Alfred Birney

De tolk van Java

Waarin de herinneringen van een kamerolifantje, de memoires van een oorlogstolk gehamerd op een schrijfmachine, onderbroken met verhalen, brieven en gemopper van de oudste zoon, becommentarieerd door zijn broer

Uitgeverij De Geus

breda 2016

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© Alfred Birney, 2016

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 3645 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

#

Gitaar en schrijfmachine

Als jongeman zag mijn vader in Soerabaja de ‘vliegende sigaren’ van de Japanse luchtmacht zijn ouderlijk huis aan puin bombarderen, hij zag Japanse soldaten burgers onthoofden, hij werd gemarteld wegens sabotage in dienst van het zogenoemde Vernielingskorps en in een ijzeren kist onder de brandende zon te smoren gelegd, hij zag Japanse soldaten Australische krijgsgevangenen in open bamboekisten aan de haaien voeren, hij zag Punjabisoldaten in Engelse dienst Japanse soldaten besluipen en ze de strot doorsnijden, hij hoorde over de dood van een neef aan de Birmaspoorlijn, hij hoorde hoe zijn lievelingsoom door Japanse soldaten was doodgemarteld op het landgoed van zijn vaders familie, hij verraadde de Japanse vriend van zijn zuster, die als animeermeisje aan de kost kwam, hij wees de geallieerden de weg in de hitte van de Javaanse Oosthoek, waar opstandige Indonesiërs ondersteboven hangend aan de enkels werden verhoord terwijl hij optrad als tolk en de schrijfmachine hanteerde, hij hielp de geallieerden met het platbranden van desa’s[1], hij zag brandende opstandige jongelingen schreeuwend van de pijn hun eenvoudige huisjes uit rennen en overhoopgeschoten worden, hij leerde schieten en doorzeefde op een treinstation een vrouw en zuigeling achter wie een Javaanse vrijheidsstrijder zich had verscholen, hij kreeg als hoofd van de afdeling Verhoor van Gevangenen in Djember de hardnekkigste zwijgers aan het praten, hij reed met een pantserwagen op een landmijn en stortte tachtig meter een ravijn in, hij kreeg het bevel van een Hollandse adjudant om het transport te begeleiden van honderd gevangenen van de stadsgevangenis van Djember naar het station Wonokromo en mocht aan het einde van de veertien uur durende rit zesenveertig lijken van gestikte mensen uit de goederentrein slepen, hij vond een Indo-vriend[2] terug die zichzelf voor de kop had geschoten nadat hij had ontdekt dat zijn meisje met een Hollandse soldaat het bed had gedeeld, hij maakte tijdens de Bersiap[3] jongens af met wie hij nog een appeltje te schillen had, maar het ergst van alles vond hij dat tijdens de Eerste Politionele Actie de hals van zijn gitaar brak.

Of ben je dat laatste vergeten, Pa, omdat je het misschien verzonnen had?

Het gebeurde tijdens het passeren van twee elkaar tegemoetkomende konvooien. Iemand hield de loop van zijn mitrailleur niet binnenboord en jij de hals van je gitaar niet. De mitrailleur was van onbekende makelij, je gitaar een originele Amerikaanse Gibson, de droom van elke Indo, een instrument waar alle grootheden op speelden, een juweel waarvoor je zelfs het mooiste meisje van de krokodillenstad zou inruilen.

Je was een grote man voor me, en een angstwekkende verschijning, toen je me dit lachend vertelde in een kille Hollandse huiskamer. De gitaar had jou en je kornuiten vergezeld, al schrijf je er nergens over, en zo lang het instrument leefde, leek de oorlog op een gezellig schoolreisje: beetje rondlopen, beetje keten, beetje kanen, lekker krontjongen[4] in de desa en gluren naar vrouwen die zich wassen in de rivier, al die schelmenverhalen die ik als kleine jongen avond na avond van jou moest aanhoren. Boven het voeteneinde van je bed in Soerabaja had het portret van de Koningin der Nederlanden gehangen, terwijl die makkers van je, met die groene baretten, pin-ups op hun tanks plakten. Jouw grote droom was voor hen een aardig betaalde klus, en voor de gekken onder hen een avontuur. Die mariniers van het eerste uur waren opgeleid in Amerika, en helden in jouw ogen. Hardleers als jij bent, zou je je hele leven naar die idiote Amerikaanse speelfilms blijven kijken waarin oorlog voor helden is en vrede voor lafaards. Je weigerde volwassen te worden, je bent altijd die jongen van twintig gebleven, niet?

Film

Op een avond, ik was een jaar of achttien, nam je me plotseling mee uit, een zeldzaamheid. Nou ja, ik had vijf jaar lang niet bij je in huis gewoond, was op mijn dertiende door de Kinderbescherming bij jou weggehaald en, om met jou te spreken, naar een ‘internaat gedeporteerd’. Ik at er Hollandse kost en toch vond de Kinderbescherming het passend om na die jaren in het internaat broer Phil en mij in een Indisch kosthuis te plaatsen. Onze hospita liep daar rond alsof ze nog in het koloniale Indië leefde. Wat een idiote manier van doen van die Kinderbescherming was dat. Je wordt eerst vijf jaar lang onder de Hollandse knoet opgevoed en vervolgens naar een tempo-doeloefamilie gestuurd. Tijdens jouw bezoekuren in het internaat had je aldoor gezegd dat je je kinderen terug wilde, je riep ons strijdvaardig toe dat je de ene na de andere rechtszaak voerde, dat wij bij jou hoorden, dat wij ‘jouw bloed’ waren en ga zo maar door. Ondanks de waarschuwingen van broer Phil besloot ik dat benauwde Indische kosthuis te ontvluchten om te gaan naar waar ik volgens jou thuishoorde. Ik nam de tram naar Hollands Spoor, stapte op de bus en belde na een rit langs Voorburg en Leidschendam aan in een akelig schoon portiek in een nieuwbouwwijk in Voorschoten, op een kilometer afstand van mijn oude internaat. Je opende de deur en als welkomstgroet sprak je de onvergetelijke woorden:

‘Waarom heb jij mij verlaten?’

Zoiets vroeg Jezus ook eens aan God de Vader. Je sliep met de Bijbel onder je kussen, mafkees. Het ergste was nog dat ik werkelijk geloofde dat ik je had verlaten. Wat deed die foto van mij eigenlijk tussen die bijbelse bladzijden? Fungeerde ik als boekenlegger omdat je even je dolk niet bij de hand had? Je wou me toch niet wijsmaken dat je voor me bad, hè? Later heb ik nog gedacht dat je mijn foto met naalden doorstak. Toen ik dat aan twee Amerikaanse hippievriendinnen vertelde nadat ik je huis was ontvlucht, begonnen ze te huilen. Ze dachten dat ik gek geworden was, al wisten ze dat jij ook niet helemaal goed snik was. Toen ik ze een keertje bij je binnenliet, joeg jij ze onmiddellijk het huis uit, gewoon omdat ze er in jouw ogen liederlijk uitzagen. En een vriend van me, half Amerikaans half Nederlands, werd ook meteen het gat van de deur gewezen. Omdat hij zwart was, achterlijke racist die je bent. Die vriend zei later tegen me dat je gek was. Zoals Ma dat altijd had geroepen. Ik wilde dat toen liever niet geloven, en ik vrees nu nog niet.

Je nam me dus mee uit. Het was op een doordeweekse avond, op een dinsdag, zo’n dag waarop vrijwel geen hond naar de bioscoop ging. We namen de bus in Voorschoten, stapten uit bij station Den Haag Staatsspoor en liepen van daar naar bioscoop Odeon aan de Herengracht. Er speelde een Amerikaanse film waarin vijf ter dood veroordeelden hun laatste kans op gratie kregen als ze een belangrijke professor uit Vietnam zouden bevrijden. Het gespuis maakte de jungle van Vietnam onveilig op hun motorfietsen. Een voor een gingen ze eraan, maar de professor werd gered. Gebiologeerd keek je naar het doek, met nog een paar eenzame simpele zielen, die verspreid over de filmzaal zaten. Je was een jaar of vijfenveertig, je had de leeftijd bereikt voor reflectie, voor zelfinzicht, maar je zat als een jochie naast een zoon die een gruwelijke hekel had aan motorfietsen, die zijn ogen dichtkneep als er iemand aan flarden werd geschoten of iemand ondersteboven aan een liaan omhoog werd geslingerd en werd gespietst aan een schild met puntige bamboesperen. Doeltreffende boobytraps maakten die Vietnamezen! Hoe gruwelijk ook, ik koos heimelijk partij voor de onderdrukten, voor mijn zogenaamde broertjes op het witte doek, terwijl jij de kant koos van die stomme yankees. Ik voelde me ongemakkelijk naast je, en misschien voelde jij je ook wel ongemakkelijk naast mij. We zwegen onderweg in de bus terug naar Voorschoten. Ongetwijfeld was het jouw bedoeling geweest om mij uit mijn isolement in die zelfmoordflat van je te halen, waar ik overdag niets anders deed dan naar de radio luisteren terwijl jij naar je werk was en ik bij god niet wist wat ik met mijn leven moest. Wat een afgrijselijke forensenbuurt was dat: drie portiekflats in een U-vorm aan de Puccinidreef in een dorp tussen Leiden en Den Haag, bevolkt door eenzame mannen en vrouwen, forensen die elkaar op straat niet durfden aan te spreken en ’s avonds in hun eentje televisie zaten te kijken.

Zeg, Pa, het leven is nog altijd zo in Holland. Dank voor je keuze voor dit koude land, waar het goed is zolang je geen warmte zoekt. Wijs van je om je laatste jaren in Spanje te slijten. Of is het uit lafheid? Ben je bang dat wij je wat aan komen doen? We zijn nog altijd met ons drieën, makker. Alleen wat groter en sterker dan toen we knaapjes waren. Ik ben een redelijke jiujitsuka, Phil is een moordmachine met een paar zwarte banden uit verschillende gevechtsdisciplines en Arti is een straatvechter. Nou, daar ben je mooi klaar mee. Ik hoorde dat jij in je laatste Hollandse jaar in die andere zelfmoordwijk, die van Haarlem-Zuid, met een bijl onder je bed hebt geslapen. Je was namelijk bang dat Arti jou de hersens in zou komen slaan. Ik hoorde het van Ma en zij had het van een van je dochters, waarschijnlijk van Mil, je lievelingetje dat de naam kreeg van de een of andere Australische jeugdliefde van je op Java. Achteraf gezien heb je nog geluk gehad dat ik zo laat in mijn leven gevechtskunst ben gaan beoefenen. Ik ben niet moordzuchtig, Pa, maar je hebt het wel verdiend om alsnog door mij eigenhandig het ziekenhuis in te worden geslagen. Een kwarteeuw lang zuchten onder jouw rigide tucht en paranoia en vervolgens een kwarteeuw lang aan een onvoltooid boek daarover werken lijkt een aardige balans, maar ik had liever een halve eeuw compleet geleefd en een jaartje in de gevangenis gezeten wegens ernstige mishandeling van een oud-marinier. Helaas ben ik een edel mens, die de zachte weg bewandelt van de samoerai met de pen en die met zijn gitaar mensen tevreden doet glimlachen. En helaas ben ik een van die nieuwsgierige naturen die zo naïef zijn te denken een volslagen gekke fascist te kunnen doorgronden. Misschien verdien je het ook wel, al is het maar dat jouw papieren standbeeld die leugenachtige Nederlandse geschiedenis een smoel kan geven.

Een regisseur beitelt aan het einde van zijn film de koppen van de helden in de wolken:

the end

(met bombastisch muzikaal slot)

Je hebt vast weleens je eigen smoel in die wolken gezien, in die jongensdromen van je. Maar de hemel in oorlogsfilms, waar helden naar afreizen, die bestaat alleen in Hollywood, Pa.

Toen ik twaalf was gaf je me een pen, een echte vulpen, een Hoover, met inktpot en een inktlap. Je gaf me die pen uit schuldgevoel, nadat je me de trap op en af en weer op had geschopt in die ellendige eengezinswoning van ons daar ergens in dat Den Haag-Zuidwest, een goedkope wijk die een halve eeuw later wordt bevolkt door de paria’s van de maatschappij. Toch wist je wat je deed door mij die pen te geven. Je zag meer in me dan je ooit had laten blijken, met die indirecte Aziatische maniertjes van je. Verder overstelpte je me in mijn twaalfde jaar met boeken over de oorlog. Veel zwart-witfoto’s van vliegdekschepen, straaljagers, bommenwerpers. Ik kon er werkelijk geen schoonheid in ontdekken, Pa. Later, veel later, bleken die geschiedenisboeken geen van alle te deugen. Propagandazooi. Verheerlijking van de technische vooruitgang van moordmachines. Verhullende termen voor een koloniale oorlog: de Politionele Acties. Geen wetenschapper, journalist of schrijver die dat uit die flutschoolboeken krijgt. Voor Neerlands koloniale geschiedenis hebben ze aparte boekenkasten ingericht. Er zijn er trouwens nogal wat die vinden dat onze geschiedenis begint bij wo ii. Voor die lui is de rest ‘antieke geschiedenis’. En daar moet ik dan tussen leven. Wat een straf is dat. Ze denken dat de Tweede Wereldoorlog ophield op de 5de mei in het jaar 1945. Dat klopt ja, voor Nederland achter de duinen.

Zeg, Pa, je moeder was toch een Chinese? Dus jij bent een halve Chinees. En ik een kwart Chinees, die de weg in zijn dna volgt met het snuffelen in de I Tjing, dat raadselachtige Boek der Veranderingen. De I Tjing zegt ergens in Hexagram 29: Want alleen door herhaling neemt de leerling de stof in zich op. Helaas kennen ze hier in Holland geen kritische zelfreflectie. Ze leuteren maar wat over slaven, koelies, gastarbeiders en de kinderen van de koloniale liefde. Ooit verspreidden ze jullie eerste generatie Indischen[5] over gans het land: in elke straat één Indische familie was zo’n beetje het quotum in de jaren vijftig. Ze hadden jullie beter in een getto kunnen stoppen. Den Haag-Zuidwest zou een populaire wijk zijn geworden, met ons, de volgende generaties, als de laatste resten gemixt tropisch Nederland achter de ramen en op de balkonnetjes, met elke zaterdag een braderie met Hawaïaanse muziek, indorock, vliegeren en lootjes trekken. Nu wonen de ‘allochtonen’ er bij elkaar, en hinderlijk veel politieauto’s patrouilleren in de straten.

Beerput

Het zuiden van Nederland was nog niet bevrijd door de geallieerden of de oude slogan Indië verloren, rampspoed geboren galmde als een mantra door het land. De eerste scheepsladingen met oorlogsvrijwilligers, genoemd ovw’ers[6], geworven in Brabant en Limburg, bleken niet voldoende en na een grondwetswijziging waren dienstplichtigen de klos. Onder die jongens bevond zich mijn oom Jan van moeders kant. ‘Ons Jan’, zo genoemd in het Helmondse, kwam tegen zijn zin als soldaat in de zelfgeproclameerde republiek Indonesië terecht en wendde direct na aankomst buikkrampen voor, misselijkheid, hoofdpijnen en een volslagen afkeer van de tropische hitte.

Mijn vader was een jaar of twintig toen hij in zijn geboorteplaats Soerabaja de pantserwagens van de geallieerden binnen zag rijden en zich als tolk aanbood. Na de Japanse capitulatie, toen de Nederlanders het stokje van de geallieerden kwamen overnemen, trok hij op met de mariniers. Nederlandse jongens spelen domme bijrollen in zijn heldenverhalen, anders dan de Britse en Australische en bovenal de Ghurka’s die hij had meegemaakt. Die stomme Belanda’s[7] staken doodleuk een sigaret op in het pikkedonker met de Indonesische vijand op een steenworp van ze vandaan. Dorpjes platbranden viel niet onder de noemer heldenverhalen, dat was gewoon marinierswerk, er school geen romantiek in. Romantiek kwam pas tot leven wanneer werd besloten om een dorpje juist níét plat te branden.

‘Niet doen, er zit een liefje van mij daar in die kampong!’

‘Hé, daar zit een meid die beweert een kind te hebben van een neef van me, haha! Die Belanda’s naaien ook maar raak hier. Mogen wij Indo’s dat dáár ook in Holland? Vreemd is het wel dat die Belanda’s hun vrouwen niet slaan. Hoor je dat? Die Belanda’s slaan hun vrouwen niet, in Holland slaan de vrouwen hun mannen! Die meiden daar hebben haren op hun tanden, adoe!’

Oost-Java. Lijken dreven nooit lang in de kali, de krokodil zwom er nog. Tegen de tijd dat Politionele Actie numero 1 werd ondernomen, had onze lepe Jan de terugreis per schip al aanvaard. Ons Jan veegde zich de krokodillentranen van zijn snoet en floot schijnheilig deuntjes van heimwee door de patrijspoort van zijn scheepshut. Gezeten op een truck die hem naar de haven bracht, had hij hilarisch zijn correspondentieboekje in de richting van een stel tolken geworpen. Mijn vader kreeg het uiteindelijk in handen en koesterde het als een juweel. Limbo’s en brabo’s zwaaiden vaker vlijtig met hun correspondentieboekjes. Er stonden portretten met adressen in van bekoorlijke Nederlandse meisjes die met tropenjongens wilden corresponderen: godinnen in de ogen van elke Indo.

Mijn vader had van zijn moeder de Germaanse naam Arend gekregen, maar werd meestal Arto genoemd op Java, waar namen snel verbasterd worden. Pas in Nederland kreeg hij zijn geboortenaam terug, van ons, zijn kinderen, met een lidwoord ervoor: de Arend. Je mocht je vader immers niet bij zijn voornaam noemen. We noemden hem ook nog geen Pa. Hij was iets anders.

Voordat wij geboren werden, wist mooie Arto met zijn foto’s en brieven uit Oost-Java drie correspondentievriendinnetjes in Nederland te bekoren: een hoogopgeleide Amsterdamse dame die zich liet fotograferen op een hemelreikende trap in een chique studio, een dame uit de Haagse middenstand poserend met parasol voor het Kurhaus en dan nog een vrolijk lachend kamerolifantje uit het Brabantse Helmond, zeg maar het Kediri van Nederland. Kediri: een stadje op Oost-Java, de geboorteplaats van zijn moeder.

De Amsterdamse schreef haar vlekkeloze brieven in schoonschrift met groene inkt en bestrikte haar enveloppen met paarse lintjes. De Haagse gebruikte een schrijfmachine waarvan de e en de o versleten waren. Daar stond tegenover dat ze naar eigen zeggen kon accelereren tot wel tweehonderd aanslagen per minuut. Arto was daar eigenlijk wel jaloers op, want het waren vaak ellenlange rapporten die hij op de papierrol moest hameren over wat Indonesische verzetsstrijders er in hun ellende allemaal uitschreeuwden onder de martelingen door de Nederlandse mariniers en hun tolken.

Arto maakte deel uit van een groep tolken ‘van het land’. Hij sprak en schreef Nederlands, Engels, Frans, Duits, Hoogjavaans, Middenjavaans, Laagjavaans, Madoerees, Soendanees, Pidginchinees, Kantonees, Japans, Arabisch en natuurlijk Maleis, de voertaal in de kustgebieden van de Archipel. Het Helmondse kamerolifantje was erg onder de indruk van Arto’s taalvaardigheid. Andersom verbaasde hij zich over haar kinderlijke schrift, idiote interpunctie en onnozele mededelingen. Een Brabantse mariniersmaat las mee en zei dat ze ongetwijfeld linkshandig was, en dat in Holland linkshandigen gedwongen werden om rechts te schrijven. Volgens hem waren linkshandige vrouwen de beste minnaressen. Hij stoelde deze bewering op eigen ervaring en bedreef de liefde zelfs niet langer met rechtshandige vrouwen.

Het Helmondse kamerolifantje had een paar zusters, van wie de leukste serieus uit was op een knappe tropenjongen. Riek heette ze en ze dicteerde haar oudste zus, het kamerolifantje, dat ze ‘als boter zo geyl werd van je augen’.

‘Dat is geen Nederlands’, grijnsde de Brabantse marinier naast hem op een pantserwagen. Een ogenblik later reed mooie Arto tijdens Politionele Actie numero 1 op een landmijn en tuimelde tachtig meter een ravijn in. Tot zijn leedwezen kon hij vanwege verwondingen aan zijn rug niet aan Politionele Actie numero 2 meedoen. Hij verbleef een poos in de Willemsoordkazerne in Soerabaja. Hij ging weleens op stap, totdat hij vaker en vaker zijn naam voorbij hoorde komen, op de wind die was opgestoken in de achtertuin van Soekarno. Zijn naam stond op de zwarte lijst. De strijd was beslecht, voor Arto verloren, de dekolonisatie kon beginnen. Het ene na het andere schip vol militairen of burgers vertrok richting Holland. Mooie Arto kreeg het bevel om permanent binnen de muren van de kazerne te blijven. Hij zou hulp krijgen van een schimmige Nederlandse kapitein, zonder wiens netwerk hij nooit zijn land had kunnen ontvluchten, waar zijn toekomst in de maag van een krokodil lag.

Daags voor zijn vertrek nam hij tijdens de stille en minder onveilige middaguren afscheid van zijn moeder, de kokkin en de huisbediende. Alle anderen waren afwezig. In de avond sloop hij de kazerne uit met Ben de Lima, een Ambonese makker, die een goede Chinees wist aan de Embong Malang. Volgens Ben was het varkensvlees bij die Chinees het beste van de stad en wellicht van heel Oost-Java, zo niet van het hele eiland. Hij kende ook het geheim van de Chinees, maar hield dat grinnikend voor zichzelf.

‘Ik kom er toch wel achter,’ zei Arto, ‘ik kom overal achter, dat wéét je. Als jij die smeerlappen niet aan de praat kreeg, dan had je mij nodig, niet?’

Arto doelde op de ondervragingstactieken die hij kende om de tongen van Indonesische gevangenen los te krijgen. Daarin was hij die goeiige Ben de Lima altijd de baas geweest. Een lange bootreis wachtte beiden. Tijd zat om Ben aan het praten te krijgen.

Ben de Lima knikte onverschillig, hij wilde eten, en vergeten. En ja, Arto moest bekennen dat hij niet had overdreven. Zulk lekker varkensvlees had hij inderdaad zijn leven lang nog niet gegeten. Het was in een klein, onbeduidend restaurantje, een beetje af van de grote weg, met een zij-ingang die je moest weten te vinden, anders liep je er straal aan voorbij. Achter het eetgedeelte lag een binnenplaatsje, waar het wemelde van de kakkerlakken. Als altijd waren er de schaduwen van de nacht in het licht van zwakke peertjes, waaromheen insecten zoemden. Maar Arto was zich opgejaagd gaan voelen sinds hij wist dat hij werd gezocht. Hij zou bijna nog Ben hebben gevraagd hem te vergezellen naar de kamar kecil, het toilet.

Het had een houten deur, met een hartvormig gat op ooghoogte. Ben had hem gezegd dat de Hollandse mariniers het een beerput noemden, een soort Hollands meubelstuk, nagemaakt door de Chinese eigenaar van het restaurant. Er gloeide een zwak olielampje. Er lag een deksel op een hoge po van een soort dat hij nooit eerder had gezien. Hij nam het eraf, ging zitten en deed zijn behoefte.

Hij kon maar liefst tot drie tellen eer hij zijn drol diep beneden hoorde neerkomen. Hij schepte water uit de emmer naast de po om er zijn kont mee te spoelen. Schrok toen van een geluid beneden zich. Haastig hees hij zijn broek op. Hij wiste zich het zweet van het voorhoofd en hoorde toen een tevreden geknor van varkens in de diepte. Hij voelde zich even door Ben in de maling genomen, maar terwijl hij met het deksel de beerput sloot, besefte hij dat hij slechter af had kunnen zijn geweest. Met een door kogels doorzeefd achterwerk bijvoorbeeld.

Toen Arto na een lange bootreis in Nederland aankwam, was zijn eerste opwelling in het water te springen. Zijn tweede was direct terug te rennen over de loopbrug van het troepenschip de Groote Beer, dat hem in zes weken naar Nederland had gebracht. Hij had het best gehad aan boord als bibliothecaris. En al was hem door de brabo’s en limbo’s op Java wel duizendmaal verteld dat de zon lang niet altijd scheen in Holland, hij had het nooit willen geloven. Nu hij de kade in mist zag gehuld, de mensen somber gekleed in grijze loden jassen, mannen met hoeden en vrouwen met hoofddoeken op het hoofd, zag hij in een flits een vreugdeloze, onomkeerbare toekomst voor zich. Zijn moeder had hem immers een set van zes ivoren tafelmessen meegegeven. Die messen zouden de fysieke banden tussen hem en Java voor altijd verbreken.

Terwijl hij in Amsterdam voet aan wal zette in de haven aan het IJ, kreeg zijn moeder in Soerabaja bezoek van vijf tot de tanden toe gewapende pemoeda’s[8], jonge Indonesische vrijheidsstrijders. In Japanse stijl hadden ze rode haarbanden krijgshaftig rond hun verhitte hoofden gestrikt. Ze namen de moeite niet om fatsoenlijk langs het hek naar binnen te komen. Ze sprongen, nee vlogen, over de vlijmscherpe hekpunten heen, die Arto ooit met zijn beide broers met engelengeduld had bijgevijld, zodat indringers hun leven als saté zouden eindigen. Het vijftal pemoeda’s lachte erom maar kreeg de tijd niet met de van gecapituleerde Japanners gejatte geweren het deurslot van de woning aan de Oendahan Koelon numero 5 kapot te schieten.

Arto’s moeder was in de deuropening verschenen, met een vorsende blik die haar kleine gestalte op een of andere manier hoog boven hen deed uittorenen. Haar sarong[9] was de aarde, haar kabaja[10] de lucht, haar hoofd de hemel.

De vijf pemoeda’s brachten de Chinese vrouw de sembah[11], de oosterse groet, en lichtten haar zich omstandig excuserend hun missie toe.

‘Schiet mij maar dood’, zei ze.

‘Mevrouw Sie, het spijt ons, we willen uw zoon, de jongste, we willen Arto.’

‘Arto zit in Nederland.’

‘Wat? Is Arto naar Nederland gevlucht?’

‘Zeg, stelletje melkmuilen, jullie vrienden zijn hier al eerder aan de deur geweest. Had Arto hier op jullie kogels moeten wachten?’

Een van hen stak een kretekje[12] op. Peinzend blies hij de kruidnageltabaksrook omhoog en hij zei in welluidend Nederlands: ‘Mevrouw Sie, het ware beter geweest wanneer uw zoon zich door ons had laten berechten. Dan hadden onze doden rustig kunnen gaan slapen.’

‘Goed, neem mijn leven dan voor dat van mijn zoon.’

‘Dank u, mevrouw, u bent een goed mens, wij zullen voor u bidden.’

Ze trokken het hek zachtjes open en liepen een voor een achteruit de voorgalerij af naar buiten, terwijl ze de Chinese vrouw met gevouwen handen groetten. Eenmaal op straat wendden ze zich van haar en het huis numero 5 af, hieven de geweren met gestrekte armen en riepen: ‘Leve de Republik Indonesia!’

Mooie Arto had 18.000 zeemijlen verderop een voorlopig onderkomen gekregen in de Alexanderkazerne achter de duinen van Den Haag. Hij ontmoette zijn kennissen uit Indië (men sprak niet van Nederlands-Indië en al helemaal niet van Indonesië) in de binnenstad. Jaren later zie ik een jongeman van amper vijfentwintig in een militair uitgaansuniform poseren met een voormalig troostmeisje bij de kiosk van Berlage. Formaat: ansichtkaart. Zwart-wit. Nooit verzonden. De jongeman denkt dat de Hagenaars hem met hoogachting zullen bejegenen vanwege zijn heldhaftige oorlogsdaden, terwijl de jonge vrouw hoopt haar schandelijke verleden als animeermeisje van Japanse officieren te kunnen wegpoetsen in een stad waar niemand haar kent. Maar beiden worden met argusogen bekeken. Nederland is amper bekomen van de Duitse bezetting en wat er in Indonesië is voorgevallen is het probleem van ‘die kolonialen’. En die hebben geld zat. Laat ze oprotten, terug naar hun eiland, wij zitten hier met woningnood, verdomme, en die bruine mensen stinken al net zo als dat eten van ze, dat riekt naar knoflook en stront, die ze trassi noemen.

Dat ‘die kolonialen’ geld zat hadden, dacht ook de dame die door Arto als eerste werd bezocht in het Amsterdamse. Hij voelde zich onhandig in het stijve restaurant van haar keuze, begreep weinig van de spijskaart en vroeg zich af of de dame haar teksten tevoren soms had ingestudeerd. Ze leek net zo gedicteerd te spreken als ze haar brieven in paarse inkt schreef. Paars was ook de strik die haar hoed sierde. Het kostte hem moeite haar te volgen terwijl ze sprak over allerlei schrijvers die hem hoegenaamd niet interesseerden. Op school was hij weinig verder gekomen dan Don Quichot, Moby Dick en Robinson Crusoe en nog wat van die westerse klassieken. Gelukkig wist hij wel het een en ander te vertellen over zijn familie, waar zij meer dan nieuwsgierig naar was. Dat waren rijke jongens, anders dan hij, de bastaard, die een week lang droog brood moest eten nadat hij de rekening van het stijve restaurant gepresenteerd had gekregen.

De tweede dame van het correspondentielijstje was een stuk goedkoper. Ze spraken af in een etablissement in Scheveningen, waar ze thee dronken. Er werd één koekje bij geserveerd, een cultuurverschijnsel dat ruime aandacht kreeg in een van de vele brieven die hij naar zijn familie in Soerabaja stuurde en waarvan de helft niet aankwam. De Haagse dame had een andere tongval dan de Amsterdamse, koninklijker, was verder wat formeler in haar voorkomen maar praatte gelukkig wel over dingen waar hij verstand van had: schrijfmachines. Ze werkte op een notariskantoor en hij vroeg zich af of dat hier in Holland deftiger was dan werken bij het gouvernement. Toen hij de ober wenkte voor extra suikerzakjes bij zijn thee, veranderde de tot dusver neutrale blik van de Haagse dame in een afkeurende. Hij lichtte zijn verzoek toe met de mededeling: ‘Wij Indische jongens houden erg van zoete thee.’

‘O ja, ik begrijp het. Dus jullie drinken daar ook thee?’

‘Thee groeit op Java. Net als suiker. En koffie.’

‘O. Ja. En hoe zit dat met schrijfmachines?’

‘Schrijfmachines groeien niet op Java.’

Ze begreep zijn intonatie niet en wist niet of ze het humoristisch moest opvatten. Het leek haar het best om maar op haar polshorloge te kijken en de afgesproken wandeling tot een andere keer uit te stellen.

Arto was opgelucht dat hij nu in zijn eentje over de drukke boulevard mocht flaneren. Hij keek aldoor om zich heen, niet alleen alert op Indische jongens maar ook op Indonesiërs. Er schenen verraders als verstekeling naar Holland mee te zijn gekomen en die moesten wat hem betrof alsnog zonder pardon de nek worden omgedraaid. Hij vroeg zich af of hij misschien een hoed moest aanschaffen om minder op te vallen tussen al die mensen die hem zo vreemd aanstaarden. Zelfs de zee leek smerig naar hem te grijnzen.

Zijn laatste troef lag in het Helmondse, een klein plaatsje dat hij met de boemeltrein bereikte op een zomerdag in het jaar 1950. Hij genoot van de stiptheid waarmee de trein het station binnenreed. Geen minuut eerder of later dan op Den Haag Hollands Spoor was aangegeven. Daar konden die luie Indonesiërs op Java nog wat van leren.

Helmond was klein. En het was er nog stiller dan in Den Haag, dat op zijn beurt op een mortuarium leek vergeleken met Soerabaja. Er was niemand die op hem stond te wachten, hij was op de bonnefooi gegaan. Het enige dat hij wist was het adres van het kamerolifantje: Beelsstraat 1, waar haar vader een schoenmakerij had. Arto schoot verschillende personen aan om naar de weg te vragen. Ze waren stuk voor stuk vriendelijk, maar moeilijker te verstaan dan die mariniers uit deze provincie met wie hij had opgetrokken op Oost-Java.

De Beelsstraat was voor Helmondse begrippen een ruime straat, maar in zijn ogen een straat van niks. Zelfs het hoekhuis op nummer 1 leek een poppenhuis. Een matrone met een vette, geruite theedoek langs haar schort geknoopt deed voor hem open, bracht een kreet van ontzetting uit en sloeg op de vlucht. Uit de belendende schoenmakerij stak daarop een mager mannetje zijn spitse vogelkop naar buiten en hij riep vervolgens kalm iets naar binnen. Zijn dochters, drie zusters, verschenen giechelend in het portaal en namen de Indischman, zoals men zijn type indertijd noemde, van top tot teen op.

Hij keek naar de punten van zijn schoenen. Ze glommen in de Helmondse middagzon. De vouwen in zijn pantalon waren ondanks de treinreis nog even scherp als bij zijn vertrek. De zilveren manchetten staken slechts voor een subtiel deel onder zijn colbertmouwen uit. Wie zou wat op zijn kleding aan te merken kunnen hebben?

Zat zijn haar wel goed? Was hij misschien te kwistig met zijn brillantine omgesprongen?

In Indische kringen werd veel geklaagd over de krenterigheid van de Hollanders, maar in Brabant ging het nogal. Arto kreeg in elk geval een uitgebreide lunch aangeboden. Het kamerolifantje zei niet veel, of beter: helemaal niets. Haar zuster Mies met de vissenogen achter haar dikke brillenglazen stelde nu en dan een vraag over de tropen, maar het hoogste woord werd gevoerd door Riek, de langste en met haar zwierige haren de bekoorlijkste van de drie. Door haar uiterst platte Helmondse tongval verstond hij weinig van wat ze zei, maar ze klonk amusant. Ons Jan was afwezig, wat de schoenmaker erg speet, want Ons Jan kon zo mooi over Indië vertellen. Of heette dat nu Indonesië? vroeg hij zichzelf hardop af, zonder zich direct tot die tropenjongen tegenover hem te richten, bij wie hij zo een gevoelige snaar raakte.

Het werd, na die eigenaardige maaltijd van soep, brood, fijngesneden vleeswaren, een gekookt eitje dat uitgelepeld moest worden, thee en een sinaasappel, onderhand wel tijd dat de drie zusters de kamer verlieten, in het kielzog van de matrone, die door de aanwezigheid van de tropenjongen nog altijd met stomheid was geslagen.

Maar voordat mooie Arto oog in oog met de heer des huizes kwam te zitten, vroeg hij in vlekkeloos Nederlands of hij even gebruik van het toilet mocht maken.

Nou was het zo dat de schoenmakersfamilie nog niet over een modern toilet beschikte, zoals hij die in Den Haag had leren kennen. Ze hadden er nog zoiets als een beerput. Het aparte gebouwtje was bereikbaar via de tuin. Tijdens de wandeling ernaartoe moest Arto terugdenken aan zijn afscheidsmaal bij die Chinees met dat buitengewone geroosterde varkensvlees, in fijne schijven gehakt, gepaneerd met een hartig soort bloem waarover een rode saus met tropische vruchten was gegoten.

Het was midden op de dag, feitelijk tijd voor een siësta, zoals in de tropen. Maar hij had begrepen dat men ook hier in de provincie geen bijgebouwen kende waar gasten zich enkele uren te rusten konden leggen. Toch was het spannend. De deur naar de beerput zag er namelijk net zo uit als bij die Chinees in Soerabaja vlak voor zijn vertrek naar dit merkwaardige land. Een open hartje lonkte op ooghoogte in het donkergroene houtwerk.

Toen hij het deksel van de beerput lichtte, tuurde hij in een donker gat. Hij legde zijn oor goed te luisteren, maar hoorde niets dan het gezoem van een paar vliegen. Er stond geen emmertje met water om zijn kont te spoelen, maar vooruit, hij had intussen wel geleerd met dat rare wc-papier in Holland om te gaan.

En toen hij zich die zomerdag in 1950 in het Helmondse, met zijn billen op de houten po in een uiterst propere omgeving, ontlastte, telde hij de seconden die zijn drol nodig had om de aarde te bereiken. Maar hij hoorde niets, helemaal niets, zelfs niet nadat hij tot tien had geteld! Nog méér geschrokken dan toen bij die Chinees in Soerabaja, sprong hij op van de po. Hij hield die geheimzinnige donkere put nauwlettend in de gaten terwijl hij nerveus friemelend met wc-papier zijn stoelgang afsloot.

Terug in de huiskamer, met de kleedjes op de geboende tafels, de potten met geraniums op de vensterbanken en de koekoeksklok aan de muur, kwam hij weer tegenover zijn aanstaande schoonvader te zitten.

De man bood hem een sigaar aan.

Arto keek achterom in de richting van de beerput nadat hij er een uit het blanco sigarenkistje dat hem was voorgehouden had opgestoken. Wat voor bijzondere, getemde en stille beesten hadden ze hier eigenlijk in Helmond rondlopen, daar diep onder in die beerputten?

De schoenmaker, in burgerkleding, blies kringen van rook naar het plafond en zwijgend observeerde hij de tropenjongen, die nog eens achteromkeek. Toen stelde hij mooie Arto die ene allesomvattende vraag. Zijn aanstaande vrouw luisterde stiekem mee achter de deur en zou het haar leven lang niet meer vergeten:

‘Zeg, zitten ze achter je aan of zo?’

De herinneringen van het kamerolifantje (1)

‘Nee-hee, het ging ánders die dag dat hij naar Helmond kwam … Annie van Asseldonck komt naar mij toe en vraagt wil jij corresponderen met een Indische jongen dus ik met haar mee naar huis en zij heeft een stapeltje foto’s van Indische jongens en toen zei ik goh zeg, dát is een knapperd, díé wil ik, met hém wil ik corresponderen. Ja-ha, Pa was knap hoor vroeger! Enfin, zij geeft mij zijn adres en speelt mijn adres aan iemand door en zo kreeg ik een brief van Pa en toen begon die correspondentie. Dat heeft zo een paar jaar geduurd en toen kwam hij naar Nederland. Hij werd gestationeerd in Den Haag aan de Van Alkemadelaan bij de mariniers, al was hij geen marinier meer, hij was als burger hier gekomen. Hij had nog geen tijd gehad om mij te komen opzoeken, dat gebeurde een maand of twee later. Want ja, hij moest acclimatiseren en zo, en hij was naar Amsterdam geweest naar die ene correspondentievriendin en in Limburg of zo, weet ik het, en hij was naar Lunteren geweest, naar die andere marinier, die Gelderse jongen die daar in de kippen zat. Op een goeie dag kwam er iemand in de winkel. Ik was op dat moment achter of boven, dus mijn vader komt en zegt Annie d’r is bezoek voor je, die Indischman is er, die Indischman! Wat? zei ik en Riek was ook thuis en Riek meteen voor de spiegel d’r haar kammen. Enfin, ik ging naar de winkel en daar stond Pa met die man uit Lunteren. Nee, hij was niet alleen, dat maak jij er natuurlijk weer van, of die vader van je. Hij was samen met die kippenboer, ik weet het zeker.’

‘Had die kippenboer dan een kip bij zich?’

‘Ach nee, doe niet zo mal! Je komt toch niet in die tijd op ’n zondag met een kippetje in de hand je vriend vergezellen die uit is op een huwelijkskandidate? O ja, Joop heette-ie, of Jan, Joop van den Burg of Jan van der Burgt, zoiets. M’n moeder was niet thuis en m’n vader zei neem hem maar mee naar achteren, want er zijn klanten binnen.’

‘Op een zondag?’

‘Nou ja, dan was het op een zaterdag, dat weet ik ook niet zo precies. Het was in elk geval zo dat klanten niet mochten zien dat er een zwarte binnen was.’

‘Was Pa dan een zwarte?’

‘Alles wat niet blank was, dat waren zwarten, want wij waren achterlijk in die tijd. Intussen was mijn moeder thuisgekomen en ook zij wist zich geen houding te geven. En Riek die riep maar o wat een knappe jongen, o wat een knappe jongen! Ik was dik in die tijd en Pa noemde me gelijk al kamerolifantje. Hij flirtte alsmaar met Riek, maar die was zestien, dus te jong. Enfin, boterham gegeten, koffie gedronken en toen zei mijn vader dat-ie nog maar eens terug moest komen. Op afspraak graag. En op een andere zondag is hij teruggekomen, met weer een andere ex-marinier, eentje uit Tilburg, dat weet ik niet meer zo precies, een Hollandse jongen, nee een Brabander moet ik zeggen. Eind augustus 1950 – je vader zat een maand of vijf in Holland – kwam hij alleen. Hij was verhuisd van de kazerne naar de Trooststraat in Den Haag. Ik was echt niet verliefd op hem, hoor, Riek was verliefd, ik niet. We zijn gaan wandelen naar de Vrand, een groot park, over de brug, de paden langs naar het Theehuisje. Hij zei die zus van jou, dat is een knap meisje zeg! Ik zei nou, waag het maar niet om met haar te gaan, want ze is pas zestien. Ik voelde echt niks voor hem, maar hij nodigde me uit om eens naar Den Haag te komen. Daar woonde tante Annie aan de Troelstrakade. Ik logeerde bij haar en het was net alsof ik naar hem toe getrokken werd, net alsof er een kracht was, iets geheimzinnigs zoals in die boeken van Couperus of hoe heet die schrijver, heet-ie zo? Een kracht dus, terwijl ik toch een sterk karakter had, hoor, ik had mijn verstand heus wel bij elkaar. Mijn ouders waren er fel op tegen dat ik naar Den Haag ging, maar hoe meer ze protesteerden hoe meer ik naar hem toe getrokken werd. Ik werkte in die tijd in een kartonnagefabriek, dozen inpakken, afschrijven, verzendingen klaarmaken en zo. Op een donderdag had ik mijn weekgeld gekregen en de volgende dag stapte ik op de trein in plaats van naar mijn werk te gaan. Ik ga naar tante Annie in Den Haag en ik zeg tante ik ben van huis weggelopen, want ze zijn er zo op tegen en ik krijg aldoor op mijn donder. Tante Annie zegt ga nou maar niet naar hem toe, weet je wat, blijf voorlopig maar bij ons logeren. Maar haar zoon heeft me op een dag stiekem naar de Trooststraat gebracht. Ja, dat had ik hem gevraagd. En toen is het begonnen. Je vader werkte nog niet, hij kreeg nog geld uit de marinierskazerne. We gingen samen fietsen en we gingen langs Indische kennissen van hem: tante Lieke en tante Thea en zo. Van mijn kant gingen we langs tante Fien. Tante Fien woonde toen aan de Van Alkemadelaan, vlak bij de kazerne, en die waarschuwde me al voor je vader. Ze zei dat hij niks voor mij was en dat het nooit goed kon gaan. Ze vond hem ook wel wat vreemd. Want hij keek steeds maar achterom en mijn vader zei altijd maar van zeg, ze zitten hier niet achter je aan hoor … Ja, ik heb zo veel meegemaakt, zei je vader dan. Hij was alsmaar bang om aangevallen te worden, maar ik zag die paranoia toen niet. Ik vond het geweldig, met zo’n mooie donkere jongen de stad in, dat was iets aparts, dat had niemand! En toch vond ik het ook een beetje afstotend, een beetje vreemd. Ik was negentien en nog nooit met een jongen naar bed geweest en ik wilde als een reine maagd het huwelijk in. Maar op zekere dag kom ik weer in de Trooststraat. Daar had Pa boven een vrije kamer. Er kwamen nogal eens Indische jongens over de vloer en omdat ik ze niet verstond hadden ze een hoop lol. Ze dronken limonade of koffie, géén alcohol. Op een keer kreeg ik zo’n glas stroop soesa of sasoe of soesoe van ze, hoe noem je dat, weet ik het, van ze te drinken. Pa’s vrienden vertrokken en wat er toen met me gebeurde weet ik niet, maar ik trok opeens zó de kleren van mijn lijf! Ik drong mezelf gewoon aan je vader op. Ik had plezier en voelde me opgewonden en veel later ben ik erachter gekomen dat ze altijd zo’n klein flesje Spanish Fly meenamen, eh … Spaanse Vlieg dus, en dat hebben ze gewoon in die die die …’

‘… stroop soesoe … Mam … rozenstroop … limonade …’

‘… dat hebben ze gewoon in mijn glas gestopt! Ik heb nooit meer van mijn leven die Indische stroop willen drinken. Limonade of niet, voor mij is die rozenstroop een Indisch liefdesdrankje. Kijk, die Kees Stokkermans, of Joop Stokkermans, hoe heet-ie ook weer, die marinier uit ’s-Gravenzande, die heeft mij dat verteld, dat die jongens mij daarmee gek gemaakt hebben, en hij kan het weten want hij heeft in Indië gezeten en volgens hem maken de mensen elkaar daar helemaal gek met toverdrankjes en kruiden en goenagoena, ze vermoorden elkaar zelfs met die hocus pocus, dat gaat daar allemaal heel anders, hier schieten ze elkaar gewoon overhoop, snap je wel, dat is toch ánders. Ik begreep er helemaal niks van, want ik was nog maagd maar je blééf maar naaien op dat spul verdomme! Het was dus voor mij de eerste keer maar er kwam geen bloed en je vader geloofde me niet en maakte me uit voor leugenaar, hij geloofde gewoon niet dat ik eens een onderzoek had gehad waarbij het vlies was doorgestoken. Toen die Indische jongens er later weer waren hoorde ik ze zo half in het Maleis half in het Nederlands zeggen dat-ie met me moest trouwen. Volgens mij ging het dáárom, want hij had nog geen officieel paspoort, hij had zo’n groene kaart of zo van de mariniers. Gut, ik was al na die ene keer zwanger! En je vader en die jongens die zaten maar te lachen en Stokkermans die zei dat ze allemaal niet deugden, die Indo’s. Ik werd misselijk van die zwangerschap en ik durfde het niet tegen tante Annie te zeggen. Ik ben toen op een kamer gaan wonen aan de Van Zeggelenlaan. Ik lichtte je vader in over mijn toestand en hij was niet eens verbaasd, die gek. Volgens mij is het allemaal voorbedachte rade geweest. Hij stelde voor om samen te gaan wonen – dat noemden we toen “hokken” – want trouwen kon nog niet, hij zat in moeilijkheden, het was onduidelijk of hij hier wel kon blijven. Het was al december 1950, januari 1951, ik was doorlopend misselijk en ziek. We zijn samen op een parterrewoning aan de Gouverneurlaan gaan wonen, voor vijftig gulden per week in de kost bij een hospita. Ik werkte bij drukkerij Rijmenam in de Hofwijckstraat en je vader werkte als volontair halve dagen in de Van de Kunststraat als machinebankwerker en technisch tekenaar. Toen ik van de misselijkheid niet meer kon werken, begon je vader me te slaan. De hospita hoorde me regelmatig huilen en liet op een avond een dokter komen. Die zag toen niet dat ik een tweeling zou krijgen, waar ik uiteindelijk zo ziek van ben geweest. Ja, ik ben ziek van jullie geweest, doodziek!’

‘Toen al?’

‘Ja, toen al, lul die je bent! Ik ging in de ziektewet en toen je vader eens naar zijn werk was, klopte de hospita aan om eens poolshoogte te nemen. Ze zag aan mijn gezicht dat ik was geslagen en ze zei hij moet zijn handen thuishouden, dat neem ik niet hier in mijn huis. Ik zie dat je uit een nette familie komt, dus meid pak je spullen en laat hem verrekken.’

‘Maar ik ben in verwachting!’ zei ik.

‘O god, ook dát nog! Hoe ver ben je?’ vroeg ze.

‘Drie maanden. Ik moet trouwen, anders breng ik schande over de familie’, zei ik. ‘Nou en toen kwam op een dag mijn moeder naar Den Haag op de Troelstrakade bij tante Annie. Tante Annie had dat zo geregeld, want ze vond dat ik open kaart moest spelen. Zijzelf wilde geen zegsvrouw zijn, ik moest het zelf vertellen. Ik heb de hele middag mijn kaken stijf op elkaar gehouden. Pas toen ik mijn moeder naar Hollands Spoor bracht, kwam het eruit, want ik moest opeens erg huilen. Het verbaasde haar niets. Een week later kregen je vader en ik via tante Annie contact met dominee Lelie. Die was ook uit Helmond. Pa vroeg of hij ons in de echt wilde verenigen, maar dat weigerde die dominee. Ik moest eerst naar catechisatie en Pa wilde sowieso niet met een katholiek meisje trouwen, want zijn moeder had hem protestant laten dopen in de oorlog en zijzelf, die moeder van hem dus, was toen ook protestant geworden. Dat deden ze geloof ik omdat Chinezen gevaar liepen met hun confucianisme of boeddhisme, dat weet ik niet zo precies. Je vader is de eerste keer meegegaan naar catechisatie in een soort wijkcentrum, om te kijken of de boel wel deugde, en daarna ging ik alleen. Tante Annie zorgde ervoor dat dominee Lelie contact kreeg met mijn ouders in Helmond. Er werd een hoop afgekletst en toen dominee Lelie terugkwam zei hij tegen me dat hij een gesprek met mijn ouders had gehad en dat ze nog altijd faliekant tegen het huwelijk waren. Bovendien had dominee Lelie inlichtingen ingewonnen in Indonesië. Je vader had daar zó veel rottigheid uitgehaald dat de dominee vond dat mijn ouders de beste redenen hadden om het huwelijk te verbieden, want ik zou regelrecht het ongeluk tegemoet gaan. Maar ik was verblind, en in verwachting bovendien. Toen stelde dominee Lelie het volgende voor: ik zou naar een tehuis voor ongehuwde moeders gaan. Bij jullie geboorte zouden jullie direct van me worden weggehaald, ik zou mijn kinderen nooit meer terugzien, ik zou niet eens weten hoe ze heetten en waar ze zaten. Jullie zouden meteen in een katholiek weeshuis worden geplaatst in afwachting van adoptie. Ik kreeg twee weken bedenktijd en zou dan naar Helmond komen om mijn keuze kenbaar te maken. Pa wist van niks. Nou, de dag kwam, ik vertrok naar mijn ouders en ’s avonds zou ik naar dominee Lelie gaan. Daar vertelde ik natuurlijk dat ik niet kon leven met het idee dat mijn kind zou worden weggehaald en ik maar moest doen alsof ik het nooit had gekregen. Nee, ik wist toen nog niet dat het om een tweeling ging. Laat me dan maar een beetje een moeilijk leven krijgen, zei ik, maar ik wil dat het kind een vader krijgt. Ik was nog geen vijf maanden ver en Pa en ik konden nog niet trouwen, want inmiddels was bekend dat hij niet officieel Nederlander was. Dat was hij in Indonesië wel geweest maar hier niet en dat moest nog bewezen worden vanuit Soerabaja. En hij droeg nog steeds de naam van zijn moeder – Sie – want zijn vader had hem niet erkend. Pa had me opgedragen mijn ouders over te halen toestemming te geven voor het huwelijk. Toen ik terugkwam en alles opbiechtte over het plan van dominee Lelie, zei-ie dat hij hem zou killen met zijn mariniersdolk. Ja echt, hij zou dominee Lelie de strot doorsnijden met die mariniersdolk van hem, die ken je nog wel, in die lederen zwarte schede, die had-ie altijd binnen handbereik, die gek, en hij heeft me lachend verteld dat er bloed aan kleefde, nou dan weet je wel hoe laat het is want daar in die tropen zijn hele erge dingen gebeurd, erger dan hier nog, veel erger, ja niet zoals met de Joden natuurlijk, dat is heel anders. Uiteindelijk kwamen de papieren uit Indonesië en dat was allemaal wel genoeg om voor de kantonrechter te kunnen trouwen.’

‘O, dus het hing af van Indonesië?’

‘Nee, dat leg ik straks wel uit.’

‘Hoe kan dat nou? In Holland zeggen ze dat zijn papieren niet deugen en dan laten ze Indonesië bepalen dat ze wel deugen. Hollanders die naar Indonesiërs luisteren? Wat is dat voor gelul?’

‘Hou je mond toch eens! Laat me uitpraten, wat weet jij ervan. Het zal wel met zijn politieke vlucht te maken hebben gehad, hij moest halsoverkop weg daar. In elk geval waren die papieren inmiddels voldoende als je geen toestemming van je ouders kreeg om te trouwen. We zijn getrouwd op 28 maart 1951 met twee getuigen: die marinier uit Tilburg en Sundahl, die Indische boezemvriend van je vader die later naar Amerika zou emigreren. Maar, en nu komt het, jouw vader bleek toch nog altijd geen Nederlander, hij stond in Indonesië bij de burgerlijke stand van de Chinezen ingeschreven en in afwachting van zijn nationalisatie of naturalisatie werd ik door het huwelijk vanzelf ook Chinese. Ik was het eerste en enige Brabantse kamerolifantje ooit dat met de Chinese nationaliteit in Den Haag woonde!’

‘Pa schrijft toch wat anders aan het einde van zijn memoires. Hier … lees maar …’

‘Zijn memoires? Heb je die dan? Hoe kom je daaraan?’

‘Vertel ik later wel.’

‘Maar die mag helemaal niemand lezen!’

‘Hoezo niet?’

‘Die zijn geheim!’

‘Voor jou toch niet?’

Uit de memoires van de kaalkop (1)

Vaderlandse bodem

Op 14 april 1950 landde ik voor het eerst op vaderlandse bodem. Op de kade van de IJ-haven stond een militair orkest opgesteld. Dat speelde allerlei populaire liederen ter verwelkoming van de thuisvarende militairen. Voor mij was alles totaal nieuw en vreemd. Ik viel van de ene verbazing in de andere. Nadat mijn schip de Groote Beer was afgemeerd, verlieten wij mariniers het transportschip en daalden wij de lange loopplank af naar een aangrenzend groot pakhuis. Wij moesten langs dranghekken lopen. Tussen de jubelende menigte stonden talloze communistische jongeren, die ons uitscholden voor moordenaars, massaverkrachters en nog meer van dat fraais. De voorste mariniers werden toen zo kwaad dat zij hun plunjezakken lieten vallen en meteen op de vuist gingen met al dat gespuis. Of ik wilde of niet, ik kreeg het bevel om ook mee te vechten. Meteen sloeg ik erop los. Even later kwamen leden van de mp de boel sussen, maar dat hielp niet veel. Na de mariniers kwamen de landmachters aan wal en die lieten het er ook niet bij zitten. De hele aankomsthal leek wel een slagveld. Na verloop van tijd namen de oproerkraaiers de benen en konden rust en orde wederkeren.

Ik pakte mijn koffertje weer op en sloot aan in de rij van mariniers op weg naar de tafels met versnaperingen. Achter die tafels stonden behulpzame dames klaar met pakjes belegde boterhammen en appels. Een lieftallig Rode Kruisverpleegstertje reikte me mijn lunchpakket aan met de woorden: ‘Welkom in uw vaderland, Indische marinier.’

Ik kon van verbazing en nervositeit niets anders zeggen dan: ‘Ik dank u.’ Nog nooit tevoren in mijn leven had een blanke Hollandse vrouw mij op zo’n vriendelijke en hartelijke manier begroet en verwelkomd. In Indië was een dergelijk menselijk gebaar totaal ondenkbaar, immers, wij Indischen waren daar slechts derderangsburgers, het bruine uitvaagsel van de Indische maatschappij. Wij werden op gelijk niveau gesteld met de inheemsen, toen nog ‘inlanders’ geheten, en nu Indonesiërs. En als men te weten kwam dat je een onwettig kind was, dan werd je als een paria behandeld.

Terwijl we wachtten op onze bagage in de aankomsthal, zocht ik met mijn maten Ben de Lima, Harry Rijckaerdt en Jonker Laperia een rustig plekje om te kunnen genieten van ons lunchpakketje. Even later kwamen een paar Hollandse maten ons verwennen met flessen bier. Ik besloot wat rond te banjeren en ontmoette diverse kruiers. Onder hen ontdekte ik een paar oude maten van me, die al eerder waren thuisgevaren. Op mijn vraag of zij geen beter baantje konden krijgen, antwoordden zij dat dat niet meeviel vanwege de grote werkloosheid, en ze jammerden over hun goeie ouwe tijd.

Het was al laat in de middag toen onze bagage in de gereedstaande bussen met diverse bestemmingen werd ingeladen. Ik nam afscheid van mijn vrienden en stapte in de bus naar Den Haag. Daar werd ik voorlopig ondergebracht in de woning van Thea Kötner. Zij was gescheiden van haar man, en haar drie kinderen waren aan hun vader toegewezen. Thea woonde aan de Parallelweg in Den Haag. De volgende dag al moest ik verhuizen naar het pension van mevrouw Essenberg aan de Oostduinlaan. Essenberg was ook een Indische vrouw, maar niet bepaald van het meelevende en solidaire soort. Zij nam mij in huis louter om aan mij te kunnen verdienen. Weer een dag later meldde ik mij aan bij de Gemeentesecretarie aan het Goudenregenplein. Daar leverde ik mijn groene paspoort in. De dienstdoende loketambtenaar, zelf een gedemobiliseerde soldaat van de 7 December Divisie, nam het document in ontvangst en vloekte hevig op het oude koloniale stelsel vanwege mijn groene paspoort met de status van ‘Nederlands onderdaan’.

‘Je krijgt van mij binnen een week een echt Nederlands paspoort, dus met een donkerblauwe kaft. Ik vind het verdomme een grof schandaal dat die emigratie-autoriteiten in Indië jou niet eerder de Nederlandse nationaliteit hebben gegeven’, aldus die ambtenaar.

Voordat mijn eerste week in het pension voorbij was, werd ik per telefoon ontboden bij de betaalmeester-officier van het hoofdkwartier van het Korps Mariniers te Rotterdam. Ik reisde direct met de trein naar Rotterdam en vond er na lang zoeken de poort van het hoofdkwartier. Daar ontmoette ik Piet Dikotta, mijn vroegere chef bij de Veiligheidsdienst Mariniersbrigade. Hij had daar een goede job gekregen. Piet bracht mij naar het bureau van de betaalmeester-officier.

De betaalmeester-officier was een luitenant-ter-zee der eerste klasse, die een deel van zijn diensttijd in de tropen had doorgebracht. Hij bood mij een stoel aan en stelde mij vragen omtrent mijn verblijf en hoe het met mij ging. Ik vertelde dat ik aan mevrouw Essenberg honderdvijftig gulden per week moest betalen voor logies en een karig ontbijt. Wilde ik een bad nemen, dan was dat vijftig cent extra. Toen hij dat hoorde, explodeerde hij zowat. Hij pakte het telefoonboek, zocht haar telefoonnummer op, belde haar en er volgde een hevige woordenwisseling met de nodige maritieme krachttermen van zijn kant. Die officier liep helemaal rood aan van woede en smeet de hoorn erop. Dat deed mij echt goed. Hij gaf mij opdracht om terstond dat pension te verlaten en mij te melden bij het marinepension aan de Van Alkemadelaan in Den Haag. Daar kon ik gratis verblijven, totdat ik op eigen benen kon staan. En zo viel ik van het ene dubieuze avontuur in het andere, totdat ik trouwde met een van mijn vele correspondentievriendinnen.

De herinneringen van het kamerolifantje (2)

‘Och, moet je dát eens lezen: een van mijn vele correspondentievriendinnen! Vele! Mooi is dat!’

‘Ma, het gaat me nu even om zijn nationaliteit. Volgens mij had hij een dubbele: een Chinese en een Nederlandse.’

‘Ja, dat klopt, bedenk ik me nu. Want ik kreeg een keer bezoek – dat was vele jaren later – van de vreemdelingenpolitie. Die kwamen bij mijn flatje in Zoetermeer aan de deur omdat ze dachten dat ik illegaal in Nederland woonde. Ze lieten me een papier zien waarop stond dat ik een Chinese was. Ik … een Chinese! Nou, dus ik met mijn vingers mijn ogen scheeftrekken. Enfin, ik heb toen nog erg gelachen met die twee heren van de vreemdelingenpolitie en er verder niets meer over gehoord.’

‘Kan kloppen, want toen Nana eens op het postkantoor een identiteitskaart aan ging vragen, vroeg de lokettiste welke nationaliteit ze op haar identiteitskaart wilde: de Chinese of de Nederlandse … Wát, zegt Nana, ben ik dan ook Chinees? Ja, zei dat meisje. Mag het ook allebei? vroeg Nana. Ja, dat mocht. Ik was wel een beetje jaloers op haar identiteitskaart, want ik wilde ook wel een dubbele nationaliteit, zodat ik makkelijk naar China kon reizen. Zeg Ma, het leven is een administratieve kwestie, niet?’

‘Hè? Wat? Nou, was dat maar zo! Je zit maar weer wat te lullen! Dus jij beweert dat jullie dus ook al Chinees zijn? Gut, mooi is dat dan! Nou ja, jullie lijken meer op Chinezen dan ik natuurlijk. Maar om op mijn verhaal terug te komen: gelukkig waren we inmiddels die vieze vuile stinkende hoerige Stationsbuurt ontvlucht en woonden we nu in de Bilderdijkstraat. Want daar is de ellende eigenlijk pas écht begonnen.’

Matagora

De foto in de Bilderdijkstraat is gemaakt vlak voor mijn geboorte. Er is maar één foto uit die tijd. Mijn moeder is hoogzwanger van ons: een tweeling. Naast haar staat een huisvriend. Mijn moeder en de huisvriend lachen breeduit. Hun lach is écht en niet gespeeld. Die sfeer van wederzijdse sympathie hebben mijn ouders nooit kunnen bereiken. Een gestreept kleed hangt provisorisch aan een roede voor het raam, de banen lopen horizontaal en geven aan het vertrek een armoedig voorkomen.

Mijn ouders woonden vlak voor mijn geboorte in een obscuur hotelletje tegenover de Openbare Bibliotheek in de Haagse Bilderdijkstraat. Het hotel werd permanent bevolkt door toneelspelers. Er zaten bekende namen bij uit die tijd.

Vele jaren later zou het hotel een liederlijke kast worden waar minnaars elkaar troffen tijdens kantooruren. Een aantrekkelijke Indische vrouw met achtervolgingswaanzin en een diepe angst dat haar adres bekend zou worden, stelde me toen eens voor er samen heen te gaan. Je betaalde er per uur. Maar het idee stond me tegen de liefde te bedrijven op een plek waar mijn moeder de weeën kreeg op de laatste dag van de hondsdagen, als ik dat al kon: de liefde binnen een vastgesteld uur bedrijven.

Volgens mijn moeder verbleven zij en mijn vader er maar een paar maanden. De kamer op de foto draagt duidelijk het stempel van mijn vader. Een uit kistjes opgetrokken boekenkast vol ordners, een encyclopedie in gebonden delen met opdruk en een stapel studieboeken waarop een wekker staat te tikken. Een medicijnkastje aan de muur. Een batik kleedje vrolijkt het behang nauwelijks op, de lichtschakelaar is van bakeliet, het is onbegrijpelijk waarom die twee zo staan te lachen.

‘Wie is dat ook weer?’ vraag ik.

‘Dat is Matagora, die was verliefd op me.’

‘Matagora … Verrek, ik was die naam vergeten. Hoezo was hij verliefd op je?’

‘Nou gewoon! Je weet toch wel dat mensen verliefd kunnen zijn?’

‘Waarom zou Matagora nou verliefd op jou zijn geweest? Wie wordt er nou verliefd op de zwangere vrouw van zijn beste vriend?’

‘Nou, ik weet niet of Matagora zijn beste vriend was. Sundahl was je vaders beste vriend.’

‘Kwam Matagora ook van de mariniers?’

‘Nee, Matagora zat bij het knil[13].’

‘Heeft-ie Indonesiërs doodgeschoten? Ik hoor vaak dat knil-soldaten alleen maar zo’n beetje in de lucht hebben geschoten.’

‘Dat weet ik niet, hoe moet ik dat nou weten, wat stel je toch voor stomme vragen, je moeder is toch niet bij die smerige stinkoorlog geweest, ik zat in Brabant, Matagora wilde nooit praten over die vervloekte oorlog van die vervloekte vader van je met die vervloekte verhalen van hem altijd, Matagora was gewoon een hele aardige, knappe man.’

Matagora draagt een trenchcoat en wollen handschoenen en staat zo te zien op het punt van vertrekken. Voor het afscheidskiekje heeft hij zijn elleboog op een stapel boeken gelegd, hij kijkt recht in de lens en lacht. Vriendelijk is zijn donkere gebeeldhouwde kop met de Ambonese trekken, stralend is zijn gebit. Ma-ta-go-ra, dat klinkt als een toverformule. Hij is alleen, heeft geen vrouw, geen kinderen, en twaalf jaar later is dat nóg zo.

Mijn moeder staat dichter op de voorgrond met haar dikke buik onder een smoezelige positiejurk. In die dagen begint mijn vader haar te slaan, hij schopt haar in de buik, ik moet het hebben gevoeld, ik kan het er onmogelijk rustig hebben gehad met mijn tweelingbroer. We zijn ongeduldig geworden en tegen de buikwand aan gaan timmeren, mijn moeder gaat door een hel, we worden te vroeg geboren, volgens mijn vader vier weken, volgens mijn moeder vijf weken, dan weer volgens beiden zes weken of acht weken, naar gelang de herinnering mijn ouders dient.

Tussen Matagora en mijn moeder staat een zwarte petroleumkachel. Walmt die, dan moet het een koude lente zijn, we zijn in de zomer geboren. De hoekspijlen van een bed zijn nog net zichtbaar, het moet zo’n kamer zijn waarin je alles doet, tot en met je lijf wassen aan de koude kraan.

De fotograaf kan niemand anders dan mijn vader zijn. Hij hield van fotograferen, stuurde fotoseries naar familie in het van Nederland onafhankelijke Indonesië in de hoop dat ze daar aan zouden komen. Mijn moeder kijkt weg van de camera, ze lacht naar Matagora, die op zijn beurt naar de camera lacht.

‘Hij heeft me gewaarschuwd voor je vader’, zei ze.

‘Hoezo gewaarschuwd?’

‘Dat wéét je toch wel? Zeg, ben jij achterlijk of zo?’

‘Wat zei hij dan tegen je?’

‘Nou gewoon! Hij zei dat ik van hem weg moest gaan, nog voordat jullie geboren zouden worden. Hij wilde me meenemen om mij en jullie te redden uit de klauwen van je vader. Hij wist al dat je vader knettergek was, dat wist hij al in dat stink-Indië van ze.’

‘Was Matagora dan niet ook gek door die oorlog dan?’

‘Dat heeft helemaal niks met die stinkoorlog te maken! Die vader van je, die was al gek voordat die oorlog uitbarstte, en hij, Matagora, wist dat.’

‘O, en daarom ging hij zeker met Pa om, omdat hij zo gek was.’

‘Je kunt toch wel gewoon een vriend hebben die toevallig niet helemaal goed snik is? Zijn jouw vrienden dan allemaal zo normaal soms? Straks pleegt er eentje een moord, nou en wat dan? Laat jij die vriend dan vallen?’

‘Nou, ik zou er niet met zijn vrouw en kinderen vandoor gaan.’

‘Had ik dat anders maar gedaan! Dan had ik al die ellende niet gehad met die vader van je.’

‘Misschien was Matagora jou ook wel gaan slaan.’

‘Matagora?’

‘Dat zeggen ze toch? Dat Ambonezen hun vrouwen altijd slaan?’

‘Matagora niet, hoor! Die was de zachtheid zelve!’

Ja, het was een zachte man. Veel heb ik Matagora niet gezien. Wel heb ik vaak zijn naam gehoord. Dat was wanneer mijn vader hem ging bezoeken. Ik ging nooit mee, hij nam nooit iemand van zijn kinderen mee naar Matagora. Misschien woonde Matagora wel ergens in een smoezelig achterkamertje van negen vierkante meter in een straatje van niks en schaamde hij zich ervoor.

De laatste keer dat ik hem zag, was in de zomer waarin ik dertien werd. Mijn vader had me afgetuigd en ik was de badkamer in gevlucht. Ik hing boven de wasbak en keek naar hoe het kraanwater het bloed van mijn gezicht wegspoelde. Vreemd dat ik dat zo’n mooi gezicht vond, hoe mijn bloed zich vermengde met het kraanwater. Maar het bewijs vloeide wel weg met het water. Toen hoorde ik mijn vader binnenkomen. Ik hoefde niet opzij te kijken. Matagora was ook verschenen. Zijn stem klonk zacht en bedaard, bijna bezwerend. Mijn vader liep weg uit de badkamer en ik keek in de ogen van de ontdane Matagora. Het voelde veilig dat hij er stond om mij te beschermen tegen een nieuwe driftaanval van mijn vader.

Matagora stond in de deuropening van de badkamer. Op het punt van vertrekken, zoals op die foto van hem met mijn moeder, ruim dertien jaar eerder. Mijn moeder werpt hem een verliefde blik toe. Want zo was het. Ze was gecharmeerd van hem. Later trad Matagora op als buffer tussen mij en mijn vader, totdat het niet meer hoefde, of het niet meer kon, ik heb hem nooit meer gezien.

Of zag ik hem tóch nog eenmaal, op een zondag, een paar jaar later tijdens het zondagse bezoekuur op het internaat in Voorschoten? Bij het afscheid begint die vader van me opeens te grienen. Een gênante vertoning om die woesteling te zien janken. Gelukkig wenden mijn vriendjes verlegen de hoofden af. Matagora slaat zijn arm om mijn huilende vader heen en samen wandelen ze weg, het hek door van het terrein, waar geen oorlog woedt. Was dat Matagora die bij hem was? Waar is die vriendelijke Matagora toch gebleven?

De herinneringen van het kamerolifantje (3)

‘Pa werkte inmiddels hele dagen en in het hotel had je Jan Retèl en Sigrid Koetse – die was nog minderjarig, hoor, dat klopte niet helemaal – en een heleboel andere toneelspelers hingen eromheen, je weet wel hoe dat gaat met beroemdheden, want die Jan Retèl was echt beroemd hoor in die tijd. En dan haalden ze me naar beneden, want ik kon heel moeilijk trappenlopen met die dikke buik van me, en dan zei Jan Retèl tegen mij: “Hè, wat jammer toch, jij had toneelspeelster moeten worden.” Dat meende hij echt. En ik had dat ook altijd gewild, in blijspelen optreden.’

‘Sloeg die tropenjongen je nog daar in dat hotelletje aan de Bilderdijkstraat?’

‘Nee, het ging toen wel aardig tussen je vader en mij.’

‘Weet je het zeker? Jij hebt me eens verteld dat hij je tegen je dikke buik heeft geschopt.’

‘Nee, alleen in het begin.’

‘Jij vertelt steeds wat anders.’

‘Ach welnee, je vader zag mij niet eens meer staan! Hij was altijd maar de hort op. Hij had nu toch zijn papieren, hij zat veilig in Holland want in Indonesië zouden ze hem in mootjes hebben gehakt, daar was-ie zelf heilig van overtuigd. Maar in plaats van die oorlog achter zich te laten, trouwde hij ermee. Op een ochtend vertrok hij al heel vroeg naar een vliegshow in Ypenburg, je weet toch hoe achterlijk vroeg hij altijd naast zijn nest stond met dat achterlijke tropenritme van hem. Hij spaarde boeken met vliegtuigen, die man was helemaal bezeten van vliegtuigen, van gevechtsvliegtuigen dus, geen burgervliegtuigen maar straaljagers en bommenwerpers en helikopters en weet ik wat al niet meer. Toen hij vertrok zei ik al dat ik me niet goed voelde in dat snikhete zolderkamertje, maar dat kon hem allemaal niks schelen. Er stond al een klein bedje voor jullie en de kleertjes lagen klaar want we wisten inmiddels dat het een tweeling zou worden – je vader had ook een tweeling in de familie, die twee zusters van hem – Ella en Ina – en ik kreeg opeens afschuwelijk veel bloedverlies. Ik raakte in paniek, ik ging naar de overloop en ik riep, maar er was helemaal niemand, geen Alice, geen Sigrid, geen Jan Retèl. Naast ons woonde een oud echtpaar, maar dat was ook al niet thuis. Zondags was het hotel gesloten, dus de eigenaar was er ook niet. Ik moest met die dikke buik maar beneden zien te komen en ik schoof voetje voor voetje die steile trappen af naar de telefoon in het halletje. Ik stopte een dubbeltje in de gleuf en belde tante Annie op, want die was modern en had al een eigen telefoontoestel in huis. Het was zeven uur in de avond toen tante Annie met een taxichauffeur boven kwam. We namen wat spullen mee en reden met de taxi naar de verloskliniek aan de Prins Mauritslaan.’

‘Ha, schuin tegenover dat huis waar Tjalie Robinson zou komen wonen en werken, met zijn wanhopige droom om van dat stelletje Indo’s zoiets als een volk te maken.’

‘Daar weet ik allemaal niks van. Jij ook met die boeken en die schrijvers altijd. Ik wist niet dat muzikanten zo veel boeken lazen. Mijn vader las nooit een boek, hij speelde zijn muziek en hield voor de rest zijn smoel. Maar goed, je vader werd hoe dan ook door de politie opgespoord en gewaarschuwd en hij kwam de verloskliniek binnen precies op het moment dat jij geboren werd.’

‘Om half drie ’s nachts pas? Die vliegshow duurde toch niet tot zo laat in de nacht?’

‘Nee, hij kwam om een uur ’s nachts aanzetten, weet ik veel waar hij uithing. Of het was om half een in de nacht, dat kan ook. Ik lag daar half dood te gaan want met jou had ik een stuitbevalling. Je kwam er eerst met je voetjes uit, dus je moest worden teruggeduwd en toen kwam je er met je ruggetje uit. Phil lag helemaal dwars en jij was al een half uur oud toen ze besloten hem te halen, met de keizersnede dus. Ze zeiden me nog: jij dood of je kind dood? Ik weet niet meer wat ik heb gezegd. Later vernam ik dat de arts had verwacht dat ik het leven zou laten, dat gebeurde vaker in die tijd. Ik was dus bijna dood geweest. Of Phil was bijna dood geweest. Het was eigenlijk hij of ik. Het scheelde dus niet veel of jij had geen moeder of geen tweelingbroer gehad. Of je had alleen je vader gehad, nou dan was je daar mooi klaar mee geweest! Nou was die kliniek net verbouwd en jullie waren de eerste tweeling en de hele zaal lag op jullie te wachten. Jullie werden in een bedje gelegd, met kruikjes en een glazen kap eroverheen, ja een couveuse, die was heel modern en verrijdbaar, dus jullie lagen naast mijn bed.’

‘Een aquarium.’

‘Wat aquarium? Wat klets je nou?’

‘Ik moet opeens denken aan die aquariummanie van Pa, die ik later overnam.’

‘Moet je eens luisteren: ik kan jou soms niet volgen, en die broer van jou ook niet. Soms denk ik dat jullie van een andere planeet komen, ja echt! Ik heb trouwens een paar dagen op de verloskamer gelegen, want er was iets niet goed met mijn ademhaling. Jullie werden door de zaal gereden want iedereen wou jullie zien, jullie waren de enige bruine kindertjes, echt een bezienswaardigheid. Na drie weken gingen jullie mee terug naar die zolderkamer in dat hotel aan de Bilderdijkstraat.’

‘Zeg, Ma, weet je dat dat hotel later een hotel met peeskamertjes is geworden? Dat was op nummer 12. Volgens de huisnumerologie is dat 1 + 2 = 3 en huisnummer 3 is een echt neukhuis.’

‘Praat niet zo raar!’

‘Hé hé, het is maar spielerei, die numerologie.’

‘Maar ja, dat zou best kunnen, zo’n sekshotelletje, want je kon je spullen er niet kwijt en de bedden namen de helft van de ruimte in, in alle kamers. Dat kon die toneelspelers niks schelen natuurlijk, die stonden tóch elke avond op de planken. Overdag wasten de artiesten jullie luiers en legden ze me in de watten. ’s Nachts begonnen jullie te huilen en die oude mensen in het huis ernaast kwamen klagen. De hoteleigenaar zei natuurlijk dat-ie ons er niet zomaar uit kon gooien. Pa had inmiddels een brief aan de koningin geschreven, aan de burgemeester en weet ik aan wie al niet, hij zat altijd maar achter zijn typemachine te schrijven dat-ie als marinier voor de Nederlandse driekleur gevochten had, weet je dan niet meer dat hij altijd maar zat te tikken? Ik dacht weleens die vent is getikt en tikt jullie straks ook helemaal zot.’

‘Huh, er was eens een Nederlandse schrijver en zijn kat lag altijd naast zijn schrijfmachine, dat beest was verslaafd aan dat getik. Die kat is uiteindelijk helemaal tureluurs getikt, echt waar, helemaal gek getikt.’

‘Nou dat zal dan wel. Maar het hielp toch, dat getik van hem, want we kregen een huis aangeboden in de Schermerstraat bij het Zuiderpark. Nou was dat huis nog in aanbouw en op een nacht kreeg ik hoge koorts. De artiesten bellen een dokter en die zegt laat haar maar hier komen en twee toneelspeelsters zetten mij in een taxi naar het ziekenhuis aan de Zuidwal en ontfermen zich verder in het hotel over jullie. Aan de Zuidwal kreeg ik te horen dat ik een borstontsteking had en opgenomen moest worden. Jullie zijn de volgende dag gebracht en de hele zaal stond op zijn kop omdat er twee bruine kindertjes binnen werden gereden. Jij had een roze bandje om je pols en Phil een blauwe, of andersom, dat weet ik niet meer zo precies.’

‘Dat vindt Phil belangrijk, want bij hem is het idee gaan leven dat wij toen zijn verwisseld: dat hij mij is en ik hem, althans volgens de astrologie.’

‘Ach, hij met zijn astrologie. Ziet hij eigenlijk nog wel mensen, of alleen maar horoscooptekeningen? Ik weet heus wel wie wie was, daar had ik die polsbandjes niet voor nodig. En wat maakt dat nou uit, wie wie is? Je krijgt je leven en daar moet je het maar mee doen. Die verpleegsters daar waren trouwens helemaal dol op jullie en legden jullie helemaal in de watten. Jullie lagen samen in een wieg. En die vader van jullie die begreep er helemaal niets van, die kwam op hoge poten binnen en eiste dat jullie met hem meegingen. Alsof hij wel eventjes voor jullie kon zorgen. Er was een hele stoet verpleegsters nodig om hem te kalmeren en uit te leggen dat dat allemaal zo niet kon hier in Nederland. Nou, hij zou elke dag terugkomen tierde-ie, maar dat deed die leugenaar helemaal niet, hij moest vaak overwerken, althans dat zei-ie, wist ik veel waar-ie uithing. Hij was ook druk doende met dat huis aan de Schermerstraat en als-ie kwam dan nam-ie altijd iemand mee. Er was een Indische dame, die zag dat jij een diepe gleuf in je tongetje had en ze zei: die krijgt later een scherpe tong. En een andere Indische dame zei dat je helderziend was omdat je met de helm was geboren, je fontanellen groeiden maar heel langzaam dicht en je was zo zwak, je lag altijd maar te slapen, terwijl Phil erg vinnig was, die kon erg hard bijten. Jullie mochten om en om aan de borst en er was een vrouw die was bevallen van een doodgeboren kindje en zij mocht jullie om en om de fles geven en ze werd er helemaal blij van. Nou, en dan gingen jullie weer terug naar de babyafdeling en dat ging zo drie maanden door daar aan de Zuidwal. Toen ik werd ontslagen uit dat ziekenhuis ben ik nog gedag gaan zeggen tegen die lieve toneelspelers in dat hotel aan de Bilderdijkstraat. Ze waren zo aardig, die mensen.’

[1] dorp

[2] (met hoofdletter) afkorting van Indo-Europeaan, of geuzennaam van de naoorlogse generatie, die zich afzette tegen de vooroorlogse eerste generatie, die zich ‘Indische Nederlander’ noemde

[3] letterlijk: zich gereedhouden; benaming voor de chaotische en gewelddadige periode tijdens het gezagsvacuüm na de Japanse capitulatie

[4] met gitaar de Don Juan uithangen.

[5] culturele aanduiding voor zowel blanken als Indo’s die behept zijn met trekken en gewoontes uit Nederlands-Indië

[6] oorlogsvrijwilliger

[7] Hollander

[8] jeugdige nationalistische voorvechter

[9] lendendoek

[10] vrouwenoverkleed, gedragen in combinatie met een sarong; Chinese vrouwen droegen altijd een witte kabaja

[11] begroeting waarbij plat tegen elkaar gelegde handen naar het voorhoofd gebracht worden

[12] sigaret met kruidnageltabak

[13] Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger; het Nederlandse koloniale leger