ging door muren als het moest, of hij groef – heel slim – een gat, en ging onderdoor.’ Weerstand van een Tweede Kamer die de Betuwelijn niet ziet zitten, van een Centraal Planbureau dat zijn twijfels over de Tweede Maasvlakte ventileert, van minister Zalm die geld terug wil zien voor zijn investeringen in de haven van Rotterdam. Dat vraagt diplomatie en die wist hij op te brengen, ook in het overleg met de vierde macht, de bureaucratie. ‘Dat deed hij ontzettend goed, bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat liepen ze met hem weg’, vertelt een oud-collega. ‘Hij liet nooit zijn dedain tegenover ambtenaren blijken, terwijl wij wisten dat hij weinig van ze moest hebben.’

Dezelfde gave om mensen voor zich te winnen legde hij aan de dag in de contacten met ondernemers en investeerders. Klein en groot. Wie zijn geld in de haven van Rotterdam steekt, moet zich welkom voelen. Ook multinationals, die miljarden te investeren hebben en dat op de eerste plaats op rationele gronden doen, hebben aandacht nodig. ‘Willem was daar tactisch en strategisch heel goed in. Hij had als geen ander door dat die investeringen niet vanzelf komen.’ Toen een miljardenproject van chemisch concern Arco (nu Lyondell) op losse schroeven stond, nodigde Scholten de top van het Amerikaanse bedrijf uit voor een vaartocht door de haven op de Nieuwe Maze, het bedrijfsschip voor vergaderingen, ontvangsten, feesten en partijen. ‘Daar heb ik met eigen ogen gezien hoe hij die mannen voor zich wist te winnen. Dat verliep in een fantastische sfeer, en Arco koos uiteindelijk voor Rotterdam. Dat was Willem op zijn best.’

De koning

In zijn grootste kracht – het binden van mensen – schuilt misschien tevens zijn grootste zwakte. Wanneer je te informeel bent, te benaderbaar, dreigt het gevaar van misbruik. Wanneer je deur altijd openstaat, komen daar ook de profiteurs door naar binnen, de gelukzoekers, de opportunisten. Collega’s zagen het gebeuren: de gladdere types onder de havenondernemers die even een investerinkje of regelingetje kwamen fiksen bij Willem. Niets aan de hand als hij ze vervolgens de juiste weg binnen het Havenbedrijf liet bewandelen. Maar soms trok hij iets naar zich toe, en dan verdween het uit zicht. Alleen Willem ging er dan nog over. Zo liep hij soms ver voor de troepen uit.

Daar komt het beeld vandaan van de zonnekoning. Iemand die zonder ruggespraak doet wat hem goeddunkt. Een alleenheerser. Maar je hebt koningen die vooral goed voor zichzelf zorgen, en koningen die in het belang van hun rijk handelen. Voor de meesten die hem kenden was Willem er een van de tweede categorie. Ze zien iemand bij het Havenbedrijf komen werken die een groot deel van het salaris inleverde dat hij bij Smit verdiende. Geen showbink, niet iemand die geeft om overdadige luxe. Het liefst verkeert hij in kleine kring. ‘Zijn grootste plezier was een paar mensen thuis uitnodigen, een etentje geven en dan zelf koken.’ Velen van binnen en buiten de haven zijn in de loop der jaren bij hem aangeschoven.

Toen hadden ze het niet zo door. Maar achteraf, zeggen mensen die langer met hem hebben gewerkt, lijkt het alsof er ‘iets is gaan schuiven’ omstreeks zijn scheiding in 1998. ‘Alsof hij in een andere wereld terecht was gekomen.’ Een wereld met vrouwen en geld. De kennissen en collega’s van toen kennen de verhalen over vrouwen, maar geld? Het leek niet de grootste interesse van Willem te hebben, en was zeker niet zijn drijfveer. Hij had een goed salaris als directeur van het Havenbedrijf. In 2004, het jaar van zijn vertrek, bedroeg dat 177.000 euro per jaar. Er lagen in het kader van de verzelfstandiging wel voorstellen om dat op te trekken. Dat is ook al snel gebeurd: zijn opvolger bij het Havenbedrijf verdiende binnen enkele jaren 388.000 euro per jaar.

Maar toch. Wie goed verdient kan zich spiegelen aan mensen die nog beter verdienen. Wie dagelijks zakendoet met de top van het bedrijfsleven, waar mensen tonnen, soms miljoenen verdienen, krijgt misschien een andere kijk op geld. Wie zich – als ambtenaar – in die verhouding met de private sector gelijkwaardig voelt, en het mede mogelijk maakt dat die private sector zo veel geld verdient, kan in de verleiding komen om te vragen: wat zit er voor mij in? Iemand die de opdracht krijgt om een overheidsbedrijf commerciëler te laten werken, zal zich misschien ook persoonlijk commerciëler gedragen.

Spagaat

Of dit alles op Willem Scholten van toepassing is geweest?

Collega’s zien geen dorre ambtenaar aan het werk. Vanaf het begin af aan niet. Zoals zijn functie met zich meebrengt staat Scholten met één been in de politiek-bestuurlijke wereld van de gemeente en het Rijk, en met het andere in het volle bedrijfsleven. Naarmate die houding steeds meer een spagaat wordt, omdat de politiek niet altijd kan leveren wat de economie wil, of omdat de economie stuit op grenzen die het bestuur stelt, heeft hij de neiging om zijn publieke been bij te trekken, en zijn commerciële been te laten staan. In laatste instantie omdat zijn hart meer ligt bij de ondernemer dan bij de ambtenaar, al is hij er formeel zelf een van de laatste soort.

Ondernemerschap draait om geld verdienen. En zo lijkt geld langzamerhand een grotere factor in zijn leven te worden, en in zijn functioneren. Een ex-collega: ‘Willem omringde zich steeds minder met intellect, en in toenemende mate met geld.’ Meer ontzag voor de doeners dan voor de denkers. Gevoelig ook voor de status van succesvolle ondernemers. ‘Willem had charme en charisma. Maar hij keek op tegen mensen die nog charmanter en charismatischer waren dan hij.’ Quote 500-types. De schatrijke mensen uit de top van de Rotterdamse zakenelite, al wonen ze in België of Zwitserland: dakdekker Jorien van den Herik, de Grote Kale Leider van Feyenoord; expediteur Jan Ebus; vastgoedontwikkelaar David Hart. En ja, ook Joep van den Nieuwenhuijzen hoorde in dit rijtje thuis.

Met sommigen van deze mannen deed Willem Scholten ook zaken. Of deed het Havenbedrijf zaken. Met Van den Nieuwenhuijzen en diens rdm-concern. Met Hart, waarmee het havenbedrijf een joint venture voor de opbouw van een vastgoedportefeuille op de noordoever van de Maas begint: Northcoast. Met Ebus, die een leidende rol krijgt in de ontwikkeling van de fruitterminal in de Merwehaven. Het zijn deals die bij zijn collega’s van het Havenbedrijf niet altijd even zakelijk overkomen. Een lening aan Van den Nieuwenhuijzen voor de aankoop van md Helicopters wordt door het commerciële team van het Havenbedrijf twee keer afgewezen, maar later toch doorgedrukt. Met Hart wordt een terrein van Hydro Agri in Vlaardingen aangekocht, volgens betrokkenen voor veel te veel geld en na een interne besluitvorming die ‘te gek voor woorden’ was. Ebus en zijn bedrijf Ebrex krijgen een zetje in de rug met aanzienlijke kortingen op de huur van de fruithaven. Van Ebus, die in 2009 failliet werd verklaard, zeggen ex-medewerkers van het Havenbedrijf dat ‘we daar veel eerder onze handen van hadden moeten aftrekken’.

Niet dat om deze deals de geur van corruptie hing. Zeker niet in de tijd waarin ze speelden, eind jaren negentig, begin jaren nul. Het was een tijd waarin het Havenbedrijf, en ook zijn directeur, de grenzen opzochten van wat een in beginsel neutrale, want gemeentelijke instelling betaamt. Dat had de gemeente ook bedoeld met de aanstelling van Willem Scholten: een commerciële man die het Havenbedrijf nieuw elan moest geven, in een periode dat de overslag in de haven stagneerde. Bij een meer commerciële aanpak hoort: investeringen doen en investeringen aantrekken. Ondernemers ertoe verleiden om juist in Rotterdam te gaan ondernemen.

In het proces tegen Willem Scholten heeft Steven Lak, eind jaren negentig een paar jaar commercieel directeur van het Havenbedrijf, tegenover de rechter-commissaris een verklaring afgelegd over hoe het Havenbedrijf in die tijd te werk ging om bedrijven over te halen zich in Rotterdam te vestigen. ‘Onze inbreng ging soms erg ver.’ Welke kortingen werden er gegeven, welke subsidies uitgedeeld? Om die vragen hing altijd enige geheimzinnigheid. Omdat de buitenlandse concurrentie, die steevast achter dezelfde bedrijven aanzat, meekeek, evenals ‘Brussel’. Soms werd daarom zelfs de havenwethouder niet eens ingelicht. ‘De handelswijzen waarvan wij niet zeker wisten of deze als staatssteun uitgelegd zouden kunnen worden, zou een wethouder niet voor zijn rekening kunnen nemen, terwijl wij dat wel konden.’ Wethouders werden onwetend gehouden en het Havenbedrijf ‘zocht de grenzen van de regelgeving op’, aldus Lak.

In dat spanningsveld sloot Scholten zijn deals. Niet zozeer de geheimzinnigheid, en niet zozeer de kortingen die hij weggaf waren punt van discussie, maar of de contracten op langere termijn gunstig waren voor het Havenbedrijf. De vraag die destijds ook intern werd gesteld was niet of Willem Scholten zijn boekje te buiten ging, maar of wat hij deed commercieel verantwoord was. Daarover rezen steeds meer twijfels, zeker omtrent de bovengenoemde transacties. Willem maakte afspraken die ‘onzakelijk’, ‘roekeloos’ of ‘niet te begrijpen’ waren.

Werd dergelijke kritiek dan niet uitgesproken binnen het Havenbedrijf? Kon er niemand tegen hem op? Regeerde Willem zijn koninkrijk zodanig met ijzeren vuist dat tegenspraak onmogelijk was? Dat lag genuanceerd, vertellen ex-collega’s daarover. Het was niet zo dat Willem alleen ja-knikkers om zich heen verzamelde. Wel handhaafden de medewerkers die zich konden vinden in de meer commerciële aanpak die Scholten voorstond, of die zich daarin thuis voelden, zich beter dan de ‘ambtenaren van de oude stempel’. Bekend is het verhaal van de manager die het havengeld vaststelt, en nooit ingaat op verzoeken voor kortingen daarop. Om in toenemende mate te moeten merken dat Scholten dat achter zijn rug wel doet – en daarbij een nog hogere korting weggeeft dan waar de klant om had gevraagd. Een schoolvoorbeeld van de tegenstelling die in het Havenbedrijf ingebakken zit: de systematicus met zijn bouwwerk die de regeltjes volgt, en dus iedereen gelijk behandelt, versus de commerçant, die de ene klant wat meer gunt dan de andere. ‘Willem was daarin opportunistisch. Hij redeneerde: als we met een korting klant x kunnen binnenhalen, dan doen we dat.’

De manager verzamelt wat collega’s om zich heen die ook schoon genoeg hebben van de manier waarop hun baas hen steeds passeert en die hem in een groepsgesprek ter verantwoording willen roepen. ‘Dat waren niet de meest commercieel ingestelde mensen. Het waren mannen met een aversie tegen welk risico dan ook’, herinnert een oud-manager zich. Het gesprek leidt in elk geval tot niets, het initiatief bloedt dood en de gepasseerde havengeldman vertrekt. Maar hij was een betrekkelijke uitzondering. Het beeld van Willem Scholten die de een na de andere collega in de directie liet sneuvelen omdat hij geen tegenspraak kon dulden, klopt niet, zeggen zijn medewerkers van toen. Eigenzinnig en eigengereid, ja, maar geen monarch, laat staan een dictator.

Koning van de haven. Zonnekoning zelfs. Zelf heeft Willem Scholten zich nooit zo gezien, en de meeste mensen die met hem werkten ook niet. Maar als de buitenwereld je als koning behandelt, ben je er – tegen wil en dank misschien – toch een. En koningen zijn vaak eenzaam. Niet omdat ze geen mensen om zich heen hebben. Maar omdat die mensen hem bevestigen in zijn rol. Medewerkers die hem toejuichen, klanten die hem toejuichen, de gemeentepolitiek die hem toejuicht. De ruimte krijgen om te doen wat jij denkt dat goed is. Maar tegelijkertijd in een structuur zitten waarbij je ‘maar ambtenaar’ bent, aan processen gebonden zijn die je niet snel genoeg gaan. Dan ga je doen zonder over dat doen verantwoording af te leggen. Omdat het goed is voor de haven. ‘Willem Scholten deed alles voor de haven en dus deed-ie het helemaal verkeerd.’

Een man met hart voor de haven, zich bewegend in een internationaal speelveld, succesvol en invloedrijk in het Rotterdamse en Haagse bestuur, tevreden met zijn niet-geringe status, niet uit op eigen gewin. Dat was het imago van Willem Scholten dat op 30 augustus 2004, op dag één van het havenschandaal, met een grote klap aan gruzelementen ging.

[1] Zie www.kombuispraat.com.

==

Willem Scholten © Ben Wind

Joep van den Nieuwenhuijzen © Peter Boer/FD

HOOFDSTUK 1
==

Ongeloof

De Rotterdamse havenwereld reageert met ongeloof op de val van Willem Scholten. De communis opinio is dat Rotterdam een gedreven havendirecteur verliest. De groei die de haven de voorgaande jaren had doorgemaakt, is voor een belangrijk deel aan hem te danken, vinden veel zakenmensen. ‘Scholten heeft heel goede dingen gedaan voor de haven, denk maar aan de enorme groeipercentages van de laatste jaren’, laat directeur Jan Gelderland van containeroverslagbedrijf ect optekenen in het vakblad Nieuwsblad Transport. Inderdaad zit de overslag op dat moment weer in de lift, na een paar mindere jaren rond de eeuwwisseling. Nog leeft Rotterdam dan in de veronderstelling de grootste haven ter wereld te zijn. Aan het einde van het jaar 2004 zou blijken dat Shanghai Europa’s mainport in omvang is voorbijgestreefd.

Havenondernemer en latere wethouder Hans Vervat noemt het ontslag ‘onverdiend maar onvermijdelijk’. En: ‘Er gaat een waardevolle strateeg verloren voor de haven. Hij heeft Rotterdam toch maar als wereldhaven nummer één op de kaart gehouden.’ Vervat roemt de inzet van Scholten. ‘Veel bedrijven in de haven heeft hij geholpen door zijn nek uit te steken en risico’s te nemen. Het is jammer dat hij zich heeft vergaloppeerd aan iemand die eigenlijk niets met de haven van doen heeft’, verwijst Vervat naar Joep van den Nieuwenhuijzen.

Roelf de Boer, voorzitter van havenondernemingsvereniging Deltalinqs en lid van de raad van commissarissen van het Havenbedrijf – voorheen minister van Verkeer en Waterstaat en vicepremier van Nederland en later havenwethouder in Rotterdam – zegt verbijsterd en geschokt te zijn. ‘Het is een man met enorme verdiensten voor de Rotterdamse haven. Hij is toch de motor geweest achter de Tweede Maasvlakte en de verzelfstandiging van het Havenbedrijf.’ De Boer noemt het een persoonlijk drama voor Scholten – ‘Dat wil ik toch wel even gezegd hebben.’

Hoewel de diensten die hij aan Van den Nieuwenhuijzen heeft geboden vragen oproepen, is er weinig twijfel over de integriteit van Scholten. De havendirecteur heeft een goede, vrijwel vlekkeloze reputatie opgebouwd. Aan een oordeel, laat staan een verwijt, waagt niemand zich in de haven, zeker niet zolang niet alle feiten en omstandigheden op tafel liggen.

In de gemeenteraad van Rotterdam ligt dat anders. Daar zijn de verhoudingen radicaal veranderd sinds de opkomst van Pim Fortuyn en de verkiezingsoverwinning van diens partij Leefbaar Rotterdam in 2002. Als grootste partij is Leefbaar een coalitie aangegaan met vvd en cda en levert het in de persoon van Wim van Sluis de havenwethouder.

De partijen die het door burgemeester Ivo Opstelten aangevoerde college vormen, zijn voorzichtig in hun reactie. Niet verwonderlijk is dat de felste kritiek van de linkse oppositie komt. De PvdA, voor het eerst sinds mensenheugenis niet in het stadsbestuur vertegenwoordigd, noemt het onaanvaardbaar dat Scholten het risico heeft genomen dat vele miljoenen publiek geld worden weggespoeld. ‘Dat dit heeft kunnen gebeuren. Dat een directeur beslissingen van deze omvang kan nemen zonder dat iemand anders ervan afweet, is onbestaanbaar’, meent fractievoorzitter Els Kuijper.

Haar collega Theo Cornelissen van de sp – en daarmee is hij een van de eersten – uit niet mis te verstane twijfels over de motieven van Scholten. ‘Hij heeft steeds gezegd in het belang van de Rotterdamse haven te handelen. Maar als dat zo is, dan kun je daar toch openlijk over spreken.’ Het bevreemdt de sp’er dat niemand de havendirecteur tot de orde heeft kunnen roepen. ‘Hij heeft gedacht: ik kan alles in mijn eentje. Bij het Havenbedrijf was hij de koning. En het Havenbedrijf staat al bekend als een staat in de staat.’ Cornelissen noemt de banden tussen Scholten en Van den Nieuwenhuijzen schimmig en vindt dat er ‘wat al te vaak discutabele transacties zijn geweest richting rdm dan wel Van den Nieuwenhuijzen’.[2]

In het spoeddebat dat de gemeenteraad enkele dagen na het uitbreken van het schandaal voert, geeft Cornelissen zijn bijdrage de titel ‘In de ban van een charlatan’ mee. ‘Waarschijnlijk is 100 miljoen euro van de Rotterdammers via het Havenbedrijf in de zakken van Joep van den Nieuwenhuijzen verdwenen en niemand weet of hij er wat nuttigs mee heeft gedaan’, zegt de sp’er.

Aan de andere kant van het politieke spectrum herinnert Marcel van Gent van Leefbaar Rotterdam zich het kinderspelletje ‘Joepiejoepie is gekomen, heeft mijn meisje meegenomen’. ‘Ik heb de indruk dat Joepiejoepie nu iets heel anders heeft weggehaald.’

Van links tot rechts heerst ondertussen ongeloof over de garanties. vvd-woordvoerder Theun Woudenberg noemt de faux pas van Scholten ‘verbijsterend en bijna bizar’. Els Kuijper, fractievoorzitter van de PvdA, begint haar bijdrage met de woorden ‘schok, schade, schande’.

Er zijn ook raadsleden die – ondanks zijn misstap – de nadruk leggen op de verdiensten van Willem Scholten. cda’er Frans-Jozef van der Heijden spreekt van een ‘groot drama voor een persoon die zo ontzettend veel heeft geïnvesteerd – misschien mogen wij wel van zijn levenswerk spreken – in de haven van Rotterdam en dat levenswerk als het ware onder zijn handen door zijn eigen toedoen beschadigd ziet’. De eenmansfractie van Brahim Bourzik put voor een vergelijking uit zijn eigen achtergrond: ‘Ik heb vaak gezegd dat Willem Scholten in mijn ogen een soort sultan was in deze stad, en dat bedoelde ik niet negatief, integendeel. Ik betreur het dan ook ten zeerste dat hij nu zo negatief in de media wordt neergezet, als een man die dat geld als het ware in zijn eigen zak heeft gestopt.’

Ook Leefbaar Rotterdam sluit zich daarbij aan: ‘Scholten heeft bewezen – op een wijze die veel respect heeft afgedwongen – strategieën te kunnen uitstippelen die ertoe hebben geleid dat diverse industrieën en rederijen zich blijvend in Rotterdam hebben gevestigd. Steekwoorden als charisma, oliemannetje, flamboyant, maar ook luisterend oor en bescheidenheid worden gebezigd door personeel en ondernemers uit de haven. Hij was ook niet bang om zijn nek uit te steken, maar het lijkt er nu op dat hij dit één keer te veel heeft gedaan.’

Uiteraard komt ook de rol van wethouder Van Sluis aan bod. Behalve wethouder is hij ook president-commissaris van het Havenbedrijf Rotterdam. De gemeenteraad had dat zo gewild, om de verzelfstandiging per 1 januari 2004 in goede banen te leiden en er voor enige tijd nog politiek greep op te houden. Nu wringt het dat hij een dubbele pet op heeft, vindt vooral de oppositie. De belangen van de gemeente en van de nv liggen weliswaar in elkaars verlengde, maar zijn niet een op een hetzelfde. De PvdA vindt dat hij moet opstappen als commissaris om als wethouder zijn handen vrij te hebben.

Anderen gaan daarin nog verder. Manuel Kneepkens van de Stadspartij – de dichter die ‘enige poëzie in de gemeenteraad wil brengen’ – wil dat Van Sluis ook opstapt als wethouder. ‘Mijn hele politieke gevoel zegt dat Van Sluis geen kansen meer heeft. Dat is ook wel duidelijk, want iemand die dag en nacht optreedt met Scholten en dit niet wist, is niet geschikt als wethouder. Men kan hoog of laag springen, maar dat kan dus niet. Ik wacht alle onderzoeken af, maar Van Sluis heeft zichzelf de strop omgelegd. Ik ben te beschaafd om die aan te trekken; dat moet hij zelf maar doen.’

Van Sluis zelf ziet het allemaal heel anders. Behalve het formele argument dat het volledige college van burgemeester en wethouders de raad van commissarissen steunt in de aanpak van de kwestie, noemt hij nog een andere, meer pragmatische reden: ‘Dit zijn natuurlijk moeilijke tijden, want dit is een schok die als een mokerslag is aangekomen, niet alleen bij u als raad, maar ook bij het Havenbedrijf, waarbij 1.200 mensen werken. Er zijn vele klanten en de boten blijven binnenkomen, dus wij vragen de mensen toch hun werk te blijven doen. Het bedrijfsleven in de regio, maar ook ver daarbuiten kijkt hier uiteraard naar.’ Weglopen wil Van Sluis niet, juist nu niet. ‘Ik zou het onbestaanbaar vinden als de top van de raad van commissarissen van het Havenbedrijf in zulk zwaar weer zou opstappen. Ik zou dat van mezelf – ik spreek dit even persoonlijk uit – slecht vinden, ik zou het slecht vinden voor het imago en ik zou het geen behoorlijk bestuur vinden.’

Antwoorden op de vele feitelijke vragen die de raadsleden hebben, kan de wethouder niet geven. ‘Per half uur bereikt ons informatie die van belang kan zijn. Het zou ook de positie van deze gemeente op enigerlei wijze kunnen verzwakken als ik op allerlei vragen nu al antwoorden zou geven die op dit moment wellicht niet volledig zijn.’ Voorlopig moet iedereen afwachten wat het door het stadsbestuur aangekondigde onderzoek oplevert. Over één ding is de gemeenteraad het tijdens het spoeddebat eens: er moet een tweede, onafhankelijk onderzoek komen. Hij vraagt de Rekenkamer van de gemeente om dat te doen.

Terwijl in de stad en in de haven over weinig anders dan de affaire wordt gesproken, houdt de hoofdrolspeler zich stil. De anders zo benaderbare Willem Scholten is onbereikbaar voor de pers. Alleen het Rotterdams Dagblad lukt het om hem nog heel kort aan de lijn te krijgen. Door de telefoon klinkt berusting: ‘Mijn rol is uitgespeeld.’[3]

[2] Citaten uit Nieuwsblad Transport, 3 september 2004.

[3]Rotterdams Dagblad, 31 augustus 2004.

HOOFDSTUK 2
==

De charmante schaker

De schaker van de briljante invallen, riskante stukoffers en het flitsende spel. Maar die ook weleens verliest en dan op een manier die de toeschouwer met afgrijzen vervult. Kortom, iemand die meestal prachtig spel levert en soms enorm op zijn bek gaat. ‘In zo’n omschrijving, daar kan ik me wel in vinden’, zei Willem Scholten. Het was december 1991, en Scholten was door de gemeente aangewezen als opvolger van ir. Henk Molenaar als algemeen directeur van het Gemeentelijk Havenbedrijf Rotterdam (ghr).

Bijna dertien jaar later staat de havendirecteur schaakmat. Op zijn bek gegaan op een manier die – inderdaad – de toeschouwer met afgrijzen vervult.[4]

Willem Karel Scholten is zevenenveertig jaar oud als hij wordt benoemd tot de hoogste baas bij het Havenbedrijf. Hij ziet in 1944 het levenslicht in Overschie, het dorp dat drie jaar eerder onder de Duitse bezetter door Rotterdam was geannexeerd. Nadat hij in Rotterdam zijn hbs-diploma haalt, gaat hij in Amsterdam naar de Kweekschool voor de Zeevaart. Scholten kiest het zeegat, hij wordt stuurman bij de Rotterdamsche Lloyd. Die rederij heeft zich na enkele fusies omgedoopt tot Nedlloyd als Scholten in 1972 weer aan wal stapt. ‘Mijn vrouw had een baan en daardoor kon ik een studie volgen. We hebben het toen niet echt makkelijk gehad. We woonden in Kralingen, maar bepaald niet in het rijke gedeelte van die wijk’, zegt hij bij zijn aantreden in een interview met Nieuwsblad Transport.

Na zijn rechtenstudie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam belandt Scholten in 1975 bij Smit Internationale, om zes jaar later adjunct-directeur van het Havenbedrijf te worden. Hij keert in 1984 terug bij Smit, eerst als directeur van bergingsbedrijf Smit Tak en later als lid van de hoofddirectie. ‘Ik ben net Heintje Davids, want vijf jaar later ging ik weer terug naar het Havenbedrijf. Mijn professionele leven wordt dus eigenlijk bepaald door twee werkgevers.’

In het interview legt Scholten uit waarom hij overstapt naar een functie waarin hij minder verdient dan bij Smit. ‘Ik wil mijn baan bij Smit niet diskwalificeren. Maar directeur worden van zoiets breeds en groots als de Rotterdamse haven is natuurlijk een fantastische intellectuele uitdaging. Je krijgt met zo veel facetten van de haven te maken, dat trekt mij enorm aan.’

De nieuwe havendirecteur kondigt aan ondernemender te willen werken. ‘Als wij de partner van het havenbedrijfsleven willen zijn, dan moeten we wat meer kennis van marketing in huis hebben. De commerciële kant van het havenbedrijf moet dus versterkt worden.’

Scholten toont zich dan nog tevreden over de verhouding tussen het Havenbedrijf en de gemeente. ‘Het college van B&W creëert voor de haven een goed klimaat. De belangen van Rotterdam als havenstad worden zowel regionaal als nationaal uitstekend verdedigd. Ik zie dan ook voorlopig geen noodzaak tot een verdere verzelfstandiging van het Havenbedrijf. Het grote voordeel van het Havenbedrijf als gemeentelijke dienst is, dat twistpunten maar in één arena – de gemeenteraad – hoeven te worden uitgevochten. Je kunt binnen het gemeentelijk circuit ook meer soorten belangen tegen elkaar afwegen. Wanneer die afweging is geschied, kan de discussie worden gesloten.’

Voorstander van privatisering van het Havenbedrijf is Scholten ook niet. ‘Dat werkt misschien in Engeland, waar je vijfendertig of meer havens hebt. Maar in Rotterdam zou het bedrijfsleven met een geprivatiseerd en op commerciële basis werkend Havenbedrijf aanzienlijk slechter af zijn. En ik weet wat ik zeg: ik kom uit het bedrijfsleven.’ Bovendien, een particuliere aandeelhouder zou niet tevreden zijn met het rendement dat het Havenbedrijf haalt op zijn geïnvesteerd vermogen, stelt Scholten. ‘De jaarlijkse afdracht die we aan de algemene middelen van de gemeente doen is erg laag. Dat we geld afdragen vind ik overigens redelijk. De stad loopt risico met ons: er worden kredieten verstrekt voor soms hoge bedragen.’

Desgevraagd laat de nieuwe havenbaas zich verleiden tot een vergelijking met zijn voorganger Henk Molenaar. Die is, zegt Scholten, een meester in het voor zich laten werken van de tijd. ‘Ik ben directer, wil sneller resultaat, maar kan ook slechter tegen mijn verlies.’ De ‘intellectuele aristocraat’ tegenover de ‘slimme straatvechter’. Waarna de vergelijking met het dan aanstormende Indiase schaaktalent Viswanathan Anand op tafel komt: als hij wint, doet hij dat snel en overrompelend. Scholten kan zich er – als gezegd – wel in vinden.

Scholten blijkt een winnaar te zijn. Heel lang gaat het heel goed. Scholten bouwt een enorm prestige op. Gemeenteraadsleden lopen met hem weg, havenwethouders roemen zijn loyaliteit. In het buitenland is hij een graag geziene gast. Ondernemingen in de haven klagen weleens over het Havenbedrijf, maar bijna nooit over Willem.

Ministers lijkt hij moeiteloos in te pakken. Van de bewindsvrouwen op Verkeer en Waterstaat wordt gefluisterd dat ze gevoelig zijn voor de charmante lobby uit Rotterdam. Zakenblad Management Team spreekt hem daarop in een interview aan: ‘U hebt een heel specifiek imago: lange haren, gebruind gelaat, strak in het pak, wit overhemd en de eeuwige rode stropdas. U wond de achtereenvolgende – vrouwelijke – ministers van Verkeer en Waterstaat moeiteloos om uw vinger. Dat was wel handig natuurlijk.’

‘Tja,’ antwoordt Scholten, ‘je hebt stijl, achtergrond en opleiding. Dat geeft een mix die op sommige momenten goed uitkomt.’[5]

Niet iedereen weet zijn stijl te waarderen. Hoe goed zijn reputatie ook is, intern zijn er ook medewerkers die minder positief over de algemeen directeur oordelen. Hij doet hen denken aan keizer Nero: hij kon zijn duim omhoog-, maar voor hetzelfde geld omlaagsteken, en je had vooraf geen idee wat het zou worden. Hij kan ook uitermate bot zijn, ongeduldig en eigengereid. Willem Scholten gaat zijn eigen weg en kijkt niet vaak achterom of de troepen nog wel volgen. Zo blijven er zakelijke relaties en activiteiten van de directie aan het zicht onttrokken. En blijven er vermoedens over schimmige afspraken en dubieuze deals hangen. Zoals een van de managers het – anoniem – in NRC Handelsblad zegt: ‘We wisten het. Maar we hoopten dat het niet waar was.’[6]

Vanaf halverwege de jaren negentig zet Willem Scholten vol in op twee projecten die hij als cruciaal voor de toekomst van de Rotterdamse haven beschouwt: de aanleg van de Tweede Maasvlakte en de verzelfstandiging van het Havenbedrijf. Uitbreiding van de haven is nodig omdat alle prognoses wijzen op een sterk toenemende groei van de overslag. Zeker in de containeroverslag, waar de concurrentie met Hamburg en Antwerpen het hevigst is, dreigt een tekort aan terreinen de positie van Rotterdam te ondermijnen. Ruimte voor nieuwe containerterminals is er domweg niet en moet worden geschapen. De eerste plannen voor de landuitbreiding staan in het Havenplan 2010 dat het Havenbedrijf in 1993 publiceert.

Rond die tijd blijkt Scholten ook van mening te zijn veranderd over de verhouding tussen het Havenbedrijf en de gemeente. Zag hij bij zijn komst nog geen noodzaak tot verzelfstandiging en legde hij het primaat bij de gemeenteraad, na een paar jaar is zijn ervaring dat die raad de haven eerder afremt dan opstuwt. Binnenskamers wil hij nog weleens afgeven op raadsleden die er volgens hem niets van begrijpen, maar wel meeregeren in de haven. En dat terwijl hij het ghr inhoudelijk ziet veranderen van een exploitant van haveninfrastructuur tot een organisatie die zich bezighoudt met de versterking van de concurrentiepositie van de Rotterdamse haven. Een meer ondernemende onderneming, die nauw samenwerkt met het bedrijfsleven in de haven en met overheden buiten het havengebied. Onder Scholten transformeert het Havenbedrijf van landlord tot mainport manager.[7]

Meer ‘armslag’ om ‘slagvaardiger’, ‘zakelijker’ en ‘commerciëler’ te opereren. Dat zijn de sleutelwoorden in de mantra die vanuit het Havenbedrijf klinkt. Scholten zoekt naar onderbouwing van zijn plannen. In 1997 stelt Coopers & Lybrand in een studie vast dat het Havenbedrijf ‘financiële participatie, partnerships en het verstrekken van leningen als belangrijke voorwaarden ziet’ om nieuwe bedrijven aan te trekken. Daarvoor was nodig ‘een ruimere mandatering van de directie’ of een ‘structureel grotere afstand tussen gemeente en Havenbedrijf’.[8]

Scholten vindt gehoor in Rotterdam. Hij krijgt van de gemeente ruimere mogelijkheden om te ‘spelen’ met huurprijzen en havengelden en daarmee klanten aan te trekken. Ook gaat de gemeente akkoord met de oprichting van de Participatiemaatschappij Mainport Rotterdam (pmr), waarin ook de Nederlandse Investeringsbank deelneemt. Via pmr investeert het Havenbedrijf rechtstreeks in veelal nieuwe, private bedrijven, wat door ondernemers in de haven niet altijd in dank wordt afgenomen. ‘Gemeenschapsgeld verkwisten in een commercieel bedrijf, dat concurreert met bedrijven die de havengelden opbrengen’, luidt de kritiek.[9]

Meer dan pmr lijkt er voorlopig niet in te zitten, zolang de PvdA in Rotterdam aan de macht is. Die partij heeft traditioneel meer oog voor de publieke belangen die een ambtelijke dienst moet waarborgen dan dat ze warmloopt voor de commerciële vleugels die het Havenbedrijf wil uitslaan. Toch is er ook binnen die partij begrip voor het verhaal van Scholten. Dat geldt ook voor Hans Simons, die in 1998 havenwethouder wordt. Onder zijn verantwoordelijkheid worden het mandaat en de commerciële bevoegdheden van het Havenbedrijf en zijn directeur nog eens verruimd. Dat leidt twee jaar later onder meer tot de oprichting van Mainport Holding Rotterdam (mhr), een naamloze vennootschap waarin het Havenbedrijf commerciële activiteiten kan onderbrengen, gescheiden van het moederbedrijf. Met mhr kan het Havenbedrijf met risico participeren in activiteiten in de markt die buiten zijn kerntaken vallen, maar die het in het belang van de ontwikkeling van de haven belangrijk vindt om te steunen. Ook deelnemingen in andere havens, zoals Vlissingen en Sohar in Oman kunnen er onderdak vinden. Verzelfstandiging van het Havenbedrijf als geheel is dan nog een stap te ver.

Dat verandert als Pim Fortuyn met Leefbaar Rotterdam in de gemeenteraadsverkiezingen een grote overwinning boekt en met Wim van Sluis de havenwethouder in het nieuwe college levert. Van Sluis en Scholten kunnen goed door één deur. Dat ligt niet voor de hand, want Fortuyn had in de campagne harde noten over de havendirecteur gekraakt. Scholten is in zijn ogen bezig met ‘machtsvorming’. Het Havenbedrijf moet zich verre houden van avonturen buiten de thuishaven, zoals in Zeeland en het Midden-Oosten, vindt Fortuyn: ‘Mijnheer Scholten moet zich richten op de Rotterdamse haven. Dát is zijn taak, al die andere ambities zijn in mijn ogen megalomaan. Wij moeten hier een goede haven neerzetten die concurrerend is met andere. Je kennis en kunde ergens anders inzetten, is bijzaak.’

Op de vraag of ‘mijnheer Scholten’ zijn borst kan natmaken als Leefbaar aan de macht komt, antwoordt Fortuyn in een interview met Nieuwsblad Transport: ‘Dat hoeft niet, als hij met goede ideeën komt die passen in het stramien dat Rotterdam de beste en slimste haven wordt, met de meeste toegevoegde waarde. Dan zijn we het eens. Verder ga ik ervan uit dat de ambtenaren doen wat de wethouder zegt. Ik ben zeer benieuwd of het een mooie tandem wordt.’[10]

In zakenblad Management Team komt Scholten terug op de episode Fortuyn, die kort na zijn verkiezingszege in Rotterdam wordt vermoord. ‘Eigenlijk had ik wel waardering voor de dingen die hij zei. Ik was verbaasd over het beeld dat hij van mij had. Daarom heb ik een afspraak met hem gemaakt, die heeft hij niet meer gehaald. Ik heb hem dus nooit kunnen uitleggen waar ik voor sta. Elk mens heeft zijn eigen verantwoordelijkheid, daarom wilde ik het gesprek met hem aangaan. Maar ik was niet van plan om mezelf te veranderen.’ Op de vraag waarom het belangrijk was om het beeld dat Fortuyn van hem had bij te stellen, antwoordt hij: ‘De politiek is mijn aandeelhouder, mijn baas.’[11]

De chemie met ‘baas’ Van Sluis is goed. Aan die verstandhouding was wel een stevig gesprek voorafgegaan, waarin de wethouder de nieren wilde proeven van de man die door Fortuyn zonnekoninggedrag was verweten. Fortuyn had hem weg willen werken, maar Van Sluis ziet de kwaliteiten van Scholten en zijn invloed in de Haagse politiek. Ze zijn het erover eens dat er iets moet gebeuren in de haven en delen de analyse dat er ruimte voor uitbreiding nodig is en dat het Havenbedrijf als gemeentelijke dienst aan het eind van zijn levenscyclus is gekomen.

Zo komen in 2002 onder de nieuwe wethouder de twee belangrijkste dossiers waaraan Scholten op dat moment werkt – de Tweede Maasvlakte en de verzelfstandiging – samen én in een stroomversnelling. Nu het doel in zicht komt, slaat hij een aanbod af om directeur te worden bij de Nederlandse Spoorwegen, ondanks het feit dat hij zijn jaarsalaris van 177.000 euro had kunnen verveelvoudigen. De suggestie dat hij na ruim tien jaar misschien alweer te lang bij het Havenbedrijf zit, werpt hij van zich. ‘Als je dichtbij bepaalde doelen bent, wordt je uithoudingsvermogen beter. Zowel de omvorming van het Havenbedrijf tot overheids-nv als de aanleg van de Tweede Maasvlakte heb ik geïnitieerd. Ik wil de afloop ook nog wel meemaken. In het geval van de Tweede Maasvlakte bedoel ik dan het proces, niet de aanleg zelf. Laat ik dat er even duidelijk bij zeggen. Anders denkt iedereen: ach Jezus, die vent zit er over tien jaar nog.’

[4]Nieuwsblad Transport, 3 september 2004.

[5]Management Team, 1 januari 2001.

[6]NRC Handelsblad, 16 oktober 2004.

[7] Rapport-Lemstra, p. 13.

[8]NRC Handelsblad, 16 oktober 2004.

[9] Idem, 16 oktober 2004.

[10]Nieuwsblad Transport, 26 april 2002.

[11]Management Team, 1 januari 2001.

HOOFDSTUK 3
==

Wethouder in de geest van Pim

Wethouders. Willem Scholten ziet ze komen en gaan. Acht havenwethouders in vijftien jaar tijd. Met één kan hij goed werken. Van de anderen heeft hij geen hoge pet op. Elke nieuwkomer moet hij weer uitleggen dat links de Maasvlakte ligt en rechts Maassluis. Ze zijn maar in één ding écht geïnteresseerd, constateert Scholten: de miljoenenafdracht van het Havenbedrijf aan de gemeente.

Zijn laatste wethouder, de man die hem zou wegsturen, is aanvankelijk een grote onbekende voor hem. Maar wie had er wél gehoord van Wim van Sluis toen hij op 22 april 2002 werd voorgesteld als de nieuwe havenwethouder van Rotterdam? Weinigen in de politiek of in de wereld van haven en vervoer, maar onder die weinigen was Pim Fortuyn, aan wie de registeraccountant zijn benoeming te danken heeft. De portefeuille Haven, Economische Zaken en Milieu ging niet naar de vvd, noch naar het cda, maar naar het als bestuurspartij onervaren Leefbaar Rotterdam. Wethouder Van Sluis wil handelen in de dan veelbesproken ‘geest van Pim’, meer dan naar het ‘woord van Pim’, zo laat hij weten in een van de eerste interviews die hij geeft enkele weken na de moord op Fortuyn.

Wat dreef Van Sluis om zijn succesvolle praktijk te verlaten en de politiek in te gaan? ‘Ik ken – kende, moet ik helaas zeggen – Pim al een jaar of vijftien. Al die jaren hebben we regelmatig gesproken over maatschappelijke problemen en hoe wij die zouden aanpakken. Als je er dan voorstaat en je loopt ervoor weg, dan verzaak je je maatschappelijke plicht. Als ik nu nee had gezegd, had ik verder de rest van mijn leven mijn mond moeten houden.’

In het collegeprogramma staat een verrassing. Voor Willem Scholten een aangename verrassing. De drie partijen zijn overeengekomen om het ghr, de gemeentelijke tak van dienst, te verzelfstandigen tot een overheids-nv. vvd en cda waren daar al langer voorstander van, maar Pim Fortuyn was daarover juist kritisch. Hij vond dat de politiek de greep op het Havenbedrijf moest verstevigen. Een kwestie van voortschrijdend inzicht, zegt Van Sluis over deze ommezwaai van zijn partij. ‘Leefbaar Rotterdam is een nog jonge partij en het is ontegenzeggelijk waar dat je – wanneer je een dossier in duikt – wat meer kennis van zaken krijgt en gevoelig wordt voor goede argumenten. Wij zijn geen dogmatische club die zegt: zo hebben we het ooit bedacht en het kan nooit meer anders.’

Als overheids-nv, dus op grotere afstand van de politiek, kan het Havenbedrijf bedrijfsmatiger en efficiënter werken, verwacht Van Sluis. ‘Nu is die afstand er ook wel, maar ben je als bestuur formeel overal verantwoordelijk voor. Terwijl de dagelijkse bedrijfsvoering ver van je af ligt. Dan kan je het maar beter op een professionele manier regelen. Wij als politiek – college en raad – stellen de hoofdlijnen vast, de raad van bestuur en de commissarissen zijn verantwoordelijk voor de uitvoering. Dat geeft een beter evenwicht om de haven vooruit te helpen en tegelijkertijd het publieke belang niet te verkwanselen.’

Er speelt nog een ander belang dan het bestuurlijke: de Tweede Maasvlakte. In Den Haag is het politieke besluit tot de aanleg daarvan weliswaar genomen, maar de financiering is nog niet rond en komt wellicht geheel op de schouders van de Maasstad te liggen. De ministers Tineke Netelenbos (Verkeer en Waterstaat) en Gerrit Zalm (Financiën) in het paarse kabinet-Kok ii zijn niet genegen om Rotterdam voor niets een ‘zak geld’ te geven. Als Den Haag investeert in de Tweede Maasvlakte, dan wil het daar iets voor terugkrijgen. Het wil meedelen in de opbrengsten. Dat kan door een minderheidsbelang te nemen in de op te richten nv Havenbedrijf Rotterdam. Van Sluis kan zich daarin vinden. ‘De investeringen zijn zo groot, dat Rotterdam het niet alleen kan. Wij hebben als stadsbestuur nu het standpunt dat participatie van het Rijk welkom is als we daardoor de financiering kunnen regelen. Als het Rijk zegt: lenen of aandelen, dan kiest Rotterdam voor aandelen.’ Hij ziet dat niet als een aantasting van de Rotterdamse macht over de haven. ‘De haven is natuurlijk van Rotterdam, maar gezien het belang voor het land eigenlijk ook van alle Nederlanders. En we betalen allemaal belasting, dus of die Maasvlakte nu linksom of rechtsom wordt betaald, heel veel maakt dat niet uit. Bovendien: Rotterdam behoudt wel de meerderheid van de aandelen.’[12]

Zo gezegd, zo gedaan. Met een comfortabele meerderheid in de gemeenteraad en in de rug gesteund door de regering in Den Haag, wordt het Havenbedrijf onder het wethouderschap van Van Sluis op 1 januari 2004 zonder veel discussie zelfstandig. De aanleg van de Tweede Maasvlakte heeft meer voeten in de aarde. De minister van Financiën is een taaie. Dat Zalm niets ziet in de Tweede Maasvlakte, is misschien overdreven. Wel is hij beducht voor de ‘vrije hand’ van de gemeente Rotterdam. Hij weet maar al te goed dat de Eerste Maasvlakte volledig door het Rijk was gefinancierd, en vervolgens door Rotterdam naar eigen inzicht werd ingericht. Niet altijd met de watergebonden activiteiten waarvoor ‘de duurste grond van Nederland’ was bedoeld. Zo had men zich in Den Haag geërgerd aan de bouw op de Maasvlakte van het distributiecentrum van sportfabrikant Reebok – ‘een gymschoenenfabriek’, had minister Netelenbos laatdunkend opgemerkt.

Dat nooit meer, moet Zalm hebben gedacht. ‘De vorige keer hebben wij het terrein aangelegd en weggegeven aan Rotterdam’, merkt de minister van Financiën op. ‘Nu hebben we zeggenschap. We gaan er goed op letten dat de Tweede Maasvlakte op een goede manier wordt ingericht’, zegt hij als Den Haag en Rotterdam het halverwege 2004 eindelijk eens zijn over de financiering van het miljardenproject. Ze maken de afspraak dat het Rijk voor 500 miljoen euro een derde van de aandelen in het HbR krijgt. Ook betaalt het Rijk een bijdrage van 726 miljoen euro voor de aanleg van de zeewering. Daar staat tegenover dat de minister van Financiën een ‘superdividend’ ontvangt waarmee hij dat bedrag in een later stadium terugverdient.

Minister Zalm kan tevreden zijn over de uitkomst van de onderhandelingen met Rotterdam. Daar tonen ook havendirecteur Scholten en wethouder Van Sluis zich tevreden. Hoewel Rotterdam niets cadeau heeft gekregen: ‘Een keiharde zakelijke deal’, noemt de wethouder de overeenkomst. Aanvankelijk wilde Zalm een meerderheid van het Rijk in het HbR. Voor Rotterdam was dat onaanvaardbaar omdat de gemeenteraad akkoord was gegaan met verzelfstandiging van het havenbedrijf onder voorwaarde dat de stad meerderheidsaandeelhouder zou blijven. Met een derde van de aandelen en bovendien een vetorecht van het Rijk op belangrijke beleidsbeslissingen en investeringen, is een voor beide partijen aanvaardbaar compromis gevonden. Daarnaast krijgt het Rijk invloed door de commissarissen die het mag afvaardigen. Al zegt Zalm geen politieke benoeming te willen, maar deskundigheid: ‘Het is niet de bedoeling dat die commissarissen de verlengde arm van de regering in Rotterdam worden. De politiek moet zich niet bemoeien met de bedrijfsvoering.’[13] Daarmee kiest hij voor een andere benadering dan de gemeente, die de havenwethouder – zij het tijdelijk – voorzitter van de raad van commissarissen wil maken.

Dat de aanleg dan nog jaren op zich laat wachten, is het gevolg van een negatieve uitspraak van de Raad van State, waardoor het project grote vertraging oploopt. Pas op een winderige septemberochtend in 2008 doet burgemeester Ivo Opstelten de ‘eerste plons’: hij spuit dan het eerste zand op waarmee de landaanwinning van start gaat. Weer vier jaar later zet koningin Beatrix met een druk op de knop de machines in werking die de laatste ontbrekende meter van de zeewering opvullen met zand. Het Koninkrijk der Nederlanden heeft weer een stukje land op de zee veroverd.

Oud-wethouder Wim van Sluis is bij die feestelijke gebeurtenis in de zomer van 2012 aanwezig. Willem Scholten is niet uitgenodigd; de koningin is te gast bij zijn opvolger Hans Smits. Acht jaar is hij nu al weg bij het Havenbedrijf. Maar hij is niet vergeten. Terwijl de koningin met haar gevolg en genodigden over de n15 richting Maasvlakte rijden, hangen onbekenden een spandoek aan een viaduct. Een eerbetoon aan de man die aan de wieg van de Tweede Maasvlakte heeft gestaan, zeggen ze tegen de getipte verslaggever van rtv Rijnmond. Eventjes heet de brug over de snelweg het Willem Scholten Viaduct.[14]

[12]Nieuwsblad Transport, 31 mei 2002.

[13] Idem, 29 juni 2004.

[14]rtv Rijnmond, 11 juli 2012.