LÉON WERTH

Adieu Parijs

Ingeleid door Daan Heerma van Voss
en met het historische voorwoord van
Antoine de Saint-Exupéry

Uit het Frans vertaald door
Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken en Internationale Ontwikkeling, het Institut français des Pays-Bas

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel 33 jours, verschenen bij Éditions Viviane Hamy

Oorspronkelijke tekst © Éditions Viviane Hamy, 1992

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek en De Geus bv, Breda 2016

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Fonds Werth en © Getty Images

isbn 978 90 445 3628 7

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Vrij in Frankrijk

door Daan Heerma van Voss

‘Maar de geschiedenis en de kranten, dat is een ander verhaal.’ Het is de laatste zin van Leon Werths Adieu Parijs, dat oorspronkelijk verscheen als 33 Jours. Waar kranten doorgaans de grote, harde lijnen van de geschiedenis beschrijven, heeft Werth oog voor het alledaagse leven van de acht miljoen Parijzenaars die in juni 1940, aan de vooravond van de inname van Parijs door de nazi’s, naar het zuiden vluchtten. In de geschiedenisboeken heet deze volksverhuizing l’exode. Maar Adieu Parijs is geen geschiedenisboek. Het is een gaaf, zorgvuldig opgetekend dagboek, dat een groep mensen laat zien die zich ontheemd voelen in het eigen land, dat zij nog nooit met nomadische ogen hebben aanschouwd. Ze liften en lopen, rijden en ritselen, vloeken en verbazen zich.

Werth wordt in 1878 geboren in Remiremont in het zuiden van Lotharingen, in een geassimileerde Joodse familie. Het dorpje van enkele duizenden inwoners kent in zijn abdij de voornaamste toeristische attractie. Hij vertrekt naar Parijs om te studeren aan een van ’s lands meest prestigieuze lycées: Henri-IV. Maar Werth, een briljant student, wil liever schrijven en nadenken, en wordt columnist, criticus en bovenal schrijver van een eigenzinnig, surrealistisch oeuvre.

Adieu Parijs is Werths enige postuum uitgegeven werk. De schrijver heeft zijn goede, tweeëntwintig jaar jongere vriend Antoine de Saint-Exupéry gevraagd het werk naar de Verenigde Staten te smokkelen. Diezelfde vriend zou zijn in 1943 te verschijnen Le Petit Prince aan Werth opdragen: ‘mijn beste vriend ter wereld, die honger heeft en kou lijdt’. Hij heeft Adieu Parijs bovendien van een fraai voorwoord voorzien, waarin hij hun hechte vriendschap andermaal bezingt. (Ook opgenomen in deze Nederlandse editie.) De essentie daarvan is volgens De Saint-Exupéry een zin die Werth hem ooit heeft toevertrouwd: ‘Als ik van jou verschil, ondermijnt dat je niet, het versterkt je alleen maar.’

De geschiedenis kent vele vreemde omdraaiingen: waar de bolsjewistische Jood Werth de oorlog wonderbaarlijk genoeg overleeft, komt golden boy De Saint-Exupéry om bij een vliegtuigcrash. Werth verliest zijn vriend, en zijn boek verliest zijn beschermheer. Een Amerikaanse uitgeverij koopt weliswaar de rechten van het werk in ruil voor een militair kavel sigaretten, kauwgom, chocolaatjes en waterreinigingstabletten, maar uitgegeven wordt het niet.

Dit verandert in 1992, als de Franse uitgeefster Viviane Hamy het verloren gewaande manuscript vindt en publiceert. Het zorgt voor een hernieuwde interesse in Werths werk, waardoor Adieu Parijs in 2015 dan eindelijk ook in het Engels verschijnt.

De exode is een relatief weinig onderzochte of getoonde episode van de Tweede Wereldoorlog. Vermoedelijk is dit de erfenis van het Duitsgezinde Vichy-regime. Voor wie aan de verkeerde kant heeft gestaan van de grenslijn tussen goed en fout, wordt nu eenmaal zelden tijd ingeruimd; die heeft het recht te spreken over tegenslag en donkere dagen verspeeld.

Maar Vichy is nog ver weg als Werth, zijn vrouw en de voormalige oppas van hun zoon aan hun tocht beginnen. Hun zoon vertrok overigens een dag eerder en zou de vele omwegen die het Franse leger had opgelegd ontwijken. Ouders en kind hadden lang geen idee van elkaars situatie. In juni 1940 is de toekomst van Frankrijk nog ongewis, net als de geschiedenis trouwens. Daarmee bedoel ik dat de huidige morele categorieën nog niet waren toegekend, dat de victor’s history nog niet was geschreven, dat onzekerheid regeerde.

Niet eerder heb ik het spel tussen propaganda en feit, tussen agressor en verdediger, zo ontnuchterend verbeeld gezien als in Adieu Parijs. Alle Duitse soldaten die Werth op zijn tocht van drieëndertig dagen ontmoet, zijn ervan overtuigd dat Hitler tot actie is gedwongen door de agressie van de Engelsen. Natuurlijk was de gemiddelde Duitse soldaat niet op de hoogte van de beweegredenen van de nazitop, natuurlijk geloofde hij de verhalen waarmee hij het veld in was gestuurd, namelijk dat België, Nederland en Denemarken niet meer dan satellietstaten waren van Engeland. ‘Zijn we dan echt zo vreselijk?’ vragen de Duitsers meermaals. En sommige Fransen haasten zich dan om te zeggen van niet. Zij brengen in herinnering dat een Duitse soldaat hun onlangs een kleine genade heeft geschonken, in de vorm van een bed of een blikje voedsel.

Oorzaken, daders, motieven, ze zijn van later zorg. Het enige wat echt helder is, wat er werkelijk toe doet, is het gevolg: de exodus.

Werth en de zijnen moeten de Loire oversteken, op zo’n honderddertig kilometer van Parijs. Dat is hun doel. Ze strompelen voort. De Loire krijgt steeds mythischer proporties; ze lijkt haast de evenknie van de Jordaan waarover de Amerikaanse slaven ooit zongen, een rivier die een land van vrede en overvloed zou inluiden. Hoop houdt hen levend, zorgt ervoor dat ze niet inzakken. Ze betoveren elkaar met toekomstbeelden. Hun lijden kan niet voor niets zijn, zeggen ze. Ze vallen ten prooi aan een ‘instinctieve logica, geboren uit een bizarre ontkenning van het bewijs.’ De kern van deze logica is deze: ‘Het was onmogelijk dat er niets gepland was voor het eindpunt van deze reis.’ Zo wordt elke voetstap een nieuw bewijsstuk voor de noodzakelijkheid van de tocht.

Werth begint als een reiziger. Spoedig, zegt hij tegen zichzelf, spoedig zal ik terugkeren naar mijn stad. Maar langzaam verandert hij in een nomade, iemand zonder thuis. Tot slot is hij een gevangene. ‘Ik ben een gevangene van een route die ik niet heb gekozen. Ik ben een vluchteling geworden zonder vluchthaven.’

De groep is verzeild geraakt in een uiterst vermoeiend gevecht tussen hoop en onmacht. Werth, behept met een uitzonderlijk observatievermogen, registreert om maar niet steeds te hoeven voelen. Maar ook hij kan niet ontsnappen aan die verstikkende machteloosheid, het gevoel maar een blaadje te zijn in de storm van de geschiedenis. ‘We brengen de geschiedenis voort zoals zieken hun ziekte’, schrijft hij, een raadselachtige zin die de merkwaardige symbiose tussen mens en geschiedenis kenschetst. Geschiedenis is mensenwerk en tegelijk staan mensen weerloos tegenover de koers der gebeurtenissen. Werth kan zich niet zomaar bij die paradox neerleggen. Is geschiedenis dan niets anders dan een ijdele illusie, een fabricaat, vraagt hij zich af, die voortkomt uit ons onvermogen het heden te begrijpen?

Nee, zou ik hem willen antwoorden. Geschiedenis, dat wil zeggen geschiedschrijving, is een reactie op dat onvermogen, een poging ons onvermogen te bundelen en er een verhaal van te smeden. Een verhaal dat onze collectieve ervaring misschien niet helemaal beschrijft, maar haar ten minste benadert. Het probleem is alleen dat zo’n antwoord soms jaren op zich laat wachten. Wie zich midden in de geschiedenis bevindt kan haar onmogelijk vatten. Heb geduld, zou ik Werth willen toefluisteren.

Langs droge velden gaan ze, ‘een landschap van as’, ze passeren paarden die als bronzen beelden blijven staan. Langzaam zetten ze de Loire uit hun hoofd. Ze nemen andere routes, kijken Luftwaffe-vliegtuigen na en fantaseren over Duitse nederlagen. Werth vindt veldslagen uit, en verzint slimme strategieën. ‘Ik herschrijf de geschiedenis’, zegt hij in een poging zijn hersenspinsels te rationaliseren. Gebed en noodkreet ineen.

Sjokken, lopen, rusten. Het stedelijke levenstempo lijkt voorgoed verdwenen. Wat ervoor in de plaats komt is monotonie. ‘Het moet gezegd worden, de exodus was saai geweest, zoals de loopgravenoorlog dat was.’ Uiteindelijk verkeert Werth in een vrijwel permanente staat van onthechting, hij neemt alleen nog maar de ‘veranderingen in onbeweeglijkheid en beweging waar’: lopen en stoppen, neerliggen en opstaan.

Maar die monotonie geeft slechts een deel van het verhaal kleur. Waar Werth zich nauwelijks van bewust lijkt (en wij wel) is dat hij in 1940 een zestiger is, een Parijzenaar, een bohémien, die door delen van het land trekt die hem vreemd zijn. In zekere zin is Adieu Parijs een ontdekkingsreis. Nederig als een bedelaar, dorstig als een hond, bezingt hij ‘het wonder van water’. ‘Ik huil om Frankrijk,’ schrijft hij, ‘in dit landschap waarmee ik onbekend ben, dat ik niet geleerd heb lief te hebben, een vlak landschap met te veel lucht.’ Achter zijn tranen gaat niet alleen verdriet schuil, maar ook verwondering, of bewondering zelfs, voor dit land dat hij niet kent.

Hij krijgt te maken met mensen die hem en de zijnen, met gevaar voor eigen leven, onderdak verlenen. ‘Gastvrijheid bestaat ook in de moderne tijd, en ze is zelfs mooier, omdat ze geen ritueel is maar een geschenk.’ Armer dan ooit is Werth zich bewust van een vrijgevigheid die hij nooit eerder heeft ervaren. Hij wordt gedwongen na te denken over wie hij zelf is, wie hij zou zijn als hij geen nomade was maar een gemiddelde Franse boer. Zou híj een vreemdeling zomaar een dak bieden? Nee, ziet hij in: ‘Ik zou ook niet met een onmiddellijk enthousiasme gehoor geven aan de oude wetten van gastvrijheid of de Franciscaanse traditie.’

Zo is elke ontmoeting een casestudy van menselijk gedrag; hoe reageer je op nieuwe verhoudingen, waar de bohémien afhankelijk is geworden van de boer? Mensen tonen zich van hun wreedste, nukkigste kant, maar ook van hun vrijgevigste.

Terwijl Werth verdergaat, de uitputting nabij, zingt het rond dat Frankrijk eine andere Regierung heeft gekregen. Het nazigezinde Vichy-Frankrijk is geboren. Het is de laatste klap die de reizigers te verduren krijgen. Voor het eerst krijgt Werth cynische trekjes: ‘We bevinden ons in een land waarvan ik het bestaan niet wist: een Frankrijk dat zich heeft neergelegd bij een Duitse overwinning, dat er zelfs blij mee is, een Frankrijk dat geen enkele verbinding kent met Franse gebruiken of Frans karakter.’

Maar eensgezind besluiten ze dat dit toekomstmuziek is. Hoe zwaar de klanken ook zullen zijn, vandaag blijven ze onhoorbaar. Verblind en verdoofd door het woord ‘wapenstilstand’, dat eigenlijk ‘capitulatie’ zal blijken te betekenen, mag de stoet terugkeren. Werth verzoent zich met zijn land, en zijn land met hem. Voorlopig dan. ‘Ze zijn weg’, fluisteren de Parijzenaars tegen elkaar. Even is het vrede. In zekere zin is het de laatste vrede die Werth nog zal meemaken. Nee, die van 1945 telt niet, want, ‘een vrede zonder De Saint-Exupéry is geen vrede’.

Het reisgezelschap keert terug naar de stad, nog onwetend van wat het daar te wachten staat, welke route de geschiedenis zal nemen, en wat de kranten erover zullen schrijven. (In het kort: Werths vrouw zal zich aansluiten bij het Franse verzet. Het voormalig gezinsappartement zal een toevluchtsoord worden voor Joodse vrouwen en Britse en Canadese piloten. Zoon Claude blijft studeren en zal uiteindelijk dokter worden. Werth zelf zal in de bergachtige Jurastreek wonen, eenzaam vechtend tegen kou en honger. Hij wordt gaullist en publiceert in 1946 zijn uiterst kritische dagboek Déposition, wat hem op stevige kritiek van de Vichy-regering zal komen te staan.) Allemaal toekomstmuziek, zeggen ze tegen elkaar. Spoedig zal Werth zijn zoon weer kunnen omhelzen. ‘Vrij,’ zeggen ze tegen elkaar, ‘we zijn vrij. Vrij in Frankrijk.’

Introductie: brief aan mijn vriend

door Antoine de Saint-Exupéry

I

In december 1940, toen ik door Portugal[1] reisde om naar de Verenigde Staten te gaan, maakte Lissabon op mij de indruk van een lumineuze en tegelijk droevige haven. In die tijd werd er veel gesproken over een ophanden zijnde invasie. Portugal probeerde uit alle macht een schijn van geluk op te houden. Lissabon, dat de allermooiste internationale tentoonstelling ter wereld had geschapen, vertoonde een zwakke glimlach, zoals moeders die geen nieuws hebben ontvangen van een zoon aan het front en die proberen hem met hun vertrouwen te beschermen: ‘Mijn zoon leeft, want ik glimlach …’ Evenzo zei Lissabon: ‘Kijk toch eens hoe vrolijk en vredig en helder verlicht ik ben …’ Het hele continent wierp een sombere schaduw over Portugal, als een bergachtige wildernis waarin het wemelt van horden jagers. Een feestelijk Lissabon daagde Europa uit: ‘Ik kan toch geen doelwit zijn nu ik me zo nadrukkelijk niet verberg! Nu ik zo kwetsbaar ben! Nu ik zo vrolijk ben ...’

In mijn land hadden de steden ’s nachts de kleur van as. Ik was elke vorm van verlichting ontwend geraakt en deze stralende hoofdstad gaf me een merkwaardig gevoel van onbehagen. Wanneer de omringende buurt in duisternis is gehuld, trekken de diamanten in een te hel verlichte etalage snuffelaars en dieven aan. We voelen dat ze om ons heen draaien. Ik voelde hoe Europa’s nacht, bewoond door schimmige monsters, dreigde te vallen over Lissabon. Misschien waren dwalende groepen bombardeurs deze schat aan het besnuffelen.

Maar Portugal negeerde het opdoemende monster. Negeerde het uit alle macht. Portugal sprak over kunst met een bijna wanhopig vertrouwen. Zou iemand het wagen het land te vernietigen midden in zijn eredienst aan de kunst? Het had al zijn schatten geëtaleerd. Zou iemand het wagen het land te vernietigen te midden van zijn schatten? Het pronkte met zijn coryfeeën. Bij gebrek aan een leger, bij gebrek aan kanonnen, had het zijn stenen wachters opgesteld – de dichters, de ontdekkingsreizigers, de conquistadores – om zich te verdedigen tegen het ijzer van de indringer. Bij gebrek aan een leger en kanonnen versperde Portugals hele verleden de weg. Zou iemand het wagen het te vernietigen te midden van zijn glorieuze verleden?

Zo wandelde ik elke avond treurig rond tussen de triomfen van deze uitstalling, die getuigde van uitmuntende smaak en waar alles de volmaaktheid benaderde, zelfs de muziek, zo bescheiden en uitgekozen met zo’n fijnzinnigheid, die zachtjes door de tuinen vloeide, rustgevend als de eenvoudige melodie van een fontein. Zou iemand dit wonderbaarlijke gevoel voor verhoudingen gaan uitroeien?

En ik vond Lissabon, met haar wanhopige glimlach, droeviger dan mijn verduisterde steden.

Ik heb van die lichtelijk bizarre gezinnen gekend, u ook misschien, die aan tafel een plaats bleven reserveren voor iemand die was overleden. Ze weigerden de dood binnen te laten. Maar ik zag daar geen troost in. De doden behoren dood te zijn. En dan, in hun rol van overledene, nemen ze een nieuwe vorm van aanwezig zijn aan. Maar deze gezinnen stelden hun terugkeer uit. Ze maakten eeuwige afwezigen van hen, vrienden die voor eeuwig te laat waren. Ze verruilden het rouwen voor een zinloos wachten. En ik kreeg de indruk dat deze huishoudens waren gedompeld in een niet-aflatende malaise, die op een andere manier droevig was dan rouw. Guillaumet, de vriend die ik het meest recentelijk ben verloren en die is neergeschoten toen hij een postvlucht naar Syrië uitvoerde, reken ik tot de doden. Hij zal nooit veranderen. Hij zal hier nooit meer zijn, maar hij zal ook nooit afwezig zijn. Zijn couvert heb ik afgeruimd – een nutteloze val waarin hij niet verstrikt raakte – en ik heb een waarlijk dode vriend van hem gemaakt.

Maar Portugal probeerde te geloven in vrolijkheid en het wilde zijn plaats aan tafel – en zijn Chinese lantarens en zijn muziek – behouden. In Lissabon deed men wanhopig alsof men gelukkig was in de hoop dat God het misschien zou willen geloven.

Maar degenen die Lissabon vooral zo droevig maakten, waren bepaalde vluchtelingen. Niet de uitgestotenen die op zoek waren naar tijdelijke veiligheid, maar degenen die de misère van de hunnen loochenden en voorgoed hun vaderland wilden verlaten.

Daar ik geen accommodatie in de stad zelf kon vinden, logeerde ik in Estoril, vlak bij het casino. Ik had intense oorlogvoering overleefd: binnen de groep waartoe ik behoorde, en die negen maanden non-stop vluchten boven Duitsland had uitgevoerd, was alleen al tijdens het Duitse offensief driekwart van de crews omgekomen. Toen ik naar huis was teruggekeerd, had ik de grimmige sfeer van slavernij en dreigende hongersnood ervaren. Ik had de pikdonkere nachten van onze steden doorgemaakt. En hier, op slechts enkele passen van waar ik verbleef, was het casino van Estoril elke avond gevuld met geesten. Geluidloze Cadillacs, met de pretentie ergens heen te gaan, zetten hen af op het fijne zand bij de hoofdingang. Ze droegen klassieke avondkleding. Ze pronkten met hun chokers en hun paarlen. Ze hadden elkaar uitgenodigd voor het diner van bijrolspelers, waar ze elkaar niets te zeggen hadden.

Vervolgens, afhankelijk van hun rijkdom, speelden ze roulette of baccarat. Soms ging ik naar hen kijken. Ik voelde geen verontwaardiging of ironie, maar werd bekropen door een vage onrust. Zoals wanneer je in de dierentuin oog in oog staat met de overlevenden van een uitgestorven soort. Ze namen plaats rondom de speeltafels. Ze speelden blufpoker tegen een grimmige croupier en trachtten hoop, angst, wanhoop, afgunst en uitbundigheid te voelen. Net als de levenden. Ze verspeelden fortuinen die op datzelfde moment misschien niets meer waard waren geworden. Ze gebruikten munteenheden die misschien niet meer in gebruik waren. Wellicht waren de obligaties in hun kluizen gegarandeerd door fabrieken die al waren geconfisqueerd of die, gezien de dreiging van luchtaanvallen, reeds waren gebombardeerd. Ze namen geld op van Sirius. Door het verleden voort te zetten, trachtten ze te geloven in de legitimiteit van hun opwinding, de geldigheid van hun cheques, de eindeloze duur van hun contracten, alsof er enkele maanden geleden niets ter wereld was begonnen in te storten. Het was onwerkelijk. Het was een poppenballet. Maar het was treurig.

Ongetwijfeld voelden ze niets. Ik verliet hen. Ik ging een frisse neus halen op het strand. En de zee in deze badplaats Estoril, deze getemde zee, leek ook deel uit te maken van het spel. Ze duwde een enkele, zwakke golf, helder glinsterend in het maanlicht, de baai in, als een ongepaste baljurk.

Ik zag mijn vluchtelingen terug op het schip. De sfeer aan boord van dit schip ademde ook een lichte onrust. Het schip bracht degenen die weer tot leven waren gewekt van één continent naar een ander. Ik dacht: ik zou graag een reiziger willen zijn; ik wil geen emigrant zijn. Ik heb veel geleerd toen ik jong was en dat wil ik gebruiken.

Maar hier waren mijn vluchtelingen en ze trokken adresboekjes uit hun zakken. De overblijfselen van hun identiteit. Ze deden alsof ze nog steeds iemand waren. Ze klampten zich uit alle macht vast aan iets wat nog betekenis had. ‘Weet u, ik ben die en die …’ zeiden ze, ‘uit die en die stad … de vriend van meneer Dinges … Kent u meneer Dinges?’

En ze vertelden je het verhaal over een vriend of een betrekking of een wandaad, of wat voor verhaal dan ook dat hen met iemand in verband kon brengen. Maar aangezien ze aan het emigreren waren, zou niets van dit verleden hun nog van nut zijn. Het was nog steeds heel warm, heel vers, heel levend, zoals de herinneringen aan een liefdesrelatie aanvankelijk zijn. Je maakt een bundel van de brieven, knoopt er zorgvuldig een lint omheen. Je voegt er een paar souvenirs bij. En aanvankelijk krijgt de bundel een weemoedige charme. Maar dan wandelt er een blondine met blauwe ogen voorbij en de bundel verbleekt. Zoals de vriend, de betrekking, de stad waar men vandaan komt, de herinneringen aan het huis ook vervagen wanneer ze niet langer nuttig zijn …

Ze waren zich daarvan scherp bewust. En precies zoals Lissabon voorwendde gelukkig te zijn, deden zij alsof ze in een spoedige terugkeer geloofden. De afwezigheid van de verloren zoon is gemakkelijk: het is geen echte afwezigheid, want achter hem blijft zijn thuis bestaan. Het is niet belangrijk of een afwezige zich in een naastgelegen kamer bevindt of aan het andere einde van de wereld. De aanwezigheid van iemand die ogenschijnlijk ver weg is, kan substantiëler worden dan voordat hij vertrok. Dat is wat er gebeurt in gebeden. Ik heb nooit meer van mijn thuis gehouden dan toen ik in de Sahara was. Nooit was een vrouw meer aanwezig voor een ander dan de verloofdes van de Bretonse zeelieden die in de zestiende eeuw Kaap Hoorn rondden en ontmoedigd raakten door de muur van tegenwind. Ze waren nog niet vertrokken of ze begonnen al thuis te komen. Wanneer ze de zeilen hesen met hun stevige knuisten waren ze zich op hun terugkeer aan het voorbereiden. De kortste route van de haven in Bretagne naar het huis van hun verloofde liep via Kaap Hoorn. Maar mijn vluchtelingen leken op Bretonse zeelui wier verloofdes hun waren ontnomen. Voor hen was er geen Bretonse verloofde meer die een eenvoudige lamp aanstak voor haar venster. Ze waren geen verloren zonen. Ze waren verloren zonen zonder thuis. Dat is wanneer de echte reis buiten jezelf begint.

Hoe kun je jezelf opnieuw opbouwen? Hoe kun je opnieuw een dicht weefsel van herinneringen in jezelf maken? Zo kwam het dat dit spookschip, net als het voorgeborchte, was bevolkt met zielen die nog geboren zouden worden. De enige mensen die echt waren, zo echt dat we hen graag met een vinger hadden aangeraakt, waren degenen die op het schip thuishoorden en die, waardigheid ontlenend aan echte functies, schotels droegen, pannen afdroogden, schoenen poetsten. En met een zekere geringschatting de doden bedienden. Het was geen armoede die bij de bemanning de lichte minachting jegens de vluchtelingen opwekte. Het ontbrak hun niet aan geld maar aan substantie. Ze waren niet langer de man van deze of gene huishouding, met die of die vriend, die of die positie. Ze deden wel alsof, maar het was niet meer waar. Niemand had hen nodig, niemand zou hun om hulp vragen. Hoe heerlijk is niet zo’n telegram waardoor je van streek raakt, dat je midden in de nacht uit je bed doet komen en naar het station doet spoeden: ‘Haast je! Ik heb je nodig!’ Vriendschappen ontstaan snel met degenen die je helpen. Ze worden welbewust aangeknoopt met de mensen die om hulp vragen. Zeker, niemand haatte mijn spoken, niemand benijdde hen, niemand viel hen lastig, maar ook niemand hield van hen met de enige liefde die ertoe deed. Ik dacht: vanaf het moment dat ze aankomen, zullen ze druk zijn met welkomstcocktailparty’s, dineetjes om hen te troosten; ze zullen uiterst behulpzaam ontvangen worden door een genereus Amerika. Daar kan iemand op elke deur aankloppen, vragen en ontvangen. Maar wie zal er op hun deur kloppen en vragen om te worden binnengelaten? ‘Doe open! Ik ben het!’ Een kind moet lang borstvoeding krijgen voor het ergens om verlangt. Een vriendschap heeft tijd nodig om zich te ontwikkelen voor iemand een vriendendienst zal vragen. Generaties moeten zich ruïneren door een bouwvallig oud kasteel te restaureren voor ze leren ervan te houden.

II

En dus zat ik te denken: het belangrijkste is dat wat we hebben ervaren ergens bewaard blijft, net als de zeden en gewoonten. En de familiefeestjes. En het huis met herinneringen. Enzovoorts … Het belangrijkste is om te leven voor de terugkeer. En ik voelde me diep vanbinnen bedreigd door de broosheid van de verre polen waarvan ik afhankelijk was. Ik liep het gevaar een echte woestijn te ervaren en begon een mysterie te doorgronden dat me lange tijd voor een raadsel had gesteld.

Ik heb drie jaar in de Sahara doorgebracht. Zoals zovele anderen fantaseerde ik over de vreemde krachten ervan. Wie in de Sahara heeft geleefd, waar niets dan eenzaamheid en gebrek lijken te bestaan, kijkt desalniettemin op die jaren terug als de mooiste van zijn leven. Uitdrukkingen als ‘heimwee naar het zand’, ‘heimwee naar de eenzaamheid’ en ‘heimwee naar de ruimte’ zijn niet meer dan literaire frases en ze verklaren niets. Toch is het hier, aan boord van dit schip dat krioelt van de passagiers die boven op elkaar gepakt zitten, dat ik voor het eerst het gevoel had dat ik de woestijn begreep. Het is waar dat de woestijn niet meer biedt dan vlak zand – of om precies te zijn kiezelzand – zo ver het oog reikt, want duinen zijn er zeldzaam. Je ziet er niets bewegen. Je leeft er gescheiden van alles wat je lief is. Je wentelt je eindeloos in een sfeer van verveling. En toch zijn onzichtbare godheden er een netwerk van wegen, gradiënten en tekenen aan het bouwen, een geheime, levende musculatuur. Uniformiteit bestaat niet. Alles staat in verhouding tot iets anders. Zelfs een stilte daar lijkt niet op een stilte elders.

Er is een stilte van vrede, wanneer de stammen zich hebben verzoend, wanneer de avondkoelte weerkeert en het lijkt of je met gestreken zeilen een kalme haven binnenloopt. Er is een stilte van het middaguur, wanneer de zon elke gedachte en beweging opschort. Er is een schijnbare stilte wanneer de noordenwind afneemt en er insecten verschijnen, als pollen meegevoerd, weggerukt uit oases in het binnenland, een voorbode van een zandstorm uit het oosten. Er is een stilte van samenzweringen die op touw worden gezet, wanneer je weet dat bij een stam ergens ver weg de gemoederen aan het gisten zijn. Er is een geheimzinnige stilte wanneer de Arabieren zich verzamelen voor hun onbegrijpelijke palavers. Er is een gespannen stilte wanneer een boodschapper later dan verwacht terugkeert. Een acute stilte wanneer je ’s nachts je adem inhoudt om te luisteren. Een melancholieke stilte wanneer je terugdenkt aan iemand die je dierbaar is.

Alles heeft zijn focus. Elke ster volgt een zuivere baan. Het zijn allemaal sterren van de magiërs. Ze dienen allemaal hun god. Eén ster wijst de weg naar een verafgelegen, moeilijk te bereiken put. En de afstand die je scheidt van de put doemt op als een kasteelmuur. Een andere wijst de weg naar een drooggevallen put. En de ster zelf lijkt droog. En het overbruggen van de afstand die je scheidt van de lege put is een moeizame strijd. Weer andere sterren dienen als gids naar een onbekende oase waar nomaden lyrisch over waren, maar waar je vanwege een opstand niet naartoe kunt gaan. En het zand dat tussen jou en de oase ligt, is een veld van sprookjes. Er is ook een ster die de weg wijst naar een bruisende stad in het zuiden, even kostelijk als je tanden zetten in een vrucht. En een die de weg naar de zee aangeeft.

Er zijn nog verder afgelegen polen die deze woestijn magnetiseren: een huis in Frankrijk, waar ik nog vaak aan denk. Een etentje langgeleden met kameraden. Een vriend van wie je niets weet, behalve dat hij bestaat.

Aldus voel je je bezwaard of gesterkt door krachtvelden die je aantrekken of afstoten, die je nadert of waar je weerstand aan biedt. Je hebt een goede basis en weet waar je staat, midden in de kompasroos.

En aangezien de woestijn geen tastbare pracht biedt, aangezien er in de woestijn niets valt te horen of te zien, ben je wel gedwongen om in te zien dat je niet in slaap wordt gesust, maar dat, integendeel, je innerlijk leven aan kracht wint en dat de mens bovenal bezield wordt door onzichtbare structuren. De mens wordt geregeerd door de geest. In de woestijn ben ik waard wat mijn godheden waard zijn.

Of je nu in de Sahara bent of niet, ruimte wordt altijd voor ons bezield door stromingen van vitaal belang. Net als in de woestijn, wanneer ik het gevoel van afstand heb, dan is het de invloed van een verafgelegen put, en wanneer ik me in de bergen gewaar ben van een afgrond, is het de zwaartekracht die me naar beneden trekt. Dus dat ik aan boord van dit deprimerende schip rijk ben aan magnetische polen is onder andere te danken aan het huis van Léon Werth. Want Léon Werth is mijn vriend.

Frankrijk is geen abstracte godheid. Frankrijk is geen geschiedenisboek. Frankrijk is niet de een of andere ideologie. Frankrijk is het vlees dat mij schraagt, een netwerk van verbindingen dat over mij regeert, een aantal spillen die tezamen het fundament vormen van mijn gevoelens van genegenheid. Het is voor mij dan ook van levensbelang dat degenen aan wie ik me heb gehecht mij overleven. Ik heb hun bestaan nodig om me te kunnen oriënteren. Hoe zou ik anders weten waarnaar ik moet terugkeren? Dat is de reden, Léon Werth, dat ik er tijdens mijn overtocht zo’n behoefte aan had je in dat huis in de Jura te weten, het huis dat ik zo goed ken, zodat ik ervan op aan kon dat een van de kardinale punten van mijn wereld behouden zou blijven. Alleen zo, ver weg ronddolend in het imperium van je vriendschap, dat geen grenzen kent, kon ik me een reiziger voelen en niet een emigrant. Want de woestijn is niet waar we denken dat ze is. De Sahara is levendiger dan een hoofdstad en zelfs de dichtstbevolkte steden worden een woestijn wanneer de essentiële polen van je leven gedemagnetiseerd zijn.

[1] Portugal bleef neutraal in de Tweede Wereldoorlog. (Deze noot is van de vertaalster. Dat geldt ook voor de andere voetnoten.)

I
==
==

Van Parijs naar Chapelon.
De karavaan

Op 10 juni, om elf uur ’s ochtends, kom ik Tr. tegen op de Champs-Élysées. We besluiten naar hotel Continental te gaan ‘om ons licht op te steken’. Midden op de allee is een wegwerker met een drilboor een paar straatstenen aan het loswerken. Reparatie van het wegdek of verdediging tegen tanks? Intussen verspreidt een sproeier paarlen van water over een grasperk. Die waterstraal maakt dat er kinderlijke gedachten bij ons opkomen, hij schenkt ons vertrouwen: ‘Als de zaken er zo slecht voorstonden, zouden ze het gazon toch niet besproeien …’

‘Alles ligt in Gods handen’, zeg ik tegen hem bij het afscheid. ‘In oorlogstijd’, zegt hij, ‘bestaat God …’ Het is geen uiting van geloof. Hij bedoelt dat wij geen van beiden greep hebben op wat er gebeurt, dat de geschiedenis zich zonder ons voltrekt.

De rue d’Assas, mijn straat, is leeg. De gebruikelijke automobilisten, zij die hun auto naast het trottoir parkeren wanneer ze gaan lunchen, zijn er allang niet meer. Ik heb geen haast om te vertrekken. De meest verstandige, meest competente adviezen hebben me niet kunnen overtuigen. Dit is geen kwestie van rationaliteit. Mijn zekerheid en gevoel van veiligheid zetelen diep in mijn binnenste, ergens waar strategische berekening en ratio geen invloed uitoefenen. ‘Parijs is Parijs, en het is onmogelijk dat de Duitsers de stad binnenvallen.’

De afgelopen nacht heeft A. me evenwel vriendschappelijk, broederlijk verordonneerd om zestig kilometer tussen de Duitsers en ons te brengen. Ik heb besloten te gehoorzamen, maar eigenlijk alleen om aardig te zijn. Ik denk dat zijn vriendschap bezorgd is, zoals de mijne dat in een soortgelijke situatie ook zou zijn, dat hij zelf grote risico’s loopt en toch alleen vreest voor onze veiligheid.

Net als ieder jaar gaan we op weg naar Saint-Amour, onze vaste plek tussen de Jura, de Bresse en de Basse-Bourgogne. We vertrekken op 11 juni om negen uur in de ochtend. We denken dat we, zonder ons te hoeven haasten, tegen vijf uur ’s middags aan zullen komen. Maar toch, een vreemd vertrek. Boven Parijs hangt een trechter van roet. Ik heb nooit geweten wat die zwarte wolk was. Rook van de benzineopslagtanks in Rouen? Een oorlogsmiddel uit onze koker? Of uit die van de Duitsers?

Ik laat de oorlog achter me. Ik zeg dat in alle oprechtheid. Ik geef mezelf toestemming me te ontspannen. Sinds september vorig jaar heb ik geprobeerd niet te liegen, ook niet tegen mezelf. Ik ben in de rol gestapt van don Diègue, uit Le Cid. En ik geloof dat er geen beschaving meer is, eeuwenlang, wanneer de soldaten, zoals generaal Weygand zei, niet tot het uiterste in de stellingen standhouden. Deze week nog heb ik gepoogd me dat standhouden voor te stellen, me te verplaatsen in een soldaat die standhoudt. Het meegaan in dit heroïsme ervoer ik als buitengewoon pijnlijk. Alleen deze pijn troostte me en stelde me gerust.

Porte d’Italie, Villejuif, Thiais. Het verkeer is als op een willekeurige doordeweekse dag. Het duurt niet lang voor het heel druk wordt, als op een zondagavond. Ik houd halt bij een benzinestation. Deze vrouw, die de slang omhooghoudt, ik heb dadelijk het gevoel dat er meer tussen ons is dan alleen de handel in brandstof. Ze wacht op me. Roerloos houdt ze de slang boven haar hoofd, ze zet geen stap naar het benzinereservoir van de auto. En haar ogen zoeken de mijne. En ze zegt tegen me: ‘Rusland heeft Duitsland de oorlog verklaard …’

Haar ogen vullen zich met tranen. De mijne ook. Wat lijken de discussies over stalinisme en de revolutie ver weg! Rusland zet zijn strijdkrachten in en de Duitsers, of ze nu in Compiègne of in Pontoise zijn, draaien zich om alsof ze in hun hiel gestoken zijn.

Een historicus zal me misschien uitlachen om mijn goedgelovigheid, maar we hadden zo dringend behoefte aan een dergelijke nieuwstijding! Natuurlijk hadden er al berichten in Parijs gecirculeerd, die door de straten stroomden, binnendrongen bij de portiersloges en de bistro’s en door de ramen bij de huizen. Maar ze waren niet onjuist, ze kondigden een ramp aan die de volgende dag bewaarheid werd.

En zoals u zult begrijpen weigerde ik dat nieuws voetstoots aan te nemen. Ik naderde een stilstaande vrachtwagen. Er zaten drie mannen voorin: ‘Is het waar dat … Hebt u gehoord dat …?’

‘Rusland …? Jazeker.’

En dat Rusland, dat aan de oorlog ging deelnemen, overal onderweg vond ik het terug, toen de drukte op de weg een opstopping werd, toen de auto’s zich vier rijen dik voortbewogen, en bij het vallen van de avond wachtte het me op; het hield zich verscholen in een dorpje, in een achterafstraatje ver van de route van de exodus.

In Plessis-Chenet is de weg naar Fontainebleau afgesloten en we worden de kant van Pithiviers of Orléans, ik zou het niet meer kunnen zeggen, op gestuurd. Maar we zitten vast in een eindeloze karavaan. We zijn nog slechts een schakeltje in een lange keten die zich traag over de weg voortbeweegt met een snelheid van tien, van vijf kilometer per uur … Om zes uur ’s avonds, in het dorp Auvernaux, bevinden we ons veertig kilometer van Parijs. We vinden een kamer. Een paar moedige mensen die op de fiets uit Parijs zijn vertrokken zijn al eerder gearriveerd. Bij een radio zit een vrouw te huilen: in het Radio-Journal de France was niets gezegd over Rusland.

De volgende ochtend, op 12 juni, vertrekken we om vier uur. We denken dat niemand anders zo vroeg is opgestaan. Maar we vinden de karavaan weer terug. We rijden met de motor gesmoord in de tweede versnelling, en vaker nog in de eerste, met stukjes van twintig meter per keer. Dan volgt een stop van zes of zeven uur, ik weet het niet meer precies. Zes of zeven uur in de volle zon. Maar deze stroom van mensen, deze langgerekte menigte, deze menigte die is uitgerekt alsof er een wals overheen is gegaan, vertoont nog geen spoor van slecht humeur, zelfs niet van ongeduld. Ze wijkt, ze meent te wijken voor militaire noden. En beetje bij beetje verspreidt zich het gerucht dat er een stukje verderop vrachtwagens met munitie voorbijkomen over een weg die de onze kruist.

Bij het invallen van de duisternis stoppen we in Milly. In vijftien uur hebben we zestien kilometer afgelegd.

Op het plein zien we veel stilstaande auto’s, in rust of met pech. De hotels, de cafés zijn vol, maar de menigte maakt zich niet ongerust. Het verkeer wordt geregeld. De plaatselijke commandant heeft gezorgd voor een kleine werkplaats, waar geniesoldaten de automobilisten met panne vriendelijk en goedgemutst helpen. En meneer Popot, automonteur van beroep, bereidt zonder aarzeling het juiste mengsel van petroleum en olie om de koppeling van onze oude Bugatti te smeren.

De markt is overdekt met een mooi oud pannendak. We zoeken onze toevlucht in een café met de ambiance van een guinguette. De eetzaal is groot: een cabaret in de Klondike[2], net als in de film. De spiegel, de palmbomen, de gele muren, de bruine plinten en de roodgelakte tafeltjes vormen een exotisch decor als voor een wild feest. Achter de tap staat de kasteleinse, een kordate blondine, en de serveerster, een schalkse brunette die niet op haar mondje gevallen is, draaft heen en weer in de zaal. We vinden nergens meer iets te eten. Maar we mogen ons blik sardines meebrengen.

Aan de andere kant van de zaal zitten twee soldaten tegenover elkaar, gescheiden door de tafel, een fles rode wijn. Ze zijn samen, maar praten niet met elkaar. Ze zitten volkomen roerloos op hun stoel. Ze kijken elkaar niet aan. En hun ogen zijn gericht op verschillende punten op de vloer. Ze hebben iets tijdloos.

De hotels zijn vol. We gaan slapen en de volgende dag gebruiken we het middagmaal bij een kruidenier, een ‘kaasverzorger’, thuis. We worden bij het gezin aan tafel genood. Twee dagen blijken genoeg om ons ontheemd te voelen; nu al beseffen we de waarde van rust, een veilige haven, gastvrijheid. Het zijn geen tollenaars, geen kostbazen. Ze verzetten zich wanneer we fatsoenshalve de prijs die ze ons hebben gevraagd willen verdubbelen.

We nemen onze plaats in de karavaan, die zich met een slakkengang voortbeweegt, weer in. De weg naar Nemours is afgesloten. We proberen Joigny te bereiken via Château-Landon en Saint-Julien-du-Saut. Maar we worden naar Malesherbes gedirigeerd.

De auto’s rijden dicht op elkaar, opeengedrongen als metropassagiers bij een klaphekje. Ze worden ingehaald door voetgangers. Geen enkele motor houdt van zo’n laag toerental. Maar onze Bugatti, die dateert uit 1932, protesteert. Het water in de radiateur kookt. We stoppen; we rijden weer; maar het telkens moeten starten wordt problematisch. Want deze koppeling heeft vele deugden, maar soepel is ze niet. Uiterst voorzichtig laat ik de koppeling opkomen. Na een paar uur wordt dat doodvermoeiend. Het is zenuwslopend. De ernst van de situatie doet daar niets aan af. Temeer daar de ernst van de situatie en de mechanische problemen hier samenkomen. We zijn bang dat we met pech blijven steken.

Na de kruising met de weg naar Pithiviers begint het koelwater weer te borrelen. De wegberm is zo breed als een auto; ik maak me los uit de karavaan en parkeer de auto rechts naast de weg. De weg loopt langs een bos. De karavaan komt voorbij. Oude auto’s zijn tevoorschijn gekomen uit hun holen in de voorsteden of uit een carrosseriemuseum, of uit kampen waar de zigeuners overwinteren. Ze voegen zich tussen de 10cv’s van de burgerij, beladen met koffers en matrassen. Dit is het koninkrijk der matrassen. Je zou denken dat Frankrijk het land van de matrassen is, dat het kostbaarste bezit van een Fransman zijn matras is. In veel auto’s liggen oude vrouwen languit achterover, ze kijken niet meer naar wat buiten henzelf ligt, en kinderen slapen alsof ze dood zijn. De vrachtwagens zijn, als een tussendek met emigranten, volgeladen met bagage en met passagiers die nu eens trapsgewijs op een berg koffers en tassen, dan weer in rijen onder het zeildoek gezeten zijn, als de toeschouwers in een theater. Door de raampjes zien we honden, katten, gekooide vogels. Aan de voorkant van een radiateur is een aap vastgebonden.

Achter één auto hangt een piepklein karretje waarin een oude arbeider zit, met bungelende benen. Hij heeft niet meer dan een paar bundeltjes en een visnet meegenomen. Maar het karretje is niet aan de auto vastgemaakt met een simpel touw, als een provisorische sleepkabel. Het is op vakkundige wijze bevestigd. Een systeem van touwen, staken en ijzerdraad verbindt de beide voertuigen voor de lange duur, verbindt twee lotsbestemmingen. Dergelijke blijken van welwillendheid, van dienstvaardigheid, zullen weldra tot het verleden behoren.

De karavaan van auto’s wordt ingehaald door fietsers, mannen en vrouwen, en door strompelende voetgangers. Hun hoofd lijkt naar hun voeten te worden getrokken. Sommigen dragen een reistas, anderen hebben een of twee koffers in de hand. Kan men zich wel voorstellen hoe vermoeiend zo’n voettocht is, met een koffer in je hand? Weer anderen duwen een kinderwagen voort, gevuld met kinderen of beladen met pakken en dozen met hun kostbaarste bezittingen, of de meest merkwaardige voertuigen die met planken en oude fietswielen in elkaar geknutseld zijn. Op de klep van een bakfiets zit een vrouw, de man peddelt. Een oude man op een fiets, alleen, voert zijn hond aan de lijn mee.

De karavaan beweegt zich voort met de snelheid van een voetganger, met honderd, vijftig of vijf meter per keer. Ik kan me zelfs niet overgeven aan het observeren van deze hortende rivier. Mijn automatisme van automobilist dwingt me de druppels ervan tot in detail te bekijken. Werktuiglijk stel ik vast van welk merk de auto’s zijn en schat ik het vermogen ervan. De karavaan gaat voort, knarsend, als de ketting van een waterput. Hij heeft geen begin en geen eind. Ik word achtervolgd door deze idiote zin: ‘De lijn van de horizon is een denkbeeldige lijn op het snijpunt van de hemel en de oneindige lijn van de auto’s’ en kan hem maar niet uit mijn hoofd zetten.

Er stopt een auto, met een jonge vrouw aan het stuur. Als een rups die van richting verandert, glijdt de karavaan erlangs. In de auto zitten ook een tweede vrouw en een man. De bestuurster leunt tegen het stuur en steekt dan in wanhoop haar armen in de lucht. Haar motor is afgeslagen, de startmotor doet het niet meer, ze heeft geen slinger. ‘Zet hem in de versnelling, druk de koppeling in … we gaan u duwen; zodra u een beetje snelheid hebt, laat u de koppeling opkomen …’ Ze zit te slapen, ze hoort me niet, ze lijkt wel een slaapwandelaarster; ze verwart de koppeling indrukken met de koppeling op laten komen. Opnieuw duwen we de auto, de motor draait, de auto start en hapert een ogenblik op de weg.

Enorme tweewielige boerenkarren uit de Seine-et-Oise en de Seine-et-Marne voegen zich bij de karavaan. Ze worden getrokken door reusachtige knollen, vaak door twee paarden die achter elkaar zijn ingespannen. Ze zijn beladen met beddengoed en met zakken graan en veevoer. Een van die paarden is een veulen dat er de lol niet van inziet om een kar te trekken. Het schopt met alle vier de hoeven – nu eens naar voren, dan weer naar achteren – en begint wild te bokken. De honden die aan de karren zijn vastgebonden kwispelen nog vrolijk met hun staart.

Dichtbij ligt een boerderij. Enkele mensen weten het te regelen dat ze er die nacht op een strobed mogen slapen. Ze zijn moe, maar niet in paniek. De oorlog ligt ver achter hen, ver achter Parijs. Ze maken het beste van deze gedwongen picknick, van het moeten kamperen. Morgen zal het rustiger zijn op de wegen.

Het is al donker wanneer we Puiseaux bereiken. We hebben die dag vijfentwintig kilometer kunnen afleggen. We vinden een vrije plek op een bietenveld. We overnachten in de auto. Over een weg in de verte komen militaire colonnes voorbij. De paardenhoeven die de grond raken maken het geluid van regendruppels die op een dak vallen.

Om vijf uur ’s ochtends loopt mijn vrouw het dorp in, ze staat tot acht uur in de rij bij een bakker en komt terug met een pond brood. Tweehonderd meter van het bietenveld is een fonteintje. Ik was het wonder van water vergeten, het wonder van vooruitziende gemeentebesturen. Ik voel nog hoe dat water over mijn handen stroomt. In het dorp vind ik een pakje tabak. Een paar minuten later is de tabakszaak gesloten.

Puiseaux heeft de vorm van een tepel, van een mierenhoop, op de top waarvan een kerk zou staan. Ik heb slaap. Ik heb de indruk dat er geen eind komt aan de stijgende, kronkelende straten. Ik verdwaal. Pas na een uur zal ik mijn bietenveld terugvinden. De straten vullen zich met vluchtelingen, die van de auto’s en die van de handkarren, die uit het noorden, die uit Parijs, die uit de Seine-et-Marne. Het is een deel van de karavaan, van de uit elkaar gevallen karavaan. Deze menigte gelijkt in niets op wat ik ken. ‘Het lijkt hier wel de Canebière’[3], zegt een vrouw vlak bij me. Maar je voelt een onderdrukte woede in haar, een opstapeling van ongeduld.

Op straat staat een groepje mensen bij een op een kier staand raam naar de radio te luisteren. Ik loop ernaartoe. Met geen mogelijkheid kan ik me het nieuws herinneren dat de perifrasen van het Radio-Journal overbrachten. De opmars van de Duitsers werd er nauwelijks in verhuld. Ik geloof dat het op die ochtend was dat ik een opmerkelijk ‘achter Parijs’ hoorde, wat me deed denken aan eerdere berichten over ‘gevechten ten westen van Brussel’, terwijl men de inname van Brussel nog niet eens bekend had gemaakt. Maar voor de nomaden die we zijn geworden is het nog niet meer dan de Duitse opmars van de krantenkoppen. Ze rukken op, ze steken de Somme over, de Oise. Zelfs als ze de Seine oversteken is nog niet alles verloren. We zullen vechten om de Loire. Aan rivieren ontbreekt het ons niet en strategie is de wetenschap van de rivieren.

Intussen spreekt een kapitein, een lange jongeman met het gezicht van een bedoeïen, de menigte toe. Hij drukt de mensen op het hart moed te houden en wijst erop dat onze voorlopige terugtocht te wijten is aan een politiek deel van Frankrijk, het deel waar hij niet toe behoort.

Ik loop een café binnen: de nomaden verdringen zich als vliegen rond een suikerklontje om de cafébaas, die de glazen die men naar hem uitsteekt voor de helft vult met slappe koffie. En voor het eerst hoor ik deze woorden, uitgesproken door een duf uitziende vrouw met een chagrijnig gezicht: ‘Frankrijk is verkocht.’

We verlaten het bietenveld. In de auto naast ons kamt een bejaarde vrouw zorgvuldig haar blonde haren. We proberen tevergeefs de weg naar Château-Landon te nemen, om via Auxerre op de grote weg Parijs-Lyon te komen. We worden naar Montargis gedirigeerd. Ik hoor dat er in Beaumont benzine te krijgen is. Maar de berichten over benzine zijn nu net als de berichten over de oorlog. Het zijn rondgaande mythen, niemand weet waar ze vandaan komen.

Een peloton infanteristen rust uit op een lege plek tussen twee huizen. Sommigen liggen op de grond en slapen. Anderen, die staan, kijken onverschillig naar de verbrokkelde karavaan in het dorp. Ik loop naar hen toe. Ze hebben bij de Somme gediend. Ik verwacht van hen wat meer duidelijkheid, wat hoop. Maar ik heb niets dan gelaten soldaten tegenover me, soldaten van wie ik geen hoogte krijg. Ik zoek de ziel in hen, het wezen, de keus, de vrije wil. Ze geven hun geheim niet prijs. Ze spreken als soldaten. Ze zijn moe. Het enige wat ik uit hen krijg is: ‘U hoeft zich geen zorgen te maken …’

De onzichtbare autoriteit die zich niet bekommert om de opstopping, noch om brood en benzine, ziet nauwlettend toe op onze route. Ze dirigeert ons naar Corbeil-en-Gâtinais en Lorcy, over slingerende binnenwegen. Tegen het vallen van de avond bereiken we Ladon. We hebben ongeveer vijfentwintig kilometer afgelegd, met een à twee kilometer per uur. We kunnen niet meer. Bij een kruispunt zie ik een kilometerpaaltje: Chapelon, 4 kilometer. De weg is leeg. In mijn herinnering is hij lommerrijk en landelijk. Ik maak me los uit de karavaan, die hortend en stotend vooruitgaat. Ik neem de weg naar Chapelon, waar we tenminste stilte zullen vinden, en schoon gras om op te slapen.

Waarom deze zoektocht naar een landelijk toevluchtsoord en de zorg om comfort bekennen? Het is onbelangrijk en oninteressant. Maar als we niet hadden besloten deze omweg over het gehucht Chapelon te maken, zouden we niet dezelfde omstandigheden en dezelfde mensen op onze weg hebben gevonden. We zouden minder risico hebben gelopen, of meer. We zouden sommige personen niet hebben ontmoet die, zo kan ik dat wel zeggen, ons in aanraking hebben gebracht met historische geheimen, ons enkele verbanden tussen de geschiedenis en de mens hebben onthuld.

Vier kilometer weg voor onszelf, van vaart kunnen maken, van het brein zijn van de auto, van die te voelen zoals je je lichaam voelt, van het chassis van de auto te voelen als een verlengstuk van je eigen lichaam, van over de weg glijden.

Op het dorpsplein staat een groepje boeren dicht op elkaar; de kring die ze vormen lijkt er neergezet als een gedenkteken … Ik loop naar hen toe. Geen tekenen van wantrouwen, maar ze taxeren me, beoordelen me. Ik ben van de maan in een kringetje plattelandsnotabelen gevallen. Alle ogen zijn gericht op mij. Ik moet er erg Parijs uitzien. Ik word niet afgewezen, ze lopen niet weg. Ze peilen me. Een oude man kijkt me aan alsof hij naar de horizon keek, met dezelfde onschuld. Te midden van deze groep gezichten zie ik er één dat er beweeglijker uitziet, met scherpere trekken. Zo moet de jonge Voltaire eruit hebben gezien, de Voltaire van vijfenveertig bedoel ik. Dit gezicht vertoont meer nieuwsgierigheid dan de andere, en meer schranderheid. Zijn ogen taxeren me niet, ze keren me binnenstebuiten.

Wij zijn nog maar de helden van drie nachten zonder bed. In mijn hart denk ik dat een bed wel prettig zou zijn. Maar ook ik ben niet op mijn achterhoofd gevallen. En ik kan huichelen als het nodig is. Het enige wat ik vraag is een dak, om niet aan weer en wind te zijn blootgesteld, en wat stro.

Abel Delaveau (ik noem hem hier bij zijn werkelijke naam) was onze gastheer. Ik waste me met water uit zijn put, we schoven bij hem aan tafel aan en we sliepen die avond in een kamer in zijn huis, een echte slaapkamer, in een bed, een echt bed. Met enthousiaste verbazing bekeek ik de pendule van rond 1880 op de schoorsteenmantel, enkele ingelijste foto’s en het dikke rode donzen dekbed.

Als kind heb ik mooie verhalen over gastvrijheid gelezen. De gast is heilig voor de bijbelse patriarch, voor de Griek in de Ilias en voor de bedoeïen in zijn tent. Abel, meneer Abel, zoals men u vaak noemt in Chapelon, dankzij u heb ik geen enkele reden om terug te verlangen naar de Oudheid … Gastvrijheid bestaat ook in de moderne tijd en is zelfs nog mooier. Want het is geen ritueel, maar een geschenk.

Het erf, gevuld met de ondergaande zon, met rust, met stilte, is reusachtig en wordt ingesloten door muren. Het huis, de schuren, de paardenstal en de koeienstal vormen een mooi geheel. In de voorgevel van het huis is een gotisch stuk behouden gebleven, zoals men een zwaluwnest ongemoeid laat. Met Abel Delaveau was ik nog maar in het stadium van de bedankjes. Een paar woorden over de oorlog veranderden alles. Verderop zal ik terugkomen op ons gesprek. Op dit punt in mijn verhaal ga ik er niet dieper op in. Wel wil ik nog zeggen dat eruit naar voren kwam dat er een zekere geestverwantschap tussen ons bestond. We hadden beiden een afkeer van de oorlog die dieper ging dan alleen de gevolgen ervan voor onze verwanten en onze belangen; beiden aanvaardden we de oorlog verrassend genoeg als iets onvermijdelijks en we wisten allebei dat Hitler, ook al was hij ervoor verantwoordelijk, niet zo groot was als men deed voorkomen en dat hij het zonder toedoen van anderen nooit zo ver gebracht zou hebben.

Anders dan in gesprekken met arbeiders heb ik me in het gezelschap van boeren nooit ongemakkelijk gevoeld. Soms neemt een boer woorden tussen zijn vingertoppen, zoals hij een korenaar of een graankorrel vastpakt. Een stedeling leert van boeren hoe hij tarwe en haver kan herkennen, maar niet hoe hij over graangewassen kan oordelen. Een arbeider leert uit de kranten en het stadsleven het spel van hartstochtelijke abstracties, van het goochelen met valse gewichten. Wanneer hij zich in een grote mensenmenigte bevindt, heeft hij moeite om de werkelijkheid, de abstractie en de hartstochten die op hem worden overgebracht uit elkaar te houden.

Om kort te gaan, Abel Delaveau was belezen. Een ambtenaar aan wie ik hem gemakshalve zo omschreef, vroeg me dadelijk – en zijn vraag werd ogenblikkelijk op me afgevuurd, alsof ik diep in zijn binnenste een veer had geraakt: ‘Weet u zeker dat hij het gelezene heeft geïntegreerd?’ Veel Fransen met een baccalaureaat menen dat zij het monopolie hebben op die vorm van integreren. Wat mij aangaat, ik heb docenten in het hoger onderwijs meegemaakt die helemaal niets hadden geïntegreerd.

Ik dacht even aan Émile Guillaumin[4], naar wiens huis de schrijver Valery Larbaud me op een dag meenam. Maar ik had niet de tijd om de boer Guillaumin te leren kennen. Ik zie nog voor me hoe hij een koe in de stal vastbond; dezelfde kiesheid die het ons wellicht niet had veroorloofd een literaire draai aan ons gesprek te geven, weerhield hem er misschien van er een boerendraai aan te geven. Maar Abel Delaveau, een boer in hart en nieren, uit traditie en uit vrije wil, was tevens een bevlogen boer. Zoals hij had ik er nog nooit één ontmoet. Temeer daar hij zich absoluut niet opsluit in het boerenbestaan.

Die eerste avond in Chapelon wist ik niet dat het oude deuntje van de terugkeer naar het platteland binnen niet al te lange tijd weer in de mode zou komen, dat het zelfs een devies werd. Doorgaans wordt het deuntje afgespeeld door bureaucraten en academici, die alleen bewijzen dat ze geen enkele aanleg hebben voor iets anders dan ongeschoolde arbeid. Wat zij boerenwijsheid noemen is niets dan een beeld dat voortkomt uit hun luiheid van geest en hun vooroordelen. Ze zetten het af tegen de onbesuisdheid van de arbeiders en worden daardoor gerustgesteld. Ik zeg hun in alle oprechtheid dat Abel beslist niet aan dat beeld voldoet. Toch zou hij geen boer zijn geworden als hij een revolutionair dogma had omarmd. Maar ik wil hier geen politiek portret van Abel schetsen; ik weet nog niet of het daar ooit van zal komen. Voor nu volsta ik met te zeggen dat ik nooit eerder iemand heb ontmoet met zo’n sprankelende geest en die tevens zo aards is.

Abel brengt me naar het gemeentehuis, waar hij een bibliotheek heeft opgezet. Maar ik ben te moe om de titels in me op te nemen. Ik zie een paar boeken van Balzac en dat zegt me genoeg. We lopen rond over zijn terrein: ik bewonder de monumentale achterwerken van de drie boulonnais-hengsten. In de koeienstal staan een stuk of tien koeien en een stier. Aan de andere kant van het erf zie ik meer dan honderd witte konijnen: het lijken wel trillende eieren.

Kort voor het avondmaal haalt Abel een fles savigny uit de kelder, een mooie aanleiding voor ons om hem te vertellen over de Beaujolais en de Maçonnais, de streek waar mijn vrouw vandaan komt en die mijn geadopteerde thuis is. Abel vertelt dat er in de tijd van zijn grootvader in deze streek, de Gâtinais, alleen maar wijnboeren leefden. Hun wijn was slecht en ze konden er nauwelijks van rondkomen. En toen kwam de fylloxera, de druifluisziekte. Een ramp, dacht men, de totale ondergang. Het gebied werd gered door de fylloxera. De wijnboeren stopten met het produceren van wijn en begonnen zich toe te leggen op intensieve landbouw. En iemand voor wie het land geen geheimen heeft, kan thans op vijftien kilometer van Montargis een fatsoenlijk bestaan opbouwen.

We hebben samen met Abel, mevrouw Delaveau en hun drie kinderen gegeten. Het gezin luisterde geamuseerd naar het verslag van onze reis, die alles welbeschouwd niet erg dramatisch was. Na het eten hebben we nog lang met elkaar gesproken. Het was bijna middernacht toen we, om ons niet op te dringen, van tafel opstonden. Want we hadden geen haast. Er was niets wat ons verplichtte de volgende ochtend vroeg te vertrekken. We waren honderd kilometer bij Parijs vandaan. Dus er lag veel meer dan honderd kilometer tussen de gevechten en ons.

Languit tussen de lakens voel ik het matras met ieder deel van mijn lichaam. Verzaligd zak ik weg in een diepe slaap.

Ik schiet wakker doordat er op de deur wordt geklopt. Ik herken de stem van Abel. Ik sta op en doe de deur open. Abel houdt een stallantaarn omhoog. Heel de slaapkamer lijkt te bewegen in het flikkerende schijnsel ervan. ‘De burgemeester heeft bevel gekregen het dorp te ontruimen’, zegt Abel. ‘De mannen van zestien tot vijfenveertig. De vrouwen mogen blijven.’

Het is twee uur na middernacht. Het is pikdonker. Verward overleggen we met elkaar. Het is misschien het verstandigste om te blijven, of om de vrouwen achter te laten om op de boerderij te passen. Maar het lijkt de mannen onmogelijk om de vrouwen achter te laten. We weten niets van de Duitsers, afgezien van hoe ze zich in Polen hebben gedragen, of althans, wat hun door de kranten wordt toegeschreven. En vanaf het erf zien we de roodachtige gloed van brandhaarden in de richting van Chartres. Het zijn vast dorpen die in brand staan.

We maken ons gereed voor vertrek. Mevrouw Delaveau legt de matrassen op de vloer en pakt lakens uit een kast. Ze heeft tranen in haar ogen. Haar jongste dochter, de kleine Jacqueline, een kind van twaalf, snikt en wil niet vertrekken zonder haar mooiste jurk. ‘Wat moeten we meenemen?’ vraagt mevrouw Delaveau aan mijn vrouw, alsof mijn vrouw het grote geheim van evacuaties kent.

De vuurgloed wordt steeds sterker. Later zouden we horen dat Franse troepen het bevoorradingsdepot in Mignières in brand hadden gestoken. Abel spant zijn drie boulonnais voor de hooikarren. Daarna gaat hij naar de koeienstal en maakt de dieren los.

[2] Zijrivier van de Yukon, in Canada, waar eind negentiende eeuw grote goudafzettingen zijn gevonden.

[3] Equivalent van de Amsterdamse Kalverstraat in Marseille.

[4] Émile Guillaumin (1873-1951) was zowel boer als schrijver.